Qanunvericilik › Dövlət standartlarının təsdiq edilməsi haqqında (Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsi, 27.10.2014) › Tam mətn

Dövlət standartlarının təsdiq edilməsi haqqında (Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsi, 27.10.2014)

Dövlət standartlarının təsdiq edilməsi haqqında (Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsi, 27.10.2014) · qüvvədə olan redaksiya
Mətn mənbəyi: e-qanun.az · bazaya alınma: 02.10.2026. Bu tarixdən sonrakı dəyişikliklər əks olunmaya bilər.

AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI STANDARTLAŞDIRMA, METROLOGİYA VƏ PATENT ÜZRƏ DÖVLƏT KOMİTƏSİNİN QƏRARI

Dövlət standartlarının təsdiq edilməsi haqqında

Rəsmi dərc edildiyi mənbə

Azərbaycan Respublikasının Vahid hüquqi təsnifatı üzrə indeks kodu

Hüquqi Aktların Dövlət Reyestrinin qeydiyyat nömrəsi

Hüquqi aktın Hüquqi Aktların Dövlət Reyestrinə daxil edildiyi tarix

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 22 noyabr 1998-ci il tarixli 26 nömrəli Fərmanı ilə təsdiq edilmiş “Beynəlxalq (regional) və dövlətlərarası standartların, normaların, qaydaların və tövsiyələrin Azərbaycan Respublikası ərazisində tanınması və tətbiq edilməsi Qaydaları”nın 3, 6 və 7-ci bəndlərini və Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2009-cu il 31 avqust tarixli 155 nömrəli Fərmanı ilə təsdiq edilmiş “Azərbaycan Respublikası Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsi haqqında” Əsasnamənin 8.12 və 8.45-ci bəndlərini rəhbər tutaraq qərara alınır:

1. Beynəlxalq standartlar əsasında hazırlanmış aşağıdakı dövlət standartları təsdiq edilsin.

1.1. AZS 777-2014 (API 607-2010) “Yəhərləri metaldan olmayan klapanların və döndərici klapanların oda davamlılıq sınağı” (1 nömrəli əlavə).

1.2. AZS 782-10-1-2014 (IEC 60076-10-1:2005) “Güc transformatorları Hissə 10-1: Səs səviyyələrinin müəyyən edilməsi. Tətbiqetmə üzrə rəhbərlik” (2 nömrəli əlavə).

1.3. AZS 778-2014 (API 608-2012) “Metal kürəcikli klapanlar – Flanslı, yivli və qaynaq tikişi olan sonluqlar” (3 nömrəli əlavə).

1.4. AZS 781-1-2014 (IEC 62305-1:2010) “İldırımdan mühafizə Hissə 1: Ümumi prinsiplər” (4 nömrəli əlavə).

1.5. AZS 776-2014(ISO16812:2007) “Neft, neft-kimya və təbii qaz sənayesi Örtüklü, boru şəkilli istilik dəyişdiriciləri” (5 nömrəli əlavə).

1.6. AZS 783-2014 (ISO 23251-2006) “Neft, neft-kimya və təbii qaz sənayesi. Təzyiqin azaldılması və aşağı salınması sistemləri” (6 nömrəli əlavə).

1.7. AZS 779-2014 (ASME PTC 22-2005) “Qaz turbinlərinin işçi xarakteristikalarının təyin edilməsi üçün sınaqlarının aparılması” (7 nömrəli əlavə).

1.8. AZS 780-2014 (NACE SP 0387-2006) “Dənizdə tətbiq üçün tökmə qalvanik anodlar üzrə metallurgiya və inspeksiya tələbləri” (8 nömrəli əlavə).

2. Qanunvericilik və hüquq ekspertizası şöbəsinə (R.Vəliyev) tapşırılsın ki, bu Qərarın 1-ci bəndi ilə təsdiq edilmiş dövlət standartlarının Azərbaycan Respublikasının Hüquqi Aktların Dövlət Reyestrinə daxil edilməsi üçün 3 gündən gec olmayaraq Azərbaycan Respublikasının Ədliyyə Nazirliyinə göndərilməsini təmin etsin.

3. Texniki tənzimləmə və standartlaşdırma şöbəsinə (N. Tağıyev) tapşırılsın ki, bu Qərarın 1-ci bəndi ilə təsdiq edilmiş dövlət standartlarının qeydiyyata alınmasını təmin etsin.

4. Azərbaycan Standartlaşdırma və Sertifikatlaşdırma İnstitutuna (S.Abdullayev) tapşırılsın ki, bu Qərarın 1-ci bəndi ilə təsdiq edilmiş dövlət standartlarının texniki tənzimləmə və standartlaşdırma üzrə texniki normativ hüquqi aktların dövlət fondununa daxil edilməsini təmin etsin.

5. Ümumi şöbəyə (X.Həsənovaya) tapşırılsın ki, aidiyyəti struktur bölmələrini bu Qərarla tanış etsin.

6. Bu Qərarın icrasına nəzarəti öz üzərimdə saxlayıram.

Azərbaycan Respublikası Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsinin 27 oktyabr 2014-cü il tarixli 006 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmişdir.

___________________________________________________________________________________

Yəhərləri metaldan olmayan klapanların və döndərici klapanların oda davamlılıq sınağı

___________________________________________________________________________________

1. Azərbaycan Respublikasının Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsinin tabeliyində olan Azərbaycan Standartlaşdırma və Sertifikatlaşdırma İnstitutu tərəfindən işlənib hazırlanıb və təqdim edilib.

2. Bu standart API 607-2010 “Fire test for quarter-turn valves and valves equipped with nonmetallic seats”standartının autentik tərcüməsidir.

3. İlk dəfə tətbiq edilir.

4. Dövlət standartında müəyyən edilən tələblərin beynəlxalq standartlara, norma, qayda və tövsiyələrə və digər dövlətlərin müvafiq mütərəqqi milli standartlarına, elm, texnika və texnologiyanın müasir nailiyyətlərinə əsaslanmasını müəyyən etmək üçün standartın ilkin yoxlama müddəti 2019-cu il, dövrü yoxlama müddəti 5 ildir.

___________________________________________________________________________________

Yəhərləri metaldan olmayan klapanların və döndərici klapanların odadavamlılıq sınağı.

Fire test for quarter-turn valves and valves equipped with nonmetallic seats.

___________________________________________________________________________________

Bu Beynəlxalq Standartda sınaqdan əvvəl və sonra klapanın təzyiq altında işləmə qabiliyyətini təsdiqləmək üçün odadavamlılıq sınağı metodundan bəhs edilir və tipik odadavamlılıq sınağı uçun müəyyən tələblər irəli sürülür. Bu standartda normal klapan aqreqatına daxil edilməyən və əl ilə idarə edilən ötürücü qutular və ya buna bənzər mexanizmlər istisna olmaqla, klapan ötürücüləri üçünnəzərdə tutulan digər sınaq tələblərindən bəhs edilmir. Bu klapan sınağında nəzərəalınan istismar mühitində klapan ötürücülərinin digər növlərinin (məs. elektrik, pnevmatik və ya hidravlik) mühafizəyə ehtiyacı yarana bilər və bu cur ötürücülərin odadavamlılıq sınağı bu Beynəlxalq Standartın mövzusuna daxil edilməyib.

QEYD: Bu Beynəlxalq Standartın məqsədləri üçün “odadavamlılıq sınağı” və “tipik odadavamlılıq sınağı” terminləri sinonim kimi işlədilib.

Bu standartda aşağıdakı normativ sənədlərə istinad olunub. Tarixi göstərilmiş istinadlar üçün yalnız göstərilən nəşr tətbiq olunur. Tarixi göstərilməmiş istinadlar üçün isə istinad olunan sənədin ən son nəşri (hər hansı bir dəyişiklik də daxil olmaqla) tətbiq olunur

API Specification 6D/IS0 14313, Pipeline Valves(API Spesifikasiyası 6D/IS0 14313, Boru klapanları)

API Recommended Practice 591, User Acceptance of Refinery Valves(API Tövsiyə edilən metodika 591, Neftayırma sisteminin klapanlarının istifadəçi tərəfindən qəbulu)

API Standard 598, Valve Inspection and Testing(API Standartı 598,Klapanın yoxlanılması və sınağı)

API Standard 599, Metal Plug Valves—Flanged, Threaded, and Welding Ends(API Standartı 599,Metal probkalı klapanlar – Flanslı, yivli və qaynaq edilmiş sonluqlar)

API Standard 608, Metal Ball Valves—Flanged, Threaded, and Welding Ends(API Standartı 608,Metal kürəcikli klapanlar – Flanslı, yivli və qaynaq tikişi olan sonluqlar)

API Standard 609, Butterfly Valves: Double Flanged, Lug- and Wafer-Type(API Standartı 609,Drossel klapanları: Qoşa flanslı, flans arası və vafer tipli)

ASME B1.20.1 Pipe Threads General Purpose(ASME B1.20.1 Boru yivləri- Universal)

ASME B16.34, Valves—Flanged, Threaded, and Welding End(ASME B16.34,Klapanlar —– Flanslı, yivli və qaynaq edilmiş sonluqlar)

Bu standartdamüvafiqtərifləri ilə aşağıdakı terminlərdən istifadə edilib.

3.1. Nominal ölçüDN: boru sistemində istifadə edilən hissələr üçün ümumi ölçünün istinad məqsədilə hərf və rəqəmlə göstərilməsi. Bu, DN hərflərindən və sonluq birləşmələrinin daxili və xarici diametrinin millimetrlə ifadə edilən fiziki ölçüsü ilə dolayı yolla bağlı olan ölçüsüz tam rəqəmlərdən ibarətdir. [ISO 6708:1995, 2.1 –ci yarımbənddə verilən tərif].

3.2. Nominal təzyiqPN: istinad məqsədləri üçün şərti olaraq yuvarlaqlaşdırılmış rəqəmdən və müvafiq istinad rəqəmi ilə işlənən PN hərflərindən ibarət birləşmə ifadə edilən rəqəmli təzyiq sinfi.

QEYD 1:Eyni PN rəqəmi ilə göstərilən eyni nominal ölçülü (DN) bütün avadanlıqların uyğun birləşmə ölçülərinə malik olması nəzərdə tutulub.

QEYD 2: Maksimum yol verilə bilən təzyiq səviyyəsi materialdan, layihədən və işçi temperaturu səviyyələrindən asılıdır və bu təzyiq səviyyəsi müvafiq standartlarda verilən təzyiq /temperatur cədvəllərindən seçilməlidir.

QEYD 3:ISO 7268:1983standartının 2 – ci Bəndindən götürülmüşdür.

3.3. NPS: boru sistemində istifadə edilən hissələr üçün ümumi ölçünün istinad məqsədilə hərf və rəqəmlə göstərilməsi. Buraya, birləşən sonluqların xarici və daxili diametrinin fiziki ölçüsü ilə birbaşa bağlı olmayan NPS hərfləri və onlardan sonra gələn ölçüyə aid olmayan rəqəmlər daxil edilir.

QEYD: NPS hərfindən sonra gələn ölçüyə aid olmayan rəqəmlər ölçülə bilən qiymətləri əks etdirmir və bu standarta göstərilən hallar istisna olmaqla hesablama məqsədləri üçün istifadə edilmir.

3.4. Sinif: boru sisteminin hissələrinin mexaniki və ölçü xüsusiyyətlərinin birləşməsi ilə bağlı istinad edilən hərfli –rəqəmli işarə. Bu zaman “Sinif” sözündən sonra ölçüsüz tam ədəd işlədilir

QEYD:“Sinif” sözündən sonra gələn ölçüyə aid olmayan rəqəmlər ölçülə bilən qiymətləri əks etdirmir və bu standarta göstərilən hallar istisna olmaqla hesablama məqsədləri üçün istifadə edilmir.

3.5. Simmetrik yəhərli klapan: korpussonluqlarının oxuna perpendikulyar olan simmetrik müstəviyə malik daxili konstruksiyası olan klapan.

QEYD: Bu, yəhərin hər iki kipləyici elementinin identik olduğu klapana deyilir.

3.6. Asimmetrik yəhərli klapan: korpus sonluqlarının oxuna perpendikulyar simmetrik müstəvisi olmayan daxili konstruksiyaya malik klapan.

QEYD: Bu, valın mərkəzi xəttindən tək yəhərin kompensasiya edildiyi klapana deyilir.

4.1. Sınaqdan keçən klapanların istiqaməti və şərtləri

4.1.1. İstehsalçı tərəfindən iki istiqamətli axın üçün nəzərdə tutulan simmetrik yəhərli klapanlar yalnız bir istiqamətdə sınaqdan keçirilməlidir.

4.1.2. İstehsalçı tərəfindən iki istiqamətli axın üçün nəzərdə tutulan asimmetrik yəhərli klapanlar isə yanma sınağını hər istiqamətdə bir dəfə aparmaqla iki dəfə sınaqdan keçməlidir. Eyni klapanı bərpa edərək təkrar sınaqdan keçirmək olar və ya başqa yolla, yəni, oxşar klapanın digər istiqamətdə sınağını aparmaq olar.

4.1.3. Yalnız bir istiqamətli axın üçün nəzərdə tutulan klapanlar təyin edilmiş istiqamətdə sınaqdan keçməli və bu məqsəd üçün aydın və birdəfəlik nişanlanmalıdır.

4.1.4. Əgər sınaqdan keçən klapana ötürücü qutu və ya buna bənzər əllə idarə edilən hər hansı qurğu yerləşdirilibsə, onda yalnız həmin xüsusi aqreqata görə qiymətləndirmə aparılmalıdır. Əgər klapanı ötürücü qutu ilə və ya həmin qutu olmadan təchiz etmək mümkündürsə, klapanın ötürücü qutu ilə sınağı həmin klapanın yalnız qutusuz qiymətləndirilməsi kimi qəbul edilməlidir.

4.1.5. Əgər hissənin və ya hissələrin layihəsinə izolyasiya mühafizəsi daxil edilməyibsə, klapanlar (və ötürücü qutular) sınaq zamanı hər hansı formada izolyasiya materialı ilə qorunmamalıdır.

4.2. Təzyiqin azaldılması

Əgər sınaqdan keçən klapana onun standart layihəsinə uyğun olaraq təzyiqazaldıcısı yerləşdirilibsə və həmin cihaz odadavamlılıq sınağı zamanı işə düşürsə onda həmin sınaq davam etməli və həmin cihazdan ətraf mühitə sızan hər hansı maddə ölçülməli və xarici sızıntı hesab edilməlidir. Əgər klapanın layihəsində bu cür cihaz klapanın çıxış tərəfinə boşaldırsa, onda baş verən hər hansı sızma halı yəhərdən keçən sızıntı hesab edilməlidir (bax: 5.6.11 və5.6.13). Bununla belə, 5.2.3.8 – ci yarımbənddə təsvir edilən sistemin təzyiq boşaldıcısı işə düşərsə aparılan sınaq saxlanılmalıdır.

5.1. Ümumi xəbərdarlıq

Klapanların odadavamlılıq sınağı öz potensialına görə təhlükəli olur və bu sınağın aparılması zaman işçiləri texniki təhlükəsizliyinə xüsusi diqqət yetirmək lazımdır. Odadavamlılıq sınağının xüsusiyyətini və sınaq üçün nəzərdə tutulan klapanın və sınaq avadanlıqlarının layihəsində zəif cəhətlərinin mümkünlüyünü nəzərə alsaq təzyiq sərhədində təhlükəli dağılma yarana bilər. Sınaq üçün çəpərlənmiş sahədə işçilərin qorunması üçün mühafizə sipərlərinin və digər müvafiq qoruyucu vasitələrinin təşkil edilməsi lazımdır.

Tamamilə su ilə dolu olan və təzyiq altında olan bağlı klapan 30 dəqiqə müddətində ətraf mühitdə temperatur diapazonu 750 °C - 1 000 °C (1400 °F - 1800 °F) olan alovla əhatələnməlidir. Burada məqsəd klapanın yəhərinin və kiplənmiş sahələrinin yüksək yanma temperaturunun təsirinə məruz qalması üçün onu tamamilə alovla əhatələməkdir. Odun intensivliyi 5.6.7 və 5.6.8 – ci yarımbəndlərdə göstərilən termocütlüklərlə və kalorimetr kubikləri ilə yoxlanılmalıdır. Odadavamlılıq sınağından sonra soyuyan klapanın örtüyünün, yəhərlərinin və kipgəclərinin təzyiq altında işləmə qabiliyyətini yoxlamaq üçün onun hidrostatik sınağı aparılmalıdır.

Sınaq avadanlığı elə olmalıdır ki, klapan sınağın nəticələrinə təsir göstərən xarici gərginliyin təsirinə məruz qalmasın. Klapanların tipik odadavamlılıq sınaqlarının aparılması üçün tövsiyə edilən sistemlərin sxem – diaqramı Şəkil 1 – də verilib. Boru – klapan sonluğu arasındakı birləşmələrdə yaranan mümkün sızma halları sınağın bir hissəsi olaraq qiymətləndirilmir və yol verilə bilən xarici sızma hesab edilmir (bax: 6.3 və 6.6). Bu sınağın məqsədləri üçün sızmanı aradan qaldırmaq məqsədilə bu birləşmələrdə dəyişiklik etmək lazım gələ bilər. Sınaq avadanlığı elə layihələnməlidir ki, sınaqdan keçən klapanın girişində yerləşən boruların nominal diametri sınaq klapanının DN 25 ölçüsünə və ya bu ölçünün yarısına bərabər olarsa, həmin borular sınaqdan keçən klapandan ən azı 150 mm (6 düym) kənarda alova bürünməlidir. Giriş borusunun diametri sınaqdan keçən klapanın ölçüsünə uyğun olaraq maksimum yol verilə bilən sızma sürətindən artıq axın sürətini təmin etmək üçün kifayət etməlidir. Sınaqdan keçən klapanın çıxış borusunun ölçüsü ən azı DN 15 və maili olmalıdır ki, onun çıxış tərəfi tam boşala bilsin. Alov mənbəyi klapandan və ya kalorimetrlərdən ən azı 150 mm (6 düym) aralı olmalı və klapanı tam alova bürümək üçün kifayət qədər gücə malik olmalıdır. Klapanın yerləşdiyi kamerada sınaqdan keçən klapanın hər hansı hissəsi ilə həmin kameranın sərhədi arasındakı üfüqi aralıq məsafəsi ən azı 150 mm (6 düym) və həmin kameranın sınaqdan keçən klapanın ən yuxarı hissəsindən başlayan hündürlüyü də ən azı 150 mm (6 düym) olmalıdır.

5.3.2. Xüsusi aparatlar

5.3.2.1. Buxar ayırıcısı daxil olan mayenin soyuducu təsirini azaldır. Bax: Şəkil 1, (8).

5.3.2.2. Təzyiqölçən sənaye cihazları ölçülən təzyiqin 1.5 və 4 misli arasında tam miqyaslıgöstəriciyə malikdir. Bu şkalanın istənilən nöqtəsində istifadə edilən hər bir sınaq cihazının dəqiqliyi artan və ya azalan təzyiqin qeydə alınan aşağı və ya yuxarı göstəriciləri üçün nəzərdə tutulan maksimum şkala qiymətinin 3 % həddi daxilində olmalıdır. Bax: Şəkil 1, (7) (14).

5.3.2.3. Kalorimetr kubikləriŞəkil 2 –də göstərilən layihə və ölçülər əsasında karbon poladından hazırlanır, dəqiqliyi 5.3.2.4- cü bənddə göstərilən və hər birkubikin mərkəzində yerləşdirilən termocütlüklə təmin edilir.

5.3.2.4. Yanğın mühiti və klapan korpusunun termocütlükləri- IEC 60584-2 standartında göstərilən digər növlər üçün yol verilən bilən hədd sinfi 3 -ə və ya B növü üçün yol verilən bilən hədd sinfi 2 -ə bərabər dəqiqliyə malikdir. Bax: Şəkil 1, (13).

5.3.2.5. Qablar - Sınaqdan keçən klapandan sızan suyun toplanması üçün uyğun ölçüyə malik olur. Bax: Şəkil 1, (18).

5.3.2.6. Kalibrlənmiş vizual manometr – Sınaq zaman istifadə edilən suyu ölçmək üçün istifadə edilən cihaz. Bax: Şəkil 1, (4).

5.3.2.7. Sınaq zamanı toplanmış sızansuyu ölçmək üçün nəzərdə tutulan kalibrlənmiş cihaz.

5.3.2.8. Təzyiq azaldıcı - sistemə daxil edilən, sınaqdan keçən klapanın mərkəzi boşluğunda atmosferə gedən təzyiqi azaltmaq, həmin boşluqda hər hansı mayenin yığılaraq klapanı dağıtmasının qarşısını almaq üçün təzyiq azaldıcı klapandan ibarət olan sistem. Bax: Şəkil 1, (14). Təzyiq azaldıcı klapan, a) odadavamlılıq sınağından keçən klapan kimi eyni ölçüyə və növə malik klapanların hidrostatik təzyiq sınağından əldə edilmiş məlumatlara əsasən klapan istehsalçısı tərəfindən təyin edilir və ya b) təzyiq sınağı barədə məlumat mövcud olmadıqda, onun parametrləri 20 °C (70 °F) dərəcədə maksimum yol verilə bilən işçi təzyiqin 1.5 mislindən artıq olmayaraq təyin edilir.

Sınaq üçün istifadə edilən maye su olmalıdır.

Sınaq üçün istifadə edilən yanacaq qaz halında olmalıdır.

QEYD: Mötərizədə göstərilən rəqəmli bəndlər Şəkil 1 –də verilən aparatlara istinad edir.

5.6.1. Sınağı aparılan klapanı sınaq aparatında elə quraşdırın ki, klapanın korpusu və keçid dəliyi üfüqi mövqedə olsun. Normal istismar mövqeyində yalnız bir istiqamətdə işləyən (biristiqamətli) klapan quraşdırın. Vəziyyətdən asılı olaraq, yanğın mühitini, korpusun termocütlüklərini və kalorimetr kubiklərini Şəkil 3 və 4 –də göstərilən mövqelərdə təşkil edin. Ölçüsü DN 100 və ya NPS 4 -ə kimi, nominal təzyiqi PN 40, Sinif 300 - ə kimi olan yumşaq yəhərli klapanlar üçün iki od termocütlüyündən, iki korpus termocütlüyündən və kalorimetr kubikindən Şəkil 3 – də göstərilən qaydada istifadə edin. Bütün digər klapanlar üçün isə iki od termocütülyündən və iki kalorimetr kubikindən Şəkil 4 –də göstərilən qaydada istifadə edin. Ölçüsü DN 200 və ya NPS 8 yaxud daha böyük olan klapanlar üçün üçüncü kalorimetr kubikindən Şəkil 4 –də göstərilən qaydada istifadə edin.

5.6.2. Qismən açıq mövqedə olan sınaq klapanların sınağı üçün su təchizatı klapanını (5), bağlayıcı klapanı (6), hava klapanlarını (16)və bağlayıcı klapanı (15) açaraq sistemə su və hava vurun. Sistem tamamilə su ilə dolduqda bağlayıcı klapanı (15), hava klapanlarını (16) və su təchizatı klapanlarını (5) bağlayın. Sistemə 20 °C (70 °F) dərəcədə maksimum yol verilə bilən işçi təzyiqin 1.4 misli qədər sınaq təzyiqi vurun - faktiki sınaq təzyiqini ən yüksək bara qədər yuvarlaqlaşdırın. Sınaq aparatında sızmanı yoxlayın və lazım gəldikdə aradan qaldırın. Təzyiqi boşaldın, sınaq klapanını bağlayın v bağlayıcı klapanı açın (15).

5.6.3. Əgər sınaqdan keçən klapan girişi kiplənmiş klapan növüdürsə, klapan bağlandıqda yəhərin giriş kipləyicisi ilə çıxış kipləyicisi arasında yığılıb qalmış suyun həcmini ölçün və qeydə alın. Belə fərz edilir ki, odadavamlılıq sınağı zaman bu su klapandan və yəhərin çıxış kipləyicisindən keçərək qabda yığılacaq (18). Həmin su faktiki olaraq yəhərin giriş kipləyicisindən sızmadığı üçün yəhərdəki sızmanı müəyyən edərkən onun həcmini çıxış suyunun toplandığı qabdakı ümumi həcmdən çıxmaq lazımdır. (bax: 5.6.11).

5.6.4. Sistemə, vəziyyətdən asılı olaraq, aşağıda göstərilən təzyiq səviyyələrindən birini və ya birdən artığını tətbiq edin:

a) PN 10, PN 16, PN 25, və PN 40, Sinif 150 və Sinif 300 dərəcəli yumşaq yəhərli klapanlar üçün 0.2 MPa (29 psig) aşağı sınaq təzyiqi;

b) bütün digər klapanlar üçün isə 20 °C (70 °F) dərəcədə yəhərin maksimum yol verilə bilən işçi təzyiqinin 75 faizi qədər yüksək sınaq təzyiqi. Bu sınaq təzyiqini yanma və soyuma dövrlərində saxlayın. Sınaq təzyiqinin ani olaraq 50 faizə qədər itkisinə icazə verilir, lakin həmin təzyiq səviyyəsi 2 dəqiqə ərzində bərpa olmalı və onun toplu müddəti 2 dəqiqədən az olmalıdır.

5.6.5. Kalibrlənmiş vizual manometrdəki və ya cihazdakı göstəricini qeyd edin.(4). Qabı boşaldın (18).

5.6.6. Sınaq klapanı istisna olmaqla, tələb edilən temperatur və təzyiq səviyyələrini saxlamaq üçün sınaq dövründə sınaq sistemini tənzimləyin.

5.6.7. Yanacaq təchizatı xəttini açın, yanğın törədin və 30 dəq yanma dövründə alov mühitinin temperaturuna nəzarət edin. İki od termocütlüyünün orta temperaturunun (13) odluqların alışmasından sonra, yəni yanma dövrünün başladığı andan başlayaraq 2 dəqiqə müddətində 750 °C (1400 °F) dərəcəyə çatmasını yoxlayın. Orta temperaturu 750 °C və 1000 °C (1400 °F - 1800 °F) temperatur diapazonunda saxlayın və 30 dəqiqəlik yanma dövrünün yerdə qalan müddəti ərzində temperatur göstəricisi 700 °C (1300 °F) dərəcədən aşağı olmamalıdır.

5.6.8. Kalorimetr kubiklərinin orta temperaturu yanma müddətinin başlamasından sonra 15 dəqiqə ərzində 650 °C (1200 °F) dərəcə olmalıdır. Yanma dövrünün yerdə qalan müddətində minimum orta temperaturu 650 °C (1200 °F) dərəcədə saxlayın və temperatur səviyyəsi 560 °C (1000 °F) dərəcədən aşağı olmamalıdır. Aşağı sınaq təzyiqinin tətbiq edildiyi klapanlar üçün (bax: 5.6.1)korpus termocütlüyünün temperaturu yanma dövründən başlayaraq ən azı 5 dəqiqə ərzində 590 °C (1100 °F) dərəcə, qapaq termocütlüyünün temperaturu isə yanma dövründən başlayaraq ən azı 15 dəqiqə ərzində 650 °C (1200 °F) dərəcə olmalıdır. Bu tələbə uyğunluğu təmin etmək üçün yanma dövrünü 5 dəqiqə uzatmaq olar.

5.6.9. Yanma dövründə ölçmə cihazının göstəricilərini (7), (12), (13), (14) hər 30 saniyədən sonra bir dəfə qeydə alın. Termocütlüklər nömrələnməli və onların temperatur göstəriciləri ayrıca olaraq qeydə alınmalıdır.

5.6.10. Yanma dövrü başa çatdıqdan sonra (30 dəq. ) yanacaq təchizatçı xəttini bağlayın.

5.6.11. Dərhal qabda toplanmış suyun miqdarını müəyyən edin (18) və yanma dövründə yəhərdən sızan suyunun miqdarını təyin edin. Əgər sınaqdan keçən klapan girişi kiplənmiş klapan növüdürsə (bax:5.6.3), klapan bağlandıqda yəhərin giriş kipləyicisi ilə çıxış kipləyicisi arasında yığılıb qalmış suyun həcmini ölçün və qeydə alın. Yanma və soyuma dövrlərində sınaqdan keçən klapanda xarici sızmanın sürətini təyin etmək üçün suyun qabda toplanmasına davam edin (18).

5.6.12. Alovun söndürülməsindən sonra 5 dəqiqə müddətində sınaq klapanını su ilə soyudun ki, onun xarici səthinin temperaturu 100 °C (212 °F) dərəcədən aşağı səviyyədə qalsın; soyuma müddəti 10 dəqiqədən artıq olmamalıdır. Klapanın xarici səthinin soyudularaq 100 °C (212 °F) dərəcəyə düşməsi üçün sərf edilən vaxtı qeydə alın.

2 təzyiq tənzimləyicisi və boşaldıcısı

4 kalibrlənmiş vizual manometr

8 buxarın ayrılması çün nəzərdə tutulan boru (bax: 5.3.2)

9 sınaq üçün qoruyucu kamera

10 ştoku üfüqi mövqedə olan üfüqi quraşdırılmış sınaq klapanı (bax: 5.6.1)

11 yanacaq qazı təchizatı və odluqlar

12 kalorimetr kubikləri (bax:5.3.2)

13 alov və korpus termocütlükləri (bax: 5.3.2)

14 təzyiq manometri və boşaldıcı klapan (bax:5.3.2)

21 aralıq məsafəsi: 150 mm (6 düym).

2 ASME B1.20.1 standartına cavab verən boru yivi

3 temocütlüyün yuvacığı

4 28 millimetrlik (1.5 düymlük) kalorimetr kubiki.

XƏBƏRDARLIQ— Klapanın daxili hissələrinin temperaturu klapanın xarici səthinin temperaturundan əhəmiyyətli dərəcədə yüksək səviyyədə qalmalıdır.

5.6.13. 5.6.4 –cü yarımbəndə əsasən sınaq təzyiqini yoxlayın və tənzimləyin. Vizual manometrin göstəricilərini qeydə alın (4) və qabdakı suyun miqdarını müəyyən edin (18). Əgər standart layihəyə əsasən quraşdırılıbsa, xarici təzyiq azaldıcısındakısızmanı qeydə alın. Bu rəqəmlər yanma və soyuma dövrlərində yaranan xarici sızmanın ümumi miqdarını hesablamaq üçün istifadə edilir.

5.6.14. PN 100 və ya Sinif 600 və daha aşağı səviyyəli klapanlar üçün təzyiq səviyyəsini 0.2 MPa (29 psig) aşağı sınaq təzyiqi səviyyəsinə kimi azaldın və ya sabitləşdirin və 5 dəqiqə müddətində yəhərdə yaranan sızmanı ölçün.

Ölçülər millimetrlə verilib

1 korpusun termocütlüyü

2 qapağın termocütlüyü

4 od kalorimetrlərininkubikləri

Korpus termocütlükləri bu sahədə quraşdırılır. Quraşdırılma zamanı korpus və qapağın termocütlükləri klapanın korpusuna / qapağına tərəf divarın qalınlığının ½ qədər məsafədə və ya 13 mm (0.5 düym) geri çəkilməlidir (hansının daha qısa olmasından asılı olaraq).

Ştokun kipləyicisindən başlayaraq.

2 38 millimetrlik (1.5 düymlük) kalorimetr kubiki.

DN 200 (NPS 8) və ya yuxarıdakı klapanlar üçün əlavə edilmiş kalorimetr kubikləri.

Ştokun kipləyicisindən başlayaraq.

5.6.15. Sınaq təzyiqini yüksək təzyiq səviyyəsinə kimi artırın və ya sabitləşdirin, bağlayıcı klapanı bağlayın (15) və sınaq klapanını tam açıq mövqedə sınaq təzyiqinə qarşı işlədin.

5.6.16. Təzyiqi yüksək sınaq təzyiqi səviyyəsinə kimi sabitləşdirin və 5 dəqiqə ərzində xarici sızmanın miqdarını ölçün.

Bənd 5 - ə əsasən sınaqdan keçən klapanlar 6.2 - 6.7 – ci yarımbəndlərin müddəalarına uyğun olmalıdır.

6.2. Yanma dövründə yəhərdə yaranan sızıntı

Aşağı təzyiq sınağı üçün yanma dövründə aşağı sınaq təzyiqində klapanın yəhərindən sızan mayenin miqdarı (bax: 5.6.11) Cədvəl 1 –də verilən qiymətlərdən artıq olmamalıdır. Yüksək sınaq təzyiqinin sınağı üçün yanma dövründə bu cür təzyiq səviyyəsində yəhərdən sızan mayenin orta miqdarı (bax: 5.6.11) Cədvəl 1 –də verilən qiymətlərdən artıq olmamalıdır.

6.3. Yanma və soyuma dövrlərində yaranan xarici sızıntı

Aşağı təzyiq sınağı üçünorta xarici sızıntının miqdarı yəhərdə yaranan sızma istisna olmaqla, yanma və soyuma dövrlərində (bax: 5.6.13) Cədvəl 1 –də verilən qiymətlərdən artıq olmamalıdır. Yuxarı təzyiq sınağı üçün isə orta xarici sızıntının miqdarıyəhərdə yaranan sızma istisna olmaqla, yanma və soyuma dövrlərində (bax: 5.6.13) Cədvəl 1 –də verilən qiymətlərdən artıq olmamalıdır.

6.4. Aşağı təzyiq sınağı - Soyumadan sonra yəhərdə yaranan sızıntı

Klapanın yəhərindən sızan mayenin maksimum miqdarı Cədvəl 1 –də verilən qiymətdən artıq olmamalıdır.

6.5. İşləmə qabiliyyəti

Odadavamlılıq sınağından sonra klapan qapalı mövqedə yüksək sınaq təzyiqinə qarşı yəhərdən çıxmalı və tam açıq vəziyyətə keçməlidir. Sınaq temperaturuna görə klapanın daxilindəki yüksək təzyiq səviyyələri təzyiq sərhədinin tamlığını risk altına qoya bilər. Klapanın istismarı zaman hermetikliyin pozulması ilə bağlı yaranan risklərdən işçilərin qorunması üçün uzadıcı qulpların istifadəsinə icazə verilir. Bu uzadıcıların istifadəsi nəticəsində tətbiq edilən fırlanma, operator vasitəsilə tətbiq edilən mövcud fırlanmadan yüksək olmamalıdır.

6.6. İstismar sınağından sonra yaranan xarici sızıntı

Yüksək sınaq temperaturunda açıq mövqedə olan klapanda yaranan orta sızıntı (bax: 5.6.16) Cədvəl 1 –də verilən qiymətdən artıq olmamalıdır.

QEYD: Xarici sızıntıya boru – klapan sonluğu birləşməsinə yarana bilən sızıntı daxil edilmir (bax: 5.3.1).

6.7. Sınaq barədə hesabat

Sınaq barədə hesabata aşağıdakı məlumat daxil edilməlidir:

a) tipik odadavamlılı sınağının tarixi;

b) tipik odadavamlılıq sınağının aparıldığı yer;

c) tipik odadavamlılıq sınağı üçün tətbiq edilən spesifikasiya ( o cümlədən nəşr olunma tarixi və qüvvədə olan əlavə və dəyişikliklər);

Bütün təzyiq səviyyələri ml/min ilə verilib.

ç) klapan istehsalçısının adı və ünvanı;

d) odadavamlılıq sınağından keçmiş klapanın onun hazırlanma standartında tələb edilən bütün hidrostatik, hava və istehsal təzyiqi sınaqlarından keçməsi barədə məlumat (istehsalçının aktı da qəbul edilə bilər);

e) sınaqdan keçmiş klapanın tam təsviri, o cümlədən onun nominal ölçüsü, nominal təzyiq təyinatı (məs. şiberin), çəkisi, qısa və ya tam dəlikli olması, korpus /qapağın hazırlandığı material, örtük materialı və istehsalçı nömrəsi;

ə) klapandakı nişanlar və onların yerləri, o cümlədən istehsalçının texniki pasport lövhəsinin tarixi (əgər varsa);

f) istehsalçı tərəfindən təqdim edilən klapanın profil çertyoju və detalların siyahısı, o cümlədən sınaqdan keçən klapan hissələrinin materialları, onların eyniləşmə nömrəsi(çertyoj nömrəsi), sənədlərin buraxılma və yoxlanma tarixi;

g) sınaqdan keçən klapanda ötürücü qutunun olub olmaması barədə məlumat və əgər varsa onun növü, istehsalçının adı, modelin nömrəsi və mexaniki üstünlüyü;

ğ) yanma və soyuma müddətində sınaq təzyiqi;

h) sınağa başlama vaxtı, yəni odluqların alışma vaxtı;

l) bütün sınaq boyu 30 saniyəlik zaman intervalında və sınağın başlama anında qeydə alınmış temperatur səviyyəsi və hər bir termocütlüyün qeydə alınmış göstəriciləri;

x) yanma dövründə klapanın yəhərində yaranan sızıntı (bax: 6.2);

i) yanma və soyuma dövrlərində yaranan xarici sızıntı (bax: 6.3);

ı) klapanın 100 °C dərəcəyə kimi soyuması üçün tələb olunan vaxt müddəti;

j) PN 100, Sinif 600 və daha aşağı səviyyəli klapanlar üçün yəhərdə yaranan sızıntı (aşağı təzyiq sınağı);

k) klapanın yəhərdən çıxaraq tam açıq mövqeyə keçib keçmədiyi barədə məlumat (bax: 6.5);

q) açıq mövqedə olan klapanda yaranan xarici sızıntı (bax: 6.6);

l) klapanın asimmetrik olması və iki istiqamətli axın üçün nəzərdə tutulub tutulmaması barədə məlumat – hər iki istiqamət üzrə sınağın nəticələri;

m) sınaq müddətində onun nəticələrinə təsir göstərə biləcək müşahidələr;

n) sınaqdan keçmiş klapanın Beynəlxalq Standartın tələblərinə cavab verib vermədiyi barədə məlumat;

o) hesabatın mündəricatında və ya üz səhifəsində səhifələrin ümumi sayının göstərilməsi və hər bir səhifənin nömrələnməsi məs. 1/12, 2/12;

ö) odadavamlılıq sınağına şahidlik edən şəxslərin adı və mənsubiyyəti;

p) korpusun boşluğunda təyin edilmiş təzyiq boşaltma parametrləri.

Verilmiş bir klapan layihəsinə əsasən hər bir nominal ölçünün və nominal təzyiq parametrinin sınağını aparmaqdansa, eyni əsas layihəyə əsasında hazırlanmış bütün klapanların sınaq klapanı kimi aşağıdakı məhdudiyyətlərə əsaslanaraq odadavamlılıq sınağından keçdiyini fərz etmək olar.

a) Sınaqdan keçən klapan onun nominal ölçüsünün iki mislini aşmayan ölçüyə malik daha böyük klapanların qiymətləndirilməsi üçün də istifadə edilə bilər. (bax: 7.3). DN 200 və ya NPS 8 ölçülü klapanlar onlardan böyük bütün klapanların qiymətləndirilməsi üçün istifadə edilə bilər.Əgər klapanların minimum ölçü diapazonu DN 200 və ya NPS 8 ölçüsündən böyükdürsə, onda həmin minimum ölçü diapazonu bütün ölçülərin qiymətləndirilməsi üçün istifadə edilməlidir.

b) A DN 50 (NPS 2) ölçülü klapan eyni növdən olan daha kiçik ölçülü bütün klapanların qiymətləndirilməsi üçün istifadə edilə bilər. Əgər klapanların maksimum ölçü diapazonu DN 50 və ya NPS 2 ölçüsündən kiçikdirsə, onda həmin maksimum ölçü diapazonu bütün ölçülərin qiymətləndirilməsi üçün istifadə edilməlidir.

c) Sınaq klapanı onun PN və ya Sinif dərəcələrinin iki mislini aşmayan dərəcəyə malik daha yükək dərəcəli klapanların qiymətləndirilməsi üçün istifadə edilə bilər, lakin burada Cədvəl 3 və 4 –də göstərilənlər istisna təşkil edir.

d) Dəliyi azaldılmış sınaq klapanı (və ya Venturi quruluşu) nominal ölçüsü daha kiçik olan tam dəlikli (adi quruluşlu) klapanların qiymətləndirilməsi üçün istifadə edilə bilər, lakin bu zaman klapanın kipləyici detalları, yəhərin kipkəcləri ştok layihə və ölçü baxımından eyni olmalıdır. Bu cür hallarda yol verilə bilən orta sızma sürəti tam dəlikli (və ya adi quruluşlu) klapan üçün tətbiq edilə bilir.

e) Klapan korpusunun sonluqlarının növü bu Beynəlxalq Standartda nəzərə alınmayıb. Bununla belə, klapanın kütləsi qismən onun korpus sonluğunun növünə əsasən təyin edilir. Bu Beynəlxalq Standarta uyğun qiymətləndirmənin aparılması üçün və bütün digər qiymətləndirmə meyarlarına uyğunluğu təmin etmək üçün sonluqları sınaq klapanının sonluqlarından fərqli olan klapanlar da qiymətləndirmə üçün istifadə edilə bilər, lakin onların kütləsi sınaq klapanını kütləsindən artıq olmalı və ya sınaq klapanının kütləsinin 75 % -dən az olmamalıdır.

7.2. Konstruksiya materialları

7.2.1. Məhsulun uyğunluğunun təsdiqlənməsi və ya sistemlərin tipik sınaqlarının aparılması üçün klapanın təzyiq altında olan konstruksiyasının materialları aşağıda göstərilən ümumi təsnifat əsasında digər materialların qiymətləndirilməsi üçün istifadə edilməlidir:

7.2.2. Əgər müəyyən klapan qrupu ferritli klapanların sınağından keçərsə, onda aparılan tipik sınaqlara austenit və ya dupleks materiallar da daxil edilə bilər və bundan sonra həmin materialdan olan eyni quruluşa malik orta ölçülü klapanlarda da əlavə sınaqlar aparmaq olar.

7.2.3. Klapanın təzyiq altında olan hissəsindəki digər konstruksiya materialları üçün 7.3 və 7.4 – cü yarımbəndlərdə göstərilən nominal təzyiq və ölçü parametrlərinin tam sınağının aparılması tələb edilir.

7.2.4. Klapanın təzyiq altında olan hissəsində istifadə edilən legirlənmiş poladdan hazırlanmış boltlar (məsələn. B7, L7) austenit boltların qiymətləndirilməsi üçün istifadə edilə bilər, amma əksinə olmamalıdır.

7.2.5. Klapanın yəhəri – bağlayıcı hissənin kipləməsi, yəhər –korpus kipləməsi, ştok kipləməsi, korpus birləşməsi və kipləməsi baxımından metaldan olmayan materiallarda dəyişiklik olduqda yenidən qiymətləndirmə aparmaq tələb edilir. Doldurulumuş PTFE, bununla belə doldurulmayan PTFE – nin qiymətləndirilməsi (və ya əksinə) üçün istifadə edilə bilər.

7.3. Klapanların nominal ölçülərinə görə qiymətləndirilməsi

Cədvəl 2 və 3 –də verilən klapanlar faktiki sınaqdan keçdikdə, digər nominal ölçülərə malik olan klapanlar da tipik odadavamlılıq sınağından keçmiş hesab edilir.

7.4. Klapanların nominal təzyiq səviyyəsinə görə qiymətləndirilməsi

Cədvəl 4 və 5 –də verilən klapanlar faktiki sınaqdan keçdikdə digər PN və Sinif səviyyələrinə malik klapanlar da tipik odadavamlılıq sınağından keçmiş hesab edilir.

Azərbaycan Respublikası Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsinin 27 oktyabr 2014-cü il tarixli 006 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmişdir.

___________________________________________________________________________________

Güc transformatorları

Hissə 10-1: Səs səviyyələrinin müəyyən edilməsi

Tətbiqetmə üzrə rəhbərlik

___________________________________________________________________________________

1. Azərbaycan Respublikasının Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsinin tabeliyində olan Azərbaycan Standartlaşdırma və Sertifikatlaşdırma İnstitutu tərəfindən işlənib hazırlanıb və təqdim edilib.

2. Bu standart IEC 60076-10-1:2005“Power transformers. Part 10-1: Determination of sound levels. Application guide” standartının autentik tərcüməsidir.

3. İlk dəfə tətbiq edilir.

4. Dövlət standartında müəyyən edilən tələblərin beynəlxalq standartlara, norma, qayda və tövsiyələrə və digər dövlətlərin müvafiq mütərəqqi milli standartlarına, elm, texnika və texnologiyanın müasir nailiyyətlərinə əsaslanmasını müəyyən etmək üçün standartın ilkin yoxlama müddəti 2019-cu il, dövrü yoxlama müddəti 5 ildir.

___________________________________________________________________________________

Güc transformatorları

Hissə 10-1: Səs səviyyələrinin müəyyən edilməsi

Tətbiqetmə üzrə rəhbərlik

(IEC 60076-10-1:2005)

Part 10-1:Determination of sound levels

___________________________________________________________________________________

IEC 60076-nın bu hissəsi həm istehsalçılara, həm də istehlakçılara IEC 60076-10 göstərilən ölçmə üsullarını tətbiq etmələrinə kömək etmək üçün yardımçı informasiyanı təmin edir. Transformator və reaktor səsinin mənbələri və xüsusiyyətləri təsvir olunur. Ölçmələr aparmaq üçün praktiki rəhbərlik verilir və metodların dəqiqliyinə təsir edə biləcək amillər izah olunur. Bu tətbiqetmə üzrə rəhbərlik həmçinin o amillərə aydınlıq gətirir ki, onlar transformator və ya reaktor müəyyən edildiyi zaman istehsalçı ilə istehlakçı arasında razılaşdırılsın və göstərir ki, nəyə görə zavodda ölçülən qiymətlər sahədə ölçülən qiymətlərdən fərqlənir.

Bu tətbiqetmə üzrə rəhbərlik əlaqədar soyutma yardımçı vasitələri ilə birlikdə transformatorlara və reaktorlara tətbiq olunur.

Bu standartda aşağıdakı normativ sənədlərə istinad olunub. Tarixi göstərilmiş istinadlar üçün yalnız göstərilən nəşr tətbiq olunur. Tarixi göstərilməmiş istinadlar üçün isə istinad olunan sənədin ən son nəşri (hər hansı bir dəyişiklik də daxil olmaqla) tətbiq olunur.

IEC 60076-10:2005Power transformers – Part 10: Determination of sound levels (Güc transformatorları – Hissə 10: Səs səviyyələrinin müəyyən edilməsi)

Səs insan qulağının təyin edə bildiyi hər hansı təzyiq variasiyası (havada, suda və ya digər elastik vasitə) kimi müəyyən edilə bilər. Təzyiq variasiyaları səs mənbəyindən həmin vasitə ilə (bu sənədin məqsədləri üçün, hava ilə) dinləyənin qulağına doğru hərəkət edir. Saniyədə tsiklik təzyiq variasiyalarının sayı səsin “tezliyi” adlanır və hers (Hz) ilə ölçülür. Səsin tezliyi öz fərqli tonu və ya ucalığını yaradır. Transformator “uğultu”su aşağı tezlikdir, fundamental olaraq 100 Hz və yaxud 120 Hz, belə ki, fit səsi yüksək tezlikdir, səciyyəvi olaraq 3 kHz-dən yüksək. Sağlam gənc adamın normal eşitmə diapazonu təxminən 20 Hz - 20 kHz arasında dəyişir.

Səsi təsvir etmək üçün istifadə olunan əlavə xüsusiyyət paskalla (Pa) ölçülən təzyiq dəyişmələrinin amplitudasıdır. Sağlam insan qulağının təyin edə bildiyi ən zəif səs tezlikdən son dərəcə asılıdır; 1 kHz- də onun amplitudası 20 μPa təşkil edir. Ağrı həddi milyon dəfədən çox yüksək olan səs təzyiqinə uyğun gəlir. Ona görə də, böyük rəqəmlərdən istifadəyə yol verməmək üçün desibel miqyasından (dB) istifadə olunur.

dB miqyası “loqarifmik”dir və istinad səviyyəsi kimi 0 dB-ə uyğun gələn 20 μPa istifadə edir, p0. Səs təzyiq səviyyəsi LpTənlik1-də müəyyən edilir:

p-mikrofon vasitəsilə ölçülən səs təzyiqidir. Səs təzyiqi skalyar kəmiyyətdir, onu bildirir ki, onun yalnız maqnitudası var.

Desibel şkalasının faydalı aspekti odur ki, o xətti paskal şkalası ilə müqayisədə nisbi səsliliyi insanın qavraması üçün daha yaxşı təxmin verir. Bu ona görədir ki, qulaq səsə loqarifmik şəkildə reaksiya verir. Lakin insan qulağı hər tezlik üçün eyni həcmlə rekasiya vermir, belə ki, münasib bir filtr tələb olunur ki, mikrofon ölçmələri qulağın qavradığı səsi həqiqi şəkildə əks etdirsin. Beynəlxalq səviyyədə standartlaşdırılmış filtr - “çəkini təyin etmə” bu tələbi yerinə yetirir.

3.2. Hissəciyin sürəti, u

Bu kəmiyyət səs dalğalarının yayıldığı vasitənin hissəciklərinin qalxıb-düşməsinin sürətini təsvir edir. Bu hər saniyəyə düşən metr ilə mshesablanır.

3.3. Səsin intensivliyi, I

Səsin intensivliyi verilmiş vəziyyətdə səsin enerjisinin xalis axın istiqamətini və maqnitudasını təsvir edən vektorial kəmiyyətidir. Bu verilən məqamda səs təzyiqinin və hissəciyin sürətinin vaxtla ortalanmış məhsuludur.

O, hər kvadrat metr üzrə vatt ilə hesablanır, Wm–2. Enerji axınının istiqaməti səs təzyiqi ilə konkret yerdə hissəciyin sürəti arasında faza bucağı ilə verilir (səs təzyiqi volta analoq kimi nəzərə alına bilər hissəciyin sürəti isə elektrik enerjisinin axını nəzərə alınaraq cərəyana analoq ola bilər). Normal səs intensivliyi bir vahid sahəsi boyunca səs enerjisi axınının tempidir, göstərilən vahid sahəyə normal olan istiqamətdə ölçülür (yəni 90º).

Səs mənbəyi səs təzyiqi sahəsi ilə nəticələnən ətraf havaya güc yayır. Səs gücü səbəbdir. Səs təzyiqi nəticədir. Eşidilən səs təzyiqi (yaxud mikrofon vasitəsilə ölçülür) mənbədən olan məsafə və akustik mühitdən asılıdır. Ona görə də mənbənin səsliliyi yalnız səs təzyiqi ölçülməklə miqdarı ölçülə bilməz. bunun əvəzinə onun səs gücünün müəyyən edilməsi zəruridir; bu mühitdən asılı deyil və səs mənbəyinin səsliliyinin özünəməxsus təsviredənidir.

Səs gücü enerjinin yayıldığı tempdir (hər vahid zamana düşən enerji) və vatt ilə ölçülür.

Səs sahəsi o regiondur ki, burada səs vardır. O, səs dalğalarının yayıldığı tərzə görə təsnif edilir. Səs təzyiqi ilə səs intensivliyi arasında olan dəqiq əlaqə 3.5.2 və 3.5.3-də göstərilən yalnız birinci iki xüsusi halda məlumdur.

Bu termin əks olunmaların olmadığı ideallaşdırılmış boş məkanda səsin yayılmasını təsvir edir. Boş sahədə bir məntəqə mənbəyindən səs yayılması səs yayılması istiqamətində mənbədən məsafə hər dəfə qoşalaşdıqda səs təzyiqi səviyyəsində və intensivlik səviyyəsində 6dB düşmə ilə xarakterizə olunur. Bu, təxminən o halda düzgündür ki, daha uzun mənbədən olan məsafə kifayət qədər böyük olsun ki, ona məntəqə mənbə kimi yanaşıla bilsin. Bu şərtlər açıq havada özünü doğruldur, bu zaman yerdən və hər hansı divarlardan kifayət qədər uzaq olur və ya divarlara, tavana və yaxud döşəməyə dəyən bütün səslərin sovrulduğu tam səsbatırıcı örtüklü kamerada olur.

Qeyd:IEC 60076-10 tələb edir ki, bütün səs ölçülmələri əks olunan səth üzərində edilsin. Ona görə də tam səsbatırıcı örtüklükameralarda ölçülmələrə icazə verilmir.

3.5.3. Diffuziya sahəsi

Diffuziya sahəsində səs o qədər əks olunur ki, o, bərabər maqnituda və ehtimallarla bütün istiqamətlərdə hərəkət edir, bununla belə eyni səs təzyiqi səviyyəsi bütün yerlərdə mövcud olur. Bu sahə reverberant otaqda təxmin edilir. Enerjinin konservasiyası qanununa əsasən tarazlıq vəziyyəti o zaman baş verir ki, korpus vasitəsilə udulan və ya ötürülən səs gücü mənbədən emissiya olunan səs gücünə bərabər olsun. Bu xüsusiyyət aşağı səs udulması və ya ötürmə xüsusiyyətləri olan mühitlərdə çox yüksək səs təzyiq səviyyəsi ilə nəticələnə bilər.

3.5.4. Aktiv və reaktiv səs sahələri

Səs yayılması enerji axınını özündə ehtiva edir lakin xalis yayılma olmadığı zaman ölçülə bilən səs təzyiqi ola bilər.

Əgər səs təzyiqi və hissəcik sürəti fazalarda baş verirsə, nəticə tamamilə aktiv sahə olur. Belə olan halda, mənbədən emissiya olunan bütün enerji kənara doğru ötürülür.

Saf reaktiv sahədə, xalis enerji axını olmur; səs təzyiqi hissəcik sürəti ilə fazadan 90° kənara çıxır. İstənilən anda enerji kənara doğru gedə bilər, lakin daha sonrakı anda o geri qaytarılacaq; enerji yayda olduğu kimi qorunub saxlanılır. Tam tsikl sayı üzrə ortalanmış olmaqla, xalis enerji ötürülməsi sıfıra bərabərdir və bununla belə ölçülən səs intensivliyi sıfırdır.

Ümumiyyətlə, səs sahəsi aktiv və reaktiv komponentlərə malik olacaqdır.

3.5.5. Durmuş dalğalar

Durmuş dalğalar səs mənbəyi ilə səs sahəsinin hüdudları arasında əks olunmaların nəticəsi kimi səs sahələrindən irəli gəlir. Məsələn, otaqda durmuş dalğa tezliyi – f-in mövcud olması aşağıdakı kimi əks edən divarlar arasındakı məsafədən – d asılıdır:

c- havada səsin sürətidir, m/s. 20 °C, c = 343 m/s.

Durmuş dalğa uzaq sahəyə enerji ötürmür; bu reaktiv sahəyə aid nümunədir.

Durmuş dalğa regionu daxilində ölçülən səs təzyiqində böyük variasiyalar kiçik məsafələr üzrə baş verir.

Yaxın sahə səs mənbəyinə yaxın olan bir sahədir, adətən ölçülməli olan tonun dalğa uzunluğunun ¼ məsafəsi daxilində müəyyən edilir. Bu regionda hava yayılmadan sirkulyasiya edən enerjini saxlayan kütlə-prujin sistemi kimi özünü aparır. Ona görə də yaxın sahə mühüm reaktiv komponentə malik ola bilər.

Havada 20 °-C də, 100 Hz tonun dalğa uzunluğu 3,4 m, 1 kHz tonun isə dalğa uzunluğu 0,34 m təşkil edir.

Transformator və reaktor bir neçə mənşəyə malikdir. Səs yaratmanın hər bir rejiminin nisbi əhəmiyyəti avadanlığın dizaynı və iş şəraitindən asılıdır. Transformator və ya reaktorun dizaynı eyni zamanda öz mənşəyindən transformator çəninə və ya korpus səthinə hərəkət etdikcə səs yaradan vibrasiyaları modifikasiya edir.

4.2.1. Maqnitostriksiya

Maqnitostriksiya ölçülərdə dəyişmələrdir ki, onlar maqnit axınında dəyişməyə məruz qaldıqda müəyyən materiallarda müşahidə edilir. Maqnitlidamar poladda ölçü dəyişməsi səciyyəvi induksiya səviyyəsində hər metr uzunluğu üzrə 10-dən 10 diapazonu daxilində olur.

Şəkil 1 maqnitostriksiyanın beş fərqli axın sıxlığına qarşı ölçülən özəl laminasiyasının bir növü üçün axın sıxlığını göstərir. Hər bir tsikl 50 Hz tsikli axın sıxlığı Bmax. ilə təsvir edir.

Qeyd:Verilən poladın keyfiyyəti üçün damar laminasiyalarındakı mexaniki gərginlik maqnitostriksiya üzərində güclü təsirə malik olur.

Yaranan gərginlik axın sıxlığının əlamətindən asılıdır, yalnız materialın müəyyən kristalloqrafik oxlarına nəzərən onun maqnitudası və oriyentasiyasından asılıdır. Ona görə də sinusoidal axın ilə gərginləşdikdə, ölçü dəyişməsinin fundamental tezliyi gərginləşən tezliyin iki misli qədər olur. Effekt yüksək dərəcədə qeyri-xəttidir, xüsusilə yüksək, hopmaya yaxın, induksiya səviyyələrində. Qeyri xətti olma damarın vibrasiya spetrinin mühüm harmonik tərkibi ilə nəticələnir. Şəkil 2 maqnitostriksiyanı qalxıb enən induksiya B = 1,8 T, 50 Hz altında göstərir. Onun gərginləşdirici tezliyin iki misli qədər dövriliyi (və harmonikliyi) və 5 ms və 15 ms-də piklər bir birindən fərqlənmir.

Transformator damarı tərəfindən buraxılan səs vibrasiyaların sürətindən asılıdır, yəni Şəkil 2-də müşahidə olunan maqnitostriksiyanın (nöqtələnmiş xətt) zaman törəməsidir. Törəmənin effekti siqnalın harmoniyasını (təhrif etmə) fundamental 2 × gərginləşdirici tezliyə münasibətdə vurğulamaqdır. Gərginləşdirici tezliyin bir neçə hətta çoxsaylı tezlikləri spektrdə görülə bilər və fundamental 2 x gərginləşdirici tezlik səsin bir çox hallarda ən mühüm tezlik komponenti olur.

Əgər axın d.c. maqnitləşməsinə malikdirsə, məsələn, sarğıların müqaviməti nəticəsində əvvəlki ölçülmələrdən damarda olan qalıq induksiya səbəbindən və ya cərəyanda d.c. komponentinə görə, maqnitostriksiyanın güclü qeyri xəttiliyi vibrasiya amplitudalarında mühüm artım yaradır. İnduksiyada d.c. maqnitləşməsi ilə axın sıxlığında müsbət və mənfi piklərdə maqnitostriksiyada olan piklər əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir; Bu Şəkil 3-də maqnitostriksiya tsiklindən açıq-aydın görünür.

Vibrasiya modelləri hər 360° bir təkrarlanır, yəni hər 20 ms bir 50 Hz sistemində, bu göstərir ki, maqnitostriksiya 1 × gərginləşdirici tezlikdə olur. Bax Şəkil 4. Gərginləşdirici tezliyin tək çoxluqlarında spektrin piklərinin mövcud olması induksiyada d.c. maqnitləşməsinin aydın göstəricisidir.

Həqiqi ölçmələrə təsir göstərən d.c. maqnitləşmə ehtimalı səbəbindən, üzərində səs sınaqları keçirilən transformator daxilə axan cərəyanlar və qalıq induksiyanın təsirləri itdikdən sonra ölçmələr aparılmazdan əvvəl səs səviyyələri stabilləşənə qədər tam olaraq enerjilənmiş saxlanılmalıdır. Əgər qalıq d.c. maqnitləşməsi mövcuddursa, səs səviyyəsi bir neçə dəqiqəliyə və ya kəskin hallarda, bir neçə saatlığa təsirə məruz qala bilər.

d.c. maqnitləşmə cərəyanı ilə yükü olmayan cərəyan arasındakı nisbət d.c. maqnitləşmə cərəyanının səbəb olduğu səs gücündə gözlənilən artımı müəyyən etmək üçün mühüm parametrdir. D.c. maqnitləşmə cərəyanı ilə səs səviyyəsinin artımı arasındakı münasibət böyük güc transformatorları üzərində ölçülmüşdür. Şəkil 5 bu məlumatların bir dəstini əks etdirir.

X oxu d.c. maqnitləşmə cərəyanı a.c. yükü olmayan cərəyanın hər vahidi üzrə

Y oxu dB(A)-də ümumi səs səviyyəsində artım

Qeyd:Şəkil 5 böyük güc transformatorunun müəyyən dizaynının nəticələrini göstərir. Digər konstruksiyalar üçün, məsələn, fərqli damar forması və ya fərqli damar polad növü ilə olan konstruksiyalarda, əyri təfsilatı ilə fərqli görünəcək lakin faktiki olaraq eyni yuxarı istiqamətlənmiş meylliyi saxlayacaq.

4.2.2. Sarğılarda olan elektromaqnit qüvvələr

Transformatorlar və reaktorların sarğılarında olan yük cərəyanı şəbəkə tezliyində vibrasiya verən maqnit sahəsi yaradır. Nəticədə yaranan elektromaqnit qüvvələri həm ox üzrə həm də radial istiqamətlərdə sarğılarda hərəkət edir. Bu qüvvələrin maqnitudası yalnız yük cərəyanının maqnitudası və yerli maqnit sahəsindən asılıdır, hansı ki, yük cərəyanının bir funksiyasıdır. Belə ki, sarğılarda olan maqnit qüvvələri yük cərəyanının kvadratı ilə mütənasibdir, eyni zamanda onların tezliyi şəbəkə tezliyinin iki misli qədərdir. Yaranan vibrasiya amplitudaları keçiricinin elastik xassələri və elektrik izolyasiyadan asılıdır. Yaxşı qapanmış və sıx yığılmış sarğıda izolyasiya materialının elastik xassələri normal iş cərəyanında baş verən yerdəyişmələrin diapazonunda demək olar ki, xətti olur.

Metallar çox xətti elastik modullardır. Ona görə də kiçik harmonik vibrasiya bir qayda olaraq yaranır və fundamental, yəqin ki, ilk harmoniya vibrasiya spektrində üstünlük təşkil edir, bax Şəkil 6.

Sarğıların əks olunmaları və onların vibrasiya sürətləri gərginləşdirici qüvvəyə mütənasibdir, bu o deməkdir ki, o yük cərəyanının kvadratı ilə mütənasibdir. Vibrasiya verən əşyadan emissiya olunan səs gücü vibrasiya sürətinin kvadratı ilə mütənasibdir. (Bax 4.4). Nəticədə səs gücü yük cərəyanının dördüncü gücü ilə fərqlənir. Aşağı səs səviyyəsi transformatorları tələb edən tətbiqetmələrdə yük cərəyanı səsinin gücü hansı ki sarğı tərəfindən yaradılır transformatorun ümumi səs gücünə mühüm töhfə verə bilər, bax 6.3, IEC 60076-10.

Yük cərəyanında harmoniya onun elektrik tezliyində səs spektrində və onların bütün tezliklərinin məcmusu və fərqində eşidilə bilir. Onlar transformator və ya reaktorun səs səviyyəsinə mühüm təsir göstərə bilər, məsələn, HVDC konvertor stansiyaları və ya düzəldici transformatorlarda işlədiyi zaman.

4.2.3. Reaktorlarda maqnit qüvvələri

Tək fazalı və üç fazalı reaktorların bir neçə fərqli növləri vardır, bunlar (ümumilikdə) öz dizaynında iki fərqli texnologiya istifadə edir:

– hava damarlı reaktorlarda, yük cərəyanı səs gücü hansı ki, sarğı vasitəsilə yaranır əsas səs mənbəyidir. Cərəyan və onun maqnit sahəsi boyunca axan cərəyanın qarşılıqlı təsiri vibrasiyalı sarğı qüvvələrinin yaranmasına aparıb çıxarır. Vibrasiya verən qüvvələr aydın şəkildə müəyyən edilməsinə baxmayaraq, sarğı strukturunun vibrasiya reaksiyası daha da mürəkkəbdir. Vibrasiya amplitudası və cihazın səs yayan səthinin ölçüsü əsasən buraxılan eşidilə bilən səsi müəyyən edir. Ona görə də buraxılan səs radial istiqamətdə sarğı vibrasiyasının maqnitudası ilə idarə olunur (çünki sarğı radiasiya verən əsas hissəni əks etdirir). Ox üzrə sarğı vibrasiyalarının təsiri və digər komponentlərin buraxılan ümumi səsə təsiri nisbətən aşağıdır.

– Maqnit baxımdan qorunan reaktorlarda (boşluqlu damarla və onlarsız), xomutlar arasında olan maqnit qüvvə axın artdıqca boşluğu bağlamağa meyl edir; belə ki yaranan tsiklik yerdəyişmə dominant səs mənbəyi olur. Bu qüvvələr mexaniki olaraq reaktorun bütövlükdə maqnit dövrəsini gərginləşdirir, güc tezliyinin iki misli qədər və onun ilk az miqdarda harmoniyası ilə dominant olması ilə nəticələnir. Maqnitorstriksiya və sarğı vibrasiyaları da təsir edən amillərdəndir.

4.2.4. Maqnit ara müdafiə qatları

Maqnit müdafiə qatları yük cərəyanlarından əmələ gələn axının sızması səbəbindən burulğan cərəyan itkisini azaltmaq üçün bir çox hallarda iri transformatorlarda istifadə edilir. Tam yüklü cərəyanlarda, maqnit müdafiə qatlarında sızma axını nominal damar axını sıxlığını aşıb keçən qiymətlərə çata bilər. Bu maqnit müdafiə qatında maqnitostriktiv səs yaranması ilə nəticələnə bilər və ümumi səs səviyyəsinə mühüm təsir göstərə bilər.

4.2.5. Ventilyatorun səsi

Ventilyator səsinin mənşəyi havanın turbulent axınıdır ki, bu geniş diapazonlu tezliklərlə təzyiq dəyişmələri ilə nəticələnir. Bu geniş diapazonlu səs küy tezlik ətrafında geniş pikə malik olur ki, burada ventilyatorun dişləri struktur hissələrdən keçir, məsələn, ventilyator və ya ventilyator motorunun dayaqları, yaxud mühafizə ekranında tirlər.

Soyuducu yardımçı vasitələr vasitəsilə yağ axını vibrasiya yarada bilər, bütün bunlara baxmayaraq yağ nasosları bir qayda olaraq mühüm miqdarda səs gücü yaradır, istisna hal odur ki, bu ən yüksək axın templəri və ya xüsusi tətbiqetmələr zamanı, son dərəcə aşağı səsli transformatorlarda baş vermir.

4.3. Vibrasiyanın ötürülməsi

Maqnit dövrə, sarğılar və transformator çəni və ya korpusu öz səciyyəvi rezonans tezlikləri olan mexaniki strukturlardır. Əgər gərginləşdirici qüvvələrdən birinin tezliyi struktur rezonans ilə üst üstə düşürsə, bu tezliyin mühüm amplifikasiyası baş verə bilər. Rezonanslar dizayn mərhələsində kənarlaşdırıla bilər və ya kifayət qədər amortizasiya təmin edilə bilər ki, vibrasiya amplitudasına nəzarət olunsun.

Maye doldurulmuş transformatorlarda həm damardan, həm də sarğıdan olan vibrasiya damar və naqil yığınının struktur dayaqları və maye vasitəsilə çənə ötürülə bilər.

Çənin içərisində damar dəstəkləri altında vibrasiya izolyatorları və ya çən xaricində torpaq vasitəsilə vibrasiyanın ötürülməsini azaldır və ya bununla belə onların ucqar yerlərə yayılmasını azaldır. Vibrasiya izolyatorları transformatorun çəninin səthindən çıxan səs gücü üzərində daha az təsirə malikdir. Əgər izolyasiya mayesi qazdırsa, quru tipli transformatorlarda olduğu kimi, korpusda və ya çənin səthində vibrasiyanın gərginləşməsi aktiv hissənin struktur dayaqları ilə üstünlük təşkil edir.

Nəzərə alınmalıdır ki, IEC 60076-10 ətraf hava vasitəsilə buraxılan səs gücünü müəyyən edir; vibrasiya ötürülməsi burada nəzərə alınmır. Bəzi tətbiqetmələr zamanı struktur vibrasiya vasitəsilə ötürülən güc əhəmiyyətli ola bilər və bu vibrasiyalar transformatorun hansısa binada quraşdırıldığı halda səs küy problemi yarada bilər. Analoji olaraq, torpağa bərkidilən transformatorlar bir kilometrə qədər uzaqda olmasına baxmayaraq eyni torpağa bərkidilən binalarda da problem yarada bilər.

Uzaq sahəyə emissiya olunan səs gücü vibrasiya sürətinin kvadratından, emissiya olunan səth sahəsi və Tənlik4-də göstərilən həmin səthin radiasiya səmərəliliyindən asılıdır:

W -W ilə emissiya olunan səs gücüdür;

ρ0- hava sıxlığıdır, kg/m.

c - məhlulda (yağ və ya hava) səsin sürətidir, m/s;

S-səs emissiya edən səthdir,m.

σ- radiasiya səmərəsidir (vahidi yoxdur); bu komponentin tezliyi və geometrik və struktur xassələrindən asılıdır;

ωx-ilə vibrasiya sürətidir, m/s;

ω = 2πf -akustik bucaq tezliyi, s;

x - vibrasiya amplitudasıdır, m.

Emissiya olunan tezliyin dalğa uzunluğuna nisbətən daha kiçik ölçülərdə olan vibrasiya edən obyektlər aşağı radiasiya səmərəsinə malikdir. Pulslayan vibrasiya formaları vibrasiya formalarına nisbətən daha yüksək radiasiya səmərəsinə malikdir. Mürəkkəb vibrasiya modellərinə malik iri, elastik platalar vibrasiya amplitudaları bərabər olduqda daha sadə vibrasiya modellərinə nisbətən daha az səs emissiya edir.

Mənbənin səs gücü səviyyəsi məlum olan məsafədə səs təzyiqi və ya səs intensivliyini birbaşa ölçməklə müəyyən edilə bilər. hər iki metod etibarlıdır və hər hansı birisi istifadə edilə bilər. IEC 60076-10-un 8-ci və 9-cu maddələrində göstərildiyi kimi, metodların hər ikisi eyni müəyyən edilən kontur və mikrofon vəziyyələrindən istifadə edir. Hər iki metod o ehtimala söykənir kiŞ transformatorun divarlarında ölçülən orta səs çənin örtüyünə ekstrapolasiya oluna bilər, burada təhlükəsizlik baxımından ölçülmələr mümkün deyildir. Ənənəvi olaraq, səs təzyiqi ölçülmələri transformatorlardan səs səviyyələrinin kəmiyyətinin müəyyən edilməsi məqsədilə istifadə olunmuşdur. Son dövrlərdə görülən işlərin nəticəsində, səs intensivliyi ölçüləri IEC 60076-10-da alternativ kimi daxil edilmişdir. Həmin iki metod arasında sahəyə yaxın ölçülmələrdəki sistematik fərq 6-cı maddədə əks olunmuşdur.

5.2. Səs təzyiqi səviyyəsinin ölçülməsi

Səs səviyyə sayğacı səs təzyiqi səviyyəsi barədə obyektiv, reproduktiv ölçmələr əldə etmək məqsədilə nəzərdə tutulan alətdir. Çox müxtəlif ölçmə sistemləri mövcuddur. Təfsilatı baxımından fərqli olmasına baxmayaraq, hər sistem bir mikrofon, emal seksiyası və oxunma bölümündən ibarətdir.

Mikrofon səs siqnalını ekvivalent elektrik siqnalına çevirir. Səs səviyyəsi sayğacına dair ən münasib növ mikrofon kondenser mikrofondur ki, o, dəqiqliyi sabitlik və etibarlılıqla birləşdirir. Mikrofonun hazırladığı elektrik siqnalı xeyli kiçikdir. Ona görə də o. emal olunmazdan əvvəl ön gücləndirici vasitəsilə gücləndirilir.

Eşidilə bilən tezlik diapazonu üzrə ölçülməmiş səsin sadə ölçülməsi (adətən 20 Hz - 20 kHz kimi götürülür) subyektiv reaksiyası ilə zəif əlaqələnmə səbəbindən nadir hallarda istifadə olunur. Nəticədə səs səviyyəsi sayğacı adətən insan qulağını simulyasiya etmək üçün tezliyin reaksiyasını modifikasiya edən “A çəki” kimi məlum olan elektrik filterləmə şəbəkəsini özündə birləşdirir. Beynəlxalq səviyyədə standartlaşdırılmış lakin transformator səsinin ölçülməsi üçün ümumi istifadə olunan digər tezlik çəkiləri B-, C- və D-çəkiləridir.

A -çəki səs səviyyəsi insanların səs küyə qarşı subyektiv reaksiyası ilə yaxşı əlaqələndiyi göstərilir və digər səs şkalaları ilə müqayisədə uyğun şəkildə nəzərə çarpıb. Bu fakt, həssaslığı tezliklə dəyişən elektron dövrənin səs səviyyəsi ölçən sayğaca birləşdirilmə asanlığı ilə birlikdə milli və beynəlxalq standartlar üçün üstün şkalaya çevrilməsinə gətirib çıxarmışdır.

5.3. Səsin intensivliyinin ölçülməsi

Səsin intensivliyi təzyiqin və hissəcik sürətinin zamanla ortalanmış məhsuludur. Bir mikrofon təzyiqi ölçə bilər. Lakin hissəciyin sürətinin ölçülməsi sadə iş deyil. Eulerin xəttiləşdirilmiş bərabərliyi ilə hissəciyin sürəti təzyiqin qradiyentinə aid edilə bilər (yəni, ani təzyiqin məsafə ilə dəyişmə tempi).

Eulerin tənliyi əsasən məhlula tətbiq olunan Nyutonun ikinci qanunudur. Nyutonun ikinci qanunu kütləyə verilmiş sürətlənməni ona təsir edən qüvvə ilə əlaqələndirir. Əgər həmin qüvvə və kütlə məlumdursa, sürətlənməni tapmaq olar və daha sonra sürəti tapmaq üçün zamana münasibətdə inteqrasiya olunur.

Eulerin tənliyi ilə, təzyiq qradiyenti sıxlıq məhlulu p-ni sürətləndirir.

Təzyiq qradiyenti və məhlul sıxlığı barədə məlumat nəzərə alınaraq, hissəciyin sürətlənməsi (və ya sürətinin azalması) Tənlik 5-dən istifadə olunmaqla hesablana bilər.

burada a δr məsafəsi boyunca sıxlıq məhlulu δp –də təzyiq dəyişməsinə görə hissəciyin sürətinin azalmasıdır.

Yuxarıdakıları inteqrasiya edərək, Tənlik 6 hissəciyin sürəti olan u-nu aşağıdakı kimi verir:

Təzyiq qradiyentini bir biri ilə üz üzə dayanan yaxın yerləşən iki mikrofon ilə ölçmək və yuxarıdakı tənliklərdən istifadə edərək hissəciyin sürətini əlaqələndirmək mümkündür.

İki yaxın yerləşən mikrofon ilə A və B, hansı ki, Δr uzunluq boşluğu ilə ayrılır, onların pA and pB ölçülmüş təzyiqlərində olan fərqi nəzərə alaraq və onlar arasındakı Δr məsafəyə bölməklə təzyiq qradiyentinə düz xətt təxmini əldə etmək mümkündür. Bu sayıla bilən fərq təxmini adlanır.

Təzyiq qradiyent siqnalı indi inteqrasiya olunmalıdır ki, Tənlik 7-də göstərilmiş hissəcik sürətinə u verilsin:

Səsin intensivliyi I təzyiqin zamanla ortalanmış məhsulu p və hissəciyin sürəti u olduğuna görə,

Bu səsin intensivliyinin ölçülməsi üçün avadanlıqda siqnalın emalının əsas prinsipidir.

5.4. Dar diapazonlu ölçmələr üzrə rəhbərlik

Transformatorun səsi güc tezliyinin iki misli qədər olan tonlarla və hətta güc tezliyinin harmoniyası ilə xarakterizə edilir (sinusoidal gərginləşmə ehtimal olunaraq və d.c. maqnitləşməsi olmur). Ona görə də digər tezliklərdə olan səs küy dar diapazon ölçmələri tətbiq edərək sıxışdırıla bilir. “Dar diapazon” termini o ölçməni təsvir edir ki, burada səsin tezlik analizi aparılır və xüsusi transformator tonlarını ehtiva edən tezlik diapazonu qiymətləndirmədə istifadə olunur. Daha dəqiq təsviri “diapazon seçim analizi” ola bilər. Bu metod səs təzyiqi və səs intensivliyi ölçmələrinə tətbiq olunur, səs gücü səviyyəsinin hesablanması üçün istifadə oluna bilər. Bu metod ətraf mühit düzəlişi K-in təsvir etdiyi əks olunmaların effektlərini aradan qaldıra bilmir.

Diapazon seçim dar diapazonlu ölçmə metodunun tətbiqi istehsalçı ilə istehlakçı arasında razılaşmaya əsaslanır. Soyuducu avadanlıq və yağ sirkulyasiya edən nasoslar sabit tezliklərdə tonlarla xarakterizə olunan səs yaratmır; əvəzində onlar çox fərqli tezliklərdə səs yaradır, başqa sözlə “geniş diapazonlu” səs küy mənbəyidir. Ona görə də diapazon seçim dar diapazon ölçmələri o zaman icazə verilmir ki, soyuducu avadanlıq və yağı dövr etdirən nasoslar işlək vəziyyətdə olsun.

Sabit diapazon rezolyusiyası ilə nəticələnən loqarifmik tezlik rezolyusiyası (1/1 oktava, 1/3 oktava, 1/12 oktava, və s) ilə nəticələnən, tələb olunan tezlik analizi paralel real vaxt analiz metodu və yaxud FFT (çevik Furiyer transformasiyası) metodu (FFT rəqəmsal ölçülmüş səs təzyiqi amplitudasını vaxt qeydlərinin amplitudaya qarşı tezlik qeydlərinin (spektrlər) riyazi alqoritmə qarşı transformasiya edir. Belə ki, spektrlərin diapazonu analoq-rəqəmsal konverterin seçmə dərəcəsindən asılıdır). Diapazon seçimli təhlil geniş diapazonlara prinsipcə tətbiq oluna bilər, məsələn, 1/3 oktava, lakin fon zəifləməsi nisbətən dar diapazon seçildiyi zaman daha da effektiv olur. Əgər güc təchizat tezliyi daha yüksək harmonik tezlik yaradırsa, hansı ki, seçilmiş diapazon xaricinə düşür (Δf), və yaxud ölçülməli olan tezliklər analiz edən vasitənin əvvəlcədən müəyyən edilən mərkəzi diapazon tezliklərinə uyğun gəlmirsə, fərqli (qonşu) diapazon həmin harmonik və ya daha geniş diapazon üçün seçilməlidir.

Ölçülmələr bir qayda olaraq aparılır, istisna hallar odur ki, tək A şəkili qiymətlər ölçmək əvəzinə, səviyyələr Nominal tezlik və çoxsaylı tezliklərin iki mislinə bərabər tezliklər ehtiva edən tezlik diapazonları üzrə ölçülür. A çəkili səs təzyiqi səviyyəsi və ya səs intensivliyi hər ölçmə vəziyyətində Tənlik 9 vasitəsilə hesablana bilər:

LAi–Açəkili səs təzyiq səviyyəsi (və ya səsin intensivlik səviyyəsidir) Nominal volt və Nominal tezlikdə;

LAν– Açəkili səs təzyiq səviyyəsi (və ya səsin intensivlik səviyyəsi) seçilmiş diapazon üzrə ölçülür, Δf, 2fν bərabər tezlik üzrə mərkəzləşir, Nominal volt və Nominal tezlikdə. A-çəkisi iki yolla həyata keçirilə bilər:

a) ölçü sisteminin ön sonluğunda analoq filterdən istifadə etməklə, bu zaman bütün ölçülən qiymətlər başlanğıcdan A şəkilidir;

b) əgər ölçmə xəttidirsə: hər tezlik diapazonunda ölçülən səviyyə üzrə A çəkisini rəqəmsal olaraq tətbiq etmək. Hər harmonik tezlik üçün A çəkisinin qiymətləri aşağıda verilmiş Cədvəl 1-dən götürülə bilər;

f -Nominal tezlikdir;

ν- Nominal tezliyin bərabər harmoniyasının çoxsaylı hissəsinin ardıcıllıq sayıdır (1, 2, 3, etc.);

Qeyd:İlk 10 diapazonun səs səviyyəsinin məcmusu demək olar ki, sinusoidal volt və cərəyanında əksər transformatorlar üçün yetərlidir. Buna baxmayaraq, voltda və/yaxud cərəyanın harmoniyasının mövcud olduğu halda, daha yüksək tezliklər ümumi səs səviyyəsinə mühüm dərəcədə təsir edə bilər. Bu halda, əksər tezlik diapazonları nəzərə alınmalıdır.

Cədvəl 1 – Tezlik funksiyası kimi A çəkisinin qiymətləri

5.4.1. Real vaxt metodu ilə tezliyin analizi

Tövsiyə olunur ki, analayzer diapazonu, Δf, 1/10 octava və ya daha dar diapazon üzrə seçilsin. Bu növ qiymətləndirmə üçün transformator səsinə malik tezlik diapazonu əl ilə seçilməlidir ki, səsin ilk on harmonik komponenti daxil edilsin. Tezlik diapazonları harmonik komponentlər üzərində mərkəzləşmir lakin diapazon daxilində olduğu halda yetərincə dəqiqliklə ölçülür.

5.4.2. FFT metodu ilə tezlik analizi

Tövsiyə olunur ki, analayzer diapazonu, Δf, 10 Hz, 5 Hz və ya 2,5 Hz üzrə seçilsin. Tövsiyə olunur ki, alətin “yastı üstlü” vaxt pəncərəsi istifadə olunur. Bu pəncərə hər harmonik ölçülən amplitudanın maksimal dəqiqliyini verir, hətta əgər harmonik tezlik tezlik diapazonunun hüduduna düşdükdə bu baş verir. Buna baxmayaraq, “yastı üstlü” pəncərənin nəticəsi odur ki, 100 Hz –də təmiz ton (hansı ki, 100 Hz tezlik diapazonunda düzgün şəkildə ölçülür) 95 Hz və 105 Hz diapazonlarda yüksək səviyyə verir. Bu “sızma” adlanan diapazon seçim analizində heç bir problem yaratmır, lakin bütün tezlik diapazonları əlavə olunduğu halda nəzərə alınmalıdır, məsələn, xidmətdə olan soyuducu avadanlıqla ölçülmələr zamanı olduğu kimi.

“Yastı üstlü” pəncərə təxminən 3,8 misli Δf qədər effektiv diapazon verir, burada bir qayda olaraq istifadə olunan “Henninq” pəncərəsi təxminən Δf 1,5 misli qədər effektiv diapazona malik olur lakin mümkündür ki, mərkəzləşməyən harmoniya üzrə ölçülmüş amplituda üzrə 1,4 dB xəta verir. FFT aləti üçün spesifikasiya və istifadəçi üçün rəhbərlik effektiv diapazon və amplituda dəqiqliyi barədə dəqiq məlumatla bağlı nəzərdən keçirilməlidir.

Transformator və ya reaktor tərəfindən emissiya olunan səs onun səs gücü ilə özünəməxsus şəkildə kəmiyyətcə müəyyən edilir. Səs gücü bu səbəbdən reytinq və səs mənbələrinin müqayisə edilməsi üçün istifadə edilir. Buna baxmayaraq, səs gücü havada təzyiq dəyişmələrinin dolayı ölçülmələrinin müəyyən edilməsi yolu ilə aparıla bilər. IEC 60076-10-da iki metoda icazə verilir; bunlar iki fərqli fiziki kəmiyyətə əsaslanır, daha doğrusu səs təzyiqi və səs intensivliyi.

Son vaxtlaradək yalnız səs təzyiq metodundan geniş istifadə olunurdu. Səs gücü səs sahəsi barədə xüsusi ehtimallar edildikdə yalnız ehtiyatla nəzarət olunan şəraitdə səs təzyiqinə aid oluna bilər. Lakin səs intensivliyi nisbətən az ideal səs sahələrində ölçülə bilər. Bu xassə ölçülmənin çoxlu səs mənbələrinin olduğu vəziyyətlərdə aparılmasına imkan verir. Sabit fon səs küyü səsin intensivliyi ölçülmələrinin müəyyən etdiyi mənbənin səs gücünə heç bir təsir etmir.

Boş sahədə sınaq şəraitində səs təzyiqi və hissəcik sürəti fazada olur və bununla belə səs təzyiqi p ilə səs intensivliyiI arasında xüsusi əlaqə mövcud olur, bax Tənlik 10.

ρc - səsin onun vasitəsilə yayıldığı vasitənin akustik maneəsidir. Standart təzyiq və havada temperatur şəraitində, ρc = 412 kq/ms.

Normal səs intensivliyi səviyyəsində Tənlik 10-dan istifadə edilərək normal səs intensivlik səviyyəsi LI və səs təzyiq səviyyəsi Lp arasındakı əlaqə Tənlik 11-də göstərilib.

I0 və p0 (10 Wm və 20 × 10 Pa müvafiq olaraq) verilən qiymətləri üçün, 10lq termini o zaman kiçik olur ki, ətraf mühit temperaturunda əksər hava ölçülmələri üçün Lp ilə müqayisə edilsin. (0,13 dB 22 C və 1,013 × 10 Pa). Səsin intensivlik səviyyəsi üzrə ölçülmələr və səs təzyiq səviyyəsi üzrə ölçülmələr hansı ki, yaxın sahə xaricində icra olunur, ideal boş sahə mühitində eyni rəqəmli qiymətlərə malik olacaq.

6.2. Səs təzyiq metodunun sınaq mühitinə qarşı həssaslığı

Həqiq sınaq mühiti adətən ideal boş sahə mühitindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir. Ümumi olaraq həqiqi sınaq mühitinin təsiri ölçülən səs səviyyəsini artırmaqdan ibarətdir. Aşağıdakı nümunə bu maddə boyunca fon məlumatı kimi istifadə olunacaqdır.

A sınaq obyekti D birbaşa səs dalğası

B mikrofonun vəziyyəti E əks olunan səs dalğası

C sınaq otağının əks etdirən səthi F fon səs küyü

Zavod sınaqları adətən sınaq obyekti döşəməyə qoyularaq məhdud sahədə həyata keçirilir. Sınaq obyektinin radiasiya verən səthini tərk edən təzyiq dalğaları döşəməni, zavodun divarlarını və sınaq otağında olan hər hansı digər obyektlərə dəyəcək və əks olunacaqdır. Əks olunan səs dalğaları sınaq obyekti tərəfindən əks olunan səs dalğalarına müdaxilə edəcək, nəticədə dayanan dalğalara səbəb olacaq. Dayanan dalğalar və əks olunan dalğalar regionunda aparılan səs təzyiqi ölçülmələri səs gücünün artıq qiymətləndirilməsini verəcəkdir.

Həqiqi sınaq mühitlərində istehsalat prosesindən, enerji istehsalı qurğuları və digər enerjili bloklardan gələn səs küy ölçülən səs təzyiqi səviyyəsini artıracaq səs təzyiqi yarada bilər. Bu cür sınaq mühitlərində ölçülən səs təzyiqi hər mikrofon olan yerdə aşağıdakıların məcmusu olacaq:

– transformator səs təzyiqi, hansı ki məsafənin kvadratı ilə azalır;

– yaxın sahədə səs təzyiqinin reaktiv komponenti hansı ki, məsafə ilə ekponensial olaraq azalır;

– əks olunan səsə görə səs təzyiqi hansı ki sınaq otağının divarlarına ən yaxın olur;

– xarici səs küy mənbələrinə görə səs təzyiqi.

Mikrofonun yerləşdiyi yerlər bu səbəbdən optimallaşdırılır ki, məhdud sahə və təhlükəsizlik maneələri nəzərə alınaraq yuxarıdakı müdaxilələrin təsirini azaltmalıdır. Şəkil 9-dan aydın göründüyü kimi, səs təzyiqinə bu müdaxilələrin göstərdiyi təsir azaldıla bilər lakin onlar aradan qaldırıla bilməz. Maddə 8, IEC 60076-10 müəyyən olunan ölçülmə məsafələri yüksüz səs səviyyələrini ölçməyin həmişəki təcrübəsinə əsaslanan praktiki güzəştdir.

Yük cərəyanı səs səviyyələri ölçülərkən hansı ki, aşağı tezliklər üstünlük təşkil edir, 0,3 m ölçülmə məsafəsi səs gücü səviyyəsinin artıq qiymətləndirilməsinə gətirib çıxarır. Artıq məsafə üzrə edilən ölçmələr, məsələn, 2,0 m, daha dəqiq ola bilər, o şərtlə ki, sınaq obyektindən olan səs səviyyəsi IEC 60076-10-nin 11.3-cü bəndində göstərilən fərqlərlə fon səs küyünü aşıb keçir. Artırılmış ölçmə məsafəsinin praktikliyi bu səbəbdən həm sınaq obyekti, həm də sınaq mühitindən asılı olacaq. Fərqli ölçmə məsafəsinin istifadə olunması istehsalçı ilə istehlakçının arasında razılaşdırılması tələb oluna bilər.

A əks olunma və ya xarici səs mənbə təzyiqi müdaxiləsi

B yaxın sahə səs mənbə təzyiqi müdaxiləsi

Lp səs təzyiq səviyyəsi

D sınaq obyekti ilə qəbuledici arasındakı məsafə

Səsin dəqiq güc səviyyəsini müəyyən etmək üçün səs təzyiq səviyyəsindən istifadə etmək məqsədilə iki korreksiya faktoru tətbiq edilir (bax 11.3, IEC 60076-10).

Birincisi, orta fon səs küyü təzyiq səviyyəsi sınaqdan əvvəl və sonra ölçülür və IEC 60076-10-daTənlik 16-dan istifadə edərək sınaq obyektinin korreksiya olunmuş orta səs təzyiq səviyyəsindən həmin iki qiymətin kiçik olanı çıxılaraq ölçülür. Fon səs küyü üçün bu korreksiya icazə verilir, o şərtlə ki, sınaq obyektinin və fon səs küyünə görə ümumi səs təzyiq səviyyəsi azı 3 dB yüksək olsun. Bu korreksiya sınaq mühitində mövcud olan müdaxilə edici səs mənbələrinin effektlərini aradan qaldırmağa cəhd göstərir.

İkincisi, sınaq mühitində olan əks olunmaları nəzərə almaq üçün Ekoloji düzəliş K müəyyən edilməlidir. K-in miqyası sınaq otağının ekvivalent səs hopma sahəsinin ölçülmə səthinin sahəsinə olan nisbətindən asılıdır, bax 11.1.2.2, IEC 60076-10.

6.3. Səs intensivliyi metodunun sınaq mühitinə qarşı həssaslığı

Heç bir korreksiya faktorları orta səs intensivlik səviyyəsini müəyyən etmək üçün tələb olunur, o şərtlə ki, 12.3, IEC 60076-10-da göstərilən qəbul meyarları təmin edilsin. Bu ona görədir ki, səs intensivlik metodu yaxın sahənin təsirlərini, sabit fon səs küyü və səs təzyiqinin ölçülməsinin əks olunmaları, hissəciyin sürəti və onlar arasındakı faza bucağını nəzərə alır və sınaq obyektinin normal səs intensivliyinin aktiv hissəsini hesablamaq üçün bu kəmiyyətlərdən istifadə edir.

Yuxarıda izah edildiyi kimi, səs intensivliyinin ölçülməsi iki bir birinə yaxın yerləşdirilən mikrofon arasında səs təzyiq fərqlərinin ölçülməsini ehtiva edir, bu yuxarıda Tənlik 8-də göstərilib:

Öz mütləq miqyası ilə müqayisədə təzyiqdə fərq kiçik olduğu şəraitdə həyata keçirilən ölçülmələr qeyri-dəqiq olmağa meylli olur. Belə vəziyyətə dair nümunə kimi onu göstərmək olar ki, əks olunan enerjinin dayanan dalğaları və ya yüksək proporsiyası mövcud olur. Bu təsirin göstəricisi korreksiya olunmamış orta səs təzyiq səviyyəsi,, hansı ki, fon səs küyü və əks olunmaları ehtiva edir və orta səs intensivlik səviyyəsi,, hansı ki, sınaq obyektindən yayılan səs enerjisi səviyyəsini ölçür, arasındakı fərqdir. Eksperimentlər göstərir ki, səs intensivliyi ölçülmə dəqiqliyinə ΔL fərqi yüksək dərəcədə təsir göstərir:

ΔL-qəbul olunacaq sınaq üçün IEC 60076-10 <8 dB qədər tələb olunur.

Orta hesabla, sınaq obyektindən 0,3 m icra olunan ölçülmələr yaxın sahədə reaktiv enerjiyə görə 4 dB-nin ΔL orta göstəricisi ilə nəticələnir. Bu ona görə baş verir ki, reaktiv sahədə səs təzyiqi və hissəciyin sürəti fazadan kənar olur və bu, təzyiq metodu vasitəsilə deyil, intensivlik metodu vasitəsilə təyin edilir. Əgər ölçülmə məsafəsi 1 m qədər artırılarsa, ΔL <1 dB olacaq.

Qeyd:Yuxarıda göstərilən fərqlər 1990-cı il tarixli CIGRÉ SC12-WG12-nin gəldiyi nəticələrdir. 0,1 MVA to 350 MVA güc diapazonunda olan 30-dan artıq transformator müxtəlif zavod sınaq şəraitində sınaqdan keçirilmişdir.

0,5 dB əks olunmalar səbəbindən səs intensivlik ölçülməsi xətasını məhdudlaşdırmaq məqsədilə sınaq obyektinin səsi ən azı aşağıdakı kimi mövqeləndirilir:

– iki bitişik divar olduğu halda divardan 1,2 m məsafə;

– üç bitişik divar olduğu halda divardan 1,8 m məsafə.

4 əks edici divarı olan transformator qutularında aparılan ölçülmələrə icazə verilmir.

Analoji olaraq, yüksək fon səs küyü səviyyələri ölçülmüş səs intensivliyinə təsir göstərə bilər. Tənlik12 göstərir ki, güc transformatorunun yaxın sahədə ölçülməsi zamanı səs intensivliyinin ölçülməsi o zaman istifadə edilə bilər ki, fon səs küyünün səs təzyiq səviyyəsi səs təzyiq səviyyəsini sınaq obyektindən >4 dB qədər 0,3 metrdə ötüb keçməsin (yəni 8 dB limit ΔL üçün çıxılsın 4 dB yaxın sahədə olan reaktiv gücə görə). Dar diapazonlu və ya zaman-sinxron intensivlik ölçülməsi metodları istifadə olunduqda, 16 dB qədər ΔL icazə verilir.

Nəticədə intensivlik metodu o üstünlüyə malikdir ki, ölçülən qiymətlər üçün sabit səs küy və stasionar əks olunma təsirlərinə görə korreksiyaya ehtiyac olmur.

6.4. Metod seçimi üzrə rəhbərlik

İdeal, sərbəst sahə şəraitində səs təzyiqi və səs intensivlik metodu sınaq obyektinin səs gücü üçün eyni rəqəm qiymətini verir. Yaxın sahə təsirlərinin olduğu həqiqi sınaq mühitində fon səs küyü və əks olunmalar mövcud olur, səs təzyiqi metodu heç bir ekoloji korreksiya olmazsa səs üçün daha yüksək qiymət verir.

Ona görə də səs intensivliyiynin ölçülməsi sınaq obyektinin səs gücünün birbaşa ölçülməsini verir, o şərtlə ki, IEC 60076-10-nun 12.3 bəndində nəzərdə tutulan qəbul olunma meyarları təmin edilsin. Səs təzyiqinin ölçülməsi bərabər qaydada qəbul olunandır, o şərtlə ki, müvafiq korreksiya faktorları tətbiq olunsun və IEC 60076-10-nun 11.3 bəndində nəzərdə tutulan meyarları təmin edilsin.

Səs intensivliyinin ölçülməsindən sınaq şəraiti səs təzyiq metodu üçün müəyyən olunan hədlərdən kənara çıxdıqda sınaq obyektinin səs gücünü kəmiyyətcə müəyyənləşdirmək məqsədilə istifadə oluna bilər. Sınaq mühiti səs intensivlik metodu üçün qəbul meyarlarından kənardadırsa, dar diapazonlu və ya zaman-sinxron intensivlik ölçülmə metodları nəzərə alınmalıdır, o şərtlə ki, fon səs küyü səviyyələri azaldıla bilməsin (məsələn, gecə işləmək yolu ilə) və ya daha iri sınaq mühiti tapıldıqda (məsələn, bayırda).

IEC 60076-10-da müəyyən edilən tələblər sınaq obyektinin səs güc səviyyəsini münasib səviyyədə müəyyən etmək üçün tələb olunan minimal tələblərdir. Buna baxmayaraq, uzun illərin praktiki təcrübəsi göstərir ki, bu əsas tələblər genişləndirilə bilər və daha dəqiq nəticə tələb olunduğu təqdirdə təkmilləşdirilə bilər. Bu maddə səs təzyiqi və səs intensivliyinin ölçülməsinin aparılmasına dair əlavə praktiki məsləhətlər müəyyən edir.

7.2. Sınaq obyektinin oriyentasiyası

Sınaq otağında emissiya olunan akustik təzyiq dalğaları həm birbaşa, həm də əks olunan səs dalğaları yaradır. Əks olunan dalğalar dayanan dalğalar yaratmaq üçün emissiya olunan dalğalara konstruktiv şəkildə müdaxilə edə bilər. Bu cür şəraitdə səs təzyiqinin ölçülməsi hansı ki, dayanan dalğalar zonasında edilir səs gücü barədə artıq göstərici verəcəkdir. Bu səbəbdən məsləhət görülür ki, Şəkil 8-də əks olunduğu kimi sınaq obyekti oriyentasiya olunsun.

7.3. Ölçülmə səthində ölçülmə nöqtələrinin sayı

IEC 60076-10 bildirir ki, mikrofon pozisiyaları təxminən bərabər məsafədə qoyulmuş və bir birindən 1 m dən artıq aralı olmayan vəziyyətdə olmalıdır. Bu eyni zamanda hər hansı sınaq obyekti üçün minimal olaraq altı mikrofon vəziyyəti tələb edir. Bununla belə çəndə aktiv hissənin olması səbəbindən siyutma elementlərinin yerləşməsi və çənin ümumi dizaynına görə səs sahəsi qeyri-homogen ola bilər; başqa sözlə, çənin bir tərəfi digərləri ilə müqayisədə daha çox səs emissiya edə bilər. Ona görə də praktiki təcrübə göstərir ki, ölçülmə nöqtələrinin sayı üçün əsas tələb təkmilləşdirilə bilər. Məsələn, əgər ΔL səs intensivlik üsulundan istifadə edərkən 8 dB ötüb keçirsə, sınağın dəqiqliyi yalnız hündürlüyün yalnız yarısı qədər olan ölçülmələr IEC 60076-10 əsasən tələb olunduqda, sınaq obyektinin hündürlüyünün üçdə biri və ya üçdə ikisi ölçülməklə təkmilləşdirilə bilər. Əlavə incəliklər aşağıda təsvir edilir.

7.3.1. Güc transformatorları

Mikrofon mövqelərinin 1 metrdən artıq bir birindən aralı məsafədə olması ilə bağlı əsas məhdudiyyət münasib səs müəyyənləşməsi ilə nəticələnir ona görə ki, güc transformatorları böyük olur və nəticədə altıdan artıq mövqe tələb olunur. Hər nöqtədə ölçülən səs səviyyələrinin orta qiymətinin müəyyən edilməsi səs sahəsində lokal yüksək və aşağı səviyyələrinin təsirini azaldır.

7.3.2. Paylama transformatorları

Müəyyən olunan kontura (hər ölçülmə hündürlüyündə) görə altı ölçülmə nöqtəsinin minimal tələbinin mikrofon mövqelərinin bir birindən 1 m aralı olması baxımından qəbul edilən olmasına baxmayaraq, hər müəyyən olunan kontura görə səkkiz ölçülmə mövqeyinə (hər ölçülmə hündürlüyündə) üstünlük verilə bilər. Bunlar çənin hər tərəfinin ortasında və hər küncündə bir olmaqla paylanılır. Daha dəqiq ölçülmə üçün müəyyən olunan kontur üzrə bərabər qaydada məsafələnmiş iyirmi nöqtədən istifadə edilə bilər. Buna baxmayaraq, eksperimentlər göstərir ki, səkkiz ölçülmə nöqtəsi əsasında səsin müəyyən edilməsi və iyirmi ölçülmə nöqtəsi əsasında olan fərq 1 dB(A)-dan azdır.

7.3.3. Quru tipli transformatorlar

Əksər hallarda, üç naqildən emissiya olunan səs sahəsindəki güclü fərqlərə görə təcrübə göstərir ki, on iki nöqtə tələb olunur. Bunlar hər naqilin ortasında bir və korpusun hər küncündə bir olmaqla paylanılmalıdır, bax Şəkil 10.

B müəyyən olunan kontur

Daha dəqiq ölçü üçün müəyyən olunan kontur üzrə bərabər qaydada məsafələnmiş iyirmi nöqtədən istifadə edilə bilər. Eksperimentlər göstərir ki, on iki ölçülmə nöqtəsi əsasında səsin müəyyən edilməsi və iyirmi ölçülmə nöqtəsi əsasında olan fərq 1 dB(A)-dan azdır.

7.4. Səs intensivlik ölçülmələrinin mikrofon arası məsafə ayırıcısının seçilməsi

İki mikrofon üsulundan istifadə edildiyi zaman ölçülən tezliklər üçün müvafiq olan məsafə ayırıcısının (bax Şəkil 7) seçilməsi zəruridir. Səs intensivlik ölçülmələrinin nəzəriyyəsində edilən ehtimallar dəqiq ölçülmələr üçün daha yuxarı tezlik həddi qoyur – məsafə ayırıcısı nə qədər kiçik olarsa, ölçülə bilən tezlik də bir o qədər yüksək olar. Analiz sistemində olan faza uyğunsuzluğu aşağı tezlik həddi – məsafə ayırıcısı nə qədər böyük olarsa, dəqiq ölçülə bilən tezlik daha aşağı olur.

Səs intensivlik ölçülmələrini həyata keçirən şəxslər hər bir sınaq obyekti üçün müvafiq məsafə ayırıcısı uzunluğunu müəyyən etmək üçün ölçü avadanlığı istehsalçısının əl kitabına istinad etməlidir. İstiqamət kimi 50 mm uzunluğunda məsafə ayırıcısı transformatorlar və reaktorlardan aşağı tezlikli (təxminən 63 Hz - 1 250 Hz) səs üçün istifadə olunur, belə ki, soyutma avadanlığından yüksək tezlikli (təxminən 250 Hz - 5 000 Hz) səs üçün tələb olunur.

7.5. Fon səs küyünün səs intensivlik ölçülərinə təsiri

Yuxarıda göstərildiyi kimi, səs intensivlik metodu səs sahəsinin yalnız yayılan hissəsini ölçür və ona görə də onun nəticələri fon səs küyü üçün korreksiya tələb etmir. Buna baxmayaraq, fon səs küyünün səviyyəsi ilə bağlı istənilən halda hədlər vardır ki, bunlar məqsədəuyğun ölçülmə üçün münasib sayılır və bu hədlər ölçü avadanlığından asılıdır.

Tənlik 8-də göstərildiyi kimi, hər nöqtədə olan səs intensivliyi iki bir birinə yaxın yerləşən mikrofonda ölçülən səs təzyiqinin orta göstəricisi və eyni mikrofon cütlüyündə iki səs təzyiqi arasındakı fərqdən hesablanır.

Hər bir nöqtədə sınaq obyektindən emissiya olunan səs intensivliyi iki mikrofon arasında kiçik təzyiq fərqinə aiddir.

Şəkil 11-də olan sınaq obyektinin uzun tərəfləri yaxınlığında ölçülmə mövqelərində fon səs küyü sahəsinin ölçülən pA və pB təzyiqinə təsiri bərabər olmalıdır. Yüksək fon səs küyü səviyyələrində, ölçülmə sistemi iki böyük təzyiq siqnalı arasındakı fərqi təyin etməlidir. Adətən hər mikrofon üçün ölçülmə xətası tam diapazonun müəyyən faiz nisbətidir. Əgər fon səs küyü təzyiqi elə yüksəkdirsə ki, tam diapazon xətası sınaq obyektindən gələn səsin səbəb olduğu təzyiq fərqində olduğu qədər miqyasa malik olarsa, səs intensivliyinin hər bir nöqtədə ölçülməsi qeyri-müəyyən olur. Lokal fərq ΔL (= Lp – LI) bu tipli problemi göstərəcək. Ona görə də, Δ hər bir ölçülmə nöqtəsi üçün yoxlanılmalıdır, habelə səs təzyiqi və səs intensivlik qiymətlərinin orta göstəriciləri üçün yoxlanılmalıdır ki, sınaq mühitinin münasibliyni göstərmək mümkün olsun. Eyni nəticə əks olunan səsdən böyük təsirlər nəticəsində baş verir.

Şəkil 11-də sınaq obyektinin qısa tərəfləri yaxınlığında olan ölçülmə mövqelərində pA və pB arasında mühüm fərq olacaqdır, onların miqyası fon səs küyü vasitəsilə müəyyən olunacaqdır. Bu tərəflər üzərində hər bir ölçülmə mövqeyi üçün ΔL ((pA+ pB)/2/(pA– pB)) etibarsız olan ölçülmə barədə heç bir xəbərdarlıq vermir. Buna baxmayaraq, sistem yalnız məhdud dəqiqliklə hər bir mövqedə səsin intensivliyini təyin edə bilər, hansı ki, tam diapazonun müəyyən faiz nisbəti ilə verilir. Sınaq obyektinin qısa tərəflərindən emissiya olunan səs gücü sınaq obyektinin sağ və sol tərəflərində olan intensivliklərdə olan kiçik fərqlər vasitəsilə müəyyən edilir. Əgər bu fərq ayrı-ayrı göstəricilər üçün ölçülmə xətası diapazonudursa, onda ölçülmə ΔL-in lokal olaraq məqsədəuyğun qiymətinə baxmayaraq qeyri-müəyyən olur. Belə olduğu halda, yalnız ölçülən səs təzyiqi və bütövlükdə ölçülmə səthi üzrə orta göstərici çıxarılmış səs intensivlik səviyyələrindən müəyyən olunan ΔL göstərir ki, qeyri-müəyyənlik mövcuddur.

Yuxarıda söylənilənlər nümayiş etdirir ki, səsin intensivliyinin ölçülməsinin etibarlı olması ölçülən səs təzyiqi və bütövlükdə - qapalı - ölçülmə səthi üzrə orta göstərici çıxarılmış səs intensivlik səviyyələrindən müəyyən olunan ΔL əsasında əsaslandırıla bilər.

ΔL = 8 dB həddi, IEC 60076-10-da göstərildiyi kimi, eksperimental işin aparıldığı zaman ölçülmə avadanlığının dəqiqliyi nəticəsində müəyyən edilir.

7.6. Səs keçirməyən lövhələrdən istifadə edərək aparılan ölçülmələr

Transformatorun yuxarı hissəsini açıq saxlayan səs keçirməyən lövhə ilə transformatorların təchiz edildiyi hallarda, məsələn, çən üzərindən 0,5 m hündürlükdə qoyulan polad lövhəcik, korpusun kənar hissəsində səs səviyyəsi IEC 60076-10-da göstərildiyi kimi 0,3 metrdə müəyyən edilən kontur kimi dəqiq şəkildə müəyyən edilə bilməz. Bu ona görədir ki, səs enerjisi artıq bütün istiqamətlərdə bərabər şəkildə yayılmır və nəticədə təxminlər S = 1,25 hlm artıq etibarlı olmur. Bu metodla uzaq sahəyə yayılan səs gücünün az qiymətləndirilməsi ehtimal edilir.

Daha böyük məsafədə ölçülmələrin aparılma imkanları (ən azı 2 m) araşdırılmalıdır. Alternativ olaraq, səs keçirməyən lövhədən 0,3 m məsafədə aparılan ölçülmələr istehsalçının empirik prosedurlarına əsasən qismən təchiz olunan korpus olmadan transformatorun səs gücü hesablanmaqla alına bilər. Üzəri örtülməmiş transformatorun səthinə mütənasib olan həmin səs gücünün kiçik bir hissəsi hansısa qiymət almaq üçün lövhənin 0,3 m kənarında ölçülən səs gücünə energetik olaraq əlavə olunur. Bu yanaşmaların hər hansı biri müqavilə danışıqları mərhələsi zamanı istehsalçı ilə istehlakçı arasında razılaşma tələb edəcəkdir.

Təkrar olunmanı təmin etmək üçün zavod ölçülmələri səsin ölçülmə standartları ilə müəyyən olunan nəzarət edilən şəraitdə həyata keçirilir. Sahədə aparılan səs səviyyəsinin ölçülməsi zavodda aparılan ölçülmədən fərqli olacağı ehtimal edilir çünki sınaq obyektinin iş şəraiti zavodda istifadə olunan şəraitdən fərqli olur. 8.2 - 8.9 bəndlərdə göstərilən amillərin təsirləri bu səbəbdən o zaman nəzərə alınmalıdır ki, istehlakçı sınaq obyekti üçün səs səviyyəsi tələbi müəyyən etsin və sahədə aparılmış səs səviyyəsi ölçülməsi interpretasiya olunduğu zaman bunu etmiş olsun.

8.2. Yüklənmə gücü amili

Zavodda nüvə və sarğı səs səviyyələri nominal volt və yükü olmayan cərəyan və nominal cərəyan və qısa dövrəli volt ilə müvafiq olaraq ölçülür. Bu iki səs səviyyəsi fəaliyyətdə olan sınaq obyektinin ümumi səs səviyyəsinin proqnozlaşdırılması üçün əlavə edilir. Buna baxmayaraq, bununla ehtimal edilir ki, vibrasiyalar bir biri ilə əlaqəli olmur.

Faktiki əməliyyat şəraitində yükün güc amili və yükün transmissiya istiqamətindən asılı olaraq, nüvənin hissələrində olan maqnit axını sarğılardan olan yayılma axınının superpozisiyası vasitəsilə modifikasiya oluna bilər. Volt ilə lokal cərəyan arasındakı faza bucağı bu səbəbdən adətən 1 dB olmaqla kiçik həcmdə təxmin olunan səs gücünün amilindən fərqlənməsi sahədə ölçülmə zamanı müşahidə olunur. Şunta birləşmiş reaktiv yüklənmə daha mühüm təsirə malik ola bilər, ya səs səviyyəsini azaldacaq, ya da onu daha da artıracaqdır.

Sahədə yük cərəyanı yük olmayan şərait ilə artıq yüklənmə şəraiti arasında dəyişə bilər. Bu kəskin fərqlər arasında yük-cərəyan səs gücü səviyyəsi Tənlik 13-ə əsasən fərqlənə bilər:

LWA,I- iş cərəyanında A-çəkili səs gücü səviyyəsidir;

LWA,IN- nominal cərəyanda A-çəkili səs gücü səviyyəsidir;

IN- nominal cərəyandır.

Bu tənlik yük cərəyanına görə maqnit qorunmasında sızma axını vasitəsilə yaranan maqnitostriksiyanın təsirlərini nəzərə almır.

İri MVA üçün, aşağı səsli transformatorlar, yük cərəyanı ümumi səs səviyyəsinə əhəmiyyətli təsir göstərir. Yük cərəyanları eyni zamanda transformator sarğılarında daxili gərginlik düşmələrini dəyişir, bax 8.2. Ona görə də sarğılarda olan gərginlik fərqlənir, hansı ki, öz növbəsində transformatorun səs səviyyəsinin dəyişməsinə səbəb olur.

Bəzi transformatorlar daxili reaktor ilə təchiz edilir, bu xəta səviyyəsini azaltmaq üçün üçüncü sarğı dövrəsinə birləşdirilir. Nəticədə buraxılan səs gücü yük cərəyanlarından yüksək dərəcədə asılı olur. Belə hallarda yük cərəyanı səs gücünün hesablanması yetərli olmaya bilər. Üçüncü dərəcəli sarğının qısa dövrələnməsi ilə ayrıca səs gücünün ölçülməsi tələb oluna bilər.

Şəbəkə gərginliyi real iş şəraitində ±10 % qədər fərqlənə bilər və nəticədə nüvə induksiyası və sınaq obyektinin səs səviyyəsi fərqli olacaq. Nüvənin hopmaya yaxınlaşdığı yüksək induksiya dizaynları üçün 10 dB kimi artım gözlənilə bilər.

Transformatorların əksəriyyəti üçün səs səviyyəsi dəyişən iş temperaturu ilə effektiv olaraq sabit olur; buna baxmayaraq, müəyyən bloklar üçün səs səviyyəsi artan iş temperaturu ilə arta bilər. Belə olduğu hallarda, soyuq vəziyyətdə işə salınmadan normal iş şəraitində tarazlıq alınana qədər nail olunacaq səciyyəvi artım 3 dB ola bilər.

8.6. Yük cərəyanında və gərginliyində harmoniya

Zavod sınaqları zamanı sinusoidal yük cərəyanı sarğı səsinin ölçülməsi məqsədilə istifadə olunur. Xidmət zamanı sınaq obyektinin təchizatı harmoniya ehtiva edə bilər. Yük cərəyanında olan harmonik məzmun gözlənildiyindən artıq ümumi səs səviyyəsinə daha çox təsir göstərə bilər çünki daha yüksək harmoniya gücün tezlik cərəyanı ilə konstruktiv qaydada maneə yarada bilər. Harmonik tezliklərin iki misli qədər olan tezliklər və onları təşkil edən bütün tezliklərin məcmusu və fərqi əldə edilə bilər. Ümumilikdə səs səviyyəsinə təsir çox mühüm səviyyədə ola bilər çünki bu nisbətən yüksək tezliklər 100 Hz və ya 120 Hz fundamentalı ilə müqayisədə A-çəkisi vasitəsilə daha az zəiflədilir.

Zəif şəbəkələrdə qeyri-xətti yüklər həyəcanlandırıcı gərginlikdə harmoniyaya səbəb ola bilər ki, bu nüvənin səs səviyyəsinin artması ilə nəticələnə bilər. Cərəyan harmoniyası HVDC və düzəldici transformatorlarda yüksək səs səviyyəsinin yaranmasının başlıca səbəbidir.

8.7. DC maqnitləşməsi

Hətta 4.2.1.-ci bənddə göstərildiyi kimi, transformator nüvəsinin az miqdarda d.c. maqnitləşməsi transformatorun səs səviyyəsində mühüm artımla nəticələnə bilər. Müasir nüvələr adətən çox aşağı yükü olmayan cərəyanlara malik olur. D.c. maqnit cərəyanları ilə üzləşdikdə, belə nüvələr zavodun sınaq göstəricisindən daha yüksək olan 20 dB qədər səs səviyyəsi yarada bilər.

Ənənəvi olaraq, nəqliyyat sistemlərinə d.c. təminat vasitələri kimi dövrələr transformatorlarda d.c. sahələrinin mənbəyi olmuşdur. Bununla belə, güc ötürücü sistemləri və sənayesində güc elektron avadanlıqlarının getdikcə geniş istifadə olunması ilə d.c. maqnitləşməsi üçün mümkün mənbələr getdikcə artmaqdadır.

8.8. Qalıq maqnit axınının təsirləri

Qalıq maqnit axını d.c. maqnit cərəyanları vasitəsilə yaranan yükü olmayan səs səviyyəsi üzrə analoji təsirə malikdir. Zavod sınaqları zamanı əsas diqqət ona yetirilir ki, ildırım impuls sınaqlarından meydana gələn qalıq maqnit axını və ya müqavimət ölçülmələri səs səviyyəsinin sınaqlarının keçirilməsindən əvvəl itirilməsi təmin olunsun. Transformatorun səs səviyyəsi səs səviyyəsi ölçülmələri həyata keçirilməzdən əvvəl stabilləşmə imkanı olur.

Sahədə transformatorun enerjilənməsi və enerjisizləşdirilməsi və ya şəbəkədə dəyişdirici təsirlərin yaranması qalıq maqnit axını yarada bilər və bununla belə transformatorun səs səviyyəsini artıra bilər. Uzun transmissiya xətlərinə birləşən transformatorlarda geomaqnit tufanları da kəskin d.c. maqnitləşməsinə səbəb ola bilər. Bu qalıq maqnit axınının təsirləri zaman keçdikcə təbii qaydada itir; bu bir neçə dəqiqə və yaxud kəskin hallarda, bir neçə saat vaxt apara bilər.

8.9. Əks olunmalara görə səs səviyyəsinin yığılması

Daxildə quraşdırılan qurğulara gəldikdə, məsələn, aşağı səs hopdurma əmsalına malik divarları olan otaq, transformatordan gələn səs divarlar arasında geriyə və irəliyə əks olunur və nəticədə otaqda səs təzyiq səviyyəsinin qalaqlanmasını yaradır. Əks etdirən sahə ehtimal etsək, transformator ətrafında səs təzyiq səviyyəsinin ölçüldüyü desibellərin sayı artaraq Tənlik 14 əsasında approksimasiya oluna bilər:

AT- transformatorun səth sahəsidir;

AU- əks etdirən səthin sahəsidir;

α - səthlərin orta hopdurma əmsalıdır.

Beton divarları olan otaqda (0,05 hopdurma əmsalına malik) və səs əks etdirən səth sahəsinin transformatorun səs əks etdirən sahəsinə nisbətən dörd dəfə böyük olan otaqda transformatorda səs təzyiq səviyyəsinin artması 13 dB olacaqdır. Buna baxmayaraq, bu otağın əks etdirən səthlərinin hopdurma əmsalı 0,3 bərabər olan səs hopdurma materialı ilə örtülməsi bu qalaqlanmanı 5,2 dB-ə çatdıracaq.

Səs səviyyəsində analoji artımlar transformatoru qismən əhatə edən divarlara malik olan qurğularda baş verə bilər; bu cür hallarda xüsusi hesablama üsulları tələb olunur ki, səs səviyyəsinin artması müəyyən olunsun.

8.10. Sahədə ölçülmələr aparıldığı zaman məsafənin təsiri

Səsin yayılmasına çoxlu amillər təsir edir, məsələn, atmosfer tərəfindən sovrulma, vasitəli maneələr və əks edici səthlər. Bu amillərin izahı bu mətnin əhatə dairəsi xaricindədir lakin onlar qeyd olunur ki, istifadəçi onların potensial təsiri barədə məlumata malik olsun. Əgər sahə şəraiti imkan verirsə, hansı ki səsin yayılmasına təsir göstərir və sahə ölçülmələri sınaq obyektindən xeyli aralı məsafədə aparılamsı nəzərdə tutulursa, bu rəhbərlik sənədin istifadəçisi akustik yayılma dərsliklərinə istinad etməli və yaxud dəqiq səs yayılması hesablamaları sahəsində çalışan ekspertlə məsləhətləşməlidir.

Yarımkürə şəklində yayılma ehtimal olunaraq və torpağın hopdurması və atmosferin təsirlərini nəzərə almasaq, R (burada R > 30 m-dir) məsafədə ölçülən səs təzyiq səviyyəsi Tənlik 15-ə əsasən təxmin edilə bilər:

LpAR- Açəkili səs təzyiq səviyyəsi R məsafədə;

LWA- Açəkili səs güc səviyyəsi;

S0- istinad müstəvisi, 1 m-ə bərabərdir.

8.11. Hopdurucu reaktorlar və/yaxud interfazalı transformatorlara malik konverter transformatorları

Ənənəvi transformatorlardan fərqli olaraq, konverter transformatorlarının səs səviyyəsinə hopdurucu reaktorlar və /yaxud interfazalı tranaformatorlar təsir edir. Bu təsirin dərəcəsi hopdurucu reaktorların hopdurma dərəcəsi və interfazalı transformatorlarda yük cərəyanından asılıdır. Konverter transformatordan gələn səs CIGRÉ Texniki Broşurunda (No. 202) öz əksini tapmışdır.

Səs səviyyələrinin müəyyən edilməsi üçün bir çox variantlar mövcud olduğuna görə istehlakçı üçün zəruridir ki, yeni avadanlıq üçün sifariş verərkən zəmanət səviyyəsinin necə müəyyən olunduğu nəzərə alınsın. Belə ki, hər hansı ikimənalılıq avadanlıq yekun təhvil-təslim sınaqları keçirildiyi zaman əldə olunan nəticələrin interpretasiyasında nəzərə alınmayacaq.

Rəsmi müqavilə imzalanmazdan əvvəl, istehsalçı və istehlakçı aşağıdakı məlumatlar ətrafında razılığa gəlməlidir:

– zəmanətli səs təzyiq və ya güc səviyyəsi;

– sınaq metodunun seçilməsi (səs təzyiqi və ya səs intensivliyi);

– IEC 60076-10-nun tələblərindən hər hansı icazə verilən fərqlənmə (məsələn, qismən səs küyü olan korpus və ya səs keçirməyən lövhə olduğu halda onu kompensasiya etmək üçün fərqli ölçülmə məsafəsinin istifadəsi);

– yük şəraiti (məsələn sınaq gərginliyi və güc amili);

– ikinci dərəcəli avadanlığın mövcud olması, məs., soyutma vasitələri;

– gərginlik tənzimlənməsinin növü, sabit və ya dəyişkən axın;

– sahənin iş şəraiti (könüllü).

Bəzi ölkələrdə qanunvericilik tələb edir ki, məhsullar müəyyən olunan səs hədləri daxilində fəaliyyət göstərsin. Belə ölkələrdə diqqət yetirilməlidir ki, həmin hüquqi tələblərə riayət edilsin.

Analoji olaraq, məhsulun fəaliyyət standartları bəzi ölkələrdə hazırlanmışdır hansı ki, müxtəlif atributlarla bağlı “yüksək səviyyə”ni əks etdirir, o cümlədən məhsulun səs səviyyəsi. Bu dəyərlərə əməl olunması yüksək dərəcədə tövsiyə edilir.

9.2. Zəmanətli səs səviyyələri

İstehlakçı bir qayda olaraq 8-ci maddədə göstərilən amillərlə bərabər sahə mühitini nəzərə alaraq tələb olunan səs səviyyəsi üçün zəmanət səviyyəsi əldə edir. Bu zəmanət səviyyəsi transformator və ya reaktorun layihələndirilməsi zamanı istehsalçı tərəfindən istifadə olunacaq. Zəmanət səviyyəsini ifadə etməyin ən yaxşı yolu səs gücü səviyyəsində olduğu kimidir. Alternativ olaraq, istehlakçı konkret məsafədə ölçülən orta müstəvi səs təzyiq səviyyəsi üçün müraciət edə bilər, bax 11.3, IEC 60076-10. İstisna hal kimi istehlakçı avadanlıqdan daha böyük məsafədə proqnozlaşdırılan səs təzyiq səviyyəsi arzulaya bilər, bax 15, IEC 60076-10, adətən bu qurğunun çəpər xəttində səs səviyyəsi qiymətləri ilə bağlı milli qaydalara əməl etmək üçün edilir. Bu qiymətlərin təxmin edilməsi qurğunun xüsusi mühitində səsin yayılması barədə bilgilərin olmasını tələb edir; bu bir qayda olaraq transformatorun istehsalçısında olmur. Ona görə də istehlakçı üçün məqsədəuyğun ola bilər ki, standart məsafələrin birində və yaxud səs gücü səviyyəsində zəmanət səviyyəsi müəyyən etsin.

9.3. Sınaq metodunun seçilməsi

Ənənəvi olaraq, transformator və ya reaktorun səs səviyyəsi səs təzyiq metodu vasitəsilə müəyyən edilir. Sınaq obyektindən müəyyən olunan məsafədə orta səs təzyiq səviyyəsi və ya bundan müəyyən olunan səs gücünün səviyyəsi sınaq barədə hesabatlarda əksini tapmışdır. Bu nəzərdə tutulan mühiti üçün yeni avadanlığın təsirinin qiymətləndirilməsinə kömək etmək üçün mövcud olan nəticələrin böyük məlumat bazasının yaranmasına gətirib çıxarmış, belə ki, səs təzyiqi ölçülmə üçün bir çox hallarda üstünlük verilən metoddur. Buna baxmayaraq, səs təzyiq ölçülmələri fon səs küyü səviyyələri və əks olunmalarının təsiri üçün korreksiya olunmalıdır. Alternativ olaraq, səsin intensivliyinin ölçülməsi səsin güc səviyyəsinin müəyyən edilməsi üçün istifadə oluna bilər; bu sınaq mühiti müvafiq meyarlara cavab verdiyi halda korreksiya amillərinə olan ehtiyacı aradan qaldırır.

Rəsmi müqavilə imzalamazdan əvvəl, hansı sınaq metodundan istifadə olunacağı barədə razılığa gəlinməsi zəruridir.

9.3.2. Aşağı səsli transformatorlar üçün alternativ ölçülmələr

Sınaq obyektinin səs səviyyəsi ilə fon səs küyü arasında tələb olunan diferensiala zavodda nail oluna bilmədikdə, alternativ ölçmə metodu nəzərdən keçirilə bilər. Transformatorun səsi güc tezliyinin iki misli qədər tonlardan və hətta həmin tezliyin harmoniyası qədər (sinusoidal həyəcanlandırma və d.c. maqnitləşməsinin olmamasını fərz edərək) tonlardan ibarət olur. Ona görə də zamanla-sinxron ortalama və ya dar diapazonlu ölçülmələri yalnız bu tezliklərə tətbiq etsək əlaqəli olmayan səs küyü zəiflətmək mümkündür.

Baxmayaraq ki, bu metodlar əlaqəli olmayan səs küyün təsirini aradan qaldırır, onlar əks olunmaların təsirlərini aradan qaldıra bilmir. Bu səbəbdən sınaq obyektinin fon səs küyü və əks olunmaların təsirlərinin minimuma endirildiyi münasib kənar sahəyə keçirilməsi zəruri ola bilər.

Soyutma səs küyü geniş diapazonludur, ona görə də bu metodlar yardımçı soyuducu avadanlıqlar işlədiyi zaman istifadə edilə bilməz.

9.3.2.1. Dar diapazonlu ölçülmələr

Bu ölçülmə üsulunun istifadə edilməsinin məqsədəuyğunluğu istehlakçı ilə razılaşdırılmalıdır. Bu heç də tender mərhələsində baş verməyə bilər çünki dar diapazonlu ölçülmənin tələb olunacağı həmin vaxt məlum olmaya bilər (məsələn, əgər fon səs küyü ilə müqayisədə sınaq obyekti çox sakit olarsa), səs sınaqları tamamlanmış sınaq obyekti üzərində başladıqdan sonra bunu bilmək olar.

Dar diapazonlu ölçülmə metodu seçilərsə, yaranan faktiki harmoniya enerji təchizatının tezliyi hələ də onun icazə verilən dəyişməsi daxilində olduqda ölçü alətinin diapazonundan kənara çıxa bilər. Əgər ölçülən təchizat tezliyi seçilən diapazon (Δf) xaricində harmonik tezlik yaradarsa, ölçülmənin məqsədəuyğunluğu sınaq aparıldığı zaman istehsalçı ilə istehlakçı arasında razılığa gəlinməsi tələb olunur və yaxud bu məqsədlə daha geniş diapazon (yaxud həmin harmoniyaya malik fərqli diapazon) seçilməlidir.

9.3.2.2. Zamanla-sinxron ölçülmələr

Zamanla sinxron ortalama səs siqnalının rəqəqmsallaşdırılan zaman məlumatlarının ortalamasıdır, onun başlanğıcı təkrarlanan stimul verici siqnal vasitəsilə müəyyən edilir. Transformatorun səsi ilə sinxron olan stimul verici siqnaldan istifadə etməklə, məsələn, şəbəkə gərginliyi, bütün qeyri-sinxron səs küy aradan qaldırılacaq.

Bu ölçülmə üsulunun istifadəsinin məqsədəuyğunluğu istehlakçı ilə razılaşdırılmalıdır. Bu heç də tender mərhələsində baş verməyə bilər çünki dar diapazonlu ölçülmənin tələb olunacağı həmin vaxt məlum olmaya bilər (məsələn, əgər fon səs küyü ilə müqayisədə sınaq obyekti çox sakit olarsa), səs sınaqları tamamlanmış sınaq obyekti üzərində başladıqdan sonra bunu bilmək olar.

Zamanla sinxron ölçülmələr həyata keçirildiyi zaman mikrofon transformatora nəzərən sabit vəziyyətdə saxlanılsın. Mikrofonun Maddə 8, IEC 60076-10 uyğun olaraq davamlı olaraq yerinin dəyişdirilməsinə bu halda icazə verilmir.

9.4. Yüklənmə vəziyyəti

9.4.1. Yük cərəyanının səsi

Ənənəvi olaraq, transformatorlar üzərində səs səviyyəsinin ölçülmələri yalnız sarğılarda maqnitləşən cərəyan axını ilə açıq dövrə vəziyyətində həyata keçirilmişdir. Bu qəbul edilirdi, ona görə ki, nüvənin maqnitostriktiv deformasiyası səs küyün əsas mənbəyi sayılır. Buna baxmayaraq, aşağı yükü olmayan səs səviyyəsinə malik transformator dizaynlarında, məsələn, aşağı induksiya səviyyəsi olan, nüvənin yaratdığı səsi azaltmışdır ki, sarğıların səbəb olduğu yük cərəyanının səsi yüksək ola bilsin. Rəsmi müqavilə imzalamazdan əvvəl, hansısa ölçülmənin yüklənmə şəraitində aparılmasının tələb olunub olunmayacağı barədə razılığa gəlinməsi zəruridir.

Yüklənmə şəraitində ölçülmənin məqsədə müvafiq olub-olmamasına dair istiqamətləndirmə IEC 60076-10-dən olan aşağıdakı tənliklə verilir:

LWA,IN - nominal cərəyanda transformatorun A-çəkili səs gücü səviyyəsidir, işlək tezlik və maneə törədən gərginlik;

Sr- MVA-də nominal güc;

Sp- istinad gücüdür (1 MVA).

Avto transformatorlar və üç sarğı transformatoru üçün ekvivalent qoşa sarğılı nominal güc, St, Sr. əvəzində istifadə olunur.

If LWA,IN zəmanət verilən səs gücü səviyyəsindən 8 dB və ya daha çox aşağı olduğu müşahidə olunur, yüklənmə cərəyanının səs ölçülmələri məqsədə uyğun deyildir.

Qeyd:Tənlik16 1988-ci il 12-08 CIGRÉ İşçi Qrupunun nəşr etdirdiyi məlumatlardan götürülmüşdür. Ümumiyyətlə, informativ alternativ analoji avadanlıqlar üçün aparılmış sınaqlar barədə dəlillərin nəzərdən keçirilməsi ola bilər.

9.4.2. Aşağı yüklənmə cərəyanı

Əgər ölçülmələr tutum məhdudiyyətləri səbəbindən yalnız aşağı cərəyanla icra oluna bilərsə, nominal cərəyanda səsin güc səviyyəsi Tənlik 17-dən istifadə edilməklə hesablana bilər:

LWA,IN- nominal cərəyanda A-çəkili səs gücü səviyyəsidir;

LWA,IT- aşağı cərəyanda A-çəkili səs gücü səviyyəsi;

IT- azaldılmış cərəyan.

Tənlik yalnız sarğı səsini nəzərə alır və nominal cərəyanın ≥70 % azaldılan cərəyan üçün etibarlıdır. Bu təxminin istifadə edilməsi rəsmi müqavilə imzalandığı zaman razılaşdırılmalıdır.

9.4.3. İri reaktorların sınaqdan keçirilməsi

Xidmətdə olan gözlənilən səs səviyyəsini təkrar yarada bilmək üçün çox yüksək yüklənmə cərəyanları tələb edən iri reaktorları enerji ilə təmin etmək üçün yetərli qədər enerji mövcud olmaya bilər. Əgər tam yüklənmə şəraitinə nail oluna bilməzsə, ölçülmələrin sahədə aparılması zəruri ola bilər. Alternativ olaraq, qayıdış axını (beş ayaqlı reaktor) üçün yolu olan üç fazalı avadanlıq olduğu halda səs səviyyəsi tam yüklənmə şəraitində və alınan göstəricilər loqarifmik qaydada cəmlənərək həmin üç ayrıca tək faza üçün ölçülə bilər. Bu, ümumi səs səviyyəsinin təxmini göstəricisini təmin edir çünki ehtimal olunur ki, bu üç səs mənbəyi bir biri ilə əlaqəli deyil, hansı ki, avadanlıq işlək vəziyyətdə olduğu zaman bu başqa cür olur. Bu təxminin göstəricinin istifadəsi rəsmi müqavilə imzalandığı zaman razılaşdırılmalıdır. Bütün digər üç fazalı avadanlıqlar üçün, bu təxmini göstərici adətən etibarlı olmur.

9.5. Yardımçı soyutma avadanlıqları

Əgər soyutma yardımçı avadanlıqları ayrıca bərkidilirsə lakin çənin divarından 3 m-dən az məsafədə yerləşirsə, IEC 60076-10 müəyyən edilən kontura həm transformator, həm də soyutma üçün yardımçı vasitələr daxil olur. Ona görə də səs sınaqları hər iki avadanlıq üçün birgə səs səviyyəsi verir. Bu o zaman məqsədəuyğundur ki, sahədə transformatora heç bir səsin qarşısını alan korpusun quraşdırılmasına ehtiyac olmur, korpusun olması müəyyən edildikdə daha məqsədəuyğun sınaq o olacaqdır ki, iki ayrıca sınaq aparılsın, belə ki, bununla iki avadanlığın fərdi səs səviyyələri müəyyən edilir.

IEC 60076-10-nun 11.2 və 12.2-ci bəndlərində göstərilən müvafiq variant seçilməlidir.

9.6. Gərginliyin tənzimlənməsi

Dəyişkən axın tənzimlənməsinə malik transformatorlar üçün səs səviyyəsinin ölçülmələrinin aparılacağı gərginliyin və dəyişdiricinin mövqeyi göstərilməlidir.

9.7 Sahədə iş şəraiti

Tövsiyə olunur ki, istehlakçı transformator tərəfindən yaradılan səsin həcminə təsir edə bilən hər hansı sahə şəraiti, xüsusilə şəbəkədə harmoniyanın və d.c. maqnitləşməsinin olması barədə istehsalçıya məlumat verməlidir.

9.8. Güc transformatoru və soyutma üçün yardımçı vasitələrin nümunə səs spesifikasiyası (bax Əlavə A)

Əsas blok 90 dB(A)-nun səs təzyiq metodu ilə IEC 60076-10 uyğun olaraq müəyyən edilən səs güc səviyyəsinə malik olmalıdır. Əsas blok nominal gərginlikdə və yükü olmayan cərəyanda əsas tutulmada paylanmanın yandırılması ilə sınaqdan keçirilməlidir.

Soyutma üçün yardımçı vasitələr 85 dB(A)-nın səs təzyiq metodu vasitəsilə IEC 60076-10 uyğun olaraq müəyyən edilən səs təzyiq səviyyəsinə malik olmalıdır. Soyutma üçün yardımçı vasitələr əsas blokdan ayrıca olaraq sınaqdan keçirilməlidir.

9.9. Paylayıcı transformator üçün nümunə səs spesifikasiyası (bax Əlavə B)

Blok 60 dB(A)-nın zamanla sinxron səs intensivliyi metodu vasitəsilə IEC 60076-10 uyğun olaraq müəyyən edilən ümumi səs güc səviyyəsinə malik olmalıdır. Əsas blok yük olmayan cərəyan və nominal gərginlikdə (bax 6.1 və 6.2, IEC 60076-10) və nominal cərəyan və qısa dövrəli gərginlikdə (bax 6.3, IEC 60076-10) ayrıca sınaqdan keçirilməlidir. Bu iki göstərici ümumi səs gücü səviyyəsini vermək üçün loqarifmik qaydada toplanmalıdır. (bax Maddə 14, IEC 60076-10). Azaldılmış yüklənmə cərəyanınında aparılan ölçülmələr qəbul edilmir.

A.1.1. Sınağın təşkili

Sınaq otağı 20 m enliyində, 25 m yüksəklikdə və 40 m uzunluğunda olur və orta akustik hopma əmsalı 0,15 təşkil edir. Sınaq obyektləri transformator və ayrıca soyutma vasitəsidir ki, onlar transformator çənindən 3 m məsafədə yerləşir. Transformatorun hündürlüyü, h, 3 m-dir, müəyyən olunan kontur uzunluğu, 27 m-in lm, bu zaman soyutma blokunun hündürlüyü, h, 4,5 m olur, müəyyən olunan kontur uzunluğu, 34 m-in lm.

A.1.2. Ekoloji düzəliş, K, hesablanması

Ekoloji düzəliş, K, otağın hüdudlarından arzu olunmayan səs əks olunmalarının təsirini nəzərə alır və/yaxud sınaq obyekti yaxınlığında əks edici obyektləri nəzərə alır.

S Tənlik A.3-də hesablanır. A –nın qiymətiTənlik A.2 vasitəsilə kvadrat metrlə verilir:

α - orta akustik hopma əmsalıdır, bax Cədvəl 1, IEC 60076-10;

Sv- kvadrat metrlə sınaq otağının (divarlar, tavan və döşəmələr) səthinin ümumi sahəsidir.

Sv- dəyəri aşağıdakı kimi hesablana bilər:

Sonluq divarlarının səth sahəsi = 2 × 20 × 25 = 1 000 m

Yan divarların səth sahəsi = 2 × 25 × 40 = 2 000 m

Döşəmə və tavanın səth sahəsi = 2 × 20 × 40 = 1 600 m

Hansı ki, 4 600 m sınaq otağı üçün ümumi səth sahəsi Sv verir.

Ona görə də, Tənlik A.2, A = 0,15 × 4 600 = 690 m

A.1.3. Ölçülmə səthinin sahəsinin hesablanması

A.1.1.1. Transformator

Transformator və onun soyutma üçün yardımçı vasitələri sahədə 3 m aralıda yerləşdiriləcək, transformator üzərində ayrıca ölçülmələr əsas emissiya səthindən 0,3 m məsafədə aparılacaq. Ölçülmə səthinin S sahəsi Tənlik A.3 ilə verilir:

h - transformatorun hündürlüyü;

lm- müəyyən olunan konturun uzunluğu.

S = 1,25 × 3 × 27 = 101,25 m

Transformator üzərində həyata keçirilən sınaq üçün ekoloji düzəliş, K, hesablana bilər:

A.1.1.2. Soyuducu bloku

Soyutma üçün yardımçı vasitələr üzrə aparılan ölçülmələr əsas emissiya edici səthdən 2 m məsafədə aparılacaq. Kvadrat metr ilə ifadə olunan ölçülmə səthinin sahəsi S Tənlik A.4 ilə verilir:

h - soyutma üçün yardımçı vasitələrin, o cümlədən ventilyatorların hündürlüyüdür.

Soyuducu blok üzərində aparılan sınaq üçün ekoloji düzəliş, K indi hesablana bilər:

Sınaq otağının qənaətbəxş olması üçün, K ≤ 7 dB olmalıdır. Ona görə də sınaq otağı həm transformator, həm də soyuducu blok sınaqları üçün qənaətbəxş olur.

A.2. Orta səs təzyiq səviyyəsinin hesablanması

Düzəliş olunmamış orta A-çəkili səs təzyiq səviyyəsi,, A-çəkili səs təzyiq səviyyəsindən hesablanmalıdır, LpAi, sınaq obyekti ilə ölçülən Tənlik A.5-dən istifadə olunaraq enerji ilə təmin edilir:

N - ölçülmə mövqelərinin ümumi sayıdır;

LpAi– Açəkili səs təzyiq səviyyəsi, i mövqeyində ölçülmüşdür.

27 mövqedə və iki hündürlükdə ölçülən nəticələr, 54 ölçü verir (bax tam ölçülmə siyahısı üçün sınaq hesabat formasına bax). Bu nəticələr göstəriciləri Tənlik A.5-də əvəz etməklə orta göstərici alınmalıdır:

34 mövqedə və iki hündürlükdə ölçülən nəticələr, 68 ölçülmə verir (bax sınaq hesabat forması). Bu nəticələr Tənlik A.5-də olan göstəriciləri əvəz etməklə orta göstərici alınmalıdır:

A.3. Orta A-çəkili fon səs küyü təzyiq səviyyəsinin hesablanması

OrtaA-çəkili fon səs küyü təzyiq səviyyəsi,, Tənlik A.6-dan istifadə edilərək sınaq ardıcıllığından əvvəl və sonra ayrıca hesablanmalıdır:

M ölçülən mövqelərin ümumi sayıdır;

LbgAi A-çəkili səs təzyiq səviyyəsidir hansı ki, i mövqeyində ölçülmüşdür.

Fon səs küyünün səs təzyiq səviyyəsi transformator üzərində sınaq keçirilməzdən əvvəl on mövqedə ölçülmüşdür (bax sınaq hesabatı). Bu nəticələr Tənlik A.6-da verilən göstəricilər əvəz olunmaqla orta göstərici alınmalıdır:

Sonra fon səs küyünün səs təzyiq səviyyəsi transformator üzərində sınaqdan sonra eyni on vəziyyətdə yenidən ölçülür. Bu nəticələr dəTənlik A.6-da verilən göstəricilər əvəz olunmaqla orta göstərici alınmalıdır:

İlkin və yekun orta fon səs küyü səviyyələri arasındakı fərq 0,7 dB təşkil edir, hansı ki, 3 dB-dən azdır. orta fon səs küyü səviyyəsindən 8 dB daha yüksəkdir. Ona görə də, sınaq məqsədəuyğundur.

Fon səs küyünün səs təzyiq səviyyəsi soyuducu blok üzərində sınaq aparılmazdan əvvəl on mövqedə ölçülmüşdür. Bu nəticələr də Tənlik A.6-da verilən göstəricilər əvəz olunmaqla orta göstərici alınmalıdır:

Sonra fon səs küyünün səs təzyiq səviyyəsi soyuducu blok üzərində sınaqdan sonra eyni on vəziyyətdə yenidən ölçülür. Bu nəticələr də Tənlik A.6-da verilən göstəricilər əvəz olunmaqla orta göstərici alınmalıdır:

İlkin və yekun orta fon səs küyü səviyyələri arasındakı fərq 0,1 dB təşkil edir, hansı ki, 3 dB-dən azdır. daha yüksək olan orta fon səs küyü səviyyəsindən 10,2 dB daha yüksəkdir. Ona görə də sınaq məqsədəuyğundur.

A.4. Korreksiya olunmuş orta səs təzyiq səviyyəsinin hesablanması

Korreksiya olunmuş A-çəkili səs təzyiq səviyyəsi,, Tənlik A.7-dən istifadə etməklə hesablanır:

Burada iki orta A-çəkili səs küyü təzyiqi səviyyəsinin aşağı göstəricisidir.

Transformatorlar güc tezliyinin harmoniyasında saf tonlar yaradır; mümkündür ki, dayanan dalğalar ölçülən səs təzyiq səviyyəsinə təsir edə bilsin. Bu halda tək korreksiya amilinin tətbiqi kifayət etmir və ekoloji təsirə korreksiyanın zəruri olmadığı ətraf mühitdə mümkün olduqda ölçülmələr aparılmalıdır.

Transformatorun korreksiya olunmuş səs təzyiq səviyyəsi indi hesablana bilər:

Soyuducu blokun korreksiya olunmuş səs təzyiq səviyyəsi indi hesablana bilər:

A.5. Səsin güc səviyyəsinin hesablanması

Sınaq obyektinin A-çəkili səs gücü səviyyəsi, LWA, indi hesablana bilər:

burada S Tənlik A.3 və ya A.4-dən alınır, və S0 istinad sahəsidir (1 m).

Transformator barədə məlumat

Zəmanət səviyyəsi barədə məlumat

Səs təzyiq/güc səviyyəsi

SOYUDUCUSU OLMAYAN TRANSFORMATOR / REAKTOR

SOYUDUCUSU OLAN TRANSFORMATOR/ REAKTOR

TRANSFORMATORU/REAKTORU OLMAYAN SOYUDUCULAR

KORPUSSUZ QURU TİPLİ TRANSFORMATOR

KORPUSU OLAN QURU TİPLİ TRANSFORMATOR

KORPUSUN İÇƏRİSİNDƏ OLAN SOYUDUCUYA MALİK QURU TİPLİ TRANSFORMATOR

Tənzimləmə mövqeyi 15

Ölçmə metodu barədə məlumatlar

Ölçülmə standartı IEC 60076-10

Səs təzyiqi / Səs intensivliyi

A-çəkili / Dar diapazon / Vaxta sinxron

(müvafiq olaraq silin)

Ölçmə aləti barədə məlumatlar

Sayğac növünün modeli XXXX

Seriya nömrəsi EFGH5678

Seriya nömrəsi IJKL9101

- pistonfon vasitəsilə aparılan hər səs sınağından əvvəl səs sayğacı kalibrasiya edilir XXXXXXXXX

- pistonfon kənardan təsdiq olunmuş şirkət tərəfindən hər il kalibrasiya olunur XXXXX

SOYUDUCULAR OLMADAN TRANSFORMATOR/REAKTOR

SOYUDUCULARI OLAN TRANSFORMATOR / REAKTOR

TRANSFORMATOR / REAKTORU OLMAYAN SOYUDUCULAR

KORPUSU OLMAYAN QURU TİPLİ TRANSFORMATOR

KORPUSU OLAN QURU TİPLİ TRANSFORMATOR

KORPUSUN İÇƏRİSİNDƏ SOYUDUCULARI OLAN QURU TİPLİ TRANSFORMATOR

Sınaq obyektinin planı:

O cümlədən, ölçmə mövqeləri, HV vtulkalarının mövqeyi, səthi əks etdirən yaxınlıqdakı səsin yaxınlığı, məs., avadanlıqlar, divarlar və fon səs küyünün ölçülmələri üçün mövqe

Torpaq üzərindən mikrofonun hündürlüyü: 1/3 və 2/3 hündürlük

Gərginləşdirmə gərginliyi

Dəyişdiricinin mövqeyi

Ölçülmələrin aparıldığı cərəyan (əgər müvafiqdirsə)

Müəyyən edilən konturların uzunluğu (s), lm

Transformatordan 0,3 m perimetrdə 27 m

Sınaq obyektinin hündürlüyü, h

Ölçülmə səthinin sahəsi, S = lm × h × 1,25

10lg(S/S0) = 10log10 (101,25)

Riyazi / enerji ortası,

Riyazi / enerji ortası

– maksimum (olmalıdır ≥ 3 dB(A))

Ekoloji düzəliş (olmalıdır ≤ 7 dB), K

Düzəliş ortası A-çəkili səs təzyiq səviyyəsi, (Fon səs küyü + Ekoloji düzəliş)

Hesablanan A çəkili səsin güc səviyyəsi, LWA

Qeydlər, əlavə nəticələr və s. (o cümlədən ölçülmə mövqelərindən fərqli hər hansı mühüm dərəcədə yüksək səs təzyiqi səviyyələri barədə detallar):

Hesablanan A-çəkili səs təzyiq səviyyəsi yaxud səsin güc səviyyəsi yaxud

Zəmanət verilən səs təzyiq səviyyəsi və ya səs güc səviyyəsi

Səs səviyyəsi ölçülmələri ilə əlaqədar iştirak edən şəxslər və onların statusu

A. Sınaq aparan Sınaq şöbəsi

SOYUDUCULARI OLMAYAN TRANSFORMATOR / REAKTOR

SOYUDUCULARI OLAN TRANSFORMATOR / REAKTOR

TRANSFORMATOR / REAKTORU OLMAYAN SOYUDUCULAR

KORPUSU OLMAYAN QURU TİPLİ TRANSFORMATOR

KORPUSU OLAN QURU TİPLİ TRANSFORMATOR

KORPUSUN İÇƏRİSİNDƏ SOYUDUCULARI OLAN QURU TİPLİ TRANSFORMATOR

Sınaq obyektinin planı:

O cümlədən, ölçülmə mövqeləri, HV vtulkalarının mövqeyi, yaxınlıqda yerləşən səs əks etdirən səthlərin yaxınlığı, məsələn, avadanlıqlar, divarlar və fon səs küyü ölçülmələrinin mövqeləri

Torpaq üzərindən mikrofonun hündürlüyü(ləri): 1/3 və 2/3 Hündürlük

Stimullaşdırıcı gərginlik

Dəyişdiricinin mövqeyi Tətbiq olunmur

Ölçülmələrin aparıldığı cərəyan (müvafiq olduqda)

Yük olmayan vəziyyətdə ölçülmə

Müəyyən edilən konturun uzunluğu (s), lm

Perimetr transformatordan 2,0 m məsafədə 34 m

Sınaq obyektinin hündürlüyü, h

Ölçülmə səthinin sahəsi, S = (h+2)× lm

10lg(S/S0) = 10log10 (221)

riyazi / enerji ortası,

riyazi / enerji ortası

– maksimum (olmalıdır ≥ 3 dB(A))

Ekoloji düzəliş (olmalıdır ≤ 7 dB), K

Korreksiya olunmuş orta A-çəkili səs təzyiq səviyyəsi,

Hesablanan A çəkili səsin güc səviyyəsi, LWA

Qeydlər, əlavə nəticələr və s. (o cümlədən ölçülmə mövqelərindən fərqli hər hansı mühüm dərəcədə yüksək səs təzyiqi səviyyələri barədə detallar):

Hesablanmış A-çəkili səs təzyiq səviyyəsiyaxud səs gücü səviyyəsi yauxd

Zəmanətli səs təzyiq səviyyəsi və ya səs gücü səviyyəsi

Səs səviyyəsi ölçülmələri zamanı iştirak edən şəxslər və onların statusu

A. Sınaqçı Sınaq şöbəsi

Transformator barədə məlumat

Zəmanət səviyyəsi barədə təfsilatlar

TRANSFORMATOR / SOYUTMA VASİTƏLƏRİ OLMAYAN REAKTOR

SOYUTMA VASİTƏLƏRİ OLAN TRANSFORMATOR / REAKTOR

TRANSFORMATOR / REAKTORU OLMAYAN SOYUTMA VASİTƏSLƏRİ

KORPUSU OLMAYAN QURU TİPLİ TRANSFORMATOR

KORPUSU OLAN QURU TİPLİ TRANSFORMATOR

KORPUS DAXİLİNDƏ SOYUTMA VASİTƏLƏRİ OLAN QURU TİPLİ TRANSFORMATOR

Dəyişdiricinin mövqeyi 15

Ölçülmə metodu barədə təfsilatlar

Ölçülmə standartı IEC 60076-10

Səsin təzyiqi/ Səsin intensivliyi

A-çəkili / Dar diapazonlu / Zamanla sinxron

(müvafiq olaraq pozun)

Ölçü aləti barədə məlumat

Proba Seriya nömrəsi 1234

Mikrofon məsafələndirici 50 mm

Mikrofon cütlüyü Seriya nömrəsi

Kalibrasiya məlumatları

Mikrofon 1 həssaslığı = 39,44 Pa/V

Mikrofon 2 həssaslığı = 39,08 Pa/V

SOYUTMA VASİTƏLƏRİ OLMAYAN TRANSFORMATOR / REAKTOR

SOYUTMA VASİTƏLƏRİ OLAN TRANSFORMATOR / REAKTOR

TRANSFORMATORU / REAKTORU OLMAYAN SOYUTMA VASİTƏLƏRİ

KORPUSU OLMAYAN QURU TİPLİ TRANSFORMATOR

KORPUSU OLAN QURU TİPLİ TRANSFORMATOR

KORPUSUN İÇƏRİSİNDƏ SOYUTMA VASİTƏLƏRİ OLAN QURU TİPLİ TRANSFORMATOR

Sınaq obyektinin planı:

O cümlədən ölçülmə vəziyyətləri, HV vtulkalarının mövqeyi, yaxınlıqda olan səs əks etdirən səthlərin yaxınlığı, məsələn, fon səs küyünün ölçülməsi üçün avadanlıqlar, divarlar və mövqelər

Yer üzərindən mikrofonun hündürlüyü (ləri): 0,565 m

Stimulverici gərginlik

Dəyişdiricinin mövqeyi

Ölçülmələrin aparıldığı cərəyan (müvafiq olarsa)

Yük olmayan vəziyyətdə ölçülmə

Müəyyən edilən konturun uzunluğu, lm

Perimetr transformatordan 0,3 m məsafədə 5,06 m

Sınaq obyektinin hündürlüyü, h

Ölçülmə səthinin sahəsi, S = 1,25 h lm

Riyazi/enerji ortası,

Riyazi/enerji ortası,

- (olmalıdır ≤ 8 dB(A))

Hesablanan A çəkili səsin güc səviyyəsi, LWA

Qeydlər, əlavə nəticələr və s. (o cümlədən ölçülmə mövqelərindən fərqli hər hansı mühüm dərəcədə yüksək səs təzyiqi səviyyələri barədə detallar ):

Otaq temperaturu = 21,2 C, hava təzyiqi = 1 012,5 mbar

Orta göstəricilərin sayı = 50 (və ya 100 əgər Fon səs küyü transformatorun səs səviyyəsindən 5 dB(A) yüksəkdirsə)

Fundamental harmoniya = 100 Hz, harmoniyaların sayı = 20

Hesablanmış A-çəkili səs təzyiq səviyyəsiyaxud səs gücü səviyyəsi or

Zəmanət verilən səs təzyiq səviyyəsi və ya səs gücü səviyyəsi

Səs səviyyəsi ölçülmələri ilə əlaqədar iştirak edən şəxslər və onların statusu

A. Sınaqçı Sınaq şöbəsi

Azərbaycan Respublikası Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsinin 27 oktyabr 2014-cü il tarixli 006 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmişdir.

___________________________________________________________________________________

Metal kürəcikli klapanlar – Flanslı, yivli və qaynaq tikişi

___________________________________________________________________________________

1. Azərbaycan Respublikasının Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsinin tabeliyində olan Azərbaycan Standartlaşdırma və Sertifikatlaşdırma İnstitutu tərəfindən işlənib hazırlanıb və təqdim edilib.

2. Bu standart APİ 608-2012 “Metal Ball Valves—Flanged, Threaded,and Welding Ends”standartının autentik tərcüməsidir.

3. İlk dəfə tətbiq edilir.

4. Dövlət standartında müəyyən edilən tələblərin beynəlxalq standartlara, norma, qayda və tövsiyələrə və digər dövlətlərin müvafiq mütərəqqi milli standartlarına, elm, texnika və texnologiyanın müasir nailiyyətlərinə əsaslanmasını müəyyən etmək üçün standartın ilkin yoxlama müddəti 2019-cu il, dövrü yoxlama müddəti 5 ildir.

___________________________________________________________________________________

Metal kürəcikli klapanlar – Flanslı, yivli və qaynaq tikişi olan sonluqlar

Metal Ball Valves—Flanged, Threaded, and Welding Ends

___________________________________________________________________________________

1.1. Bu standartda neft, neft–kimya və sənaye tətbiq sahələrində istifadə edilən və aşağıda göstərilənlərə malik olan metal kürəcikli klapanlar üçün tələblər irəli sürülür:

— DN 15 - DN 600 (NPS 1/2 - NPS 24) ölçülü flanslı sonluqlar;

— DN 15 - DN 600 (NPS 1/2 - NPS 24) ölçülü qaynaq tikişi olan sonluqlar;

— DN 8 - DN 50 (NPS 1/4 -NPS 2) ölçülü muftaları qaynaq edilmiş sonluqlar;

— DN 8 - DN 50 (NPS 1/4 - NPS 2) ölçülü yivli sonluqlar.

ASME B36.10M standartında göstərilən nominal boru ölçülərinə uyğun gəlir.

1.2. Bu standart aşağıdakı təzyiq siniflərinə aid olan metal kürəcikli klapanlara tətbiq edilir.

— Sinif 150, 300, və 600 - flanslı sonluqlar;

— Sinif 150, 300, və 600 - qaynaq tikişi olan sonluqlar;

— Sinif 150, 300, 600, və 800 – muftaları qaynaq edilmiş sonluqlar;

— Sinif 150, 300, 600, və 800 – yivli sonluqlar.

1.3. Bu standartda aşağıda göstərilən dəlik ölçüləri üçün tələblər müəyyən edilib:

— tək yarımçıq keçid dəliyi;

— qoşa yarımçıq keçid dəliyi.

1.4. Bu standart üzən kürəcikli (yəhərlə dəstəklənən) (Şəkil B.1) və dayaq kürəcikli klapanların (Şəkil B.2) layihələndirilməsinə tətbiq edilir. Bu şəkillər yalnız klapan hissələri üçün standart nomenklaturanın hazırlanması məqsədilə istifadə edilməlidir – digər üzən və ya dayaq kürəcikli klapan layihələri də mövcuddur.

1.5. Bu standartda ASME B16.34, Standart Sinif tələblərinə tam cavab verməyən kürəcikli klapanlar üçün əlavə tələblər irəli sürülüb.

Bu standartda aşağıdakı normativ sənədlərə istinad olunub. Tarixi göstərilmiş istinadlar üçün yalnız göstərilən nəşr tətbiq olunur. Tarixi göstərilməmiş istinadlar üçün isə istinad olunan sənədin ən son nəşri (hər hansı bir dəyişiklik də daxil olmaqla) tətbiq olunur.

API Standard 598, Valve Inspection and Testing, (API Standartı 598, Klapanın təftişi və sınağı)

API Standard 607, Fire Test for Quarter-turn Valves and Valves Equipped with Non-metallic Seats, (API Standartı 607, Yəhərləri metaldan olmayan klapanlar və döndərici klapanlar üçün odadavamlılıq sınağı)

ASME B1.1, Unified Inch Screw Threads (UN and UNR Thread Form), (ASME B1.1, Düymlə təyin edilən vahid vint yivləri (UN və UNR yiv forması))

ASME B1.20.1, Pipe Threads, General Purpose (Inch), (ASME B1.20.1, Boru yivləri, Universal (düym))

ASME B16.5, Pipe Flanges and Flanged Fittings NPS 1/2 Through 24 Metric/Inch Standard, (ASME B16.5, Boru flansları və flanslı fitinqlər, NPS 1/2 - 24 Metrik/Düym Standartı)

ASME B16.10, Face-to-Face and End-to-End Dimensions of Valves, (ASME B16.10, Klapanların flanslar və sonluqlar arası məsafəsinin ölçüləri)

ASME B16.11, Forged Fittings, Socket-welding and Threaded, (ASME B16.11, Döymə metaldan hazırlanmış fitinqlər, mufta qaynağı və yivli birləşmələr)

ASME B16.20, Metallic Gaskets for Pipe Flanges—Ring-joint, Spiral-wound, and Jacketed, (ASME B16.20, Boru flansları üçün metal kipləyici aralıq – halqalı birləşmə, spiralşəkilli və örtüklü)

ASME B16.25, Buttwelding Ends, (ASME B16.25, Qaynaq tikişi olan sonluqlar)

ASME B16.34, Valves—Flanged, Threaded, and Welding End, (ASME B16.34, Klapanlar - flanslı, yivli və qaynaq tikişi olan sonluqlar)

ASME B18.2.2, Square and Hex Nuts (Inch Series), (ASME B18.2.2, Kvadrat və altıkünclü qaykalar (düymlə))

ASME B36.10M, Welded and Seamless Wrought Steel Pipe, (ASME B36.10M,, Deformasiya ola bilən poladdan hazırlanmış qaynaq edilmiş və tikişsiz boru)

NACE MR 01032, Materials Resistant to Sulfide Stress Cracking in Corrosive Petroleum Refining Environments, (NACE MR 01032, Korroziyalı neftayırma mühitində sulfidlə aşınmadan yaranan çatlamaya davamlı olan materiallar)

Bu standartda müvafiq tərifləri ilə aşağıdakı terminlərdən istifadə edilir:

klapanın təzyiq-temperatur imkanlarına istinad etmək məqsədilə, o cümlədən klapanın hazırlandığı materialın mexaniki xassələrini və klapanın ölçü xüsusiyyətlərini nəzərə almadan, işlədilən hərfli –rəqəmli işarə. Bu zaman “Sinif” sözündən sonra ölçüsüz tam ədəd işlədilir. “Sinif” sözündən sonra gələn rəqəm ölçülə bilən qiyməti ifadə etmir və bu standarta göstərilən hallar istisna olmaqla hesablama məqsədləri üçün istifadə edilmir. Sinif rəqəmi ilə göstərilən klapan üçün yol verilə bilən təzyiq səviyyəsi klapanın hazırlandığı materialdan və tətbiq edilən temperatur dərəcəsindən asılı olub nominal təzyiq-temperatur qiymətləri cədvəllərində göstərilir.

Boru sistemində istifadə edilən hissələr üçün ümumi ölçünün istinad məqsədilə hərf və rəqəmlə göstərilməsi. Buraya, birləşən sonluqların xarici və daxili diametrinin fiziki ölçüsü ilə birbaşa bağlı olmayan DN hərfləri və onlardan sonra gələn ölçüyə aid olmayan rəqəmlər daxil edilir. DN -dən sonra gələn ölçüyə aid olmayan rəqəmlər ölçülə bilən qiymətləri əks etdirmir və bu standarta göstərilən hallar istisna olmaqla hesablama məqsədləri üçün istifadə edilmir.

Boru sistemində istifadə edilən hissələr üçün ümumi ölçünün istinad məqsədilə hərf və rəqəmlə göstərilməsi. Buraya, birləşən sonluqların xarici və daxili diametrinin fiziki ölçüsü ilə birbaşa bağlı olmayan NPS hərfləri və onlardan sonra gələn ölçüyə aid olmayan rəqəmlər daxil edilir. NPS -dən sonra gələn ölçüyə aid olmayan rəqəmlər ölçülə bilən qiymətləri əks etdirmir və bu standarta göstərilən hallar istisna olmaqla hesablama məqsədləri üçün istifadə edilmir.

4.1. Klapanın nominal qiymətləri

Klapanın nominal təzyiq–temperatur qiymətləri onun örtüyünün və ya yəhərinin nominal qiymətlərindən az olmalıdır.

4.2. Klapan örtüyünün nominal qiymətləri

Klapan örtüyünün nominal təzyiq–temperatur qiymətləri ASME B16.34 standartında Standart Sinif üçün göstərilən örtük materiallarının nominal qiymətləridir ( örtüyün tərifi və örtük materialların təsviri 6.1 –ci yarımbənddə verilib).

4.3. Klapan yəhəri və onun nominal qiymətləri

4.3.1. PTFE və R-PTFE materialları üçün yəhərin nominal qiymətləri

Poltetrafluoroetilen (PTFE) və ya dəyişdirilmiş PTFE yəhərləri olan klapanların və tərkibi gücləndirilmiş poltetrafluoroetilen (R-PTFE) və ya dəyişdirilmiş R-PTFE yəhərləri olan klapanların nominal təzyiq-temperatur qiymətləri Cədvəl 1 və 2 –də göstərilən qiymətlərə bərabər və ya onlardan yüksək olmalıdır.

4.3.2. Klapan yəhərinin nominal qiymətləri – digər materiallar

Klapan yəhərinin PTFE və ya R-PTFE materialından başqa digər materialları üçün nominal təzyiq-temperatur qiymətləri istehsalçının standartında göstərilməlidir. Bərk materiallardan, məs. kobalt–xrom ərintisi, keramikadan hazırlanmış yəhərlər və ya bərk materiallarla məs. karbid örtükləri ilə üzlənmiş metal yəhərlər də qəbul edilir və onların hazırlandığı yəhərin nominal təzyiq-temperatur qiymətləri istehsalçının standartına əsaslanmalıdır. Klapan yəhərinin nəşr edilmiş hər hansı təzyiq-temperatur qiymətləri istehsalçı tərəfindən nəşr edilmiş nominal örtük parametrlərini aşmamalıdır.

R-PTFE a və dəyişdirilmiş R-PTFE yəhərlər

QEYD: Verilmiş təzyiq sinfi üçün klapan yəhərinin nominal təzyiq-temperatur qiymətləri ASME B16.34standartında verilən nominal örtük qiymətlərini aşmamalıdır.

Klapan yəhərlərinin minimum nominal layihə temperaturunun təyin edilməsi üçün istehsalçı ilə məsləhətləşin.

QEYD: Verilmiş təzyiqsinfi üçün klapan yəhərinin nominal təzyiq-temperatur qiymətləri ASME B16.34standartında verilən nominal örtük qiymətlərini aşmamalıdır.

Klapan yəhərlərinin minimum nominal layihə temperaturunun təyin edilməsi üçün istehsalçı ilə məsləhətləşin.

Bu standarta əsasən layihələnmiş və hazırlanmış klapanlar ASME B16.34 standartının Standart Sinif tələblərinə və bu standartda irəli sürülən əlavə tələblərə cavab verməlidir.

Axın kanalı kürəcikdə dairəvi formada dəlikdən ibarət olub klapanın flanslı, yivli, qaynaq edilmiş muftalı və ya qaynaq tikişi olan hər iki sonluq birləşmələrinə doğru uzanmalıdır. Bu axın kanalının dəliyi hazırkı standartda tam dəlik, tək yarımçıq dəlik və qoşa yarımçıq dəlik kimi kateqoriyalara ayrılır. Tam dəlikli, tək yarımçıq dəlikli və qoşa yarımçıq dəlikli klapanlardan keçən axın kanalı elə olmalıdır ki, tutqac və ya ötürücü tam açıq mövqedə bağlandıqda Şəkil 3 –də göstərilən diametrə malik silindrdən maye keçə bilsin.

a Bütöv (tək korpuslu) klapan layihəsi üçün minimum axın kanalı 186 millimetrdir (7.32 düym).

b Bütöv (tək korpuslu) klapan layihəsi üçün minimum axın kanalı 227 millimetrdir (8.94 düym).

5.3.1. Klapan korpusunun divarının qalınlığı (qeydə baxın) tətbiq edilə bilən Standart Sinif üzrə ASME B16.34 standartında irəli sürülmüş tələblərə cavab verməlidir. ASME standartına uyğun divar qalınlığı 4.1 –ci yarımbənddə göstərilən nominal təzyiq-temperatur qiymətlərinə deyil, klapanların Standart Sinfinə əsaslanmalıdır.

QEYD: Klapanın korpusu çoxsaylı komponentlərdən, məs. korpus, korpus qapağı və s. ibarət ola bilər.

5.3.2. Flanslı klapanların flanslar arası məsafəsi və qaynaq tikişi olan klapanların sonluqlar arası məsafəsi kürəcikli klapanlar – qısa və uzun quruluşlu- üzrə ASME B16.10 standartına uyğun olmalıdır.

5.3.3. Yivli və muftaları qaynaq edilmiş sonluqlu klapanların sonluqlarının arasındakı məsafə istehsalçının standartına əsaslanmalıdır.

5.3.4. Sonluq flanslarının birləşmə səthinin ölçüləri ASME B16.5 standartının tələblərinə cavab verməlidir.

5.3.5. Qaynaq tikişi olan sonluqlar ASME B16.25 standartının tələblərinə cavab verməlidir, onun daxili diametri (ASME B16.25 standartında B hərfi ilə göstərilən) üçün yol verilə bilən hədd ASME B16.34. DN 50 (NPS 2) standartına uyğun olmalı və qaynaq tikişi olan sonluqlu daha kiçikklapanlar isəAPI 602 standartının tələblərinə cavab verməlidir.

5.3.6. Qaynaq edilmiş muftalı sonluqlar ASME B16.11 standartının tələblərinə cavab verməlidir, lakin divarın minimum qalınlığı ASME B16.34 standartında Cədvəl 4–də göstərilən qiymətlərə uyğun olmalıdır.

5.3.7. Yivli sonluqlarda ASME B1.20.1 standartına uyğun konusşəkilli boru yivləri olmalıdır və divarın minimum qalınlığı ASME B16.34 standartında Cədvəl 4 –də göstərilən qiymətlərə uyğun olmalıdır.

5.3.8. Sonluq flansları və qapaq flansları tökmə və ya döymə materialdan olmalı və korpusa birləşdirilməlidir; lakin istehlakçının razılığına əsasən, əridilmiş qaynaq tikişi ilə birləşdirilən tökmə və ya döymə materialdan hazırlanmış flanslardan da istifadə etmək olar. Qaynaqla birləşdirilmiş flansları olan klapanlar ASME B16.34 standartının 2.1.6 –cı yarımbəndində irəli sürülmüş tələblərə cavab verməlidir.

5.3.9. Girişində kipkəc korpusu olan, dayaq kürəcikli klapanların yəhərinin API 598 standartına uyğun sınağının aparılması üçün onların yəhərləri arasındakı korpus boşluğuna girən sınaq dəliyi olmalıdır. Bu sınaq dəliyində ASME B.1.20.1 standartına uyğun konusşəkilli boru yivləri olmalı və ASME B16.11 standartına cavab verən bərk sınaq tıxacına uyğunlaşdırılmalıdır. Əlavə yivli dəliklərin açılmasına yalnız satınalma sifarişində göstərildiyi təqdirdə icazə verilir və onların konusşəkilli boru yivləri ASME B.1.20.1 standartının tələblərinə cavab verməlidir.

5.3.10. Əgər drenaj, şunt və ya digər köməkçi birləşmə növləri satınalma sifarişində göstərilibsə, onda bütün bu birləşmələr ASME B16.34 standartının tələblərinə cavab verməlidir.

5.3.11. Satınalma sifarişində göstərildiyi təqdirdə, klapanın korpus boşluğunda həddən artıq artan təzyiq səviyyəsi ASME B16.34 standartına uyğun olmalıdır.

5.4. Antistatik layihə (Kürəcik–ştok–korpus arasında elektrik cərəyanının fasiləsizliyi).

≤ DN 50 (≤ NPS 2) ölçülü klapanların ştoku və korpusu arasında və > DN 50 (> NPS 2) ölçülü klapanların kürəciyi, ştoku və korpusu arasında elektrik cərəyanının fasiləsizliyini təmin edən antistatik xüsusiyyət olmalıdır. Açıq –bağlı mövqedə ən azı beş dəfə dövr etdikdən sonra yeni, quru və işçi klapan üzərində tipik sınağın aparılması zaman 12 VDC –ı aşmayan cərəyan mənbəyindən gələn 10 omdan artıq olmayan müqavimətə malik boşaldıcı cığırdan keçən cərəyan fasiləsizliyi bu antistatik xüsusiyyətinin əsasını təşkil edir.

5.5. Kürəcik-ştok layihəsi və konstruksiyası

5.5.1. Klapan elə layihlələnməlidir ki, onun ştok–kürəcik birləşməsində və ya ştokun özündə, təzyiq sərhədində nasazlıq yarandıqda ştokun heç bir hissəsi daxili təzyiqin təsiri altında çölə çaxmasın.

5.5.2. Ştok–kürəcik birləşməsinin vəştokun təzyiq sərhədində yerləşən hissəsinin fırlanma zamanı davamlılıq həddi (kipkəc korpusunun yuxarı hissəsindən aşağıda) ştokun təzyiq sərhədindən yuxarıda yerləşən hissəsinin (kipkəc korpusunun yuxarı hissəsindən yuxarıda) fırlanma zamanı davamlılıq həddindən valın nominal temperatur səviyyəsində ən azı 10 % artıq olmalıdır.

5.5.3. Klapan ştoku və kürəcik–ştok birləşməsi elə layihələnməlidir ki, sükana və ya ötürücünün sükanına qüvvə tətbiq edildikdə, yaranan fırlanma anı aşağıda göstərilənlərdən artıq olduqda heç bir daimi deformasiya yaranmasın və ya hər hansı hissədə nasazlıq baş verməsin:

— 20 N-m (15 ft-lb) və ya,

— istehsalçı tərəfindən sənədlərdə göstərilən maksimum fırlanma anının iki misli.

İstehsalçı tərəfindən sənədlərdə göstərilən maksimum fırlanma anı klapanın maksimum nominal diferensial təzyiq səviyyəsində onun təmiz və quru istismar mühitində təyin edilməlidir.

5.6. Klapan kürəciyinin konstruksiyası

Kürəcik bütöv materialdan hazırlanmış konstruksiyaya və bir silindrşəkilli dəliyə malik olmalıdır. Digər konstruksiya növləri, məs. “yuvacıq” tipli, boşluqlu və ya kiplənmiş dəliklər istehlakçının razılığı ilə təşkil edilə bilər.

5.7. Kipkəclər və kipkəc boltları

5.7.1. Klapanın hissələrini və ya operator hissələrini sökmədən kipkəc korpusunun yenidən bərpa etmək üçün tənzimlənə bilən kipkəclər istifadə edilə bilər.

5.7.2. İstehlakçı tərəfindən başqa cür göstərilməyibsə, ölçüsü DN 80 (NPS 3) ölçüsündən böyük klapanlar üçün klapanın korpuslarına və ya örtüyünə yaxud ştokuna yivlə birləşdirilən kipkəclər istifadə edilməməlidir (Bax: klapanların hissələrinin identifikasiyası - Şəkil B.1 və Şəkil B.2)

5.7.3. Şaquli ayrılmış kipkəclərdən istifadə edilməməlidir.

5.7.4. Kipkəc boltlardan istifadə edildikdə, həmin boltlar kipkəc korpusunda açılmış dəliklərdən keçməlidir. Kipkəcin hər hansı hissəsində açıq yuvacıqların istifadəsinə icazə verilmir.

5.7.5. Kipkəc boltları elə layihələnməlidir ki, kipləyici materialı 38 °C (100 °F) dərəcədə 38 MPa (5500 PSI) -ə kimi sıxdıqda boltun gərilmə gücü bolt materialının mütləq gərilmə gücünün üçdə birini aşmasın.

5.8.1. Əgər satınalma sifarişində başqa cür göstərilməyibsə, əl ilə idarə edilən klapanlar ling tipli tutqacla təchiz edilməlidir.

5.8.2. Ötürücülərə sükan qoyulmalı və onların ölçüləri 5.8.3 –də göstərilən tələblərə uyğun olmalıdır.

5.8.3. Əgər istehlakçı tərəfindən başqa cür göstərilməyibsə, lingli tutqacın uzunluğu və ya ötürmə sayı, faydalı iş əmsalı və ötürücünün sükanının diametri elə layihələnməlidir ki, klapanın tam açılması və bağlanması üçün tələb edilən giriş qüvvəsi, 5.5.3 –cü yarımbənddə təsvir edildiyi kimi, klapanı istehsalçının sənədlərində göstərilən maksimum fırlanma anı əsasında idarə etdikdə 360 N (80 lb) qiymətindən artıq olması.

5.8.4. Klapanları bağlayıcı mexanizmi (ling və ya sükan) saat əqrəbi istiqamətində fırlatmaqla bağlamaq lazımdır.

5.8.5. Klapanın tam açıq və tam bağlı mövqeləri üçün mövqeni məhdudlaşdıran vasitə tətbiq edilməlidir.

5.8.6. Əl ilə idarə edilən ötürücülərin sükanlarında açılma vəyaxud bağlanma istiqamətini göstərən xüsusi işarələr qoyulmalıdır.

5.8.7. Ling tipli sükanlar klapan kürəciyinin dəliyinə paralel olmalıdır ki, ling həmişə kürəcik dəliyinin mövqeyini göstərsin. Əgər istehlakçı tərəfindən birbaşa quraşdırılmış dəyirmi və ya oval sükanlar göstərilibsə, kürəcik dəliyinin mövqeyini göstərən daimi vasitələr sükanın layihəsinə daxil edilməlidir.

5.8.8. Klapanın kürəciyinin dəliyinə olan paralelliyin göstərilməsi klapan ştokunun ayrılmaz hissəsini təşkil edən mexanizm olmalıdır. Paralelliyin göstərilməsi üçün klapanın ştokunun yuxarı hissəsinə, şponkayuvacıqlarına daimi nişan qoymaq və ya ştokun üstüaçıq hissəsinin formasından istifadə etmək olar.

5.8.9. Linglər, sükanlar və ya digər idarəetmə mexanizmləri ellə uyğunlaşdırılmalıdır ki, ştokun kipkəcinin və ya kipkəclərinin, korpusun kipkəcinin və ya kipkəclərinin yaxud ştoku saxlayan vasitələrin tamlığına xələl yetirmədən onu çıxarmaq və dəyişdirmək mümkün olsun.

5.8.10. Linglər və ya əl ilə idarə edilən ötürücülər elə layihələnməlidir ki, açıq və bağlı mövqeləri göstərən düzgün konfiqurasiya olmadan onları klapana yığmaq mümkün olmasın.

5.8.11. Satınalma sifarişində göstərildiyi təqdirdə, klapanın həm açıq, həm də qapalı mövqelərdə kilidlənməsi üçün istehlakçı tərəfindən təchiz edilmiş kilidi qəbul edən kilidlənə bilən mexanizm quraşdırılmalıdır. Kilidlənə bilən mexanizm elə layihələnməlidir ki, 8-mm (5/16- düym) diametrli və uzunluğu 102 millimetrdən (4.0 düym) çox olmayan korpuslu kilidi birbaşa olaraq kilidlənə bilən mexanizmin dəliklərindən keçirib onu kilidləmək mümkün olsun. Hətta satınalma sifarişində göstərilməsə də kilidlənə bilən mexanizm üçün müəyyən tədbirlər nəzərdə tutulmalıdır.

5.8.12. Kipkəc korpusuna, kipkəc flanslarına və ya kipkəc boltlarına daxil edilmiş mövqe məhdudlaşdıran vasitələrdən istifadə etmək olmaz.

5.9. Sonluq flanslarının birləşmə səthində yaranan maneələr

5.9.1. Flanslı–kürəcikli klapanların sonluq flanslarının birləşmə səthləri arasındakı və ASME B16.20 standartına uyğun spiral kimi burulmuş kipləyici aralığın mərkəzləşdirilmiş kipləmə səthində yerləşən halqa şəkilli radiuslu boşluqlar 0.75 millimetrdən (0.030 düym) artıq olmamalıdır; Ölçülərlə bağlı bax: Şəkil 1. Bu şərtə misal olaraq korpusun daxil edildiyi hissənin xarici diametri ilə klapanın korpus sonluğunun flansının daxili diametri arasındakı radiuslu boşluğu göstərmək olar (Şəkil B.1).

5.9.2. Korpusu Şəkil B. 1 –də göstərilən qaydada daxil edilən, kipləyici aralığı birləşmə səthinin xarici diametri ASME B16.20 standartına uyğun spiral kimi burulmuş kipləyici aralığın kipləmə sahəsində yerləşən klapanlarda korpusun daxil edildiyi hissənin flansın birləşmə səthi korpusun sonluq flansının birləşmə səthindən kənara çıxmamalıdır. Korpusun daxil edilən hissəsinin flansının birləşmə (dayaq) səthi korpusun sonluq flansının birləşmə səthindən 0.25 millimetrdən (0.010 düym) artıq geriyə çəkilməməlidir.a ölçüsü ilə bağlı bax: Şəkil 1.

1 korpusun daxil olan hissəsi

2 klapan korpusunun sonluq flansı

5.10. Klapan örtüyünün birləşmələri

5.10.1. Boltla bərkidilmiş örtük hissələrinin bolt və qayka ilə birləşmiş səthləri bərkidicilər üçün nəzərdə tutulan yivli və ya yivsiz dəliklərin mərkəz xəttinə ± 1.0° hədd daxilində perpendikulyar olmalıdır.

5.10.2. Klapan örtüyünün birləşmələrinin yığılması üçün istifadə edilən boltlar qaykalı və ya başlıqlı şurupları olan hər iki tərəfi yivli olan boltlar olmalıdır. Qaykalar yarı təmiz altıkünclü qaykalar olmalı və ASME B18.2.2 standartının tələblərinə cavab verməlidir. Əgər istehlakçı tərəfindən metrik vahidlər silsiləsi əsasında təyin edilmiş boltlar göstərilməyibsə boltlar və vintlər ASME B1.1 standartına uyğun olmalıdır. Ölçüsü 25 mm (1 düym) və ya daha kiçik olan boltlar üçün yivlər kiçikölçülü (UNC) yivlər olmalıdır; ölçüsü 25 millimetrdən (1 düym) böyük olan botlar üçün yivlər 8 cığırlı olmalıdır (8 UN). Bolt və vintlərin yivləri ASME B1.1 standartına əsasən Sinif2A, qayka yivləri isə Sinif 2B olmalıdır.

5.10.3. Boltla bərkidilmiş və ya yivli örtük birləşməsinin hər biri ASME B16.34 standartı, Bölmə 6.4 –də irəli sürülən tələblərə uyğun olaraq hesablanmalıdır.

6.1. Klapanın korpus örtüyü

Korpus, korpus örtüyü, korpusun daxil olduğu hissə, korpus qapağı və sapdan ibarət klapan örtüyü ASME B16.34 standartında göstərilən materiallardan hazırlanmalıdır. Bax: Şəkil B.1 və Şəkil B.2.

Klapanın daxili metal hissələri, o cümlədən kürəcik, ştok, metal yəhərlər və yəhəri saxlayan detallar klapanın örtüyü kimieyni nominal kimyəvi quruluşa malik olmalı və onların mexaniki və korroziyaya davamlı xüsusiyyətləri klapan örtüyünün xassələri ilə eyni və ya ondan daha güclü olmalıdır. Istehlakçı tərəfindən klapan örtüyü ilə müqayisədə korroziyaya qarşı daha güclü müqavimət səviyyəsinə malik olan və daha möhkəm örtük materialları təyin edilə bilər.

6.3. Boltla bərkidilmə

Əgər istehlakçı tərəfindən alternativ bolt materialı təyin edilməyibsə, klapan korpusunun, örtüyünün, örtük birləşməsinin və kipkəc korpusunun bolt materialı ən azı ASME B16.5 standartında göstərilən orta gücə malik olmalıdır. İstehlakçı tərəfindən daha yüksək sinifli bolt materialları təyin edilə bilər.

6.4. Ştokun kipləyiciləri, korpusun kipləyiciləri və kipləyici aralıqlar

Ştokun kipləyicilərinin, korpus kipləyicilərinin və kipləyici aralıqların materialları klapanın istehsalçısı tərəfindən təyin edilmiş maksimum işçi temperaturu səviyyəsində və nominal təzyiq səviyyəsində istismara yararlı olmalıdır. İstənilən kipləyici aralığın metal hissələri örtük materialı ilə korroziyaya qarşı eyni müqavimət xüsusiyyətlərinə və ya ondan daha güclü xassələrə malik olmalıdır.

6.5. Texniki pasport lövhəsi və ya lövhələri

Materialın texniki pasport lövhəsi və ya lövhələri austenit paslanmayan poladdan və ya nikel ərintisindən hazırlanmalıdır. Bu lövhə və ya lövhələr klapanın korpusuna onun üçün nəzərdə tutulan eyni materialdan hazırlanmış sancaqlarla və ya qaynaqla birləşdirilməlidir.

Yivli açıq yerlərin kiplənməsi üçün nəzərdə tutulan yivli tıxaclar örtük materialı ilə eyni nominal quruluşa malik olan materialdan hazırlanmalıdır. Istənilən çuqun növündən hazırlanmış tıxacların istifadəsinə icazə verilmir.

6.7. Satınalma sifarişində göstərildiyi təqdirdə, klapan örtüyünün materialı və bolt – örtük materialları NACE MR 0103 standartına cavab verməlidir.

7.1. Təftiş və yoxlama

7.1.1. Klapanın istehsalçısı hər bir klapanın bu standart uyğunluğunu yoxlamalıdır.

7.1.2. Əgər istehlakçı tərəfindən satınalma sifarişində təftişin aparılması nəzərdə tutulubsa, həmin təftişlər API 598 standartına uyğun həyata keçirilməlidir. İstehsalçı tərəfindən aparılan yoxlamalar API 598 standartına uyğun olmalıdır.

7.2. Aqreqatların yığılması

7.2.1. Birləşən metal hissələrin yığılması üçün yüngül yağdan və dağılmaya qarşı tərkibli məhluldan istifadə edilə bilər.

7.2.2. Yapışqanlığı kerosindən güclü olmayan yüngül yağdan halqalı bəndlərin və ya klapanın montajı zaman tərpənə bilən digər kipkəclərin yığılması üçün istifadə etmək olar.

7.2.3. Sınaqdan qabaq kürəcik–yəhər birləşməsinə heç bir kipləyici vasitə və ya yağ tətbiq edilməməlidir.

Hər bir klapan API 598 standartına uyğun təzyiq sınağından keçməlidir.

7.4. Odadavamlılıq sınağı

Kürəcikli klapanın odadavamlılıq sınağından keçməsi tələb edildikdə və ya bu sınağın aparılması istehlakçı tərəfindən təyin edildikdə, təchiz edilən klapanın layihəsi API 607 standartının tələblərinə uğurla cavab verməlidir. Şəkil 2 –də oda davamlı olmayan ilkin elastiki yəhərdən və ikinci dərəcəli ehtiyat metal yəhərdən ibarət odadavamlı klapan yəhərinin düzülüşünə dair iki nümunə göstərilib.

8.1. Texniki pasport lövhəsi ASME B16.34 standartına uyğun, eləcə də “API 608” kimi nişanlanmalıdır.

8.2. Korpus sonluqlarının flansları halqalı birləşmə növü kimi layihələndikdə onları nişanlanması tələb edilir. Halqalı birləşmə yuvacığının nömrəsi (məs. R24) sonluq flansının hər bir xarici diametri daxilində yüksək basqı tətbiq etmədən nişanlanmalıdır. Halqalı birləşmələrin yuvacıq nömrələri ASME B16.5 standartında göstərildiyi kimi olmalıdır.

8.3. Aşağıda biristiqamətli klapanlar üçün xüsusi nişanlama mexanizmi göstərilir.

8.3.1. Kiplənmə imkanlarının bir istiqamətdə və ya oriyentasiyada olması üçün dəyişdirilən və ya layihələnən klapanlarda biristiqamətli yəhəri göstərən nişan olmalıdır. Nişanlar klapanın korpusuna müvafiq sonluqlarda və ya texniki pasport lövhəsinin üzərinə vurulmalıdır (bax: 6.5).

8.3.2. Klapanın korpusuna vurulmuş nişanlar tökmə, möhürlənmiş yaxud klapanın korpusuna inteqrasiya edilmiş hərflərdən və ya simvollardan ibarət olmalı və ya texniki pasport lövhəsinin üzərinə vurulmalıdır (bax: 6.5). Klapanın korpusuna vurulan möhürlər aşağı təzyiqli basqı altında olmalıdır.

8.3.3. Tipik nişanlara kipləyicinin istiqamətini və ya “yüksək təzyiq altında olan tərəfi” göstərən və uyğun sonluqlarda və yaxud texniki pasport lövhəsinə vurulan oxlar daxildir (bax: Şəkil 3).

9.1. Qablaşdırmadan və ya daşınmadan qabaq hər bir klapanda sınaq üçün nəzərdə tutulan məhlul qurudulmalı, o cümlədən klapanın yəhərləri arasında və onun kürəciyi ətrafında heç bir maye olmamalıdır.

9.2. ASME B16.34 standartının Qrup 1 –də göstərilən örtük materialları ilə hazırlanmış klapanların bütün emal edilməyən xarici korpus səthlərinə paslanmaya qarşı və tərkibində qurğuşun olmayan örtük çəkilməlidir.

9.3. Ətraf mühit korroziyasından qorunmayan emal edilmiş və ya yivli səthlər asanlıqla çıxarıla bilən və tərkibində qurğuşun olmayan pas inhibitoru ilə üzlənməlidir.

9.4. Taxtandan, taxta lifdən, plastikdən və ya metaldan hazırlanmış qoruyucu sonluq tıxacları klapanın muftaları qaynaq edilmiş sonluq birləşmələrinə və yivli klapanlara yaxud xarici yivli sonluq olduqda onların yivli sonluqlarına taxılmalıdır. Qoruyucu sonluq tıxacları və ya örtüklər elə layihələnməlidir ki, klapanı həmin tıxac və ya örtük yerində olmadan quraşdırmaq mümkün olmasın.

9.5. Taxtandan, taxta lifdən, plastikdən və ya metaldan hazırlanmış qoruyucu sonluq tıxacları kipləyici aralıqları vəqaynaq edilmiş sonluqları qorumaq məqsədilə klapanın flanslı sonluqlarına və qaynaq tikişli olan sonluqlu klapanlara möhkəm birləşdirilməlidir. Qoruyucu sonluq tıxacları və ya örtüklər elə layihələnməlidir ki, klapanı həmin tıxac və ya örtük yerində olmadan quraşdırmaq mümkün olmasın.

9.6. Daşınma zamanı klapanın kürəciyi tam açıq mövqedə olmalıdır (əgər layihədən belə mövqe çıxarlmayıbsa) ki, yay vasitəsilə geriyə klapanın qapalı mövqeyə qayıtması mümkün olsun.

9.7. Yivli köməkçi birləşmələr tam sıxılmış bərk yivli tıxaclara uyğun olmalıdır (bax: 5.3.9 və 6.6). Tıxacların kiplənməsi üçün istifadə edilən yiv kipləyiciləri istehlakçı ilə istehsalçı arasında qarşılıqlı razılıq əsasında təyin edilmiş nominal temperatur və təzyiq səviyyələrinə uyğun gəlməlidir.

3 ikinci dərəcəli metal kipləmə

4 adaptor və ya korpus

4 adaptor və ya korpus

5 yanğın təhlükəsizliyi üçün ikinci dərəcəli metal yəhər

6 qrafikdən hazırlanmış ehtiyat halqa

9.8. Klapanların daşınma zamanı zədələnməməsi üçün onları qablaşdırmaq lazımdır.

9.9. Əgər satınalma sifarişində ixrac üçün qablaşdırma nəzərdə tutulubsa, klapanlar taxta yeşiklərə və ya qutulara yığılmalıdı və ayrı -ayrı klapanların həmin yeşik və qutularda tərpənməsinin qarşısı alınmalıdır.

Satınalma sifarişində göstərildiyi təqdirdə, istehsalçı tərəfindən tövsiyə edilən ehtiyat hissələrinin bütöv siyahısı təqdim edilməlidir. Tövsiyə edilən ehtiyat hissələrinin və həmin hissələrin nömrələrinin təyin edilməsi üçün bu siyahıya çarpaz kəsişmə sahəsi olan aqreqatların çertyojları daxil edilməlidir.

QEYD: Mötərizədə göstərilən rəqəmlər bu standartın bəndlərinə və ya yarımbəndlərinə edilən istinadlardır.

1) Bu standartın əlavə tələbləri xüsusi olaraq satınalma sifarişində göstərilməlidir.

2) Əgər heç bir əlavə tələb nəzərdə tutulmayıbsa, onda satınalma sifarişində sadəcə olaraq API 603 standartına istinad edilməli və aşağıdakı siyahıda verilən hissələr göstəriləməlidir:

a) Klapanın nominal ölçüsü [1.1]: _______________________________________________________________

b) Nominal təzyiq sinfi [1.2]: ____________________________________________________________________

c) Sonluq birləşməsinin növü [1.2_______________________________________________________________

d) Dəliyin ölçü kateqoriyası [1.3]: _______________________________________________________________

e) Örtük materialı [6.1]: _________________________________________________________________________

f) Örtük materialı [6.2]:__________________________________________________________________________

g) Yəhər və kipləyici materiallar [4.3 və 6.4]:____________________________________________________

h) Ötürücünövü [5.8]: ___________________________________________________________________________

i) ASME B16.10 standartına uyğun uzun və ya qısa quruluş [DN 150 (NPS 6)] və daha böyük Sinif 150 və 300:______________________

a) Kilidlənə bilən mexanizm [5.8.11]: ____________________________________________________________

b) İstehlakçının təftişləri [7.1.2]:__________________________________________________________________

c) Əlavə yoxlamalar [7.1.2]:______________________________________________________________________

d) NACE MR 0103 standartına uyğunluq [6.7]: __________________________________________________

e) Bolt materialı [6.3]: ___________________________________________________________________________

а) Xüsusi boya və ya üzlük ______________________________________________________________________

g) İxrac qablaşdırması [9.9]: _____________________________________________________________________

h) Köməkçi birləşmələr [5.3.10]: ________________________________________________________________

i) Tövsiyəedilən ehtiyat hissələr[10]: ____________________________________________________________

j) Korpus boşluğunda təzyiqin həddən artıq qalxmasının qarşısının alınması [5.3.11]: _________

k) API 607 standartına uyğun odadavamlılıq sınağının layihəsi [7.4]:____________________________

11 korpusun daxil edilən hissəsi

Azərbaycan Respublikası Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsinin 27 oktyabr 2014-cü il tarixli 006 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmişdir.

___________________________________________________________________________________

Hissə 1: Ümumi prinsiplər

___________________________________________________________________________________

1. Azərbaycan Respublikasının Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsinin tabeliyində olan Azərbaycan Standartlaşdırma və Sertifikatlaşdırma İnstitutu tərəfindən işlənib hazırlanıb və təqdim edilib.

2. Bu standart IEC 62305-1:2010 “Protection against lightning – Part 1: General principles” standartının autentik tərcüməsidir.

3. İlk dəfə tətbiq edilir.

4. Dövlət standartında müəyyən edilən tələblərin beynəlxalq standartlara, norma, qayda və tövsiyələrə və digər dövlətlərin müvafiq mütərəqqi milli standartlarına, elm, texnika və texnologiyanın müasir nailiyyətlərinə əsaslanmasını müəyyən etmək üçün standartın ilkin yoxlama müddəti 2019-cu il, dövrü yoxlama müddəti 5 ildir.

___________________________________________________________________________________

İldırımdan mühafizə –

Hissə 1: Ümumi prinsiplər

Protection against lightning –

Part 1: General principles

___________________________________________________________________________________

IEC 62305 standartının bu hissəsində tikililərin, o cümlədən onun daxilindəki avadanlıqların, qurğuların və insanların ildırımdan mühafizəsi üçün nəzərdə tutulan ümumi prinsiplərdən bəhs edilir.

Bu standartdakı işin həcminə daxil olmayan hallar aşağıdakılardır:

– dəmiryolu sistemləri;

– maşınlar, gəmilər, təyyarələr, dənizdə quraşdırılmış avadanlıqlar;

– yüksək təzyiq altında olan yeraltı boru xətləri;

− tikilidən kənarda quraşdırılmış boru, cərəyan və telekommunikasiya xətləri.

Bu sənədin tətbiq edilməsi üçün aşağıdakı istinad edilən sənədlər mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Tarixi göstərilən sənədlərdə yalnız onların istinad edilən nəşri tətbiq edilir. Tarixi göstərilməyən sənədlərdə isə həmin istinad edilən sənədlərin ən son nəşri (əlavə və düzəlişlər də daxil olmaqla) tətbiq edilir:

IEC 62305-2:2010, Protection against lightning – Part 2: Risk management(İldırımdan mühafizə – 2 – ci Hissə: Riskin idarə edilməsi)

IEC 62305-3:2010, Protection against lightning – Part 3: Physical damage to structures and life hazard (İldırımdan mühafizə – 3 – cü Hissə: Tikililərin fiziki cəhətdən zədələnməsi və həyat təhlükəsi)

IEC 62305-4:2010, Protection against lightning – Part 4: Electrical and electronic systems within structures (İldırımdan mühafizə – 4 – cü hissə: Tikili daxilindəki elektrik və elektron avadanlıqlar)

Bu sənədin məqsədləri üçün aşağıdakı terminlər və izahlar tətbiq edilir.

3.1. torpağı vuran ildırım parıltısı

bulud və torpaq arasında mövcud olan, atmosferdən gələn və torpağı bir neçə dəfə vuran elektrik boşalması

3.2. aşağı istiqamətli parıltı

ildırımdan torpağa doğru aşağı istiqamətlənən ildırım parıltısı

QEYD: Aşağı istiqamətli parıltı ardıcıl impulsların izlədiyi birinci impulsdan ibarət olur. Bir və ya daha artıq impulsdan sonra uzunmüddətli ildırım zərbəsi baş verə bilər.

3.3. yuxarı istiqamətli parıltı

torpağa birləşdirilmiş tikilidən buludlara doğru istiqamətlənən ildırım parıltısı

QEYD: Yuxarı istiqamətli ildırım parıltısı çoxsaylı ardıcıl impulslarla izlənən və ya izlənməyən birinci uzun müddətli ildırım zərbəsindən ibarətdir. Bir və ya daha artıq impulsdan sonra uzun ildırım zərbəsi baş verə bilər.

torpağı vuram ildırım parıltısında baş verən tək elektrik boşalması

3.5. qısa ildırım zərbəsi

ildırım parıltısının impuls cərəyanına uyğun olan hissəsi

QEYD: İldırımın quyruğundakı ən yüksək dəyəri ilə münasibətdə bu cərəyanın T2 zamanı, tipik olaraq, 2 ms – dən azdır (bax: Şəkil A.1).

3.6.uzun ildırım zərbəsi

ildırım parıltısının fasiləsiz cərəyana uyğun olan hissəsi

QEYD: Fasiləsiz cərəyanın TLONG davametmə müddəti (ön hissədəki dəyərin 10% - ni və quyruq hissədəki dəyərin 10 % - i təşkil edən zaman çərçivəsi), tipik olaraq, 2 ms – dən artıq və 1 s –dən az olur (bax: Şəkil A.2).

3.7.çoxsaylı ildırım zərbəsi

orta hesabla 3 – 4 zərbədən ibarət olan və aralarındakı tipik vaxt intervalı 50 ms olan ildırım parıltısı

QEYD: Aralarındakı vaxt intervalı 10 ms – dən 250 ms - ə kimi olan onlarla ildırım zərbələrinin baş verdiyi hallar qeydə alınıb.

ildırım parıltısının torpağı və irəli çıxan tikilini (məs. tikili, İMS, xətlər, ağaclar və s.) vurduğu nöqtə

QEYD: İldırım parıltısının birdən artıq vurma nöqtəsi olar bilər.

3.9.ildırım cərəyanı i

vurma nöqtəsində axan cərəyan

3.1.0cərəyanın ən yüksək dəyəri I

ildırım cərəyanının maksimum dəyəri

3.11.impuls cərəyanınnı ön hissəsindəki orta kəskinlik

zaman intervalında cərəyanda baş verən orta dəyişmə dərəcəsi

QEYD: Bu, həmin intervalın əvvəlində və sonundakı dəyərlərin Δi = i(t2) – i(t1) tənasübünün Δt = t2 – t1 zaman intervalına bölünməsindən alınan fərqlə ifadə edilir. (bax: Şəkil A.1).

3.12.impuls cərəyanının ön hissəsi T1

ən yüksək dəyərin 10 % - i və 90 % - i əldə edildikdə hallar arasındakı zaman intervalının 1,25 misli qədər müəyyən edilən virtual parametr (bax: Şəkil A.1).

3.13.impuls cərəyanının virtual mənşəyi O1

zərbədən yaranan cərəyanın ön hissəsindəki istinad nöqtələrinin 10 % və 90% - dən keçən düz xətli zaman oxu ilə kəsişmə nöqtəsi (bax: Şəkil A.1); cərəyan 10 % -lik ən yüksək dəyərə malik olduğu anda bu, 0,1 T1 öncə baş verir.

3.14.impuls cərəyanının quyruğundakı yarım dəyərə münasibətdə olan zaman T2

O1 virtual mənşə ilə cərəyanın quyruq hissəsində onun yarım dəyər qədər azaldığı an arasındakı zaman intervalı kimi müəyyən edilən virtual parametr (Şəkil A.1)

3.15.parıltının müddəti T

vurma nöqtəsində ildırım cərəyanının axma müddəti

3.16.uzun zərbədən yaranan cərəyanın müddəti TLONG

uzun ildırım zərbəsində cərəyanın fasiləsiz ildırım cərəyanının artması zamanı ən yüksək dəyərin 10 % -i ilə həmin cərəyanın azalması zamanı ən yüksək dəyərin 10 % - i arasında mövcud olduğu müddət intervalı (bax: Şəkil A.2)

3.17.parıltının yükü QFLASH

ildırım parıltısının bütün müddəti boyu ildırım cərəyanının zaman inteqralından alınan dəyər.

3.18.impuls yükü QSHORT

ildırım cərəyanının impulsdakı zaman inteqralından alınan dəyər

3.19.uzun zərbənin yükü QLONG

uzun ildırım zərbəsindəki ildırım cərəyanını zaman inteqralından alınan dəyər

3.20.spesifik enerji W/R

ildırım parıltısının bütün müddəti boyu ildırım cərəyanının kvadratının zaman inteqralından alınan dəyər

QEYD: Xüsusi müqavimətə malik ildırım cərəyanı tərəfindən yayılan enerjini göstərir

3.21.impuls cərəyanının spesifik enerjisi

impuls müddəti üzrə ildırım cərəyanının kvadratının zaman inteqralından alınan dəyər

QEYD: Uzun ildırım zərbəsindəki spesifik enerji cüzidir.

3.22.mühafizə edilən tikili

bu standartın tələblərinə uyğun olaraq ildırımın təsirindən qorunması tələb edilən tikili

QEYD: Mühafizə edilən tikili daha böyük tikilinin bir hissəsi ola bilər.

mühafizə edilən tikiliyə birləşdirilmiş cərəyan və ya telekommunikasiya xətti

3.24.telekommunikasiya xətləri

ayrı–ayrı tikililərdə quraşdırıla bilən avadanlıqlar arasında rabitənin yaradılması üçün nəzərdə tutulan xətlər, məs. telefon və ya məlumat ötürmə xətləri

tikilidəki elektrik və elektron avadanlıqlarını cərəyanla təmin etmək üçün tikilini elektrik enerjisi ilə qidalandıran paylayıcı xətlər, məs. aşağı gərginlikli (AG) və ya yüksək gərginlikli (YG) elektrik şəbəkələri

3.26.tikiliyə dəyən ildırım parıltısı

mühafizə edilən tikilini vuran ildırım parıltısı

3.27.tikilinin yaxınlığında yaranan ildırım parıltısı

mühafizə edilən tikilinin kifayət qədər yaxınlığında yaranan və təhlükəli gərginlik artmaları yarada bilən ildırım parıltısı

3.28.elektrik sistemi

aşağı gərginlikli qidalandırma bloku komponentlərindən təşkil edilmiş sistem

3.29.elektron sistemi

həssas elektron komponentlərindən, məs. telekommunikasiya avadanlıqlarından, kompüterlərdən, radio sistemlərindən, elektrik cərəyanı avadanlıqlarından təşkil edilmiş sistem

3.30.daxili sistemlər

tikilinin daxilindəki elektrik və elektron sistemlər

ildırımın mexaniki, termal, kimyəvi və partlayıcı təsirləri nəticəsində tikiliyə (və ya onun daxilindəki avadanlıq və hissələrə) dəyən zədə

3.32.canlı varlıqların zədələnməsi

ildırımdan yaranan mərhələli gərginliyin və ya toxunma zamanı yaranan gərginliyin törətdiyi elektrik zərbədən insanların və ya heyvanların ağır zədələnməsi, o cümlədən ölüm halları

QEYD: Canlı varlıqların başqa yollarla zədələnməsinə baxmayaraq bu standartdakı “canlı varlıqların zədələnməsi” termini yalnız elektrik zərbənin törətdiyi təhlükəyə aid edilir (D1 zədə növü)

3.33.elektrik və elektron sistemlərinin nasazlığı

LEMP - ə görə elektrik və elektron sistemlərinin qarşısı alınmaz zədəyə məruz qalması

3.34.ildırımın elektromaqnit impulsu LEMP(İEMP)

cərəyan artımına səbəb olan və radiasiyalı elektromaqnit sahələri yaradan müqavimətli, induktiv və həcmi birləşmələr vasitəsilə ildırım cərəyanın göstərdiyi bütün elektromaqnit təsirlər

İEMP yaratdığı artan gərginlik və / yaxud artan cərəyan kimi görünən keçiricilik

3.36.ildırımdan mühafizə zonası

İMZildırımın elektromaqnit mühitinin təyin edildiyi zona

QEYD: İMZ – nin zona sərhədləri heç də fiziki sərhədlər deyil (məs. divarlar, döşəmələr və tavan)

ildırıma görə yaranması ehtimal edilən orta illik itkinin dəyərinin (insan və ya əmtəə itisi) mühafizə edilən tikilinin ümumi dəyərinə (insan və əmtəə) olan münasibəti

3.38.yolverilən risk RT

Mühafizə edilən tikili üçün yol verilən riskin maksimum dəyəri

3.39.ildırımdan mühafizə səviyyəsi

İMStəbii olaraq baş verən ildırım vurmaları zamanı müvafiq maksimum və minimum layihə dəyərlərini aşmamaq ehtimalına müvafiq olaraq ildırım cərəyanının parametr dəyərləri qrupu ilə bağlı kəmiyyət

QEYD: İldırımdan mühafizə səviyyəsi ildırım cərəyanının müvafiq parametr qrupuna əsasən mühafizə tədbirlərinin layihələndirilməsi üçün istifadə edilir.

3.40.mühafizə tədbirləri

riski azaltmaq məqsədilə mühafizə edilən tikili üçün qəbul edilən tədbirlər ölçüsü

3.41.ildırımdan mühafizə

İMTikilini, onun daxili sistemlərini, o cümlədən insanları ildırımdan qorumaq üçün nəzərdə tutulan və ümumiyyətlə İMS və AMT – dən təşkil edilmiş bütöv mühafizə sistemi

3.42.ildırımdan mühafizə sistemi

İMSildırım parıltılarının tikilini vurması nəticəsində yaranan fiziki zədələri azaltmaq üçün istifadə edilən bütöv sistem

QEYD: Bu sistem daxili və xarici ildırımdan mühafizə sistemlərindən ibarətdir.

3.43.xarici ildırımdan mühafizə sistemi

İMS–nin ildırım qəbuledicisi sistemindən, şaquli ildırım keçiricisi sistemindən və torpağa birləşdirmə sistemindən ibarət olan hissəsi

3.44.daxili ildırımdan mühafizə sistemi

İMS–nin xarici İMS –nin elektrik izolyasiyası və / yaxud ildırım cərəyanının bir potensiallı birləşdirilməsi sistemindən təşkil edilən hissəsi

3.45.ildırım qəbuledicisi sistemi

xarici İMS–nin ildırım parıltılarının qarşısını almaq üçün nəzərdə tutulan çubuqların, şəbəkəli keçiricilərin istifadə edildiyi hissəsi

3.46.şaquli ildırım keçiricisi

ildırım cərəyanını ildırım qəbuledicisi sistemindən torpağa birləşdirmə sisteminə keçirmək üçün nəzərdə tutulan xarici İMS hissəsi

3.47.torpağa birləşdirmə sistemi

ildırım cərəyanının torpağa keçirilməsi və torpaqda parçalanması üçün nəzərdə tutulan xarici İMS hissəsi

3.48.xarici keçirici hissələr

mühafizə edilən tikiliyə daxil olan və ya oradan çıxan və ildırım cərəyanının bir hissəsini daşımaq qabiliyyətinə malik olan genişləndirilmiş metal hissələr, məs. boru xətləri, metal kabel hissələri, metal borucuqlar

3.49.ildırım cərəyanının bir potensiallı birləşdirilməsi

BBildırım cərəyanının yaratdığı potensiya fərqlərini azaltmaq üçün ayrılmış metal hissələrin birbaşa keçirici birləşmələrlə və ya artımdan mühafizə qurğuları vasitəsilə İMS - ə birləşdirilməsi

3.50.adi torpağa birləşdirmə müqaviməti

ümumi olaraq, eyni vaxtda baş verməyən torpağa birləşdirmə müqavimətinin və torpağa birləşdirmə cərəyanınnı ən yüksək dəyərlərinin nisbəti

3.51.İEMP -ə qarşı mühafizə tədbirləri

AMTdaxili sistemlərin İEMP–in təsirlərindən qorumaq üçün görülən tədbirlər

QEYD: Bu, ümumi ildırımdan mühafizənin bir hissəsini təşkil edir.

elektrik və elektron sistemlərdəki nasazlıq hallarını azaltmaq üçün mühafizə edilən tikilini və ya onun hər hansı bir hissəsini əhatə edən qapalı, metal, şəbəkə formalı və ya keçirici ekran

3.53.cərəyan artımından mühafizə qurğusu

CAMQdinamik gərginlik yüklənmələrinin və impuls cərəyanlarının məhdudlaşdırılması üçün nəzərdə tutulan qurğu; ən azı bir xətti olmayan komponentdən ibarətdir

3.54.uyğunlaşdırılmış CAMQ sistemi

elektrik və elektron sistemlərdəki nasazlıq hallarını azaltmaq üçün nəzərdə tutulan sistemi yaratmaq üçün lazımi səviyyədə seçilmiş, uyğunlaşdırılmış və quraşdırılmış CAMQ -lar

3.55.maksimum yolverilən impuls gərginliyi UW

avadanlığın və ya onun hər hansı bir istehsalçısı tərəfindən təyin edilən və avadanlığın izolyasiyasının gərginlik artmalarına qarşı davam gətirmə qabiliyyətini xarakterizə edən maksimum impuls gərginliyi

QEYD: bu standartın məqsədləri üçün yalnız cərəyan keçən keçiricilərlə torpaq arşındakı müqavimət göstərən gərginlik nəzərdə tutulur.

[IEC 60664-1:2007, 3.9.2 – dəki termin] 1

3.56.təcridedici interfeyslər

İMZ - daxil olan xətlərdə keçən cərəyan artımını azaltmaq qabiliyyətinə malik olan qurğular

1 – ci QEYD: Bunlara sarğılar, metaldan olmayan fiber optik kabellər və opto-izolyatorlar arasındakı torpağa birləşdirilmiş ekranlara malik təcridedici transformatorlar daxildir.

2 – ci QEYD: Bu qurğuların izolyasiyasının davam gətirmə xüsusiyyətləri CAMQ vasitəsilə və ya özü-özlüyündə həyata keçirilən tətbiq sahələrinə uyğun gəlir.

IEC 62305 standartının seriyalarında istifadə edilən ildırım cərəyanı parametrləri əlavə A- verilib.

Təhlil məqsədləri üçün istifadə edilən ildırım cərəyanının zaman funksiyası əlavə B – də verilib.

Sınaq məqsədləri üçün ildırım cərəyanının simulyasiyası üçün məlumat əlavə C – də verilib.

İldırımın İMS komponentlərinə göstərdiyi təsirləri simulyasiya etmək üçün laboratoriyalarda istifadə edilən əsas parametrlər əlavə C – də verilib.

Müxtəlif quraşdırma nöqtələrində ildırımdan yaranan cərəyan artmaları barədə məlumat əlavə E – də verilib.

5.1. Tikililərin zədələnməsi

Tikililərə təsir göstərən ildırım onun özünün və içərisindəki avadanlıq və qurğuların zədələnməsinə, eləcə də daxili sistemlərin sıradan çıxmasına səbəb olur. Ildırımın törətdiyi fəsadlar tikilinin ətrafındakı ərazilərə və hətta ətraf mühitə də nüfuz edə bilir. Ildırımın dağıdıcı təsirinin miqyası tikilinin, eləcə də yaranan ildırım parıltısının xüsusiyyətlərindən asılıdır.

5.1.1. İldırımın tikiliyə göstərdiyi təsirlər

Ildırımın göstərdiyi təsir baxımından tikililərin əsas xüsusiyyətlərinə aşağıda göstərilənlər daxildir:

- konstruksiya (məs. taxta, kərpic, beton, dəmir beton, polad çərçivəli konstruksiyalar);

- funksiya (yaşayış evi, ofis, ferma, teatr, otel, məktəb, xəstəxana, muzey, kilsə, həbsxana, univermaq, bank, fabrik, sənaye zavodu, idman kompleksi);

- tikilinin daxilində mövcud olanlar (insanlar, heyvanlar, alışa bilən və ya alışa bilməyən maddələrin olması, yüksək və ya aşağı gərginliyə davam gətirən elektrik və elektron sistemlər);

- birləşdirilmiş xətlər (cərəyan xətləri, telekommunikasiya xətləri və boru kəmər xətləri);

- mövcud və ya həyata keçirilən tədbirlər (fiziki zədələrin və həyat təhlükəsinin azaldılması üçün nəzərdə tutulan mühafizə tədbirləri, daxili sistemlərin nasazlıq hallarının azaldılması üçün həyata keçirilən tədbirlər);

- təhlükənin yayılma miqyası (evakuasiya işinin aparılması çətin olan tikili və ya çaxnaşmaya səbəb olan tikili, ətrafdakılar üçün təhlükə yaradan tikili, ətraf mühit üçün təhlükə yaradan tikili və s.)

1 – ci cədvəldə ildırımın müxtəlif növ tikililərə göstərdiyi təsirlər barədə məlumat verilir.

Funksiyasına və / yaxud daxilində mövcud olanlara əsasən təyin edilən tikili növü

Elektrik avadanlıqlarının deşilməsi, yanğın və materialın zədələnməsi

Tikililərdə normal olaraq ildırımın vurma nöqtəsinə və ya ildırım cərəyanının cığırının təsirinə məruz qalmaqla yaranan zədələr

Quraşdırılmış elektrik və elektron avadanlıqlarının (məs. televizorların, kompüterlərin, modemlərin, telefonların və s.) sıradan çıxması

Yanğın və mərhələli gərginliyin yaratdığı əsas risk, o cümlədən materialın zədələnməsi

Elektrik cərəyanının kəsilməsi nəticəsində yaranan ikinci dərəcəli risk, və ventilyasiya və yem təchizatı sistemlərinin və s. sıradan çıxması nəticəsində mal – qara üçün həyat təhlükəsi

Elektrik avadanlıqlarının çaxnaşma yarada biləcək dərəcədə zədələnməsi. (məs. elektrik işıqlandırma sisteminin).

Yanğın söndürmə tədbirlərinin icrasının yubanmasına görə həyəcan siqnalı sistemindəki nasazlıq

Ticarət şirkəti və s.

Yuxarıda göstərilənlər, o cümlədən əlaqənin itməsi, kompüterlərin sıradan çıxması və məlumat itkisi ilə bağlı problemlər

Yuxarıda göstərilənlər, o cümlədən intensiv terapiyada olan xəstələrlə bağlı problemlər və tərpənə bilməyən xəstələrin xilas edilməsində yaranan çətinliklər

Zavodların daxilində mövcud olanlardan asılı olaraq yaranan əlavə təsirlər, cüzi fəsadlardan zədələnmə və istehsal itkisi kimi arzuolunmaz hallara kimi

Muzeylər və arxeoloji qazıntı aparılan yerlər

Əvəzolunmaz mədəni irs itkisi

Elektrik stansiyaları

Ictimaiyyət üçün nəzərdə tutulmuş xidməti xətlərin sıradan çıxması

Zavodda və onun ətrafında yanğın və partlayışın yaratdığı fəsadlar

Biokimyəvi laboratoriyalar və zavodlar

Yerli və qlobal mühitə dağıdıcı təsir göstərən yanğın və avadanlıq nasazlıqları

5.1.2. Tikiliyə dəyən zədənin mənbələri və növləri

Zədənin mənbəyi ildırım cərəyanıdır. Nəzərdə tutulan tikili ilə münasibətdə ildırımın vurma nöqtəsindən asılı olaraq aşağıdakı hallara diqqət yetirmək lazımdır:

a) S1: tikilinin vuran ildırım parıltıları;

b) S2: tikilinin yaxınlığındakı ildırım parıltıları;

c) S3: tikiliyə birləşdirilmiş xətlərə dəyən ildırım;

d) S4: tikiliyə birləşdirilmiş xətlərin yaxınlığındakı ildırım parıltıları

a) Tikililərə dəyən ildırım parıltıları aşağıda göstərilənlərə səbəb ola bilər:

– ildırımın qaynar plazma qövsünə, eləcə də keçiricilərin om müqavimətindən qızmasına görə (həddən artıq qızmış keçiricilər) yaranan cərəyana görə və ya qövs eroziyasından yaranan (metalın əriməsi) yüklənmələrə görə tikililərin dərhal mexaniki zədələnmələrə, yanğına və / yaxud partlayışa məruz qalması;

– müqavimətli və induktiv birləşmələrdən və ildırım cərəyanının bir hissəsinin keçməsindən yaranan gərginlik artmalarının törətdiyi qığılcım nəticəsində yanğın və / yaxud partlayışın baş verməsi;

– müqavimətli və induktiv birləşmələrdən yaranan mərhələli və ya toxuma zamanı yaranan gərginliyə məruz qalan canlı varlıqların elektrik zərbəsindən zədələnməsi;

– ELMP – görə daxili sistemlərin sıradan çıxması və ya düzgün işləməməsi.

b) Tikilinin yaxınlığında yaranan parıltılar aşağıda göstərilənlərə səbəb ola bilər:

–LEMP-in daxil edilməsi sistemlərinin nasazlığı və ya imtinası.

c) Tikililərə birləşdirilmiş xətlərə dəyən ildırım parıltıları aşağıda göstərilənlərə səbəb ola bilər:

– birləşdirilmiş xətlərdən keçən ildırım cərəyanlarının və gərginlik artmaların yaratdığı qığılcımların törədyi yanğın və / partlayış halları;

– birləşdirilmiş xətlərdən keçən ildırım cərəyanlarının tikili daxilində toxunma zamanı yaranan gərginliyə məruz qalan canl varlıqların elektrik zərbəsindən zədələnməsi;

– birləşdirilmiş xətlərdə yaranan və ya tikililərə keçən gərginlik artmalarına görə daxili sistemlərin nasazlığı və düzgün işləməməsi.

d) Tikililərə birləşdirilmiş xətlərin yaxınlığında yaranan ildırım parıltıları aşağıda göstərilənlərə səbəb ola bilər:

– birləşdirilmiş xətlərdə yaranan və ya tikililərə keçən gərginlik artmalarına görə daxili sistemlərin nasazlığı və düzgün işləməməsi.

1-ci – QEYD: Daxili sistemlərin nasazlığından IEC 62305 standartının seriyalarında bəhs edilmir. IEC 61000-4-5 [2] standartına istinad edilməlidir.

2 – ci QEYD: Yalnız ildırım cərəyanını daşıyan qığılcımlar (qismən və ya tam) yanğın törətmək qabiliyyətinə malik qığılcım hesab edilir.

3 – cü QEYD: Daxil olan boru kəmərlərinə birbaşa olaraq dəyən və ya onların yaxınlığında yaranan ildırım parıltıları tikilinin zədələnməsinə bir şərtlə səbəb olmur, ki, onlar tikilinin bir potensiallı birləşdirməsi üçün nəzərdə tutulan kontakt şinlərinə birləşdirilsin (bax: IEC 62305-3).

Beləliklə, ildırım vurması nəticəsində yarana bilən zədənin üç növü var:

− D1: elektrik cərəyanı vurması nəticəsində canlı varlıqların yaralanması;

− D2: ildırım cərəyanının təsirlərindən, o cümlədən qığılcımdan yaranan fiziki zədə (yanğın, partlayış, mexaniki dağılma, kimyəvi maddələrin əmələ gəlməsi və ətrafa yayılması );

− D3: LEMP - ə görə daxili sistemlərin sıradan çıxması.

Mühafizə edilən tikilinin məruz qaldığı zədənin hər bir növü öz - özlüyündə və digər növlərlə birlikdə müxtəlif fəsadlar törədə bilər. Yaranan itkinin növü tikilinin xüsusiyyətlərindən asılıdır.

IEC 62305 standartının məqsədləri üçün, tikilinin zədələnməsinə səbəb olan fəsadların yaratdığı aşağıdakı itki növləri nəzərə alınır:

− L1: insan ölümü (ağır travmalar da daxildir);

− L2: kommunal xətlərin sıradan çıxması;

− L3: mədəni irs itkisi;

− L4: iqtisadi dəyər itkisi (tikili, onun daxilində mövcud olanlar və onun fəaliyyətdən qalması).

QEYD: IEC 62305 standartının məqsədləri üçün, yalnız qaz, su, işıq, TV və TLC xətləri kommunal xidmət xətləri hesab edilir.

L1, L2 və L3 itki növləri sosial dəyər itkisi də hesab edilə bilər. L4 itki növü isə tamamilə iqtisadi itki hesab edilir.

Zədənin mənbəyi, zədənin və itkinin növü arasındakı əlaqə 2 – ci cədvəldə göstərilib.

2–ci Cədvəl – Müxtəlif ildırım vurma nöqtələrinə əsasən tikililərin məruz qaldığı zədə və itkilər

Tikilinin yaxınlığında

Tikiliyə birləşdirilmiş xətlər

Yalnız heyvanların itkisinə səbəb ola biləcək xüsusiyyətlər.

Daxili sistemlərin insan həyatı üçün təhlükə yaratdığı xəstəxanalar və digər tikililər və partlayış riski yaranan tikililər üçün

Zədənin növlərinə uyğun yaranan itkinin növləri və müvafiq risklər 2 – ci cədvəldə göstərilir.

Daxili sistemlərin insan həyatı üçün təhlükə yaratdığı xəstəxanalar və digər tikililər və partlayış riski yaranan tikililər üçün

Yalnız heyvanların itkisinə səbəb ola biləcək xüsusiyyətlər.

6.1. İldırımdan mühafizənin zərurəti

L1, L2 və L3 növlü sosial dəyərlərin itkisini azaltmaq üçün mühafizə edilən tikilinin ildırımdan mühafizəsinə olan ehtiyac qiymətləndirilməlidir.

Tikili üçün ildırımdan mühafizə sisteminin lazım olub və ya olmadığını müəyyən etmək üçün IEC 62305-2 standartında göstərilən proseduralara müvafiq olaraq riskin qiymətləndirilməsi aparılmalıdır. 5.2 – də göstərilən itki növlərinə müvafiq olaraq aşağıdakı risklər nəzərdə tutulmalıdır:

− R1: insan ölümü və ya ağır travma riski;

− R2: əhali üçün kommunal xidmətin itməsi riski;

− R3: mədəni irsin itməsi riski.

1 – ci QEYD: Risk R4: iqtisadi dəyərin itməsi riski ildırımdan mühafizə sisteminin iqtisadi cəhətdən əsaslandırılması zaman nəzərə alınmalıdır (bax: 6.2).

R (R1 - R3) riski yolverilən RT risk səviyyəsindən yüksəkdirsə onda ildırımdan mühafizə sisteminə ehtiyac vardır

Bu zaman, R (R1- R3) riskini RT məqbul risk səviyyəsinə endirmək üçün mühafizə tədbirləri təyin etmək lazımdır.

Əgər itki növü birdən artıqdırsa onda hər bir itki növü(L1, L2 və L3). üzrə R ≤ RT şərtinə cavab vermək lazımdır.

İldırım vurması zamanı sosial dəyər itkisi ehtimalı mövcuddursa onda RT yolverilən riskinin dəyərlərinə müvafiq səlahiyyətli milli orqan məsuliyyət daşımalıdır.

2 – ci QEYD: Xüsusi tətbiq sahələri üçün ildırımdan mühafizənin zərurəti heç bir risk qiymətləndirilməsi tələb edilmədən yurisdiksiyaya sahib olan orqan tərəfindən müəyyən edilə bilər. Bəzi hallarda bu tələblərdən imtinanı əsaslandırmaq üçün riskin qiymətləndirilməsi texniki üsul kimi tətbiq edilə bilər.

3 – cü QEYD: Riskin qiymətləndirilməsi və mühafizə tədbirlərinin seçilməsi prosedurası barədə ətraflı məlumat IEC 62305-2 standartında verilir.

6.2. İldırımdan mühafizənin iqtisadi cəhətdən əsaslandırılması

Mühafizə edilən tikilinin ildırımdan mühafizəsi zərurətindən başqa, L4 kateqoriyalı iqtisadi itkini azaltmaq üçün nəzərdə tutulan mühafizə tədbirlərinin iqtisadi səmərəsini qiymətləndirmək də faydalı ola bilər.

Bu halda iqtisadi dəyərlərin itməsinin R4 riskinə müraciət etmək lazımdır. R4 riskinin qiymətləndirilməsi qəbul edilmiş mühafizə tədbirləri ilə və ya onlar olmadan iqtisadi itkinin xərcinin hesablanmasına imkan verir.

Əgər mühafizə tədbirləri görüldükdə CRL qalıq itkisinin xərcinin məcmusu və CPM mühafizə tədbirlərinin xərci mühafizə tədbirləri olmadan CL ümumi itkisinin dəyərindən aşağıdırsa onda ildırımdan mühafizə iqtisadi cəhətdən səmərəli olacaq:

QEYD: İldırımdan mühafizənin iqtisadi cəhətdən əsaslandırılmasının qiymətləndirilməsi barədə təfsilatlı məlumat IEC 62305-2 standartında verilib.

Zədənin növünə müvafiq olaraq riskin azaldılması üçün mühafizə tədbirlərini təyin etmək lazımdır.

7.2. Canlı varlıqların elektrik zərbəsindən zədələnməsi hallarını azaltmaq üçün görülən mühafizə tədbirləri

Mümkün mühafizə tədbirlərinə aşağıdakılar daxildir:

– üstüaçıq keçirici hissələrin müvafiq səviyyədə izolyasiya edilməsi;

– şəbəkəli torpağa birləşdirmə sistemi vasitəsilə bir potensiallı birləşdirmə;

− fiziki məhdudiyyətlər və xəbərdarlıq lövhələri;

− ildırım cərəyanının bir potensiallı birləşdirilməsi (BB).

1 – ci QEYD: Tikilinin xaricində və daxilində torpaq səthinin təmas müqavimətinin artırılması və bir potensiallı birləşdirmə həyat təhlükəsini azalda bilər. (bax: 8 – ci bənd, IEC 62305-3:2010).

2 – ci QEYD: Mühafizə tədbirləri yalnız İMS tərəfindən mühafizə edilən tikililərdə effektiv olur.

3 – cü QEYD: Tufan detektorlarının istifadəsi və digər müvafiq tədbirlərin görülməsi həyat təhlükəsini azalda bilər.

7.3. Fiziki zədənin azaldılması üçün görülən mühafizə tədbirləri

İldırımdan mühafizə sistemi (İMS) vasitəsilə təmin edilən mühafizə aşağıdakı əlamətlərə malikdir:

– ildırım qəbuledicisi sistemi;

– şaquli ildırım keçiricisi sistemi;

– torpağa birləşdirmə sistemi;

– ildırım cərəyanının bir potensiallı birləşdirilməsi (BB);

– xarici İMS –dən elektrik izolyasiyası ( və nəticədə ayırma məsafəsinin təyin edilməsi).

1 – ci QEYD: İMS sistemini quraşdırarkən yanğın və partlayış, eləcə də həyat təhlükəsini azaltmaq üçün bir potensiallı birləşdirmə ən vacib tədbirdir. Əlavə məlumat almaq üçün bax: IEC 62305-3.

2 – ci QEYD: Yanğının yaranmasını və yayılmasını məhdudlaşdıran tədbirlər məs. odadavamlı dayaqlar, yanğın söndürənlər, hidrantlar, həyəcan siqnalları, yanğın söndürən avadanlıqlar vasitəsilə fiziki zədələri azaltmaq olar.

3 – cü QEYD: Mühafizə edilən çıxış yolları işçilərin qorunması üçün nəzərdə tutulmalıdır.

7.4. Elektrik və elektron sistemlərdəki nasazlıq hallarını azaltmaq üçün görülən mühafizə tədbirləri

Mümkün mühafizə tədbirlərinə (AMT) aşağıdakılar daxildir:

• torpağa birləşdirmə tədbirləri,

• xətt trasının yaradılması,

• təcridedici interfeyslər,

• uyğunlaşdırılmış CAMQ sistemi.

Bu tədbirlər tək və ya birlikdə tətbiq edilə bilər.

1 – ci QEYD: S1 zədəsinin mənbəyini nəzərə aldıqda mühafizə tədbirləri yalnız İMS vasitəsilə mühafizə edilən tikililər üçün effektivdir.

2 – ci QEYD: Tufan detektorlarının istifadəsi və digər müvafiq tədbirlərin görülməsi elektrik və elektron sistemlərdəki nasazlıq hallarını azalda bilər.

7.5. Mühafizə tədbirlərinin seçilməsi

7.2, 7.3 və 7.4 – göstərilən mühafizə tədbirləri birlikdə ümumi ildırımdan mühafizə sistemini təşkil edir.

Ən uyğun mühafizə tədbirlərinin seçilməsi mühafizə tədbirlərinin layihəçisi və mühafizə edilən tikilinin sahibi tərəfindən hər bir zədə növünə və həcminə, müxtəlif mühafizə tədbirlərinin texniki və iqtisadi aspektlərinə və risk qiymətləndirilməsinin nəticələrinə əsasən həyata keçirilməlidir.

Ən uyğun mühafizə tədbirlərinin seçilməsi və riskin qiymətləndirilməsi üzrə meyarlar IEC 62305-2 standartında göstərilib.

Mühafizə tədbirləri müvafiq standartların tələblərinə cavab verdikdə effektiv təsir göstərərək onların montaj edildiyi yerlərdə gözlənilən gərginliyə davam gətirə bilir.

Tikililərin ideal səviyyədə mühafizəsini təmin etmək üçün həmin mühafizə edilən tikilini torpağa birləşdirilmiş və lazımi qalınlığa malik və əla səviyyədə elektrik keçirmə qabiliyyətinə malik olan sipərlə əhatələmək və eyni zamanda sipərin giriş nöqtəsində tikiliyə birləşdirilmiş xətləri lazımi qaydada torpağa birləşdirmək lazımdır.

Bunun nəticəsində mühafizə edilən tikiliyə ildırım cərəyanının nüfuz etməsinin və elektromaqnit sahələrinin yaranmasının qarşısı alınacaq və tikili cərəyanın termal və elektrodinamik təsirlərindən qorunacaq və eyni zamanda daxili sistemlərdə təhlükəli qığılcımlar və gərginlik artmaları baş verməyəcək.

Müşahidə edilən təcrübədə, bu cür tam mühafizəni təmin etmək üçün yuxarıda adı çəkilən tədbirlərin həyata keçirilməsi tez – tez mümkün və ya iqtisadi cəhətdən səmərəli olmur.

Sipər yaxşı keçiciliyə malik olmadıqda və ya onun qalınlığı lazımi səviyyədə olmadıqda ildırım cərəyanı ondan keçərək aşağıdakı halların yaranmasına səbəb olur:

– fiziki zədə və həyat təhlükəsi;

– daxili sistemlərin nasazlığı.

Belə zədələnmə hallarını və onun müvafiq fəsadlarını azaltmaq üçün qəbul edilən mühafizə tədbirləri, mühafizəsi tələb edilən ildırım cərəyanı parametrlərinin müəyyən edilmiş qrupuna əsasən layihələndirilməlidir. (ildırımdan mühafizə səviyyəsinə müvafiq olaraq).

8.2. İldırımdan mühafizə səviyyələri (İMS)

IEC 62305 standartının məqsədləri üçün, ildırımdan mühafizənin dörd səviyyəsi (I –dən IV –də kimi) təqdim edilir. Hər bir İMS üçün ildırım cərəyanının maksimum və minimum parametrləri təyin edilir.

1 – ci QEYD: İMS I - ə müvafiq olan ildırım cərəyanı parametrlərindən artıq olan maksimum və minimum ildırım cərəyan paramterlərinə malik ildırımdan mühafizə edilmək üçün daha effektiv tədbirlər seçilməli və bu tədbirləri həyata keçirmək üçün nəzərdə tutulan avadanlıqlar bir- bir quraşdırılmalıdır.

2 – ci QEYD: İMS I - ə müvafiq olan ildırım cərəyanı parametrlərindən artıq olan maksimum və minimum ildırım cərəyan parametrlərinə malik ildırımın yaranması ehtimalı 2 % - dən azdır.

İMS I - ə müvafiq olan ildırım cərəyanı parametrlərinin maksimum dəyərlərini 99 % ehtimalla aşmaq olmaz. Fərz edilən əks qütblük (polyarlıq) nisbətinə əsasən (bax: Bənd A.2), müsbət parıltılardan götürülmüş dəyərlərə əsasən ehtimal 10 % - dən aşağı, mənfi parıltılardan götürülmüş dəyərlərə əsasən ehtimal isə 1 % - dən aşağı olacaq. (bax: Bənd A.3).

İMS I - ə müvafiq olan ildırım cərəyanı parametrlərinin maksimum dəyərləri İMS II üçün 75 % - ə, İMS III və IV üçün isə 50 % - ə endirilir. (I, Q uşun xətti və di/dt, lakin W/R üçün kvadrat). Zaman parametrləri dəyişmir.

3 – cü QEYD: İMS IV - ə müvafiq olan ildırım cərəyanı parametrlərindən aşağı olan maksimum ildırım cərəyanı parametrlərinə malik olan ildırımdan mühafizə səviyyələri IEC 62305-2:2010 standartının B əlavəsində göstərilən lakin kəmiyyəti müəyyən edilməyən zədə ehtimalı üzrə dəyərlərdən yüksək dəyərləri qiymətləndirməyə imkan verir və əsaslandırılmamış xərclərin olmaması üçün mühafizə tədbirlərinin daha uyğun təyin edilməsinə şərait yaradır.

Müxtəlif ildırımdan mühafizə səviyyələri üzrə ildırım cərəyanı parametrlərinin maksimum dəyərləri 3 – cü cədvəldə verilib və həmin dəyərlər ildırımdan mühafizə sisteminin komponentlərini (məs. keçiricilərin çarpaz kəsişmə sahələri, metal lövhələrin qalınlığı, CAMQların cərəyan gücü, təhlükəli qığılcımlara qarşı ayırma məsafəsinin təyin edilməsi) layihələndirmək və həmin komponentlərə ildırımın göstərdiyi təsirlərin simulyasiya edilməsi üçün sınaq parametrlərini təyin etmək üçün istifadə edilir. (bax: Əlavə D).

Müxtəlif İMS –lər üçün ildırım cərəyanı amplitudasının minimum dəyərləri birbaşa ildırım vurmaları zamanı təmin edilə bilməyən İMZ 0B mühafizə zonasını təyin etmək məqsədilə (bax: Bənd A.4) fırlanma radiusunun yaradılması üçün istifadə edilir. (bax 8.3 və 3 – cü və 4 – cü şəkillər). İldırım cərəyanı parametrlərinin minimum dəyərləri müvafiq fırlanma sahəsi radiusu ilə birlikdə 4 – cü cədvəldə göstərilib. Bu dəyərlər ildırım qəbuledicisi sisteminin mövqeyini təyin edilməsi və LPZ 0B ildırımdan mühafizə zonasının müəyyən edilməsi üçün istifadə edilir. (bax: 8.3).

Birinci müsbət impuls

Uzun zərbədən yaranan yüklənmə

Parıltıdan yaranan yüklənmə

Cərəyanın forması sınaq üçün deyil, yalnız hesablamalar üçün istifadə edilir.

Ən yüksək minimum cərəyan

Fırlanma sahəsinin radiusu

Şəkil A.5 – də verilən statistik bölgülərdən görünür ki, ildırım cərəyan parametrlərinin təyin edilən hər bir mühafizə səviyyəsi üzrə müəyyən edilən minimum dəyərlərdən müvafiq olaraq yüksək, maksimum dəyərlərdən isə aşağı olması ehtimalını müəyyən etmək mümkündür. (bax: 5 – ci cədvəl).

3 – cü cədvəldə müəyyən edilən maksimum dəyərlərdən kiçikdir

4 – cü cədvəldə müəyyən edilən minimum dəyərlərdən böyükdür

IEC 62305-3 və IEC 62305-4 standartlarında göstərilən mühafizə tədbirləri layihə üçün fərz edilən İMS səviyyəsinə əsasən müəyyən edilən hədlər daxilindəki cərəyan parametrlərinə malik ildırımdan qorunmaq üçün effektiv təsir göstərir.

Ona görə də mühafizə tədbirinin faydalı iş əmsalı ildırım cərəyanı parametrlərinin bu hədd daxilində olması ehtimalına bərabər olması fərz edilir. Bu hədləri aşan parametrlərə gəldikdə zədənin qalıq riski qalır.

8.3. İldırımdan mühafizə zonaları (İMZ)

Mühafizə tədbirləri məs. İMS, qoruyucu məftillər, maqnit sipərləri və CAMQ ildırımdan mühafizə zonalarını (İMZ) təyin edir.

Aşağı istiqamətli İMZ - ə malik mühafizə tədbiri yuxarı istiqamətli İMZ ilə müqayisədə LEMP – i əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.

İldırım təhlükəsinə əsasən aşağıdakı İMZ – lər müəyyən edilir (bax: 3 – cü və 4 – cü şəkillər):

İMZ 0A zonasında təhlükə birbaşa ildırım vurmalarından və bütöv elektromaqnit sahəsindən yaranır. Daxili sistemlər tam və ya qismən ildırım cərəyanı artmalarına məruz qala bilər;

İMZ 0B zonası birbaşa ildırım parıltılarından, lakin ildırım cərəyanın yaratdığı bütöv elektromaqnit sahələrindən də mühafizə edilir. Daxili sistemlər tam və ya qismən ildırım cərəyanı artmalarına məruz qala bilər;

İMZ 1 zonasında artan cərəyanın paylanması, təcridedici interfeyslər və / yaxud sərhəddə yerləşdirilən CAMQlar vasitəsilə məhdudlaşdırılır. Məkanda yerləşdirilmiş sipərlər ildırımın elektromaqnit sahəsini zəiflədə bilər;

İMZ 2,..., n zonasında artan cərəyanın paylanması, təcridedici interfeyslər və / yaxud sərhəddə yerləşdirilən CAMQlar vasitəsilə məhdudlaşdırıla bilər. Məkanda yerləşdirilmiş əlavə sipərlər vasitəsilə ildırımın elektromaqnit sahəsini zəiflətmək mümkündür.

1 – ci QEYD: Ümumiyyətlə, ayrı – ayrı zonaların sayı nə qədər çox olsa elektromaqnit mühitin parametrləri bir o qədər aşağı olar.

Mühafizə üçün ümumi qayda olaraq, mühafizə edilən tikili onun azalması nəzərdə tutulan zədəni ( fiziki zədə, gərginliyin artması nəticəsində elektrik və elektron sistemlərin sıradan çıxması) törədən gərginliyə davam gətirmək qabiliyyətinə uyğun olan elektromaqnit xüsusiyyətlərinə malik İMZ – də olmalıdır.

2 – ci QEYD: elektrik və elektron sistemlərin və aparatların əksəriyyəti üçün davam gətirmə səviyyəsi barədə məlumat istehsalçı tərəfindən verilə bilər.

S1 tikiliyə dəyən ildırım parıltısı

2 ildırım qəbuledicisi sistemi

S2 tikilinin ətrafında yaranan ildırım parıltısı

3 şaquli ildırım keçiricisi sistemi

S3 tikiliyə birləşdirilmiş xətti vuran ildırım parıltısı

4 torpağa birləşdirmə sistemi

S4 tikiliyə birləşdirilmiş xəttə yaxın yaranan ildırım parıltısı

r fırlanma sahəsinin radiusu

s təhlükəli qığılcımlara qarşı ayırma məsafəsi

CAMQ vasitəsilə ildırım cərəyanının bir potensiallı birləşdirilməsi

İMZ 0A birbaşa ildırım parıltısı, tam ildırım cərəyanı

İMZ 0B birbaşa ildırım parıltısı yaranmayıb, yarımçıq ildırım və ya induksiya cərəyanı

İMZ1 birbaşa ildırım parıltısı yaranmayıb, məhdud ildırım və ya induksiya cərəyanı

İMZ 1daxilində mühafizə edilən sahədə s ayırma sahəsi təyin edilməlidir

1 tikili (LPZ 1 –nin sipəri)

S1 tikiliyə dəyən ildırım parıltısı

2 ildırım qəbuledicisi sistemi

S2 tikilinin ətrafında yaranan ildırım parıltısı

3 şaquli ildırım keçiricisi sistemi

S3 tikiliyə birləşdirilmiş xətti vuran ildırım parıltısı

4 torpağa birləşdirmə sistemi

S4 tikiliyə birləşdirilmiş xəttə yaxın yaranan ildırım parıltısı

5 otaq (İMZ 2 – nin sipəri)

r fırlanma sahəsinin radiusu

6 tikiliyə birləşdirilmiş xətlər

ds həddən artıq yüksək maqnit sahəsinə qarşı təhlükəsizlik məsafəsi

CAMQ vasitəsilə ildırım cərəyanının bir potensiallı birləşdirilməsi

İMZ 0A birbaşa ildırım parıltısı, tam ildırım cərəyanı, tam maqnit sahəsi

İMZ 0B birbaşa ildırım parıltısı yaranmayıb, yarımçıq ildırım və ya induksiya cərəyanı, zəifləmiş maqnit sahəsi

İMZ 1 birbaşa ildırım parıltısı yaranmayıb, məhdud ildırım və ya induksiya cərəyanı

İMZ 2 birbaşa ildırım parıltısı yaranmayıb, induksiya cərəyanı, zəifləməkdə olan maqnit sahəsi

LPZ 1 və LPZ 2 daxilində mühafizə edilən sahələrdə ds təhlükəsizlik məsafələri təyin edilməlidir.

8.4. Tikililərin mühafizəsi

8.4.1. Fiziki zədələnmələrin və həyat təhlükəsinin azaldılması üçün görülən mühafizə tədbirləri

Mühafizə edilən tikili LPZ 0B və ya daha yüksək zonada yerləşməlidir. Bu məqsədə ildırımdan mühafizə sistemi (İMS) vasitəsilə nail olmaq olar.

İMS sistemi xarici və daxili ildırımdan mühafizə sistemlərindən ibarətdir.

Xarici İMS – nin vəzifələri aşağıda göstərilənlərdən ibarətdir:

- tikilini vuran ildırım parıltısının qarşısının alınması (ildırım qəbuledicisi sistemi vasitəsilə),

- ildırım cərəyanı təhlükə yaratmadan torpağa keçirmək ( şaquli ildırım keçiricisi sistemi vasitəsilə),

- ildırım cərəyanını torpaqda parçalamaq (torpağa birləşdirmə sistemi).

Daxili İMS sisteminin vəzifəsi İMS komponentləri arasında və tikilinin daxilindəki digər cərəyan keçirən hissələr arasında s ayırma məsafəsi (yəni, elektrik izolyasiyası) və ya bir potensiallı birləşdirmə yaradaraq tikilinin daxilində təhlükəli qığılcımların yaranmasının qarşısını almaqdır.

Müvafiq İMS əsasında konstruksiya qaydalarının toplusu olaraq dörd İMS sinfi (I, II, III və IV) təyin edilib. Hər bir qaydalar toplusuna səviyyədən asılı (məs. fırlanma sahəsinin radiusu, xananın eni və s.) və səviyyədən asılı olmayan (məs. çarpaz kəsişmə sahələri, materiallar və s.) qaydalar daxildir.

Tikilinin xaricində və onun daxilindəki döşəmədə torpağın səth müqaviməti aşağı salındıqda mərhələli və ya toxunma zamanı yaranan gərginliyə görə yaranan həyat təhlükəsi aşağıdakı hallarda azalır:

– tikilinin xaricində, üstüaçıq cərəyan keçirən hissələri izolyasiya etməklə, şəbəkəli torpağa birləşdirmə sistemi vasitəsilə torpağa bir potensiallı birləşdirmə etməklə, xəbərdarlıq lövhələri və fiziki məhdudiyyətlərlə;

– tikilinin daxilində, tikilinin giriş nöqtəsində xətlərin bir potensiallı birləşdirilməsi ilə.

İMS sistemi 62305-3 standartının tələblərinə cavab verməlidir.

8.4.2. Daxili sistemlərdə nasazlıq hallarını azaltmaq üçün mühafizə tədbirlərinin görülməsi

Daxili sistemlərin sıradan çıxması riskini azaltmaq üçün LEMP - ə qarşı mühafizə tədbirləri aşağıda göstərilən halları məhdudlaşdırmalıdır:

– tikilinin ildırım parıltısına məruz qalması zamanı müqavimətli və induktiv birləşmələrdə artan cərəyan,

– tikiliyə yaxın ildırım parıltısı yaranan zaman induktiv birləşmələrdə artan cərəyan,

– xəttin yaxınlığında yaranan və ya onları vuran ildırım parıltılarına görə tikiliyə birləşdirilmiş həmin xətlərdən keçən cərəyanın artması,

– aparatla birbaşa birləşən maqnit sahəsi.

QEYD: Elektromaqnit sahələrinin avadanlığa birbaşa nüfuz etməsi nəticəsində onda yarana biləcək nasazlıq cüzidir, bir şərtlə ki, həmin avadanlıq müvafiq EMC məhsulları üzrə standartlara əsasən müəyyən edilmiş radio tezlikli (RT) şüalanma və davamlılıq sınaqlarının tələblərinə cavab versin (bax: IEC 62305-2 və IEC 62305-4 standartları).

Sistem İMZ 1 və ya daha yüksək mühafizə zonasında mühafizə edilməlidir. İnduksiya yaradan maqnit sahələrini zəiflədən maqnit sipərlərindən və / yaxud induksiya dövrəsini azaltmaq üçün düzgün istiqamətləndirilən məftillərdən ibarət mühafizə tədbirlərini (AMT) elektrik və elektron sistemlərindəki həyata keçirərək bu məqsədə nail olmaq olar. İMZ –nin sərhədlərində həmin sərhədləri keçən metal hissələrin və sistemlərin torpağa birləşdirilməsini təmin etmək lazımdır. Bu birləşməni birləşdirici keçiricilərlə və ya, lazım gəldikdə cərəyan artmasına qarşı mühafizə qurğuları (CAMQlar ilə) ilə həyata keçirmək olar.

İMZ üçün mühafizə tədbirləri IEC 62305-4 standartının tələblərinə cavab verməlidir.

Daxili sistemlərdə nasazlığa səbəb olan gərginlik artmalarına qarşı effektiv mühafizə sistemini təcridedici interfeyslərlə və / yaxud uyğunlaşdırılmış CAMQ sistemi vasitəsilə artan gərginliyi mühafizə edilən tikilinin maksimal yolverilən impuls gərginliyik həddindən aşağı salmaqla təmin etmək olar. Təcridedici interfeyslər və CAMQ-lar IEC 62305-4 standartının tələblərinə müvafiq olaraq seçilməli və quraşdırılmalıdır.

A.1. Torpağı vuran ildırım parıltıları

İldırım parıltılarının iki əsas növü mövcuddur:

– buluddan torpağa doğru yönələn aşağı istiqamətli;

– torpağa birləşdirmə sistemindən buluda doğru yönələn yuxarı istiqamətli ildırım parıltıları.

Aşağı istiqamətlənən ildırım parıltıları hamar ərazilərdə yaranır və alçaq tikililəri vurur, lakin üstüaçıq və / yaxud hündür tikililərdə əsasən yuxarı istiqamətli ildırım parıltıları üstünlük təşkil edir. Hündürlük artdıqca tikilinin birbaşa ildırım zərbəsinə məruz qalması ehtimalı artır (bax: IEC 62305-2:2010, əlavə A) və fiziki şərtlər dəyişir.

İldırım cərəyanı bir və daha artıq ildırım zərbələrindən ibarətdir:

– müddəti 2 ms - dən az olan impulslar (şəkil A.1)

– müddəti 2 ms – dən uzun olan uzun zərbələr (şəkil A.2).

T2 yarım dəyərə kimi olan zaman

--QLONG uzun zərbədən yüklənmə

İldırım zərbələri yuxarıda göstərilənlərdən başqa parıltı yaranan zaman öz əks qütblüyünə (müsbət və ya mənfi) və mövqeyinə əsasən aydınlaşdırılır (birinci, sonra gələn və üst –üstə düşən). Şəkil A.3 – də aşağı istiqamətli parıltılar, şəkil A. 4 – də isə yuxarı istiqamətli ildırım parıltıları üçün mümkün komponentlər göstərilir.

Yuxarı istiqamətli ildırım parıltılarının əlavə komponentini ona yaxın üst – üstə düşən impluslardan ibarət olan və ya olmayan birinci uzunmüddətli ildırım zərbəsi təşkil edir. Yuxarı istiqamətli ildırım parıltısının bütün impuls cərəyanı parametrləri aşağı istiqamətli ildırım parıltılarının impuls cərəyanı parametrlərindən azdır. Yuxarı istiqamətli ildırım parıltısının daha yüksək uzun müddətli ildırım zərbəsindən yüklənməsi hələ qeydə alınmayıb. Ona görə də bu ildırım parıltısının ildırım cərəyanı parametrləri aşağı istiqamətli ildırım parıltısı üçün verilən maksimum dəyərlərə uyğunlaşdırılır. Ildırım cərəyanı parametrlərini və onların aşağı istiqamətli ildırım parıltıları ilə münasibətdə hündürlükdən asılılığının daha dəqiq hesablanmasına böyük diqqət yetirilir.

A.2. İldırım cərəyanı parametrləri

IEC 62305 standartının bu hissəsində göstərilən ildırım cərəyanı parametrləri Geniş Elektrik Sistemləri üzrə Beynəlxalq Şuranın (CIGRE) cədvəl A.1 – də verilən məlumatın nəticələrinə əsaslanır. Burada statistik bölgünün loqarifmik normal bölgü təşkil etməsi fərz edilir. Cədvəl A.2 – də verilən μ müvafiq orta dəyəri vəσ yayılma loqarifmi və paylanma funksiyası şəkil A. 5 – də verilib. Bunların əsasında hər bir parametr üzrə istənilən dəyərin baş vermə ehtimalını müəyyən etmək olar.

Burada müsbət ildırım parıltılarının 10 % - lik əks qütblük nisbəti və mənfi ildırım parıltılarının 90 % -lik əks qütblük nisbəti fərz edilir. Əks qütblük nisbəti həmin sahənin funksiyasıdır. Əgər heç bir yerli məlumat mövcud deyilsə onda burada verilən tənasübdən istifadə etmək lazımdır.

Əvvəlki ildırım cərəyanı parametrlərini aşan ən yüksək cərəyan parametrlərinin baş vermə ehtimalı üzrə dəyərlər cədvəl A.3 – də verilib.

İlkin, müsbət, qısa (tək)

İlkin, müsbət, qısa (tək)

Zərbənin müddəti (µs)

İlkin, müsbət, qısa (tək)

Çoxsaylı mənfi zərbələr

Parıltının ümumi müddəti (ms)

Mənfi parıltılar (bütün)

Mənfi parıltı (tək olmadan)

/ = 4 kA və / = 20 kA dəyərləri müvafiq olaraq, 98 % və 80 % -lik ehtimala uyğun gəlir.

Parametrlər və müvafiq dəyərlər barədə Electra No. 69 –da məlumat verilir.

σlog = log(X16%) – log(X50%) burada X parametrin dəyəridir.

Parametrlər və müvafiq dəyərlər barədə Electra No. 69 –da məlumat verilir.

QEYD: Əyrilərin nömrələnməsi üçün bax: Cədvəl A.1 və A.2.

İMS üçün təyin edilən bütün dəyərlər hazırkı standartda həm aşağı istiqamətli parıltılara, həm də yuxarı istiqamətli ildırım parıltılarına aid edilir.

QEYD: İldırımın parametrləri üzrə dəyərlər adətən hündür tikililərdən götürülən ölçülərə əsasən təyin edilir. Ildırım cərəyanının təxmini olaraq hesablanmış ən yüksək dəyərlərinin statistik bölgüsü ( bu bölgüdə hündür tikililərin təsiri nəzərə alınmır) ildırımın yerləşdiyi sistemlərə əsasən də əldə edilə bilər.

A.3. İMS I üzrə ildırım cərəyanının maksimum parametrlərinin təyin edilməsi

İldırımın mexaniki təsirləri (I) cərəyanının ən yüksək dəyəri və (W/R) spesifik enerjisi ilə bağlıdır. Termal təsirlər (W/R) spesifik enerjisi ilə müqavimətli birləşmələr olduqda, (Q) yüklənməsi ilə isə avadanlıq və qurğularda qövs yarandıqda bağlı olur. İnduktiv birləşmələrin törətdiyi gərginlik artmaları və təhlükəli qığılcımlar isə ildırım cərəyanının ön hissəsinin (di / dt ) orta kəskinliyi ilə bağlıdır.

Tək parametrlərin hər biri (I, Q, W/R, di/dt) hər bir nasazlıq mexanizmində üstünlük təşkil edir. Sınaq proseduralarını müəyyən edərkən bu faktı nəzərə almaq lazımdır.

A.3.2. Müsbət impuls və uzun müddətli zərbələr

Mexaniki və termal təsirlərlə bağlı olan I, Q və W/R dəyərləri müsbət ildırım parıltılarına əsasən təyin edilir (çünki onların 10 % - lik dəyərləri mənfi ildırım parıltılarının müvafiq 1 % - lik dəyərlərindən çöx böyükdür) və 10 % -dən aşağı ehtimala malik olan aşağıdakı dəyərləri almaq mümkündür:

Şəkil A.1 - ə əsasən birinci impuls üzrə bu dəyərlər ilkin müddət üçün birinci təxmini verir:

T1 = I / (di/dt) = 10 μs (T1 cüzi maraq doğurur)

Eksponensial zəifləyən ildırım zərbəsi üzrə təxmini yüklənmə və enerji dəyərləri üçün aşağıdakı düsturda (T1<<T2) tətbiq edilir:

Bu düsturlar yuxarıda verilən dəyərlərlə birlikdə yarım- dəyəri almaq üçün zərf olunan zaman üzrə birinci təxmini müəyyən edir:

Uzun müddətli ildırım zərbələri üçün onun yüklənməsi təxmini olaraq aşağıdakı kimi hesablanır:

Şəkil A.2 - əsasən onun müddəti cədvəl A. 1 – də göstərilən verilənlər əsasında hesablana bilər:

A.3.3. Birinci mənfi impuls

Bəzi induktiv birləşmələrin göstərdiyi təsirlərə gəldikdə birinci mənfi impuls ən yüksək induksiya gərginliyinə gətirib çıxarır, məs. dəmir betondan hazırlanmış kabel borularındakı kabellərdə. Şəkil A.5 –dən (1-dən 12 -ə qədər olan xətlər) 1 % - dən aşağı ehtimallara malik aşağıdakı dəyərləri almaq mümkündür:

Şəkil A. 1 - ə əsasən birinci mənfi impuls üçün bu dəyərlər onun ilkin müddəti üçün aşağıdakı təxmini verir:

Yarım- dəyəri almaq üçün sərf olunan müddət birinci mənfi impulslar zamanı ildırım zərbəsinə əsasən hesablana bilər:

A.3.4. Ardıcıl impulslar

İnduktiv birləşmənin yaratdığı təhlükəli qığılcımlarla bağlı di/dt orta kəskinliyinin maksimum dəyəri mənfi ildırım parıltılarının ardıcıl impulslarına əsasən təyin edilir (çünki, onların 1 % -li dəyərləri birinci mənfi zərbələrdən gələn 1%-li dəyərlərdən və ya müsbət ildırım parıltılarının müvafiq 10 %-li dəyərlərindən yüksəkdir). Şəkil A.5 –dən (2 və 15 –ci xətlər) 1 % -dən aşağı ehtimallara malik aşağıdakı dəyərləri almaq mümkündür:

Şəkil A.1 - ə əsasən ardıcıl impulslar üçün bu dəyərlər onun ilkin müddəti üzrə birinci təxmini müəyyən edir:

Yarım dəyəri almaq üçün sərf olunan müddət ardıcıl mənfi impulslar zamanı ildırım zərbəsinə əsasən hesablana bilər:

T2 = 100 μs (T2 cüzi maraq doğurur).

A.4. İldırım cərəyanının minimum parametrlərinin təyin edilməsi

İldırım qəbuledicisi sisteminin ildırımın qarşısına alma effektivliyi ildırım cərəyanının minimum parametrlərindən və müvafiq fırlanma sahəsinin radiusundan asılıdır. Birbaşa ildırım parıltılarından mühafizə edilən sahələrin həndəsi sərhədləri fırlanma sahəsi metodunun tətbiqi ilə təyin etmək mümkündür.

Elektro – həndəsi modelə əsasən r fırlanma sahəsinin radiusu (yekun sıçrayış məsafəsi) birinci impuls cərəyanının ən yüksək dəyəri ilə əlaqəli olur. IEEE –nin işçi qrupunun hesabatında [5] bu əlaqə aşağıdakı kimi verilir:

r fırlanma sahəsinin radiusu (m);

I ən yüksək cərəyan (kA).

Fırlanma sahəsinin verilmiş r radiusu üçün fərz etmək olar ki, müvafiq I ən yüksək minimum dəyərindən yuxarı olan ən yüksək dəyərlərə malik bütün ildırım parıltılarının qarşısı təbii və ya quraşdırılmış ildırım qəbuledicisi sistemləri ilə alınır. Ona görə də, şəkil A.5 –də göstərilən ilkin mənfi və müsbət zərbələrin ən yüksək dəyələri üzrə baş vermə ehtimalı (1A və 3 xətləri) ildırımın qarşısının alınma ehtimalı fərz edilir. Müsbət ildırım parıltılarının 10 % -lik və mənfi parıltıların 90 % -lik əks qütblük nisbətini nəzərə alaraq ildırımın qarşısının ümumi olaraq alınma ehtimalını hesablamaq mümkündür: (bax: 5 – ci cədvəl).

Aşağıdakı formalara malik olan cərəyan

– birinci müsbət impuls 10/350 μs,

– birinci mənfi impuls 1/200 μs,

– ardıcıl mənfi impulslar 0,25/100 μs,

aşağıdakı kimi təyin edilə bilər:

I ən yüksək cərəyandır;

k ən yüksək cərəyan üçün düzəliş əmsalıdır;

t zaman çərçivəsidir;

T1 ilkin zaman konstantasıdır;

T2 sonrakı zaman konstantasıdır.

Müxtəlif İMS – lər üzrə ilkin müsbət impulsun, ilkin mənfi impulsun və ardıcıl mənfi impulsların cərəyan formaları üçün cədvəl V.1 – də verilən parametrlər tətbiq edilir. Zaman funksiyası kimi analitik əyrilər B.1 - B.6 şəkilərində verilib.

Uzun müddətli ildırım zərbəsi 3 – cü cədvələ əsasən orta I cərəyanına və TLONG müddətinə malik düzbucaqlı dalğa forması kimi təsvir edilə bilər.

Zaman funksiyası rolunda olan analitik əyrilərdən ildırım cərəyanının amplituda sıxlığını (şəkil B.7) təyin etmək olar.

Əgər tikilini ildırım vurubsa onda həmin ildırım cərəyanı tikilinin daxilində paylanır.

Ayrı –ayrı mühafizə tədbirlərinin komponentlərini sınaqdan keçirərkən hər bir komponent üçün müvafiq sınaq parametrlərini seçərək bu faktı nəzərə almaq lazımdır. Bu məqsədlə sistemin təhlilini aparmaq lazımdır.

C.2. ilkin müsbət impulsun spesifik enerjisinin və uzunmüddətli ildırım zərbəsindən yaranan yüklənmənin simulyasiyası

Sınaq parametrləri C.1 və C.2 cədvəllərində təyin edilir və şəkil C.1 – də nümunə üçün sınaq siqnalları yaradılır. Bu generator (siqnal yaradan) uzunmüddətli ildırım zərbəsindən yaranan yüklənmə ilə birləşən ilkin müsbət impulsun spesifik enerjisini simulyasiya etmək üçün istifadə edilə bilər.

Bu sınaqlar mexaniki tamlığı, mənfi təsirə malik istilik və əridici təsirlərin olmadığını müəyyən etmək üçün aparıla bilər.

İlkin müsbət impulsun simulyasiyası üçün müvafiq sınaq parametrləri ( İ ən yüksək cərəyan, W/R spesifik enerji və QSHORT yüklənmə) cədvəl C.1 – də verilib. Bu parametrlər eyni impuls üzrə əldə edilməlidir. Buna, 350 μs həddində T2 ilə eksponensial zəifləyən cərəyanla nail olmaq olar.

Uzun müddətli zərbənin simulyasiyası üçün müvafiq sınaq parametrləri (QLONG yüklənmə və TLONG müddəti) cədvəl C.2 – də verilib.

Sınağın hədəfindən və gözlənilən zədələnmə mexanizmindən asılı olaraq, ilkin müsbət zərbə və ya uzunmüddətli zərbə üçün sınaqlar tək və ya birgə olaraq birinci impulsdan sonra dərhal uzunmüddətli zərbə yarandıqda aparıla bilər. Qövsi ərimə üçün sınaqlar hər iki polyarlıqdan istifadə edərək aparıla bilər.

QEYD: İlkin mənfi impulsdan sınaq məqsədləri üçün istifadə etmək olmaz.

QEYD: Bu dəyərlər LPL I - ə tətbiq edilir.

W/R spesifik enerjisi

C.3 İmpulsların öndəki cərəyan kəskinliyinin simulyasiyası

Cərəyanın kəskinliyi ildırım cərəyanını daşıyan keçiricilərə yaxın quraşdırılmış dövrələrdəki maqnit- induksiya gərginliyinin hədlərini müəyyən edir.

İmpuls cərəyanının kəskinliyi Δt artma zamanı Δi cərəyanının artması kimi müəyyən edilir. (şəkil C.2). Cərəyanın kəskinliyinin simulyasiya edilməsi üçün sınaq parametrləri cədvəl C.3 – də verilib. Nümunəvi sınaq generatorları (siqnal yaradan blok) şəkil C.3 və C.4 – də göstərilib (birbaşa ildırım zərbəsindən yaranan ildırım cərəyanının öndəki cərəyan kəskinliyini simulyasiya etmək üçün bunlardan istifadə etmək olar). Bu simulyasiyanı ilkin müsbət impuls və ardıcıl mənfi impuls üçün həyata keçirmək mümkündür.

QEYD: Bu simulyasiya impulsların öndəki cərəyan kəskinliyini əhatə edir. Bu cür simulyasiyaya quyruqdakı cərəyan heç bir təsir göstərmir.

C.3 bəndinə əsasən simulyasiya ayrıca olaraq və ya C.2 Bəndində göstərilən simulyasiya ilə birlikdə tətbiq edilə bilər.

İMS komponentlərinə ildırımın göstərdiyi təsiri simulyasiya etmək üçün istifadə edilən sınaq parametrləri barədə əlavə məlumat almaq üçün bax: Əlavə D.

Ardıcıl mənfi impulslar

QEYD: Bu dəyərlər LPL I - ə tətbiq edilir.

QEYD: Bu dəyərlər LPL I - ə tətbiq edilir.

Əlavə D – də ildırımın göstərdiyi təsirləri simulyasiya etmək üçün laboratoriyada istifadə edilə bilən əsas parametrlərdən bəhs edilir. Bu əlavədə ildırım cərəyanına qismən və ya tam məruz qalan bütün İMS komponentlərindən bəhs edilir və bu məlumat hər bir spesifik komponent üçün aparılan sınaqların və tələblərin dəqiq müəyyən edildiyi standartlarla birlikdə istifadə edilə bilər.

QEYD: Sistemin aspektlərinə uyğun gələn parametrlər (məs. cərəyan artımına qarşı mühafizə qurğularının uyğunlaşdırılması üçün) bu əlavədə nəzərə alınmır.

D.2. İldırım vurma nöqtəsinə müvafiq olan cərəyan parametrləri

İMS – nin fiziki tamlığında rol oynayan ildırım cərəyanı parametrləri I ən yüksək cərəyanı, Q yükü, W/R spesifik enerjisi, T müddəti və di/dt orta cərəyan kəskinliyidir. Aşağıda geniş təhlil edildiyi kimi, fərqli nasazlıqlar yaradan mexanizmlərdə hər bir parametr üstünlük təşkil edir. Sınaq üçün nəzərdə tutulan cari parametrlər sınaqdan keçirilən İMS hissəsinin faktiki olaraq nasazlığa məruz qalma mexanizmini göstərmək üçün laboratoriyada seçilən bu dəyərlərin kombinasiyasıdır. Yerdə qalan kəmiyyətlərin seçilməsi üçün meyarlar bənd D.5 – də verilib.

Cədvəl D.1- də tələb edilən mühafizə səviyyəsi funksiyası kimi sınaqlarda nəzərdə tutulan I, Q, W/R, T və di/dt maksimum dəyərləri göstərilir.

İldırım qəbuledicisi sistemi

Birləşmə nöqtəsində aşınmanın yaranması (məs. nazik metal listlərdə)

İldırım qəbuledicisi sistemi və şaquli ildırım keçiricisi sistemi

IEC 62305-3 - ə müvafiq olaraq ölçülərin təyin edilməsi zaman sınağa ehtiyac yaranmır

Birləşdirici komponentlər

Kombinə edilmiş təsirlər (termal, mexaniki və qövsi )

Müvafiq ölçülər adətən mexaniki / kimyəvi aspektlərə əsasən (korroziya və s.) təyin edilir.

Torpağa birləşdirmə sistemi

Birləşmə nöqtəsində aşınmanın yaranması

Qığılcım boşluqlarından ibarət CAMQlar

Kombinə edilmiş təsirlər (termal, mexaniki və qövsi )

Tək impulsda /, Qshort. və W/R tətbiq edilir (müddət

T<2 ms); ayrıca impulsda ∆i/∆t tətbiq edilir.

Enerji təsirləri(həddə artıq yüklənmə)

Hər iki aspekti yoxlamaq lazımdır

Metal –oksid rezistor bloklarından ibarət CAMQlar

Dielektrik təsir (qığılcım/ çatlama)

Ayrı –ayrı sınaqların aparılmasını nəzərdə tutmaq olar

D.3. Cərəyanın paylanması

Cədvəl D.1 – də verilən parametrlər ildırım vurma nöqtəsindəki ildırım cərəyanına uyğun gəlir. Faktiki olaraq, xarici İMS – də normal olaraq bir neçə şaquli ildırım keçiricisi və təbii keçiricilər olduğu üçün yaranan cərəyan torpağa bir neçə cığırla daxil olur. Buna əlavə olaraq, mühafizə edilən tikiliyə normal olaraq müxtəlif xətlər daxil olur ( su və qaz boruları, cərəyan və telekommunikasiya xətləri və s.).İMS – nin xüsusi komponentlərində faktiki olaraq axan cərəyanın parametrlərini təyin etmək üçün cərəyanın paylanması faktı nəzərə alınmalıdır. Yaxşı olar ki, İMS –nin xüsusi olaraq yerləşdirilmiş komponentlərdən keçən cərəyanın amplitudası və forması qiymətləndirilsin. Qiymətləndirməni fərdi olaraq aparmaq mümkün olmadıqda cərəyan parametrlərini aşağıdakı proseduralarla aparmaq olar.

Xarici İMS – nin daxilində cərəyan paylanmasını hesablamaq üçün kc konfiqurasiya əmsalını (bax: Əlavə C, IEC 62305-3:2010) qəbul etmək olar. Bu əmsal ən pis halda xarici İMS – nin şaquli ildırım keçiricilərindən keçən ildırım cərəyanının paylanmasını hesablamağa imkan verir.

Mühafizə edilən tikiliyə birləşdirilmiş cərəyan və telekommunikasiya xətləri və xarici keçirici hissələri mövcud olduqda cərəyan paylanmasını hesablamaq üçün əlavə E –də nəzərdə tutulan ke və k’e təxmini dəyərlərini qəbul etmək olar.

Yuxarıda təsvir edilən yanaşma torpağa istiqamətlənən xüsusi bir cığırla axan cərəyanın ən yüksək dəyərini hesablamaq üçün tətbiq edilə bilər. Cərəyanın digər parametrlərini aşağıda göstərilən qaydada hesablamaq olar:

xp torpağa yönələn xüsusi "p" cığırına əsasən nəzərdə tutulan kəmiyyətin dəyəridir ( ən yüksək cərəyan Ip, Qp yükü, (W/R)p spesifik enerji, (di/dt)p cərəyan kəskinliyi);

x ümumi ildırım cərəyanına əsasən nəzərdə tutulan kəmiyyətin dəyəridir ( ən yüksək cərəyan Ip, Qp yükü, (W/R)p spesifik enerji, (di/dt)p cərəyan kəskinliyi);

k cərəyanın paylanma əmsalıdır:

- kc xarici İMS üçündür (bax: Əlavə C, IEC 62305-3:2010);

- ke, k’e – mühafizə edilən tikiliyə daxil olan cərəyan və telekommunikasiya xətləri və xarici keçirici hissələr mövcud olduqda (bax: Əlavə E).

D.4. İldırım cərəyanının mümkün zədə törədən təsirləri

D.4.1. Termal təsirlər

Ildırım cərəyanının yaratdığı termal (istilik) təsirlər İMS - ə və ya keçiricinin müqavimətindən keçən elektrik cərəyanının dövr etməsi nəticəsində yaranan rezistiv (müqavimətli) qızmadan irəli gəlir.

Termal təsirlər həmçinin, birləşmə nöqtəsindəki qövslərin kökündə və İMS –nin qövsün yarana biləcəyi bütün izolyasiya edilmiş hissələrində (məs. qığılcım boşluqları) yaranan istilikdən də irəli gələ bilir.

D.4.1.1. Rezistiv qızma

Rezistiv qızma İMS – nin ildırım cərəyanının mühüm hissəsini daşıyan hər hansı bir komponentində yaranır. Bu zaman keçiricilərin minimum çarpaz kəsişmə sahəsi həmin keçiricilərin ətrafdakılar üçün yanğın təhlükəsi yaradacaq səviyyəyə qədər həddən artıq qızması üçün kifayət etməlidir. D.4.1 – də müzakirə edilən termal effektlərə baxmayaraq,mexaniki müqavimət və davamlılıq meyarları ətraf mühitin təsirinə və/yaxud korroziyaya məruz qalan hissələr üçün nəzərə alınmalıdır. İşçi heyətinin fiziki olaraq zədələnməsi və yanğın və ya partlayış riski ilə bağlı problemlər yarandıqda ildırım cərəyanının axınına görə keçiricinin qızmasının qiymətləndirilməsi bəzən mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

Aşağıda göstərilən təlimat ildırım cərəyanının axınına məruz qalmış keçiricidə temperatur artmasının qiymətləndirilməsinə xidmət edir.

Analitik yanaşma aşağıdakı kimi təqdim edilir:

Elektrik cərəyanına görə keçiricidə istilik kimi yayılan güc aşağıdakı kimi ifadə edilir:

Bütöv ildırım impulsunun yaratdığı termal enerji ona görə də nəzərdə tutulan İMS komponentindən keçən ildırım cığırının om müqavimətinin impulsun spesifik enerjisi ilə hasilini təşkil edir. Bu termal enerji Coul (J) vahidi və ya Vatt ⋅saniyələrlə (W×s) ilə ifadə edilir.

İldırım cərəyanı boşalmasında ildırım parıltısının spesifik enerji fazasının müddəti tikilinin daxilində istiliyin yaranıb əhəmiyyətli dərəcədə yayılması üçün kifayət etmir. Ona görə də bu hadisə adiabatik hadisə hesab edilir.

İMS keçiricilərinin temperaturunu aşağıdakı kimi hesablamaq olar:

İMS – də istifadə edilən müxtəlif materiallar üçün Tənlikdə (D.7) göstərilən fiziki parametrlərin xarakteristik dəyərləri cədvəl D.2 –də verilib və burada

θ -θ0 keçiricilərdə artan temperaturu ifadə edir (K);

α müqavimətin temperatur əmsalını ifadə edir (1/K);

W/R cərəyan impulsunun spesifik enerjisini ifadə edir (J/Ω);

ρ0 ətraf mühit temperaturunda keçiricinin xüsusi om müqavimətini ifadə edir (Ωm);

q keçiricinin çarpaz kəsişən sahəsini ifadə edir (m2);

γ material sıxlığını ifadə edir (kg/m3);

Cw termal gücü ifadə edir (J/kgK);

Cs əriməyə səbəb olan gizli qızmanı ifadə edir (J/kg);

θs ərimə temperaturunu ifadə edir (°C).

Austentik, qeyri-maqnit.

Cədvəl D.3 – də bu tənliyin tətbiqinə nümunə olaraq, müxtəlif materiallardan olan keçiricilərdə temperaturun qalxması W/R – nin funksiyası kimi və eləcə də keçiricinin çarpaz kəsişən sahəsində temperaturun artması göstərilir.

Çarpaz kəsişmə sahəsi mm

Austentik, qeyri-maqnit.

Tipik ildırım zərbəsi, qısa müddətli ildırım zərbəsi (bir neçə100 μs –nin yarım dəyərinə sərf edilən vaxt) və ən yüksək cərəyanın dəyəri ilə xarakterizə edilir. Belə hallarda, səthin təsiri nəzərə alınmalıdır. Bununla belə, İMS komponenti ilə bağlı əksər praktiki hallarda materialın xüsusiyyətləri (İMS keçiricisinin dinamik maqnit keçiciliyi) və həndəsi konfiqurasiyaları (İMS keçiricisinin çarpaz kəsişən sahəsi) keçiricinin temperaturunun cüzi səviyyələrə kimi artmasında səth təsirinin oynadığı rolu azaldır.

İldırım parıltısının bu qızma mexanizminə ən uyğun gələn komponenti ildırımın birinci cavab zərbəsidir.

D.4.1.2. Birləşmə nöqtəsinin termal zədəyə məruz qalması

Birləşmə nöqtəsində yaranan termal zədəni qövsün inkişaf etdiyi bütün İMS komponentlərində, yəni, ildırım qəbul edici hissələrdə, qığılcım boşluqlarında və s. müşahidə etmək mümkündür.

Birləşmə nöqtələrində material əriyə və ya aşınmaya məruz qala bilər. Faktiki olaraq, qövsün dib hissəsindəki sahə onun özü ilə müqayisədə daha geniş istilik mənbəyi hesab edilir və burada yüksək cərəyan sıxlığına görə müqavimətdən qızmanın səviyyəsi daha yüksəkdir. Istilik enerjisinin əksər hissəsi metalın səthində və ya metalın səthinə yaxın bir hissədə yaranır. Dib hissədə yaranan istilik metaldan keçərək udulan istilikdən daha artıq ola bilir və bu istilik metalın əriməsi və ya əriyərək buxarlanması ilə yox olur və ya yayılır. Bu prosesin kəskinliyi cərəyan amplitudası və müddət ilə sıx bağlıdır.

İldırım kanalının birləşmə nöqtəsində metal səthlərin məruz qaldığı istilik təsirlərinin hesablanması üçün bir neçə nəzəri model hazırlanıb. Bunu sadələşdirmək üçün, hazırkı standartda anod – və ya – katod gərginliyinin düşməsi modelindən bəhs edilir. Bu modelin tətbiqi xüsusən də metalın səthi üçün daha çox effektivdir. Bütün hallarda həmin modelə əsasən konservativ nəticələr əldə, edilir çünki, bu modelə əsasən metal daxilindəki istiliyin diffuziyasına əhəmiyyət verilmir və belə bir şərt irəli sürülür ki, ildırımının birləşmə nöqtəsinə daxil olan istənilən enerji keçirmə qabiliyyətinə malik olan metalın əriməsinə və ya buxarlanmasına xidmət edir. Digər modellərdə isə ildırımın birləşdiyi nöqtədə yaranan zədənin cərəyan impulsundan asılılığı şərti irəli sürülür.

D.4.1.2.2. Anod – və ya – katod gərginliyinin düşməsi modeli

Qövsün kökündəki W daxil olan enerji ua,c düşən anod / katod gərginliyinin ildırım cərəyanının Q yükü ilə hasili kimi fərz edilir:

ua,c cərəyan diapazonunda kifayət qədər sabit olduğu üçün ildırım cərəyanının (Q) əsasən qövs kökündə enerjinin konversiyasına səbəb olur.

Anod – və ya – katod gərginlik düşməsi ua,c bir neçə onluq saydan ibarət volt dəyərinə malikdir.

Sadələşdirilmiş yanaşmaya əsasən qövsün kökündə yaranan enerjinin hamısı yalnız metalın əriməsinə xidmət edir. Tənlikdə (D.9) bu fərziyyədən istifadə, edilir lakin bu zaman ərimiş həcm olduqca yüksək qiymətləndirilir.

V ərimiş metalın həcmini ifadə edir (m);

ua,c anod –və ya – katod gərginlik düşməsini ifadə edir (konstanta kimi fərz edilir) (V);

Q ildırım cərəyanının yükünü ifadə edir (C);

γ material sıxlığını ifadə edir (kq/m3);

Cw termal gücü ifadə edir (C/kqK);

θs ərimə temperaturunu ifadə edir (°C);

θu ətraf mühit temperaturunu ifadə edir (°C);

Cs əriməyə səbəb olan gizli (latent) istiliyi ifadə edir (C/kq).

İMS – də istifadə edilən müxtəlif materiallar üçün bu tənlikdə verilən fiziki parametrlərin xarakteristik dəyərləri cədvəl D.2 – də göstərilib.

Ümumiyyətlə, nəzərdə tutulan yük ildırımın cavab zərbəsi ilə fasiləsiz ildırım cərəyanının məcmusudur. Laboratoriya təcrübəsində belə bir fakt aşkarlanıb ki, ildırımın cavab zərbəsindən yaranan yükün göstərdiyi təsirlər fasiləsiz cərəyanın təsirləri ilə müqayisədə cüzi əhəmiyyət kəsb edir.

D.4.2. Mexaniki təsirlər

İldırım cərəyanının yaratdığı mexaniki təsirlər cərəyanın amplitudasından və müddətindən, o cümlədən təsirə məruz qalmış mexaniki strukturun elastiklik xüsusiyyətlərindən asılıdır.

Mexaniki təsirlər həmçinin müvafiq şəraitdə bir- biri ilə təmasda olan İMS hissələri arasında baş verən sürtünmə gücündən də aslıdır.

D.4.2.1. Maqnit qüvvələrinin qarşılıqlı təsiri

Maqnit qüvvələri iki cərəyan daşıyan keçirici arasında və ya ən azı bir künc və ya dövrə yaradan bir cərəyan daşıyan keçirici mövcud olduqda yaranır.

Cərəyan dövrədən keçdikdə dövrənin müxtəlif mövqelərində yaranan elektromaqnit qüvvələrin amplitudası həm ildırım cərəyanının amplitudasından, həm də dövrənin həndəsi konfiqurasiyasından asılı olur. Bu qüvvələrin göstərdiyi mexaniki təsir, bununla belə, təkcə onların amplitudasından deyil, həm də cərəyanın formasından və onun müddətindən, eləcə də avadanlıq və qurğuların həndəsi konfiqurasiyasından asılı olur.

D.4.2.1.1. Elektrodinamik qüvvələr

Şəkil D.1 – də göstərildiyi kimi, l paralel uzunluğuna və d (uzun və qısa dövrələr) məsafəsinə malik uzun paralel bölmələrdən təşkil edilmiş keçiricidən keçən i cərəyanının yaratdığı elektrodinamik qüvvələrini aşağıdakı tənlik vasitəsilə təxmini olaraq hesablamaq mümkündür:

F(t)elektrodinamik qüvvəni ifadə edir (N);

i cərəyanı ifadə edir (A);

μo sərbəst məkanda(boşluqda) maqnit keçiçiliyini ifadə edir (4π × 10 H/m);

l keçiricilərin uzunluğunu ifadə edir (m);

d keçiricinin düz paralel bölmələri arasındakı məsafəni ifadə edir (m).

Şəkil D.2 – də göstərildiyi kimi, İMS – də küncün yaxınlığında qoyulmuş sıxacla 90° bucaq yaradan keçiricilərin künclərinin simmetrik düzülüşünün nümunəsi göstərilir. Bu konfiqurasiya üzrə gərginliklərin diaqramı şəkil D.3 – də göstərilib. Üfüqi keçiricidəki ox gücü həmin keçiricini sıxacda dartıb çıxarmağa meyl edir. 100 kA ən yüksək cərəyan dəyərini və şaquli keçiricinin 0,5 m – lik uzunluğunu nəzərə alaraq üfüqi keçirici boyunca bu gücün kəmiyyət göstəricisi Şəkil D.4 – də göstərilib.

QEYD: Ən yüksək cərəyan dəyəri 100 kA -dır və şaquli keçiricinin uzunluğu 0,5 metrdir.

D.4.2.1.2. Elektromaqnit qüvvələrin təsirləri

Tətbiq edilən qüvvənin amplitudası baxımından F(t) elektrodinamik qüvvənin ani dəyəri i(t)2 ani cərəyanının kvadratına mütənasibdir. δ (t) elastiki deformasiyasına malik məhsulla və k konstantasına malik İMS strukturu ilə ifadə edilən mexaniki İMS strukturu daxilində gərginliyin yaranması baxımından iki təsiri nəzərə almaq lazımdır. Təbii mexaniki tezlik (İMS strukturunun plastik davranışı ilə bağlı olan) və İMS strukturunun sabit deformasiyası (onun plastik davranışı ilə bağlı olan) ən vacib parametrlərdir. Bununla belə, əksər hallarda tikili daxilində sürtünmə qüvvələrinin təsiri də mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

Elastiki İMS strukturunda ildırım cərəyanından yaranan elektromaqnit qüvvələrin törətdiyi vibrasiyaların amplitudasını ikinci sıralı diferensial tənliklərlə hesablamaq olar; burada əsas əmsal cərəyan impulsunun müddəti ilə İMS strukturunun təbii mexaniki titrəyişi arasındakı tənasübdür. İMS – nin tətbiq sahələrində rast gəlinən tipik şərait onun strukturunun təbii olaraq titrəyişi müddətinin tətbiq edilən qüvvədən (ildırım cərəyanı impulsunun müddəti) yaranan titrəmə müddətindən artıq olması ilə xarakterizə edilir. Bu zaman cərəyan impulsu ara verdikdən sonra maksimum mexaniki gərginlik baş verir və onun ən yüksək dəyəri tətbiq edilən qüvvənin ən yüksək dəyərindən aşağı olur. Əksər hallarda maksimum mexaniki gərginliyə əhəmiyyət verməmək olar.

Materialın gərilməsinə səbəb olan gərginlik onun elastiklik həddini aşdıqda plastik deformasiya yaranır. Əgər İMS – nin strukturunu təşkil edən material yumşaqdırsa, məs. bu material alüminiumdan və ya yanmış misdən hazırlanıbsa, onda elektrodinamik qüvvələri keçiricinin küncünü və birləşmələrini deformasiyaya uğrada bilər. İMS komponentləri ona görə də elə dizayn edilməlidir ki, onlar həmin qüvvələrə qarşı müqavimət göstərə bilsin və kifayət qədər elastiklik gücünə malik olsun.

İMS strukturunda tətbiq edilən ümumi mexaniki gərginlik tətbiq edilən qüvvənin zaman inteqralından asılıdır və ona görə də həmin gərginlik eyni zamanda cərəyan impulsu ilə bağlı spesifik enerjidən də asılı olur. Bu, həmçinin cərəyan impulsunun formasından və onun müddətindən də asılı olur. (tikilinin təbii olaraq titrəməsi (ossiliasiyası) müddəti ilə müqayisədə). Ona görə də sınaqların aparılması zaman təsir göstərən bütün parametrlər nəzərə alınmalıdır.

D.4.2.2. Akustik zərbə dalğasından yaranan zədələr

Ildırım cərəyanı qövsdə axarkən zərbə dalğası yaranır. Həmin zərbə dalğasının kəskinliyi ən yüksək cərəyan dəyərindən və cərəyanın artma dərəcəsindən asılı olur.

Ümumiyyətlə, akustik zərbə dalğasından yaranan zədələr İMS –nin metal hissələri üçün heç bir əhəmiyyət kəsb etmir, lakin bu dalğalar onun ətrafındakıların zədələnməsinə səbəb ola bilər.

D.4.3. Birləşmiş təsirlər

Təcrübədə, həm termal, həm də mexaniki təsirlər eyni anda baş verir. Əgər komponentlərin (çubuqların, sıxacların və s.) materialının qızması onların yumşalması üçün kifayət edirsə onda bu zaman onlar əks halla müqayisədə daha ağır zədəyə məruz qalacaq. Ekstremal hallarda, keçiricidə qısa qapanmadan partlayış yarana bilər və bu partlayışın nəticəsində ətrafdakı tikililər əhəmiyyətli dərəcədə zədələnə bilər. Əgər metalın çarpaz kəsişmə sahəsi ümumi tədbirin təhlükəsiz həyata keçirilməsi üçün kifayət edirsə onda yalnız onun mexaniki tamlığını yoxlamaq lazımdır.

D.4.4. Qığılcımın yaranması

Qığılcımın yaranması məsələsi yalnız alışa bilən mühit və ya hər hansı bir alışa bilən materialın yerləşdiyi sahələrdə mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Əksər təcrübü hallarda qığılcımın yaranması İMS – nin komponentləri üçün əhəmiyyət kəsb etmir.

Qığılcımın iki müxtəlif növü yarana bilər; termal qığılcım (istilikdən yaranan) və gərginlikdən yaranan qığılcım. Termal qığılcım ən yüksək cərəyanının iki keçirici material arasındakı birləşmədən təzyiq altında keçməsindən yaranır. Termal qığılcımların əksəriyyəti interfeys təzyiqi aşağı olduqda birləşmələ daxilində kənar haşiyələrə yaxın yaranır, bunun da səbəbi əsasən yüksək cərəyan sıxlığından və uyğun gəlməyən interfeys təzyiqindən irəli gəlir. Termal qığılcımın intensivliyi spesifik enerji ilə bağlıdır və ona görə də ildırımın ən kritik mərhələsi onun birinci cavab zərbəsidir. Gərginlikdən yaranan qığılcım cərəyan əyri cığırlarla, məs. birləşmə daxilində, keçdikdə baş verir, bir şərtlə ki, belə dövrədə induksiyaya məruz qalan gərginlik metal hissələr arasındakı dağıdıcı gərginliyi aşsın. Induksiya gərginliyi ildırım cərəyanının kəskinliyi ilə çoxalan özünü induksiya əmsalına mütənasib olur. Gərginlikdən yaranan qığılcıma əsasən səbəb olan ildırım komponenti ona görə də ardıcıl mənfi ildırım zərbələri olur.

D.5. İMS komponentləri, müvafiq problemlər və sınaq parametrləri

Ildırımdan mühafizə sistemi, sistem daxilində özünəməxsus vəzifə icra edən bir neçə müxtəlif komponentlərdən təşkil edilib. Bu komponentlərin xüsusiyyəti və onların məruz qaldığı xüsusi gərginlik halları onların işləmə qabiliyyətini yoxlamaq üçün nəzərdə tutulan laboratoriya sınaqlarını təşkil edərkən xüsusi diqqət mərkəzində olmalıdır.

D.5.2. İldırım qəbuledicisi sistemi

Ildırım qəbuledicisinin məruz qaldığı təsirlər həm mexaniki, həm də termal ( şəkil D.5.3 –də müzakirə edilib, lakin qeyd etmək lazımdır ki, ildırım cərəyanının əksər hissəsi ildırımın vurduğu ildırım qəbul edən keçiricidən keçəcək) və həmçinin bəzi hallarda eroziya təsirləri ola bilir. Aşınma yaradan təsirlər xüsusən də İMS – nin təbii komponentlərində məs. nazik metal damlarda və ya divarın üst qatında (arxa səthdə temperaturun həddən artıq və ya onda dəlik açacaq dərəcəyə qaxması) və ya asılı keçiricilərdə yaranır.

Qövsdə aşınma yaradan təsirlər üçün iki əsas sınaq parametri, yəni, uzun müddətli cərəyandan yüklənmə və onun müddəti, nəzərə alınmalıdır.

Yüklənmə qövsün kökündəki enerji girişini idarə edir. Xüsusilə də, uzun müddətli ildırım zərbələri bu təsiri yaratmaq üçün daha da kəskin olur və qısamüddətli ildırım zərbələrinə isə əhəmiyyət verməmək olar.

Cərəyanın müddəti materialın daxilinə istiliyin nüfuz etməsində mühüm rol oynayır. Aparılan sınaqlar zamanı tətbiq edilən cərəyanın müddəti uzun müddətli ildırım zərbələrindən yaranan cərəyanın müddəti ilə müqayisə edilə bilməlidir. (0,5 s - 1 s).

D.5.3. Şaquli ildırım keçiriciləri

Şaquli ildırım keçiricilərində ildırımın yaratdığı təsirləri iki əsas kateqoriyaya bölmək mümkündür:

– rezistiv (müqavimətdən yaranan) qızmaya görə termal təsirlər;

– bir - birinə yaxın yerləşən keçiricilərdə ildırım cərəyanı paylanan zaman və ya cərəyan öz istiqamətini dəyişdikdə (bir –birinə yaxın müvafiq bucaq altında yerləşdirilən keçiricilər arasındakı birləşmələr və ya dönmələr) mexaniki təsirlər maqnit qüvvələrinin qarşılıqlı əlaqəsi ilə bağlı olur.

Əksər hallarda, bu iki təsir bir – birindən asılı olmayaraq fəaliyyət göstərir və hər bir kateqoriyaya uyğun göstərilən təsirləri ayrılıqda yoxlamaq üçün ayrıca laboratoriya sınağı aparmaq mümkündür. İldırım cərəyanı axınının yaratdığı istiliyin mexaniki xüsusiyyətləri əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdirmədiyi bütün hallarda bu yanaşmanı tətbiq etmək mümkündür.

D.5.3.1. Rezistiv qızma

Müxtəlif çarpaz kəsişmə sahələrinə və materiala malik olan keçiricilərdə ildırım cərəyanının axması nəticəsində onların qızması ilə bağlı aparılan hesablamalar və ölçmələr barədə məlumat müxtəlif müəlliflər tərəfindən nəşr edilmiş materiallarda öz əksini tapmışdır. Müvafiq mövzuların və düsturların nəticələrinin xülasəsi D.4.1.1 –də verilib.

Ona görə də, ümumiyyətlə, temperatur yüksəlişi baxımından keçiricinin davranışını yoxlamaq üçün heç bir laboratoriya sınağının aparılmasına ehtiyac yoxdur.

Laboratoriya sınaqlarının tələb edildiyi bütün hallarda aşağıda göstərilən məsələlər nəzərə alınmalıdır:

– nəzərə alınması vacib olan əsas sınaq parametrləri spesifik enerji və impuls cərəyanının müddətidir;

– spesifik enerji ildırım cərəyanının axınından yaranan Coul istiliyinə görə temperaturun artmasını idarə edir. Nəzərə alınan kəmiyyət göstəriciləri ildırımın birinci zərbəsinə uyğun gəlir. Müsbət ildırım zərbələrini nəzərə alaraq konservativ məlumat əldə edilir;

– impuls cərəyanının müddəti nəzərdə tutulan keçiricini əhatə edən ətraf mühit şərtləri ilə münasibətdə istiliyin mübadilə edilməsində həlledici təsirə malikdir. Əksər hallarda impuls cərəyanının müddəti elə qısa olur ki, qızma prosesinin adiabatik olması hesab edilir.

D.5.3.2. Mexaniki təsirlər

D.4.2.1 – də müzakirə edildiyi kimi, mexaniki qarşılıqlı təsirlər ildırım cərəyanını daşıyan keçiricilər arasında yaranır. Bu zaman qüvvə keçiricilərdə axan cərəyanların hasilinə ( və yaxud əgər əyilmiş bir keçiricini nəzərə alsaq cərəyanın kvadratına), mütənasib olub həmin keçiricilər arasındakı məsafənin əksi ilə bağlıdır.

Gözlə görülə bilən təsirin baş verməsi mümkün olan adi vəziyyətdə keçirici dövrə və ya əyilir yaradır. Bu cür keçirici ildırım cərəyanını daşıdıqda dövrəni genişləndirməyə, küncləri düzəltməyə və onun xaricə doğru əyməyə səy göstərən mexaniki qüvvənin təsirinə məruz qalır.

Bu qüvvənin həcmi cərəyan amplitudasının kvadratına mütənasibdir. Bununla belə, cərəyan amplitudasının kvadratına mütənasib olan elektrodinamik qüvvə ilə İMS –nin mexaniki strukturunun elastiklik xüsusiyyətlərindən asılı olan müvafiq gərginlik arasında aydın fərq qoymaq lazımdır. Aşağı təbii tezliklərə malik İMS qurğularına gəldikdə İMS strukturunun daxilində yaranan gərginlik elektrodinamik qüvvədən əhəmiyyətli dərəcədə zəif olacaq. Bu zaman, hazırkı standartda çarpaz kəsişən sahələri üzrə irəli sürülən tələblərə cavab verildiyi təqdirdə düz bucaq altında əyilən keçiricinin mexaniki davranışını yoxlamaq üçün heç bir laboratoriya sınağının aparılmasına ehtiyac yoxdur.

Laboratoriya sınağının aparılması tələb edilən bütün hallarda (xüsusən də yumşaq materiallar üçün) aşağıdakı məsələləri nəzərə almaq lazımdır. Ildırımın birinci cavab zərbəsinin üç parametrini nəzərə almaq lazımdır: müddət, impuls cərəyanının spesifik enerjisi və möhkəm sistemlər olduğu təqdirdə cərəyan amplitudası.

İMS strukturunun təbii mexaniki titrəməsi (ossiliasiyası) müddəti ilə müqayisə edildikdə impuls cərəyanının müddəti yerdəyişmə baxımından sistemin mexaniki reaksiya növünü müəyyən edir:

– Əgər impulsun müddəti İMS strukturunun təbii olaraq mexaniki titrəmə müddətindən çox qısadırsa (ildırım impulslarından gərginliyə məruz qalan İMS qurğuları üçün nəzərdə tutulan normal hal) onda sistemin kütləsi və elastikliyi onun əhəmiyyətli dərəcədə öz yerini dəyişməsinin qarşısını alır və müvafiq mexaniki gərginlik əsasən cərəyan impulsunun spesifik enerjisi ilə bağlı olur. İmpuls cərəyanının ən yüksək dəyəri məhdud təsir göstərir.

– Əgər impulsun müddəti İMS strukturunun təbii olaraq mexaniki titrəmə müddətindən uzundursa və ya onunla müqayisə edilirsə onda sistemin yerdəyişməsi tətbiq edilən gərginliyin formasına qarşı daha çox həssas olur. Bu zaman cərəyan impulsunun ən yüksək dəyəri və onun spesifik enerjisi aparılan sınaq zamanı yenidən yaradılmalıdır.

İmpuls cərəyanının spesifik enerjisi İMS – nin qurğusunun elastiki və plastiki deformasiyasına səbəb olan gərginliyi tənzimləyir. Bu zaman nəzərdə tutulan kəmiyyət göstəricilər ildırımın birinci zərbəsinə uyğun gələn dəyərlərdir.

İmpuls cərəyanının maksimum dəyərləri yüksək təbii titrəmə tezliyinə malik möhkəm sistemlər olduğu təqdirdə İMS strukturunun maksimum yerdəyişmə uzunluğunu tənzimləyir. Bu zaman nəzərdə tutulan kəmiyyət göstəricilər ildırımın birinci zərbəsinə uyğun gələn dəyərlərdir.

D.5.3.3. Birləşdirici komponentlər

İMS –nin bir – birinə yaxın keçiriciləri arasındakı birləşdirici komponentlər ən yüksək səviyyəli gərginliyin yarandığı, mexaniki və termal təsirlərə qarşı zəif olan mümkün nöqtələrdir.

Düz bucaq altında olması üçün müvafiq formada yerləşdirilən keçiriciyə gəldikdə, bu zaman yaranan əsas gərginlik təsirləri həmin yerləşdirilmiş keçiricini düzəltməyə meyl edən, eləcə də birləşdirici komponent və keçiricilər arasındakı sürtünmə (friksiya) qüvvələrinə üstün gələn mexaniki qüvvələrlə bağlı olur ki, nəticədə birləşməni bir –birindən aralayır. Sistemin müxtəlif hissələrinin təmas nöqtələrində qövslərin yaranması mümkündür. Bununla belə, kiçik təmas səthləri üzərində cərəyanın konsentrasiyasından əmələ gələn istilik təsirlər nəzərə çarpacaq dərəcədə təsirə malikdir.

Laboratoriya sınaqları göstərir ki, mürəkkəb einerji yarandığı üçün hər bir təsiri digərindən ayırmaq çox çətin olur. Təmas nöqtəsində lokal ərimə mexaniki gücə öz təsirini göstərir. Birləşmə hissələri arasında baş verən nisbi yerdəyişmələr qövslərin yaranmasına təkan verir ki, bunun nəticəsində intensiv istilik əmələ gəlir.

Sübuta yetirilməmiş model olmadıqda laboratoriya sınaqları elə həyata keçirilməlidir ki, ən kritik situasiyada ildırım cərəyanının müvafiq parametrlərinə mümkün qədər yaxın parametrlər göstərilsin, yəni ildırım cərəyanının müvafiq parametrlərini bir elektrik sınağı vasitəsilə tətbiq etmək mümkün olsun.

Bu zaman üç parametr nəzərə alınmalıdır: impuls cərəyanının ən yüksək dəyəri, onun spesifik enerjisi və müddəti.

İmpuls cərəyanının maksimum dəyərləri maksimum qüvvəni tənzimləyir. Əgər elektrodinamik dartma qüvvəsi sürtünmə qüvvəsini üstələyirsə onda bu maksimum dəyərlər İMS – nin strukturunun maksimum yerdəyişmə uzunluğunu təyin edir. Müsbət ildırım zərbələrini nəzərə alaraq konservativ məlumat əldə edilir.

Kiçik sahələr üzərində cərəyan cəmləşdikdə cərəyan impulsunun spesifik enerjisi təmas nöqtələrində yaranan istiliyi tənzimləyir. Bu zaman nəzərdə tutulan kəmiyyət göstəricilər ildırımın birinci zərbəsinə uyğun gələn dəyərlərdir. Müsbət ildırım zərbələrini nəzərə alaraq konservativ məlumat əldə edilir.

İmpuls cərəyanının müddəti sürtünmə (friksiya) qüvvələri üstələndikdən sonra İMS strukturunun maksimum yerdəyişməsini idarə edir və materialın daxilinə istiliyin nüfuz etməsində mühüm rol oynayır.

D.5.3.4. Torpağa birləşdirmə

Torpağa birləşdirmə elektrodları ilə bağlı yaranan real problemlər elektrodinamik qüvvələrdən başqa, digər qüvvələrdən yaranan kimyəvi aşınma və mexaniki zədələnmələrlə bağlıdır. Təcrübü hallarda, torpağa birləşdirən elektrodun qövs kökündə məruz qaldığı aşınma cüzi əhəmiyyət kəsb edir. Bununla belə, nəzərə almaq lazımdır ki, ildırım qəbuledicilərindən fərqli olaraq, tipik İMS sistemi bir neçə torpağa birləşdirmə komponentlərindən təşkil edilir. Nəticədə, yaranan ildırım cərəyanı torpağa birləşdirən bir neçə elektrod arasında paylanaraq qövs kökündə yaranan təsirlərin əhəmiyyətini azaldır. Bu cür hallarda iki əsas sınaq parametrini nəzərə almaq lazımdır:

– qövsün kökündə enerji girişini tənzimləyən yük. Xüsusilə də, uzun müddətli ildırım zərbələri bu komponent üçün ən kəskin təsirə malik olduğu üçün ilkin ildırım zərbəsinin rolunu nəzərə almamaq olar;

– cərəyan impulsunun müddəti materialın daxilinə istiliyin nüfuz etməsində mühüm rol oynayır. Sınaq zamanı tətbiq edilən cərəyan impulslarının müddəti uzun müddətli ildırım zərbələri zaman təyin edilən cərəyan impulslarının müddəti ilə müqayisə edilə bilməlidir. (0,5 s - 1s).

D.6. Cərəyan artımına qarşı mühafizə qurğuları (CAMQ)

İldırımın törətdiyi gərginliyin CAMQ – a göstərdiyi təsir, xüsusən də boşluğun olub olmaması baxımından nəzərdə tutulan CAMQ – ın növündən asılıdır.

D.6.2. Qığılcım boşluqlarından ibarət olan CAMQSPD

İldırımın qığılcım boşluqlarına göstərdiyi təsirlər iki əsas kateqoriyaya bölünə bilər:

– boşluq elektrodlarında materialın qızması, əriməsi və ya buxarlanması nəticəsində yaranan eroziya;

– boşalmanın zərbə dalğasından yaranan mexaniki gərginlik.

Bu təsirləri ayrı ayrılıqda tədqiq etmək həddən artıq çətindir çünki onların hər ikisi mürəkkəb əlaqə vasitəsilə ildırım cərəyanının parametrləri ilə sıx bağlı olur.

Qığılcım boşluqlarına gəldikdə laboratoriya sınaqları elə həyata keçirilməlidir ki, ən kritik situasiyada ildırım cərəyanının müvafiq parametrlərinə mümkün qədər yaxın parametrlər göstərilsin, yəni ildırım cərəyanının müvafiq parametrlərini bir elektrik sınağı vasitəsilə tətbiq etmək mümkün olsun.

Bu cür hallarda beş parametri nəzərə almaq lazımdır: impuls cərəyanının ən yüksək dəyəri, yükü, müddəti, spesifik enerjisi və artma dərəcəsi.

Cərəyanın ən yüksək həddi zərbə dalğasının kəskinliyini müəyyən edir. Bu zaman nəzərdə tutulan kəmiyyət göstəricilər ildırımın birinci zərbəsinə uyğun gələn dəyərlərdir. Müsbət ildırım zərbələrini nəzərə alaraq konservativ məlumat əldə edilir.

Cərəyan yükü qövsdə enerji girişini təyin edir. Qövsdə yaranan enerji qövsə edilən birləşmə nöqtəsində elektrodun materialını qızdırır, əridir və ya ola bilsin ki buxarlandırır. Nəzərdə tutulan kəmiyyət göstəriciləri bütöv ildırım parıltısına uyğun olan dəyərləri təşkil edir. Bununla belə. Uzun müddətli cərəyan yükünə bir çox hallarda qidalandırma blokunun konfiqurasiyasından (TN, TT və ya IT) asılı olaraq əhəmiyyət verməmək olar.

Impuls cərəyanının müddəti ildırım cərəyanını torpağa birləşdirən elektrodun kütləsinə nüfuz edən istiliyi və bunun nəticəsində ön hissənin ərimə sahəsinin artmasını tənzimləyir.

Cərəyan impulsunun spesifik enerjisi ildırım cərəyanını torpağa birləşdirən elektrodun səthi ilə yaranan qövs arasında (hansı ki, əhəmiyyətli miqdarda material əriməsinə səbəb ola bilir) yaranan elektrod plazma axınlarının fiziki xüsusiyyətlərini və qövsün özünəməxsus maqnit sıxlığını tənzimləyir. Bu zaman nəzərdə tutulan kəmiyyət göstəricilər ildırımın birinci zərbəsinə uyğun gələn dəyərlərdir. Müsbət ildırım zərbələrini nəzərə alaraq konservativ məlumat əldə edilir.

QEYD: Yalnız qidalandırma blokunda istifadə edilən qığılcım boşluqları üçün mümkün cərəyan tezliyinə uyğun cərəyan amplitudası ən mühüm gərginlik faktorunu təşkil edir və bu fakt nəzərə alınmalıdır.

D.6.3. Metal – oksid varistorlardan ibarət olan CAMQ

İldırımın metal – oksid varistorlarda yaratdığı gərginliyi iki əsas kateqoriyaya bölmək mümkündür: Həddən artıq yüklənmə və qığılcımların yaranması. Hər bir kateqoriya müxtəlif hadisələrin yaratdığı və müxtəlif parametrlərlə tənzimlənən nasazlıq rejimləri ilə xarakterizə edilir. Metal oksid CAMQ – da yaranan nasazlıq onun ən zəif xüsusiyyətlərindən irəli gəlir və ona görə də müxtəlif dağıdıcı gərginliklər arasında enerjinin baş vermə mümkünlüyü çox aşağıdır. Ona görə də hər bir nasazlıq rejimi şəraitində reaksiyanın yoxlanılması üçün ayrıca sınaqların aparılması məqbul görünür.

Həddən artıq yüklənmələr qurğunun potensial imkanlarını aşan udulmuş enerjinin miqdarına görə yaranır. Burada nəzərdə tutulan izafi enerji ildırımın yaratdığı gərginliklə əlaqədardır. Bununla belə, qidalandırma blokunda quraşdırılan CAMQlara gəldikdə, ildırım cərəyanı ara verdikdən sonra elektrik cərəyanı sistemindən qurğuya daxil olan sonrakı cərəyan da CAMQ – ın zədələnməsində mühüm rol oynaya bilər. Və nəhayət, CAMQlar rezistorların volt – amper xüsusiyyətlərinin mənfi hərarət əmsalı ilə bağlı olaraq tətbiq edilən gərginlik altında termal qeyri – sabitliyin təsiri nəticəsində də dağıla bilər. Metal – oksid varistorların həddən artıq yüklənməsinin simulyasiya edilməsi üçün burada yalnız bir parametri nəzərə almaq lazımdır; həmin parametr yüklənmə parametridir.

Cərəyan yükü metal – oksid rezistoruna gedən enerjini idarə edir və bu zaman metal – oksid rezistor blokunun qalıq gərginliyi konstanta hesab edilir. Bu zaman nəzərdə tutulan kəmiyyət göstəricilər ildırımın parıltısına uyğun gələn dəyərlərdir.

Rezistorların potensial imkanlarını aşan cərəyan impulslarının amplitudası qığılcımların və çatların yaranmasına səbəb olur. Nasazlıq rejimi ümumiyyətlə halqa boyunca (oymaq boyunca) yaranan xarici qığılcımlarla müşahidə edilir ki, həmin qığılcımlar bəzən rezistor blokuna nüfuz edərək həmin halqaya perpendikulyar formada dəlik və ya çat yaradır.

İldırım vurma hadisəsinin simulyasiya edilməsi üçün iki əsas parametri nəzərə almaq lazımdır: impuls cərəyanının maksimum dəyəri və impuls cərəyanının müddəti.

İmpuls cərəyanının maksimum dəyəri qalıq gərginliyinin müvafiq səviyyəsi ilə rezistor halqasındakı maksimum dielektrik gücünün həddinin aşdığını və ya aşmadığını müəyyən edir. Bu zaman nəzərdə tutulan kəmiyyət göstəricilər ildırımın birinci zərbəsinə uyğun gələn dəyərlərdir. Müsbət ildırım zərbələrini nəzərə alaraq konservativ məlumat əldə edilir.

İmpuls cərəyanının müddəti isə rezistor halqasında dielektrik gərginliyin tətbiq müddətini tənzimləyir.

D.7. İMS komponentlərinin sınaqdan keçirilməsi üçün qəbul edilən sınaq parametrlərinin xülasəsi

Cədvəl D.1 – də hər bir İMS komponenti öz funksiyasını icra edərkən onun ən kritik aspektləri yekunlaşdırılır və ildırım cərəyanının laboratoriya sınaqlarında istifadə edildiyi parametrləri göstərilir.

Cədvəl D.1 – də verilən kəmiyyət göstəriciləri ildırımın vurma nöqtəsində mühüm əhəmiyyət kəsb edən ildırım parametrlərinə uyğun gəlir.

Sınaq göstəriciləri, bənd D.3 – də müzakirə edildiyi kimi, cərəyanın paylanması əmsalı ilə ifadə edilən cərəyan paylanmasını nəzərə alaraq hesablanmalıdır.

Ona görə də bu sınaqlar zamanı istifadə edilən parametrlərin kəmiyyət göstəriciləri cədvəl D.1 – də verilən məlumatlar əsasında hesablanmalıdır və bu zaman bənd D.3 – də göstərilən tənlikdə ifadə edildiyi kimi, cərəyanın paylanması ilə bağlı olan azalma əmsalı tətbiq edilməlidir.

Keçiricilərin, CAMQların və aparatların ölçülərinin təyin edilməsi üçün həmin komponentlərin xüsusi quraşdırma nöqtələrində cərəyan artmalarının yarada biləcəyi təhlükə nəzərə alınmalıdır. Cərəyan artmaları ildırım cərəyanından (qismən) və quraşdırma dövrələrinə daxil olan induksiya təsirlərindən yarana bilər. Həmin cərəyan artmalarına görə yaranan təhlükə istifadə edilən komponentlərin müqavimət səviyyələrindən aşağı olmalıdır ( lazım gəldikdə müvafiq sınaqlarla müəyyən edilir).

E.2. Tiklini vuran ildırım parıltılarına görə yaranan cərəyan artmaları (S 1 zədə mənbəyi)

E.2.1. Tikiliyə birləşdirilmiş xarici keçirici hissələrdən və xətlərdən artan cərəyanın keçməsi

İldırım cərəyanı torpağa keçdikdə torpağa birləşdirmə sistemi, xarici keçirici hissələr və xətlər arasında onlara birləşdirilmiş CAMQlar vasitəsilə və ya birbaşa olaraq paylanır.

Hər bir xarici keçirici hissəyə və ya xəttə uyğun gələn ildırım cərəyanının bir hissəsini təşkil edirsə, onda ke cərəyan paylama əmsalı aşağıda göstərilənlərdən asılıdır:

– paralel cığırların sayı;

– havada olan hissələrin yeraltı hissələrə birləşdirildiyi yerlərdə həmin yeraltı hissələrin şərti torpağa birləşmə müqaviməti və ya onların torpaqdakı müqaviməti yeraltı hissələri üçün;

– torpağa birləşdirmə sisteminin şərti torpağa birləşmə müqaviməti.

• yeraltı qurğular üçün

• yuxarıdakı hava qurğuları üçün

Z torpağa birləşdirmə sisteminin şərti torpağa birləşmə müqavimətini ifadə edir;

Z1 yeraltı xarici keçirici hissələrin və ya xətlərin şərti torpağa birləşmə müqavimətini ifadə edir (cədvəl E.1);

Z2 yuxarı hava xətlərini torpağa birləşdirən vasitələrin torpağa birləşmə müqavimətini ifadə edir. Əgər torpağa birləşmə nöqtəsində torpağa birləşmə müqaviməti məlum deyilsə, onda cədvəl E.1 – də göstərilən Z1dəyərindən istifadə etmək olar (burada müqavimət göstərmə qabiliyyəti torpağa birləşmə nöqtəsinə uyğun gəlir).

1 – ci QEYD: Yuxarıdakı düsturda fərz edilən dəyər hər bir torpağa birləşmə nöqtəsi üçün eyni olmalıdır. Əgər bu mümkün deyilsə onda daha mürəkkəb tənliklərdən istifadə etmək lazım gələcək.

n1 yeraltı keçirici hissələrin və ya xətlərin ümumi sayını ifadə edir;

n2 yuxarı hava xətlərinin və xarici hissələrin ümumi sayını ifadə edir;

l nəzərdə tutulan ildırımdan mühafizə səviyyəsinə (İMS) uyğun gələn ildırım cərəyanını ifadə edir.

İldırım cərəyanının bir hissəsinin torpağa birləşdirmə sistemində axmasını ilkin təxmin kimi və Z2 =

Z1 – i fərz edərək ke dəyərini xarici keçirici hissələr və ya xətlər üzrə aşağıdakı kimi hesablamaq olar:

əgər daxil olan xətlər (məs. cərəyan və telekommunikasiya xətləri) sipərlə mühafizə edilmirsə və ya metal borulardan keçmirsə onda xətlərdəki n' keçiricilərinin hər biri ildırım cərəyanının bərabər hissəsini daşıyır.

n’ keçiricilərin ümumi sayını ifadə edir.

Sipərlə mühafizə edilərək girişə birləşdirilən xətlərə gəldikdə, həmin xətlərdəki hər bir n' keçiricisi üçün k’e cərəyan paylama əmsalının dəyərləri aşağıdakı kimi ifadə edilir:

RS sipərlə mühafizə edilən uzunluğun hər bir vahidi üzrə om müqavimətini ifadə edir

RC daxili keçiricinin uzunluğun hər bir vahidi üzrə om müqavimətini ifadə edir

2 – ci QEYD: Bu düsturda ola bilsin ki, mənbə ilə sipər arasında qarşılıqlı induksiyaya görə ildırım cərəyanını ayrılmasında sipərin oynadığı rol lazımi qədər qiymətləndirilmir.

QEYD: Bu cədvəldə göstərilən dəyərlər impuls şəraitində yeraltı keçiricinin şərti torpağa birləşmə müqavimətinə istinad edir (10/350 µs).

Dəyərlər xarici hissələrin uzunluğunun hər 100 metrinə istinad edir. Yüksək müqavimət göstərmə qabiliyyətinə malik olan torpaqda (> 500 Ωm) uzunluğu 100 metrdən az olan xarici hissələrin uzunluğu üçün Z dəyərlərini ikiqat artırmaq olar.

IEC 62305-3:2010 standartının 5.4 – cü bəndinə uyğun gələn torpağa birləşdirmə sistemi.

E.2.2.Elektrik cərəyanı xətlərində ildırım cərəyanını paylanmasına təsir edən faktorlar

Daha geniş hesablamalar aparmaq üçün bu cür cərəyan artmalarının formasına və amplitudasına təsir edən bir neçə faktoru nəzərə almaq lazımdır:

• kabelin uzunluğu L/R nisbətinə görə cərəyanın paylanma və forma xüsusiyyətlərinə təsir edə bilir;

• neytral və faza keçiricilərinin fərqli müqaviməti xətt keçiriciləri arasında cərəyanın paylanmasına təsir göstərə bilir;

1 – ci QEYD: Məsələn, əgər neytal (N) çoxsalı nöqtələrdə torpağa birləşibsə onda L1, L2, və L3faza keçiriciləri ilə müqayisədə N – nin aşağı müqavimət N keçiricisindən cərəyanın 50 % -nin keçməsi ilə nəticələnir və yerdə qalan 50 % cərəyan isə digər 3 faza keçiricisi arasında paylanır (hər biri üçün 17 % ). Əgər N, L1, L2, və L3 eyni müqavimətə malikdirsə onda hər bir keçirici cərəyanın təxminən 25 % - i daşıyacaq.

• müxtəlif transformatorların müqaviməti cərəyanın paylanmasına təsir göstərə bilər (əgər transformator onun müqavimətindən keçən (baypas) CAMQlarla mühafizə edilirsə onda bu təsir cüzi səviyyədə olur);

• transformatorun şərti torpağa birləşmə müqaviməti ilə yüklənmə tərəfində olan elementlər arasındakı əlaqə cərəyanın paylanmasına öz təsirini göstərə bilir (transformatorun müqaviməti nə qədər aşağı olsa, aşağı gərginlikli müqavimət sisteminə daxil olan artan cərəyan bir o qədər yüksək olar);

• paralel istifadəçilər aşağı gərginlikli sistemin müqavimət göstərmə qabiliyyətini zəiflədə bilər; bu, eyni zamanda sistemə qismən daxil olan ildırım cərəyanını artıra bilər.

2 – ci QEYD: Əlavə məlumat almaq üçün IEC 62305-4:2010 standartının D Əlavəsinə bax.

E.3. Tikiliyə birləşdirilmiş xətlərə uyğun cərəyan artmaları

E.3.1. Xətləri vuran ildırım parıltılarından yaranan cərəyan artmaları (S 3 zədə mənbəyi)

Birləşdirilmiş xətləri birbaşa olaraq vuran ildırım parıltılarına gəldikdə xəttin hər iki istiqamətində ildırım cərəyanının bölünməsi və eyni zamanda izolyasiyanın dağılması halı nəzərə alınmalıdır.

Iimp dəyərinin seçilməsi aşağı gərginlikli sistemlər üzrə cədvəl E.2 və cədvəl E.3 –də verilən dəyərlərə, telekommunikasiya sistemləri üzrə isə cədvəl E.2 –də verilən dəyərlərə əsaslanır və burada Iimp dəyəri ildırımdan mühafizə səviyyəsi (İMS) ilə bağlı olur.

QEYD: Bütün dəyərlər hər bir xətt keçiricisinə aid edilir.

İstiqamətlənən dövrə keçiriciləri və induksiya cərəyanına kimi olan məsafə gözlənilən cərəyan artmaları üzrə dəyərlərə öz təsirini göstərir. Cədvəl E.2- də verilən dəyərlər böyük tikililərə müxtəlif istiqamətdə yönələn, tikilinin divarlarında 1 metr aralı olan, (kc= 0,5) İMS - ə malik olan və sipərlə mühafizə edilməyən konstruksiya və ya tikili daxilində olan sipərlə mühafizə edilməyən qısa dövrəli keçiricilərə aid edilir. Digər dövrə və tikili xüsusiyyətlərinə gəldikdə, dəyərləri Ks1> KS2<KS3əmsallarına vurmaq lazımdır. (bax: B.4 Bəndi, IEC 62305-2:2010).

b Bu dəyərlər istifadə edilən və çoxkontaktlı (üç faza + neytral) xəttə yaxın olan sonuncu xətt dirəyini vuran ildırım zərbəsinə aid edilir.

Bu dəyərlər yuxarı hava xətlərinə aid edilir. Yeraltı xətlərə gəldikdə həmin dəyərləri ikiyə bölmək olar.

Dövrənin müqaviməti və induksiyası induksiya cərəyanının formasına öz təsirini göstərir. Dövrə müqavimət cüzi olan yerlərdə cərəyan formasının 10/350 ms olması fərz edilməlidir. Bunu, induksiya dövrəsində dəyişdirici CAMQ quraşdırdıqda fərz etmək olar.

QEYD: Bütün dəyərlər hər bir xətt keçiricisinə aid edilir.

Əlavə məlumat almaq üçün ITU-T tövsiyəsi K.67 - a bax.

İstiqamətlənən dövrə keçiriciləri və induksiya cərəyanına kimi olan məsafə gözlənilən cərəyan artmaları üzrə dəyərlərə öz təsirini göstərir. Cədvəl E.2- də verilən dəyərlər böyük tikililərə müxtəlif istiqamətdə yönələn, tikilinin divarlarında 1 metr aralı olan, (kc= 0,5) İMS - ə malik olan və sipərlə mühafizə edilməyən konstruksiya və ya tikili daxilində olan sipərlə mühafizə edilməyən qısa dövrəli keçiricilərə aid edilir. Digər dövrə və tikili xüsusiyyətlərinə gəldikdə, dəyərləri Ks1> KS2<KS3əmsallarına vurmaq lazımdır. (bax: B.4 bəndi, IEC 62305-2:2010).

Bu dəyərlər çoxsaylı hissələrə malik və sipərlə mühafizə edilməyən xətlərə aid edilir. Mühafizə ekranı ilə qorunmayan abonent xətlərinə gəldikdə dəyərləri 5 dəfə artırmaq olar.

Bu dəyərlər mühafizə edilməyən yuxarı hava xətlərinə aid edilir. Yeraltı xətlərə gəldikdə həmin dəyərləri ikiyə bölmək olar.

Mühafizə edilməyən xətlərə gəldikdə cədvəl E.2 – də verilən cərəyan artmaları üzrə dəyərlərini 0,5 əmsalı ilə azaltmaq olar.

QEYD: Fərz edilir ki, mühafizə sipərinin müqaviməti təxminən paralel olaraq yerləşən bütün xətt keçiricilərinin müqavimətinə bərabərdir.

E.3.2. Xətlərin yaxınlığında yaranan ildırım parıltılarının törətdiyi cərəyan artmaları (S 4 zədə mənbəyi)

Xətlərə yaxın yaranan ildırım parıltılarının törətdiyi cərəyan artmaları xətləri vuran ildırım parıltılarından yaranan cərəyan artmaları ilə müqayisədə daha aşağı enerji səviyyəsinə malik olur. (S 3 zədə mənbəyi).

Xüsusi ildırımdan mühafizə səviyyəsi ilə (İMS) bağlı olaraq gözlənilən cərəyan artmaları cədvəl E.2 – də və cədvəl E.3 – də göstərilib.

Mühafizə edilən xətlərə gəldikdə cədvəl E.2 – də və cədvəl E.3 – də göstərilən cərəyan artmaları üzrə dəyərləri 0,5 əmsalı ilə azaltmaq mümkündür.

E.4. İnduksiya təsirlərindən yaranan cərəyan artmaları (S 1 və S 2 zədə mənbələri)

Maqnit sahələrinin induksiya təsirlərindən yaranan, yaxınlıqda yaranan ildırım parıltılarının (S2 zədə mənbəyi) və ya xarici İMS – dən yaxud İMZ 1 sipərindən (S 1 zədə mənbəyi) keçən ildırım cərəyanının törətdiyi cərəyan artmalarının tipik cərəyan forması 8/20 µs –dir. Bu cür cərəyan artmalarının İMZ 1 – in daxilindəki və İMZ ½ sərhədindəki aparatın terminalına yaxın və ya həmin terminalda baş verir.

E.4.2. Mühafizə edilməyən İMZ 1 daxilində cərəyan artmaları

Mühafizə edilməyən İMZ 1 daxilində (məs. IEC 62305-3 standartına əsasən yalnız eni 5 metrdən artıq olan xanalara malik xarici İMS vasitəsilə mühafizə edilən) quru maqnit sahəsindən gələn induksiya təsirlərinə görə nisbətən yüksək cərəyan artmaları gözlənilə bilər.

Xüsusi ildırımdan mühafizə səviyyəsi ilə (İMS) bağlı olaraq gözlənilən cərəyan artmaları cədvəl E.2 – də və cədvəl E.3 – də göstərilib.

E.4.3. Mühafizə edilən İMZ – lər daxilində baş verən cərəyan artmaları

Effektiv mühafizə sipərinə malik olan İMZ – lərin daxilində (IEC 62305-4:2011 standartının A əlavəsinə əsasən eni 5 metrdən az olan xana malik olması tələb edilən) maqnit sahələrinin induksiya təsirlərindən yaranan cərəyan artmaları yüksək səviyyədə azalır. Bu cür hallarda artan cərəyanın səviyyəsi E.4.2 – də verilənlərdən aşağı olur.

İMZ 1 – in daxilində induksiya təsirləri sipərin nəmişliyindən yaranan təsirlərə görə aşağı olur.

İMZ 2 – nin daxilindəki cərəyan artmaları isə İMZ 1 və İMZ 2 - nin sipərlərinin kaskadlı təsirinə görə də azalır.

E.5. CAMQlar barədə ümumi məlumat

CAMQların istifadəsi elektrik cərəyanı sistemləri üzrə IEC 61643-1 standartında, telekommunikasiya sistemləri üzrə isə IEC 61643-21 standartında təsnif edilən müqavimət göstərmə qabiliyyətindən asılıdır.

Quraşdırma mövqeyinə görə istifadə edilən CAMQlar aşağıda göstərilir:

a) Tikilinin girişindəki xəttin üzərində (İMZ 1 – in sərhədində, məs. MB əsas paylayıcı lövhəsində):

• limp – lə sınaqdan keçmiş CAMQlar (tipik cərəyan forması 10/350), məs. I sinfə əsasən sınaqdan keçmiş CAMQ;

• ln– lə sınaqdan keçmiş CAMQlar (tipik cərəyan forması 8/20), məs. II sinfə əsasən sınaqdan keçmiş CAMQ;

b) Mühafizə edilən aparata yaxın ( İMZ 2 – nin sərhədində və ya yuxarı, məs. SB ikinci paylayıcı lövhədə və ya SA yucacığının çıxışında);

• limp – lə sınaqdan keçmiş CAMQlar (tipik cərəyan forması 10/350), məs. I sinfə əsasən sınaqdan keçmiş CAMQ;

• ln– lə sınaqdan keçmiş CAMQlar (tipik cərəyan forması 8/20), məs. II sinfə əsasən sınaqdan keçmiş CAMQ;

• Kombinasiya dalğası ilə sınaqdan keçmiş CAMQlar (tipik cərəyan forması 8/20), məs. III sinfə əsasən sınaqdan keçmiş CAMQ.

Azərbaycan Respublikası Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsinin 27 oktyabr 2014-cü il tarixli 006 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmişdir.

___________________________________________________________________________________

Neft, neft-kimya və təbii qaz sənayesi

Örtüklü, boru şəkilli istilik dəyişdiriciləri

___________________________________________________________________________________

1. Azərbaycan Respublikasının Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsinin tabeliyində olan Azərbaycan Standartlaşdırma və Sertifikatlaşdırma İnstitutu tərəfindən işlənib hazırlanıb və təqdim edilib.

2. Bu standart ISO 16812:2007 “Petroleum, petrochemical and natural gas industries. Shell-and-tube heat exchangers” standartının autentik tərcüməsidir.

3. İlk dəfə tətbiq edilir.

4. Dövlət standartında müəyyən edilən tələblərin beynəlxalq standartlara, norma, qayda və tövsiyələrə və digər dövlətlərin müvafiq mütərəqqi milli standartlarına, elm, texnika və texnologiyanın müasir nailiyyətlərinə əsaslanmasını müəyyən etmək üçün standartın ilkin yoxlama müddəti 2019-cu il, dövrü yoxlama müddəti 5 ildir.

___________________________________________________________________________________

Neft, neft-kimya və təbii qaz sənayesi

Örtüklü, boru şəkilli istilik dəyişdiriciləri

Petroleum, petrochemical and natural gas industries.

Shell-and-tube Heat Exchangers

___________________________________________________________________________________

Bu standart neft, neft-kimya və təbii qaz sənayeləri üçün örtüklü, boru şəkilli istilik dəyişdiricilərinin mexaniki quruluşu, material seçimi, hazırlanması, yoxlanması, sınaqdan keçirilməsi və daşınması üzrə tələb və tövsiyələri müəyyən edir.

Bu standart aşağıdakı örtüklü, boru şəkilli istilik dəyişdiriciləri üçün tətbiq edilə bilər: qızdırıcılar, kondensatorlar, soyuducular və reboylerlər.

Bu standart vakuumla çalışan buxarlı yerüstü kondensatorlar və içməli su qızdırıcıları üçün tətbiq edilə bilməz.

Bu standartda aşağıdakı normativ sənədlərə istinad edilib:

ISO 15156 (all parts), Petroleum and natural gas industries — Materials for use in H2S-containing environments in oil and gas production ((bütün hissələr) Neft və təbii qaz sənayesi – qaz və neft istehsalında H2S tərkibli mühitlər üçün materiallar)

ASME B 16.5 Pipe Flanges and Flanged Fittings (Boru Flansları və Flansslı Fitinqlər)

ASME B 16.11 Forged Fittings, Socket-Welding and Threaded (Döyülmüş Fitinqlər, yuva qaynaq və yivli kipkəc)

ASME B 1.20.1, Pipe Threads, General Purpose (Inch) (ASME B 1.20.1, Boru yivləri, Ümumi Təyinatı (düym))

EJMAStandards of the Expansion Joint Manufacturers Association (Birgə İstehsalçılar Assosiasiyasının Genişləndirilmə Standartı)

NACE MR0103 Materials Resistant to Sulfide Stress Cracking in Corrosive Petroleum Refining Environments (Korroziv Neft Emalı Mühitlərində Sulfid gərginliyindən Yaranan Çatlamaya Davamlı Materiallar)

TEMA Standards Set8 th Edition, Standards of the Tubular Exchanger Manufacturers Association (TEMA Standartları Dəsti, 8-ci nəşr, Boru Ticarəti İstehsalçılar Birliyinin Standartları)

Bu standartda müvafiq tərifləri ilə aşağıdakı terminlərdən istifadə edilib:

3.1. halqavari paylayıcı

istilik dəyişdirici borular arasında mayenin bərabər paylanması üçün daxil edilmiş əlavə kamera

3.2. A kateqoriyalı qaynaq birləşməsi

əsas örtük daxilində, diametrində kameralar, ucluqlar və ya keçidlərlə birləşmə, qaynaq edilmiş birləşmə; və ya sahə deformasiya və ya düz başlığın daxilində istənilən qaynaq birləşmə; və ya hemisferik başlıqları əsas örtüklərə birləşmə, diametrində uzlaşan keçidlərə və ya əlaqəli kameralara bağlayan üfüqi qaynaq birləşmələr.

3.3. B kateqoriyalı qaynaq birləşməsi

əsas örtük daxilində diametrində əlaqələndirici kameralar, ucluqlar və keçidlərlər, böyük və ya kiçik sonunda keçidlər və silindr arasında birləşmələr daxil olmaqla, periferik qaynaq edilmiş birləşmə; və ya formalı papaqları əsas örtükləri, diametrdə oxşar keçidləri, ucluqları və ya kameraları birləşdirən periferik qaynaq birləşməsi.

3.4. əlaqələndirici kamera

regeneratorun əlavəsi olaraq, örtüyün və ya regeneratorun qapaqlarını yoxlayır və təzyiq saxlayan örtüyün ayrılmaz hissəsini təşkil edir.

NÜMUNƏLƏR Drenaj halqa şəkilli paylayıcı

borunun xaricində yerləşən, istiliyin paylanmasını təmin edən sahə

3.6. tam səth daxilinə yeridilən qaynaq

qaynaq metalında birləşdirilən komponentlərin tam qalınlığı nəticəsində yaranan qaynaq birləşməsi

3.7. istilik dəyişdirici

xüsusi xidmət üçün, alternativ istismar şərtlərini əhatə edə bilən, bir və ya bir neçə istilik dəyişdirici

mütləq təzyiqi 700 kPa-nı (100 psi) keçən ümumi təzyiqdə hidrogen xidməti

3.9. qurğunun nömrəsi

istilik dəyişdiri üçün istehlakçının identifikasiya nömrəsi

kipkəcin mərkəzində yerləşməklə, kipkəcin üzərindəki boltu bərkitmək üçün istifadə olunan flanslı kipkəc səthindəki çıxıntı

3.11. təzyiq hesablama kodu

istehlakçı tərəfindən müəyyən edilmiş və ya razılaşdırılmış, tanınan standart qab təzyiqi

Nümunələr ASME Bölmə VIII, EN 13445.

boru və boru barmaqlıqlar arasında sızma potensialının azaldılması məqsədi ilə məlum olmayan gücə malik boru – boru şəbəkə qaynaq birləşməsi

hesablama gücü eyni və ya təzyiq hesablama kodu ilə müəyyən edilən mərkəzi boru gücündən daha böyük olan boru – boru şəbəkə qaynaq birləşməsi

4.1. Təzyiq hesablama kodu istehlakçı tərəfindən müəyyən edilməli və ya razılaşdırılmalıdır. Təzyiq komponentləri təzyiq hesablama kodu və Beynəlxalq Standartdan əlavə müvafiq tələblər ilə uyğunluq təşkil etməlidir.

4.2. İstilik dəyişdiricinin konstruksiyası başqa TEMA sinif nəzərdə tutulmayıbsa TEMA ( 8-ci nəşr) Sinif R-ə uyğun olmalıdır.

4.3. Tədarükçü istehlakçı tərəfindən müəyyən edilmiş müvafiq yerli qaydalara uyğunlaşmalıdır.

4.4. Əlavə A məlumat üçün məsləhət görülən mexaniki və layihə detallarını da əhatə edir.

4.5. Əlavə B işarələnmiş elementlərin bu standarta əsaslandığından əmin olmaq üçün, istehlakçı tərəfindən istifadə edilə biləcək yoxlama siyahısını təmin edir.

4.6. Əlavə C məlumat vərəqələrini təmin edir.

4.7. Əlavə D məlumat vərəqələrinin doldurulması üçün tövsiyə olunan məsuliyyət bölgüsünü əks etdirir.

5.1. Tədarükçünün təklifinə hər istilik dəyişdirici qurğusu üçün Əlavə C-də verilmiş doldurulmuş məlumat vərəqəsi, məlumat vərəqəsinə sorğu daxil edilibsə məlumat vərəqəsinə uyğunluğu ifadə edən açıqlama daxil olmalıdır.

5.2. TEMA-da (8-ci nəşr), 1-ci Bölmədə göstərilən nomenklatura ilə tam müəyyən edilməyən layihələr konstruksiyanın detallarını təsvir edən eskizlərlə müşayiət edilməlidir.

5.3. Əgər həlqəvi paylayıcı təmin edilibsə, tədarükçü təklif olunan konstruksiyanın tipini müəyyən etməlidir.

5.4. Tədarükçü ehtiyacını müəyyənləşdirməli, lazım gəldikdə, istehlakçı tərəfindən təmin edilən şərtlərə müvafiq olaraq, istini genişləndirən kompensatorları daxil etməlidir. Tədarükçü təklif olunan konstruksiyanın vəziyyəti haqqında məlumat verməlidir.

5.5. Təklif istehlakçının bütün tələblərinin təsvirini, istisnaların təfərrüatı ilə özündə əks etdirməlidir.

5.6. Yığılan istilik dəyişdirici üçün tədarükçü, istehlakçı tərəfindən təklif edilən başqa hallar istisna olmaqla, aşağıdakı komponentləri təmin etməlidir:

a) birləşmiş ucluqlar üçün bolt, qayka və kipkəclər;

b) birləşmiş dayaqlar üçün şayba və boltlar;

5.7. Istehlakçı tərəfindən təklif edilən başqa hallar istisna olmaqla, tədarükçü aşağıdakı maddələr üzrə xüsusi qiymət sorğusunu təmin etməlidir:

a) TEMA-ya (8-ci nəşr) əsasən, Şəkil E-4.13-2-yə uyğun halqa və kipləşdiricidən (salnik) ibarət sınaq komponenti və ya hər hansı bir istilik dəyişdirici və ya üzən başlıqlı istilik dəyişdiriciləri qrupları üçün ekvivalent;

b) bir istilik dəyişdirici üçün bir ehtiyat kipkəc dəsti.

6.1. Plan eskizləri və digər köməkçi məlumatlar

6.1.1. Tədarükçü istehlakçının nəzərdən keçirməsi məqsədilə hər istilik dəyişdiri üçün plan eskizləri təqdim etməlidir. Çertyojlar aşağıdakı məlumatları əks etdirməlidir:

a) xidmət, məhsulun nömrəsi, layihənin adı və olduğu yer, istehlakçının sifariş nömrəsi, tədarükçünün mağaza orderinin nömrəsi və digər xüsusi identifikasiya nömrələri;

b) hesablanan təzyiq, sınaq təzyiqi, hesablanan temperatur, hesablanan minimum metal temperaturu və istilik dəyişdiricinin yoxlanması və idarə olunması üzrə məhdudiyyətlər;

c) korroziya vəziyyətində və boru daxili və örtük daxili üzrə hesablanan temperaturda icazə verilən maksimum işçi təzyiq (MAWP);

d) birləşmələrin ölçüləri, yeri, təyinatı, montajı, axının istiqaməti və əgər flansslıdırsa, norması və üzlüyü (astarı);

e) mufta ölçüləri, norması və montajı;

f) dəstəklərin ölçüləri, istiqaməti və yeri, bolt dəlikləri və yuvaları daxil olmaqla, yığma metodu;

g) istilik dəyişdiricinin bütün ölçüləri;

h) boru bağlamasının aradan qaldırılması;

i) su ilə boş və ya dolu istilik mübadilə qurğusunun kütləsi və 25 kq (60 Ib) ağırlıqdan artıq çıxarıla bilən komponentlərin çəkisi (məs., çıxarıla bilən boru bağları, kanal, kanal örtüyü və qızdırıcı örtük);

j) istilik mübadilə qurğusunun hər tərəfi üçün müəyyən edilmiş korroziya ehtiyat səviyyəsi;

k) müvafiq kod və istehlakçının dəqiqləşdirilməsi üçün istinadlar;

I) qaynaq sonrası istilik işlənməsi üzrə tələblər;

m) radioqrafik sınaq üçün tələblər;

n) materialların təsirə məruz qalma sınağı üzrə tələblər

o) səthin hazırlanması və rənglənməsi üçün tələblər;

p) kipkəc materialları;

q) izolyasiyanın qalınlığı;

r) genişləndirmə birləşmələrinin, haqavari paylayıcıların və başqa xüsusi komponent və ya qapaqların montajı;

s) lövhəciklərin, montaj ilmələrinin, torpaqlama qısqacları və ya digər bərkidicilərin yeri və montajı;

t) İstilik dəyişdiricinin ağırlıq mərkəzinin yerləşməsi;

u) birləşmələrdə istehlakçı tərəfindən müəyyən edilmiş qüsur və məqamlar;

6.1.2. İstehlakçı tərəfindən müəyyən edilibsə, tədarükçü axın yaradan vibrasiya təhlili təqdim etməlidir;

6.2. Plan eskizləri nəzərdən keçirildikdən sonra tələb olunan məlumat

6.2.1. Növü və materialı daxil olmaqla, kipkəc detalları ayrıca çertyojda göstərilməlidir. Bu çertyojun istifadəsi üçün heç bir məhdudiyyət qoyulmamalıdır;

6.2.2. Əgər istehlakçı tərəfindən müəyyən edilibsə,təzyiq hesablama koduna əsasən tələb olunan keyfiyyətli qaynaq proseduru, spesifikasiyaları və prosedurun təsnifatı haqqında qeydlər təqdim edilməlidir.

6.2.3. Plan eskizləri üzrə istehlakçının baxışını nəzərə alaraq, tədarükçü istehlakçını bütün ətraflı çertyojlar ilə təmin etməlidir. Bu istilik dəyişdiricini təsvir etməyə imkan yaradacaq və ən azı aşağıdakı məlumatı əks etdirəcək:

a) hər hissənin gərginlik hesablamaları üçün mühüm olan ölçü və materiallar ilə ümumi və kəsişən qrup şəkilləri;

b) birləşmələr haqqında məlumatlar, aşağıdakılar daxil olmaqla:

- borunun təsviri və hər keçiddə nömrə,

- arakəsmələrin sayı, çarpaz şəkilli arakəsmə, şəkildə arakəsmələri göstərən eskiz və təyinat,

- bütün möhürləmə və sürüşmə zolaqlarının detalları və yerləri,

- bağlayıcı çubuqlar və ayırıcıların yerləşməsi və detalları,

- dəstək lövhələrinin yerləşməsi və detalları,

- boru dəlikləri və boru şəbəkəsinin detalları, o cümlədən, tələb olunduğu halda, üzlük və ya qaynaq maketi,

- kipkəclərin çertyojları,

- arakəsmə lövhələrinin detalları;

c) qaynağın materialı, qaynağın nominal qalınlığı, qaynağın yeri və müvafiq qeyri-dağıdıcı sınaq metodu daxil olmaqla, hər təzyiq saxlayan qaynağın detalları;

d) qeyri-təzyiq əlavələri üçün hər qaynağın və qaynağın nominal qalınlığının detalları;

e) material spesifikasiyası daxil olmaqla, materialların tam siyahıları;

f) istiliyi genişləndirmə kompensatorunun detalları;

g) qaynaq örtüyün və yapışdırıcının detalları;

h) hər istilik mübadilə qurğusu üçün qaynaq birləşmələrinin və qaynaq prosedurlarının sayı daxil olan qaynaq xəritəsi;

i) quraşdırma, qaynaq, genişləndirmə, yoxlama daxil olmaqla, boru-barmaqlıq birləşmələrinin detalları;

k) qaldırılma və işlənmə daxil olmaqla, quraşdırma və təmir üçün xüsusi təlimatlar.

6.2.4. Tədarükçü istehlakçıya nəzərdən keçirmək üçün aşağıdakı sənədləri təqdim etməlidir:

a) Bütün istilik dəyişdiricilərin təzyiq saxlanılma komponentləri üçün mexaniki çertyojlar. Əgər hesablamalar kompyuterdə aparılırsa, hesablama prosedurlarının başa düşülməsini asanlaşdırmaq məqsədi ilə bütün giriş və çıxış məlumatları ətraflı izah edilməlidir. Təzyiq hesablama kodu və TEMA-nın müvafiq bölmələrində düsturlara istinad edilir.

b) Seysmik, külək, nəqliyyat və / və ya boru yüklərinin daşınması əsasında edilən hesablamalar, əgər bu yüklər istehlakçı tərəfindən təmin edilirsə.

c) Flanslı birləşmələrin montajı üçün təklif olunan prosedurlar, əgər nəzarətli bolt sıxma prosedurları (hidravlik qayka açarları və hidravlik gərginlik cihazlar) istifadə edilirsə. İstənilən sürtgü yağları göstərilməlidir.

D) Montaj edilən istilik dəyişdiricilərin ucluqları üzərində tətbiq edilən termal yüklərin hesablamaları.

6.2.5. Əgər istehlakçı müəyyən edibsə, tədarükçü qaldırıcı və dartıcı cihazların dəstəkləri üçün montaj hesablamalarını təmin etməlidir.

6.2.6. Yekun rəydən sonra, tədarükçü bütün tələb edilən çertyojları və qaynaq prosedurlarını yenidən nəzərdən keçirməli və hər səhifədə tarixi qeyd edərək aşağıdakı sözləri yazmalıdır:

“QURAŞDIRMA ÜÇÜN SERTİFİKATLAŞDIRILIB”.

6.3. Hesabatlar və qeydlər

İstilik dəyişdirici komplektləşdirildikdən sonra, tədarükçü istehlakçı tərəfindən müəyyən edilmiş format və keyfiyyət göstəricilərinə uyğun sənədlər ilə təmin etməlidir:

b) “SERTİFİKATLAŞDIRILMIŞ İNŞA PASPORTU” işarəsi ilə işarələnmiş bütün plan və çertyojlar;

c) bütün həyata keçirilən təsir sınaqlarını təsdiq edən qeyd;

d) borular daxil olmaqla, bütün təzyiq hissələri üçün sertifikatlaşdırılmış zavod sınaq məlumatları; (hesablamaların hər materialın sınaq məlumatı müvafiq nömrəsi ilə müəyyən olunur);

e) bütün ehtiyat hissələrinin əldə edilməsi üçün uyğun miqdarı, təsviri, material spesifikasiyası və identifikasiyanı əhatə edən, materialların tam təsdiq olunmuş fakturası;

f) bütün qaynaq sonrası istilik işlənmələrinin temperatur qrafikləri;

g) təzyiq hesablama koduna uyğun olaraq, istehsalçının tamamlanmış göstərici hesabatı;

h) şəkil lövhəsi və ya faksmail(faks məlumatları);

i)“SERTİFİKATLAŞDIRILMIŞ İNŞA PASPORTU” ilə işarələnmiş bütün mexaniki çertyojlar;

j) qeyri-dağıdıcı sınaq (NDE(keyfiyyətin yoxlanması sınağı) xəritəsi;

k) radioqrafik, maqnit-hissəcik, maye-penetrant, ultrasəs, sərtlik, təsir, müsbət material identifikasiyası (PMI) və başqa çertyojlar daxil olmaqla, bütün NDE əlaqəli məlumatlar;

i) boru-boru şəbəkə sızma-testinin nəticələri;

m) qrafik və ya sertifikatlaşdırma şəklində hidrostatik test qeydləri.

7.1. Hesabi temperatur

7.1.1. İstehlakçının tələbinə uyğun olaraq, bütün istilik dəyişdiriciləri hər tərəfdə iki temperatur eskizinə malik olmalıdır, layihə üzrə nəzərdə tutulan maksimum temperatur və layihə üzrə minimum metal temperaturu eskizi (MDMT),

(məs., Əlavə C-də göstərildiyi kimi).

7.1.2. Örtük daxili və boru daxili mayelərin təsirindən yaranan komponentin hesabi temperaturu (xarici boltlama daxil olmaqla) örtük daxili və ya boru daxili temperaturun hansı daha kəskindirsə, o səviyyədə olacaq.

7.1.3. İstiliyi genişləndirən kompensatorun qurulması üçün lazım olan çertyojlar istehlakçı tərəfindən təmin olunmalıdır ( məs., Əlavə C-də göstərildiyi kimi).

7.2. Korroziya qatı üçün astar

7.2.1. Əgər astar istifadə olunursa (qaynaq tikişi daxil olmaqla) astarın tam qalınlığı korroziya qatı üçün istifadə edilməlidir: əgər təyinat başqa cür müəyyən edilməmişsə və ya istehlakçı tərəfindən təsdiqlənmişsə.

7.2.2. Borular genişləndirildiyi halda, boru şəbəkəsinin borunun üz tərəfindəki astarının minimum qalınlığı 10 mm-dən (3/8 düym) az və borular boru şəbəkəyə qaynaq edildiyi halda isə, 5 mm-dən (3/16 düym) az olmamalıdır. Müəyyən kimyəvi tərkibi təmin etmək üçün, qaynaq örtüyü ən azı 1,5 mm (1/16 düym) qalınlığa malik olmalıdır.

7.3.1. Çıxarıla bilən istilik dəyişdiricilərin sabit örtük dayaqları kütlə uzununa, qüvvəsi 150%-ə bərabər dözən istilik dəyişdiricinin mərkəzində tətbiq olunur. Dayaqlar üçün kəsmə gərginliyi materialının axıcılıq gərginliyindən 40%-dan çox olmamalıdır.

7.3.2. Üfüqi istilik dəyişdiriciləri müvafiq şəraitlərdə istilik dəyişdiricinin saxlanması üçün hesablanmış iki və ya daha artıq boru dəstəyi ilə təmin olunmalıdır. Boru dayağı aşağıdakı dizayna malik olmalıdır:

a) Dayaqlar balans-dayaq lövhələrə bağlanmalıdır.

b) Dəstəyin oturacaq səthi örtüyün ən azı üçdə bir hissəsini təşkil etməlidir.

c) Balans-dayaq lövhələri örtük ilə eyni nominal kimyəvi tərkibə malik olmalı və davamlı olaraq istilik dəyişdiricisinə qaynaqlanmalıdır.

d) Balans-dayaq lövhələri şaquli mərkəz xəttində diametri 6 mm (1/4 düym) olan havalandırma dəlikləri ilə təmin olunmalıdır.

e) Balans-dayaq lövhələri ən azı 6 mm (1/4 düym) qalınlığa və radiusu azı 25 mm (1 düym) olan dairəvi uclara malik olmalıdır.

7.3.3. Yığılıb çıxarıla bilən istilik dəyişdiricinin aşağı örtükləri boru birləşmələrinin əyilməsinə səbəb olmadan yüksək təsirli yüklərin qəbul edilməsini təmin etmək məqsədilə layihələndirilməlidir.

7.3.4. Tədarükçünün dizaynı üzrə yığılmış istilik dəyişdiricinin ara dayaqlarının üzləri arasında təxminən 6 mm (114 düym) ölçüdə ehtiyat şayba olmalıdır.

7.3.5. Horizontal istilik dəyişdiriciləri üçün dəliklər bütünlükdə lövhələrdə, yalnız istilik genişləndirilməsi və ya sıxılması səbəbindən uzununa hərəkətə imkan verən dayaq lövhələrdən birində təmin olunmalıdır. Aralığın eni lövbər boltun diametrinə müsbət 8 mm (5/16 düym) bərabər olmalıdır. Aralığın uzunluğu uzununa hərəkət üçün lövbər boltun diametrinə müsbət 8 mm (5/16 düym) uyğun olmalıdır.

7.4. Stasionar başlıqlar

7.4.1. Struktur möhkəmləndirici təzyiqi saxlamaq üçün istifadə edilə bilməz.

7.4.2. Arakəsmə lövhələrin qalınlığını hesablamaq üçün istifadə edilən təzyiq diferensialı TEMA (8-ci nəşri), RCB-9.132-yə uyğun olaraq bütün qurğu üzrə yol verilən boru daxili təzyiqin düşməsi mümkün olmalıdır.

7.5.1. Üzən başlıqların boltlama işi TEMA (8-ci nəşr), Bölmə 5, RCB-11-ci bəndinə uyğun olmalıdır. Boltlar arasında məsafə və boşluqlar TEMA tərəfindən məsləhət görülən minimumdan aşağı olmamalıdır.

7.5.2. Üzən başlıqların boltlanması asanlıqla mümkün olmalı və örtükləmənin sonunda və üz örtüyü çıxarıldığı zaman üzən başlıqların boltları və örtük flansı arasının təmizlənməsi üçün müvafiq açar (qayka açarı) olmalıdır.

7.5.3. Qablaşdırılmış üzən başlıqlı baca borusu və qablaşdırılmış üzən boru şəbəkə çertyojları istifadə edilə bilməz (məs., TEMA-nın P və W tipləri)

7.5.4. Əgər istehlakçı tərəfindən başqa cür müəyyən edilməmişdirsə, üzən başlıqlar hər iki tərəfdə hesabi təzyiqə, digər tərəfdən atmosfer təzyiqi və ya vakuum təzyiqinə(əgər müəyyəndirsə) uyğun qurulmalıdır. Münasib sürüşən başlıqların çertyoj nümunələri şəkil 1-də göstərilmişdir.

a) Halqa və dövrə konstruksiyası

b) Flanslı və dövrə konstruksiyası

c) Tərkib konstruksiyası

3. dövrə-anten reflektoru

4. tam yayılma qaynağı

6. inteqral maşın örtüyü

7.5.5. Daxili üzən başlıq örtükləri, kipkəc oturacaq səthindən başqa bütün islanmış səthlərdə müəyyən korroziya qatına malikdir. Müəyyən olunmuş korroziya qatı üzən başlıqlarla cihazın arxa tərəfinə daxil edilməlidir.

7.6.1.1. Əgər istehlakçı tərəfindən başqa cür müəyyən və ya təsdiq edilməyibsə, boruların minimal xarici diametri 19,05mm (3/4 düym) olmalıdır.

7.6.1.2. Boru divarının qalınlığı, əgər istehlakçı tərəfindən başqa cür müəyyən və ya təsdiq edilməyibsə, dizayn şərtlərindən asılı olaraq, ən azı Cədvəl 1-də göstərilən rəqəmlərə uyğun olmalıdır.

Karbonlu polad, yüngül lehimli polad (maks. 9 % xrom), aluminium və aluminium ərintisi

Mis və mis ərintiləri

Yüksək lehimli [austenitik. ferritik və austenitik/ferritik (dupleks)] polad və digər əlvan materiallar

Az çıxıntılı borular üçün bu göstərici diametrin kökündə minimum qalınlıqdır

7.6.1.3. U-əyilmə radiusu borunun nominal xarici diametrindən 1,5 dəfədən az olmamalıdır.

7.6.2. Boru şəbəkələri

7.6.2.1. Stasionar boru barmaqlıqları aşağı hissədə yerləşən şaquli istilik mübadiləediciləri üçün, bağlama yerində keçirilməsi uyğun vasitə ilə təmin edilməlidir. Əgər yaxalıq boltlar və ya dəlinmiş açıq dəliklər istifadə olunursa, ən azı dördünü təmin etmək lazımdır. Onların yerləşməsi çertyojlarda əks olunmalı və boru şəbəkəsinin OD00 hissəsi üzərində möhürlənməlidir.

7.6.2.2. Boru dəliyinin kənarı və bütün kipkəc yivlərinin kənarları arasında məsafə genişləndirilmiş boru – boru şəbəkə birləşmələri ilə 1,5 mm (1/16 düym) və möhürlə-qaynaqlanmış və ya güclə-qaynaqlanmış boru – boru şəbəkə birləşmələri üçün 3 mm-dən (1/8 düym) az olmamalıdır.

7.6.2.3 Əgər təyinat başqa cür müəyyən edilməmişsə və ya istehlakçı tərəfindən təsdiqlənmişsə, boru şəbəkəsi hər iki tərəfdən hesabi təzyiqinə, digər tərəfdən atmosfer təzyiqinə və ya vakuum təzyiqinə (əgər müəyyəndirsə) uyğun qurulmalıdır

7.6.2.3. Tam diametrli stasionar boru şəbəkələri çıxarıla bilən şəbəkəli dəyişdiricilərlə təmin olunmalıdır (bax TEMA (8-ci nəşr), Şəkil N-1.2, Tip 8 stasionar başlıq). Bu boru şəbəkə sancaqdan və ya yivli dəlikdən istifadə etməklə kipkəc möhürlə saxlanmaq üçün işlənib hazırlanmalı və başlıq qurulmadan örtüyün hidrosınaq etməyinə şərait yaradır.

7.6.3. Arakəsmələr və dayaq lövhələri

7.6.3.1. Karbonlu poladlı və ya yüngül lehimli poladlı (maks. 9 % xromium) çarpaz arakəsmələrin və dirək lövhələrinin qalınlığı korroziyaya icazə verilən səthdən iki dəfə çox olmalıdır.

7.6.3.2. Çarpaz arakəsmələr və dirək lövhələr drenajı asanlaşdırmaq üçün 10 mm (3/8 in) hündürlükdə yuvaya (nova) malik olmalıdır.

7.6.3.3. Əgər örtük daxili uzununa arakəsmələr istifadə olunursa, onda uzununa arakəsmə ilə bitişik borular arasında 3 mm (1/8 düym) məsafə olmalıdır.

7.6.4. Zərbədən mühafizə

7.6.4.1. Əgər TEMA (8-ci nəşr), RCB-4.61, tərəfindən tələb olunarsa, istehlakçı və tədarükçünün razılığına müvafiq olaraq, zərbədən mühafizə lövhələri arakəsmələri və ya boru bağlaması üzrə millər, halqvarı paylayıcılarla və başqa vasitələrlə təmin olunmalıdır.

7.6.4.2. Əgər zərbə lövhə arakəsməsi istifadə olunursa, o, ucluq ağzı proyeksiyasının kənarlarından ən azı 25 mm (1 düym) genişləndirilməlidir.

7.6.4.3. Əgər zərbə lövhə arakəsməsi istifadə olunursa, örtüyün girişi və bağlamanın giriş sahələri (TEMA müəyyən etdiyi kimi) ucluğun girişinin axın sahəsindən az olmamalıdır.

7.6.4.4. Zərbə lövhə arakəsməsinin nominal qalınlığı 6 mm-dən (1/4 düym) az olmamalıdır.

7.6.4.5. Zərbə lövhə arakəsməsi, vibrasiya zamanı mexaniki zərərdən qaçmaq üçün, eyni dərəcədə dəstəklənməlidir (məs., ən azı iki ayırıcının qaynağı ilə)

7.6.4.6. Deşilmə təsirinə malik olan lövhə arakəsmələr istifadə edilə bilməz.

7.6.5. Dolayı-möhürlənən cihazlar

7.6.5.1. Dolayı-möhürlənən cihazlar (Şəkil 2-də olduğu kimi möhürlənmiş barlar, model borular və ya birləşdirilən millər) qeyri-izotermik xidmət üçün istifadə olunmalıdır, əgər dolayı təmizlənmə 16 mm-dən (5/8 düym) çox olarsa və aşağıdakı kimi yerləşərsə:

a) Əgər kənarları kəsilmiş arakəsmələr arasında məsafə altı boru səviyyəsində və ya aşağıdırsa, arakəsmə kəsmələr arasında təxminən yarıda yerləşən tək möhürlə təmin olunmalıdır.

b) Əgər kənarları kəsilmiş arakəsmələr arasında məsafə altı boru səviyyəsindən çoxdursa, bir neçə möhürlə təmin edilməlidir. Möhür arakəsmələr arasında hər beş-yeddi boru səviyyəsində yerləşməlidir, arakəsmə kəsmənin kənarlarından 75 mm (3 düym) çox olmayan xarici möhür ilə möhürlənməlidir.

7.6.5.2. Periferal dolayı möhürlər eninə arakəsmənin periferal kənarlarından boru bağlamasının daxilində genişlənir, bununla belə yaxın boruya olan ara borular arasında nominal aradan çox olmur.

7.6.5.3. Daxili dolayı möhürlər borular arasında nominal aradan artıq olmamaq şərti ilə qurulmalıdır.

7.6.5.4. Dolayı-möhürlənən cihazlar mexaniki təmizləmə zolaqlarının maneəsini minimuma endirmək üçün yerləşməli və ya asanlıqla çıxarıla biləcək olmalıdır. Davamlı təmizlik zolaqları kvadrat (90 °C) və dövrəli kvadrat (45 °C) üçün saxlanılır

7.6.5.5. Möhür zolaqlarının nominal qalınlığı eninə arakəsmələrin nominal qalınlığına və ya daha az 6 mm-ə (1/4 düym) uyğun olmalıdır.

7.6.5.6. Dolayı möhürlü zolaqlar eninə arakəsmələrə bir tərəfdən davamlı qaynaq vasitəsilə bərkidilməlidir.

7.6.5.7. Möhür zolaqlarının ön və arxa kənarları radius və ya faset ilə təmin olunmalıdır ki, bağlamanı daxil edən və çıxaran zaman örtüyə zərər dəyməsin.

7.6.5.8. Periferal dolayı möhürləmə zolaqları bağlamanın giriş və ya çıxışını məhdudlaşdırmamalıdır.

1. arakəsmənin periferik kənarı

2. bağlantı çubuqları, model borular və ya hamar metal

3. kəsmə arakəsmənin kənarı

4. hamar U-boru dirsəyi

5. möhürlərin detalı və borunun arası

8. aralıq: borular arasında nominal aradan artıq olmur

9. mərkəzdə yeganə möhür

10. çoxlu sayda möhür, eyni paylanmış

11. kəsmə arakəsmənin kənarı

12. U-boru dirsəyinin düz səthi

15. periferik bağlama dolayı zolağı

16. daxili bağlama dolayı zolağı

7.6.6. Bağlamanın sürüşən barmaqlığı

7.6.6.1. 5450 kq-dan (12000 Ib) çox kütləyə malik dəyişilə bilən borular üçün, bağlamanın çıxarılmasını asanlaşdırmaq məqsədi ilə davamlı sürüşmə səthləri təmin olunmalıdır.

7.6.6.2. Əgər sürüşmə barmaqlıqları istifadə edilirsə, aşağıdakılar təmin olunmalıdır:

a) Minimum iki sürüşmə barmaqlığı təmin olunmalıdır.

b) Onlar ucluq proyeksiyalaşdırılan sahəsinə yerləşdirilməməlidir.

c) Onlara eninə arakəsmələr və dəstək lövhələr qaynaq olunmalıdır.

d) Onlar arakəsmənin xarici diametri və dəstək lövhələrinin arxasına 0,8 mm (1/32 düym) dik çıxmalıdır.

e) Bağlamaları daxil edərkən və çıxararkən zərər dəyməməsi üçün, onların ön və arxa kənarları radius və ya faset ilə təmin olunmalıdır.

7.6.7. Borunun- boru şəbəkəyə birləşməsi

Əgər istehlakçı tərəfindən başqa cür müəyyən və ya təsdiq edilməyibsə, ancaq borunun-boru şəbəkəyə birləşməsi genişləndirilməlidir. Əgər qaynaq birləşmələri müəyyən edilibsə, birləşmə aşağıdakı üsullardan biri ilə həyata keçirilməlidir:

a) yalnız güc qaynağı;

b) güc qaynağı və genişləndirilmiş;

c) möhür qaynağı və genişləndirilmiş.

7.7. Ucluqlar və digər birləşmələr

7.7.1. DN 40 (NPS 1%) və daha böyük birləşmələr flanslı olmalıdır. İstehlakçı tələb olunan flans hesablama kodunu müəyyən etməlidir (məs. ASME 816.5).

7.7.2. Əgər qaynaq birləşmələri müəyyənləşmişdirsə, onlar əyri olmalıdır.

7.7.3. DN 40-dan (NPS 1%) kiçik olan qeyri-flans birləşmələr ASME 8 16.11 sinif 6000-ə bərabər ekvivalent muftalar ilə döymə yolu ilə möhürlənməli və ya qaynaq armaturu ASME 8 1.20.1 ekvivalentə bərabər iti uclu yivlər ilə möhkəmləndirilməli və ya təzyiq hesablama kodu ilə müəyyən edilməlidir. Yivli birləşmələr hidrogen və turşu xidmətlərində istifadə edilə bilməz.

7.7.4. Flans birləşmələr aşağıdakı növlərdən biri olmalıdır:

a) bütöv döymə şəkilli flans;

b) döymə qaynaq flansına qaynaq edilmiş boru və ya döymə silindir;

c) boş flansa qaynaq olunmuş boru, 7.7.5.-ci bənddə qeyd olunan istisna olmaq şərti ilə.

7.7.5. Sürüşən flanslar aşağıdakı şərtlər altında işlənə bilməz:

a) 2 100 kPa-dan(300 psi) daha çox olan hesablanan təzyiqdə;

b) 400°C-dən (750 OF) daha çox hesablanan temperaturda;

c) korroziyadan qoruma 3 mm-dən (1/8 düym); daha çox olduqda;

e) dövü xidmət, təzyiq hesablama kodu köhnəlmə analizi tələb edirsə;

7.7.6. Flanslı birləşmələrin proyeksiyası qurğunu çıxarmadan boltları flansın hər iki tərəfindən çıxarmağa imkan verir. Qurğunun qalınlığı istehlakçı tərəfindən müəyyən edilir.

7.7.7. Bütöv qüvvətləndirilmiş ucluq elə qurulmalıdır ki, ucluğun boynundan gücləndirmə müdaxiləsi olmadan standart açarlar qaykanın ölçüləri ilə üst-üstə düşsün.

7.7.8. Əgər kimyəvi-təmizləmə birləşmələri istehlakçı tərəfindən müəyyən edilirsə, onların nominal ölçüsü ON 50-dən (NPS 2) az olmamalıdır.

7.7.9. Birləşmələrin quruluşu yüklərin ağırlığı və anları nəzərə almaqla, istehlakçı tərəfindən müəyyən edilməlidir.

7.8. Flanslı xarici çevrə birləşmələri

7.8.1. Kanal və örtük xarici çevrə birləşmələri boltlar vasitəsilə quraşdırılmalıdır.

7.8.2. Əgər istehlakçı tərəfindən başqa cür müəyyən və təsdiq edilməyibsə, xarici çevrə birləşmələri üçün flanslar döyülmüş qaynaq növü kimi olmalıdır.

7.8.3. Istehlakçı tərəfindən müəyyən olunmayıbsa, çıxıntılar istifadə olunmalı deyil, belə ki, çıxıntılar daxili şaybalı (yivli) flanslarda yerləşdirilməlidir.

7.8.4. Montajdan sonra flanslar arasında nominal məsafə 3 mm-dən (1/8 düym) az olmamalıdır. Həddindən artıq bolt yükünün səbəb olacağı flansların radial pozuntusunu yoxlamaq üçün flanslar arasında ara bolt dairəsi daxilində genişlənəcək.

7.8.5. Flanslar ASME B 16.5 və ya təzyiq hesablama kodunun tələb etdiyi ölçüdə interval və ya arxa üzlü olmalıdır.

7.8.6. Bərkidici şaybalar qayka altında 38 mm (11/2 düym) və daha artıq diametrə malik bütün boltlar ilə təmin olunmalıdır. Şaybalar ən azı 6 mm (114 düym) qalınlıqda olmalıdır.

7.8.7. Əgər bolt sıxma cihazları istehlakçı tərəfindən müəyyən edilirsə, ucluq və çevrə flanslar adekvat araya uyğun hesablanmalıdır.

7.8.8. Stasionar boru bşəbəkə flans montajı, boru daxili və örtük daxili kipkəcin eyni tipinə uyğun qurulmalıdır.

7.8.9. Qısamüddətli zərbəyə davamlılıq əsasında yaranan mümkün gərginliklər flansların, kipkəc boruların və kipkəc hamar örtüklərin qurulmasında istifadə edilə bilməz.

1. Bu mümkün gərginliklər daimi deformasiyaya səbəb ola bilər.

2. ASME 2-ci bölməsində, bəzi yüksək nikel ərintilərinin mümkün gərginlikləri bu üsulla yarana bilər.

7.9. Kompensatorlar (genişləndirmə birləşmələri)

7.9.1. Kompensatorlar nazik və ya qalın divar körüklü ola bilər (məs., flanslı və ya flanslı və mayeli).

7.9.2. Nazik divar körüklü kompensatorlar aşağıdakılara uyğun olmalıdır:

a) Onlar daxili zərərdən qorunmaq üçün boru daxilinə montaj edilmiş metal layner ilə qorunur. Laynerin materialı bərkidiləcək material ilə uyğunluq təşkil etməlidir. Karbonlu polad layner ən azı 6 mm (1/4 düym) qalınlıqda olmalıdır. Paslanmayan polad və ya başqa qarışıq laynerlər ən azı 6 mm (1/4 düym) qalınlıqda olmalıdır. Şaquli montaj olunmuş körük üçün, layner yuxarı hissəyə bərkidilməli və sərbəst drenajı təmin etmək üçün aşağı açıq olmalıdır.

b) Onlar göndərmə, istifadə və istismar müddətində xarici zərbədən qorunmaq üçün metal örtük ilə qorunur.

c) Onlar təzyiq hesablama kodunun tələblərinə uyğun qurulmalıdır. Heç bir halda istifadə müddəti EJMA hesablamalarına uyğun olaraq, 1 000 normal idarə dövründən az olmamalıdır.

d) Onlar uzunsov qaynaq tikişlərinə malik silindrdən qurulan körüklərdən ibarətdir.

e) Membran qaynaqları, bərkidici qaynaqlar daxil olmaqla, maye-penetrant üsulu ilə 100 % yoxlanmışdır. Qəbul meyarları təzyiq hesablama koduna uyğun olmalıdır

f) Daşınma və emal müddətində zərərdən qorunmaq üçün, onlar dirsəklər ilə qurulur. İdarə etmədən əvvəl dəyişmə və nizamlamanı tələb edən dirsəklər tam aydınlaşdırılmalıdır.

g) Sürüşən qapaqlı model boru kompensatorları daimi dirsəklər ilə uyğunlaşdırılmalıdır ki, üz örtüyü çıxarılan zaman saxlama və hidrostatik sınaqlar ərzində örtüyü qorusun. Dirsəklər kompensatorların bütün dizayn hərəkətlərinə imkan verməlidir.

7.10.1. Hidrokarbon və buxar xidmətlərində olan kipkəclər, yumşaq kipkəc möhürü ilə cüt divarlı metal, bərk metal, yumşaq kipkəc-möhür üzlü dişli metal, yumşaq kipkəc-möhür üzlü və ya spiral şəkilli büzməli metaldan olmalıdır

7.10.2. Yumşaq kipkəc möhürü ilə cüt divarlı metal, bərk metal, yumşaq kipkəc-möhür üzlü dişli metal, yumşaq kipkəc-möhür üzlü kipkəclər üçün araqatın kənarları kipkəcin perimetr hissəsinin materialı ilə eyni olmalıdır. Manjetin kənarları perimetr kipkəcinin sıxılmasına və ya oturmasına mane olmamaq şərti ilə hesablanıb qurulmalıdır.

7.10.3. Əgər OD kipgəc qatı 610 mm –dən (24 düym) aşağı və ya ona bərabərdirsə, perimetr hissəsi konstruksiyanın bir hissəsi olacaq (qaynaqlanmamış). Əgər OD kipgəc qatı 610 mm-dən (24 düym) artıq olarsa, perimetr hissədə qaynaqların maksimal həcmi aşağıda göstərilənlərdən artıq olmamalıdır:

a) Cüt kipkəclərdə perimetr hissədə bir qaynaqdan çox qaynaq olmamalıdır.

b) Digər kipkəc növlərində perimetr hissədə iki qaynaqdan çox qaynaq olmamalıdır və ya 00 /610 mm (24 düym) nisbətdən çox olmayan kipkəc.

7.10.4. Kipkəc qaynaqları aşağıdakı şərtlərə uyğun olmalıdır:

a) Kipkəcin perimetr hissəsində edilən qaynaq davamlı və yayılmış olmalıdır. Bu qaynaq sahələrinin hamarlılığı, örtüyü və kəsişməsi kipkəcin qalan perimetrinə uyğun olmalıdır. Əməliyyata qədər çıxarılma və ya nizamlama aydın şəkildə müəyyənləşməlidir.

b) Qaynaqlar perimetr kipkəcinin və ya keçici çubuqların örtülməsinə və ya sıxılmasına mane olmamalıdır.

7.10.5. Astarları bərkitmək üçün yapışdırıcılar istifadə olunursa, onlar özək (məsələn xlorid tərkibi) ilə uyğun olmalıdır.

7.10.6. Cüt divarlı kipkəclər aşağıdakılarla ilə uyğunluq təşkil etməlidir:

a) Onlar metala tamamilə yaxın doldurucu material ilə istehsal edilir.

b) Doldurucu materiallar elə seçilməlidir ki, istehsal zamanı heç bir deqradasiya baş verməsin (məs., qaynaq).

7.10.7. Dişli kipkəclər aşağıdakı şərtlərlə uyğunluq təşkil etməlidir.

a) Qaynaq edilən dişli hissənin başlığı, kipkəcin qalan hissələri ilə müqayisədə hamar olmalıdır. Çuxurlar standart profilə uyğun olmalıdır.

b) Metal özəkdə qalınlıq dəyişmələri 25,4 mm (1 düym) sıra boyunca 0,13 mm-dən (0,005 düym) çox olmamalıdır. Əgər qaynaqlar mövcuddursa, sıraların mərkəzi qaynaqların mərkəzində yerləşməlidir.

c) Onlar əks möhürləmə səthinin üzləşmə birləşməsi ilə və ya özək daxilində qaynaqlar ilə üst-üstə düşmür.

d) Xarici diametr 1 m-dən (40 düym) az olarsa, onlar bir parçalı davamlı üzlük materiallara malikdir.

e) Xarici diametr 1 m-dən (40 düym) və ya daha böyükdürsə, astar materialın kəsişməsi 1,5 mm-dən (1/16 düym) 3 mm-ə qədər (1/8 düym) olacaq, birləşmə yerlərində dəyişkən-qrafit astar istifadəsi istisna olmaqla.

7.10.8. Qatlı metal kipkəclər aşağıda göstərilən şərtlərə müvafiq olmalıdır:

a) Özəyin minimal qalınlığı 0,46 mm (0,018 düym) malik olmalıdır.

b) Onlar qaynaq olunan sahədə kipkəc profilinə uyğun olan büzmələrdən ibarət olmalıdır.

c) Onlar əks möhürləmə səthinin üzlük birləşməsi ilə və ya özək daxilində qaynaqlar ilə üst-üstə düşən astar birləşmələrə malik olmamalıdır.

d) Xarici diametr 1 m-dən (40 düym) azdırsa, onlar bir parçalı davamlı astar materiallara (birləşməsiz) malikdir.

e) Xarici diametr 1 m-dən (40 düym) və ya daha böyükdürsə, birləşmə(boşluğu olmayan) yerlərində — dəyişkən qrafit astar istifadəsi istisna olmaqla, astar materialın kəsişməsi 1,5 mm-dən (1/16 düym) 3 mm-ə qədər (1/8 düym) olacaq.

7.10.9. Spiral kipkəclər artıq sıxılma və ya burulmanın qarşısını almaq üçün vəsaitlərlə təmin edilməlidir.

7.11. İdarəetmə qurğuları

7.11.1. Qaldırma qurğusu, diametri 38 mm-dən(11/2 düym) aşağı olmayan dəliklə təmin edilən qulp və ya halqa üzərinə qaynaqlanır. Qulp və ya halqa mümkün qədər, komponentin yuxarı hissəsində, ağırlıq mərkəzinin üzərində yerləşdirilməlidir; əks təqdirdə, iki əlverişli yerləşən qulp və ya halqalar ilə təmin olunmalıdır. Qaldırma qurğusu komponentin kütləsinin ən azı iki qatını saxlamaq üçün qurulmalıdır.

7.11.2. Yığılan istilik mübadiləediciləri üçün, şaquli mərkəzdən təxminən 45° yuxarıda yerləşən bütün örtüklər boyunca, iki qaldırma qulpu və ya halqalar təmin edilməlidir.

7.11.3. Stasionar boru barmaqlıqlar boltları bağlamaq üçün xarici astarda dartma qulplar və açıq dəliklər ilə təmin edilməlidir. Dartma qulpları və ya açıq dəliklər boru bağlaması kütləsinin ən azı 150 %-nə bərabər dartma gücü üçün hesablanmalıdır. Hər açılmış dəlik, boru astarı kimi eyni materialdan olan yivli tıxac ilə təchiz olunmalıdır. Tıxacın açıq hissəsinin uzunluğu ən azı 50 mm (2 düym) olmalıdır.

7.11.4. Bütün şaquli istilik mübadiləediciləri qaldırma qurğuları ilə təmin olunmalıdır. Qaldırma qurğuları istilik mübadiləedicilərin ağırlıq mərkəzinin üzərində yerləşdirilməlidir.

7.12. Hidrogen(havalandırma) xidməti

İstehlakçının tələbinə uyğun olaraq, boru boru daxili və/ və ya örtük daxili hidrogen xidməti üçün açıqdırsa, qaynaqlar arasında ümumi acıq məsafə 6 mm (1/4 düym) diametrli dəlik vasitəsi ilə havalandırılmalı və aradan qaldırılmalıdır.

8.1.1. Istehlakçı, xidmətin neft və qaz istehsalı və təbii qaz üçün şirinləşdirici zavodlar üçün turş (sulfid stress çatlama mümkünsə), və ya NACE MR0103 uyğun digər tətbiqi ( məs. neft emalı zavodu, LNG zavodlar və kimyəvi zavodlar) müəyyən edilməlidir.

Qeyd: Bu müddəanın məqsədinə üçün NACE MR0175 ISO 15156 uyğundur.

8.1.2. Tökmələr istehlakçı tərəfindən müəyyən edilənə qədər istifadə edilməməlidir.

8.1.3. Xarici hissələr üçün lövhələr, dirəklər və qulplar kimi, istilik dəyişdiricisinə qaynaq edilən material, onların qaynaq olunacaq materialın nominal kompozisiyası ilə eyni olmalıdır.

8.1.4.Ərinti üzlük qaynaq yapışqanlı, tam örtülmüş və ya partlayış gücünə davamlı olmalıdır. Geniş layner və qollar istehlakçının icazəsi olmadan istifadə edilə bilməz.

8.2.1. Kipkəclər asbest tərkibli olmamalıdır.

8.2.2. Metal divarlı, dişli-metal və ya bərk-metal kipkəclər üçün materiallar ən azı kipkəc səthin materialına bərabər korroziya qorunmasına malik olmalıdır.

8.2.3. Əgər istehlakçı tərəfindən başqa cür müəyyən və ya təsdiq edilməyibsə, spiral kipkəclərin metal dolamaları austenit tərkibli paslanmayan poladdan olmalıdır.

8.2.4. Dişli və ya bərk metal kipkəclər, qaynaqlar daxil olmaqla, kipkəcin kontakt səthindən daha yumşaq olmalıdır.

8.2.5. Kipkəc material, doldurucu material daxil olmaqla, maksimum hesablanan temperaturuna müvafiq olaraq seçilməlidir.

8.3.1. İnteqral mis tərkibli kanatlı boruların dartılmış vəziyyəti ASTM 8 359/8 359M təsvir edilən kimi təqdim olunmalıdır.

8.3.2. Bütün qaynaq edilmiş borular təqdim olunan şəraitdə bütün uzunluq boyunca burulğan –cərəyan təsiri ilə sınaq edilməlidir.

9.1.1. Boru-bağlamasının daxil edilməsini və çıxarılmasını asanlaşdırmaq üçün, qazan tipli istilik dəyişdiricidən başqa, örtüklərin bütün uzunsov və eninə edilmiş qaynaqlarının daxili kontur boyunca yuyulması başa çatdırılmalıdır. Bu tələb qazan tipli istilik dəyişdiriciləri üçün geniş hissədə qaynaqlara şamil edilmir, əgər onlar örtüyün aşağı sektorunda yerləşirsə.

9.1.2. İstilik dəyişdiricilərinin çıxarıla bilən-bağlaması üçün, bütün qaynaq və istilik emalından sonra tam örtük üzrə icazə verilən qeyri-dairəviliyin əyilmədən metal şablonun bütün örtük uzunluğu keçməsinə imkan verəcək. Şablon bir mil üzərində şaquli sərt quraşdırılmış və bir-birindən 300 mm (12 düym) az olmayan məsafədə yerləşən, iki sərt diskdən ibarətdir (hər birinin diametri eninə arakəsmə və ya dəstək lövhələrin diametrinə bərabər).

9.1.3. Eninə arakəsmələr TEMA (8-ci nəşr), Cədvəl RC8-4.3-də göstərilənlərdən daha böyük olanlar istehlakçı tərəfindən təsdiq olunmazsa, istifadə edilə bilməz.

9.2. Arakəsmə lövhələr

Döyülmüş və qaynaq edilmiş kanallar və dəniz qazma işləri üçün arakəsmə lövhələr və ya qaynaq kanalları və sürüşən qapaqlar üçün arakəsmə lövhələr istehlakçı tərəfindən müəyyən edilən xüsusi dizayn istisna olmaqla, tam uzunluq üzrə qaynaq edilir. Hər iki tərəfdən qaynaq olunursa, birinci kipkəcdən 50 mm (2 düym) aralıqda tam yayılmış qaynaq olacaq.

9.3. Birləşdirmə qovşaqları

Ucluq və muftalar onların bərkidildiyi örtüyün daxili səthinin, kanal və qapaq kənarından dik çıxmamalıdır.

Bütün borular U-tipli borular daxil olmaqla, bir uzunluğun hesabına formalaşır və çevrə qaynaq tikişlərə malik olmamalıdır.

9.5.1. Qaynaq işlərində avtogen qaz qaynaqdan başqa istənilən qaynaq prosesi istifadə edilə bilər.

9.5.2. A kateqoriyalı və B kateqoriyalı qaynaq birləşmələri tam yayılan qaynaqlar olmalıdır.

9.5.3. Silindr və ya başlıqlara əlaqələri birləşdirən bütün qaynaqlar komponent divarın tam və ya birləşdirən divarın ümumi qalınlığına nüfuz etməlidir.

9.5.4. Birləşmələr lövhələrdən hazırlanan komponentə qoşulursa ( məs., brandspoyt halında) birləşmərin bərkidildiyi lövhələrin dəliyinin kənarının təbəqələşməsi maqnit-hissəcik və ya maye-penetrant üsulu ilə yoxlanılmalıdır. Istehlakçı ilə bağlanan müqavilədən asılı olaraq, aşkar edilən əlamətlər metalın tam strukturu ilə aradan qaldırılmalı və sonra təmir-qaynaq edilməlidir.

9.5.5. Qaynaq başa çatdıqdan sonra komponentin daxilində qalan dəstək zolaqları istehlakçının icazəsi olmadan işlənə bilməz.

9.5.6. Borular boru şəbəkələrə istehlakçının icazəsi ilə qaynaq edilə bilər ( məs., müəyyən proses şərtlərində).

Qaynaq və yoxlama prosedurları bu hallarda istehlakçı və tədarükçü tərəfindən razılaşdırılmalıdır.

9.5.7. İzolyasiya dəstəyi halqalarını birləşdirən qaynaqların davamlı olması vacib deyil.

9.5.8. Digər qeyri-təzyiq birləşmələrinə qaynaqların birləşməsi (qulp və struktur polad dayaqlar) davamlı olmalıdır.

9.5.9. Təmirlə bağlı qaynaq prosedurları təmir başlamazdan əvvəl baxılmaq üçün istehlakçıya təqdim edilir.

9.5.10. Tam yayılma qaynaqlar hidrogen xidmətə məruz qalan, təzyiq sərhəd komponentlərinə birləşən bütün daxili birləşmələr üçün istifadə edilir.

9.6.1. Yivli bağlantılar daxil olmaqla, emal kontakt səthləri, müvafiq istilik emalı zamanı rəngin itirilməsi və qabıqlaşmanın qarşısını almaq üçün qorunmalıdır.

9.6.2. U-boruların əyilməsindən sonra istilik emalı üçün prosedurlar və tələblər istehlakçı tərəfindən müəyyən edilir. Istehlakçı austenit paslanmayan poladın U-əyrilərinin istilik emalını müəyyən edirsə, bu, prosedurun təzyiq hesablama koduna uyğun təsvir edilir və ya istehlakçı və tədarükçü arasında razılaşdırılır.

Mis və mis tərkibli boruların, mis-nikel ərintiləri daxil olmaqla, U-əyriləri təzyiq hesablama kodunun tələbinə uyğun istilik ilə emal olunmalı və ya istehlakçı və tədarükçü arasında razılaşdırılmalıdır.

9.6.3. U-əyrisinin istilik emal hissəsi toxunma nöqtəsindən ən azı 150 mm (6 düym) kənara şamil edilir.

9.6.4. Hazır karbonlu polad və yüngül lehimli (maks. 9% xrom) polad kanalların və başlıqların qaynaqdan sonrakı istilik emalı aşağıdakı kimi həyata keçirilir:

a) altı və ya daha çox boru ötürücüsü ilə kanallar və başlıqlar;

b) ucluq-silindrin daxili diametri 0,5 əmsallarından daha böyük olan kanal və başlıqlar, kanal və ya başlığın əvəzində konusvari reduktor istifadəsi istisna olmaqla.

9.6.5. Qaynaq-örtüyü kanalları və başlıqlar üçün qaynaq sonrası istilik emalı tələb olunduğu halda, istehlakçı tərəfindən müəyyənləşdirilir.

9.6.6. Qaynaq sonrası istilik emalı qabarıq başlığın həlqəvi flans qaynaq ilə hazırlanan bütün karbonlu polad və yüngül lehimli (maks. 9% xrom) polad örtükləri üçün həyata keçirilir.

9.6.7. İstehlakçı proses üçün tələb olunan istilik emalını müəyyən etməlidir.

9.7. Müsahidə ölçüləri

9.7.1. İstehsalat ölçüləri nominal olaraq eyni hissələri əvəz edəcək şəkildə olmalıdır.

9.7.2. İstilik dəyişdiriciləri xidmət zamanı birləşmə uyğunluğunu yoxlamaq məqsədilə emalatxanada yığılmalıdır.

9.7.3. Quraşdırılan istilik dəyişdirici üçün ucluq flanslar istənilən diametrlə ölçülən, bir- birinə 0,8 mm-dən (1/32 düym) daha çox paralel olmamalıdır. Kipkəc quraşdırıldıqdan sonra, ayrılan qaynaq olunmuş brandspoyt flansların arası 3 mm (1/8 düym) daha çox olmamalıdır. Boltlar əyilmədən rahat daxil və xaric edilə bilər. Şaybalar tələb olunduqda, dayaqlar arasında yerləşdirilməli və keçici qaynaq edilməlidir.

9.8. Kipkəc kontakt səthlərdən başqa ucluq-flans üzlükləri

9.8.1. Kipkəc kontakt səthləri Cədvəl 2-də verildiyi kimi emal olunmalıdır.

Cədvəl 2 – Kipkəc kontakt səthinin emalı

Ölçülər Mikrometr ilə (mikro-düym)

Bərk düz metal kipkəclər

Cüt divarlı kipkəclər

Spiral bağlı kipkəclər

Yumşaq kipkəc möhür astar ilə dişli kipkəclər və ya qatlı metal kipkəclər

9.8.2. Periferik kipkəc kontakt səthlər üzrə müstəvi müsahidəsi (hamarlıqdan maksimum yayınma) 0,8 mm (1/32 düym) olmalıdır.

9.8.3. İstehlakçı yüksək təzyiqli xidmət, yüksək temperatur xidməti və ya hidrogen xidmətlərin tətbiq olunmasını müəyyənləşdirməlidir. Belə hallarda, periferik kipkəc kontakt səthlər üzrə müstəvi müsahidələr Cədvəl 3-də verilir.

Cədvəl 3 - Periferik kipkəc kontakt səthlər üzrə müstəvi müsahidəsi

Ölçülər mikrometr ilə (düym)

9.8.4. Keçmə arakəsmələrin kəsikləri və qoşalaşan arakəsmə lövhələrin kənarları üzrə müstəvi müsahidə 0,8 mm (1/32 düym) olmalıdır.

9.8.5. Kipkəc kontakt səthlərin müstəvisi dairəvi ölçülü cihazla ölçülməlidir. Lakin arakəsmə kəsikləri və qoşalaşan arakəsmə lövhələrin kənarları düz kənar ilə ölçülə bilər.

9.8.6. Flans müstəvi müsahidə və yerüstü səth də flans komponent silindr və ya qapağa birləşdirildikdən sonra ölçülür və sonra hər hansı qaynaq sonrası istilik emalı edilir.

9.8.7. Boru şəbəkəsinin kipkəc kontakt səthlərinin hamarlığı, boru birləşmə işləri başa çatdıqdan sonra qiymətləndirilməlidir.

9.9.1. Boru-dəlik kəsmələri kvadrat-kənarlı, konsentrik və qüsursuz olmalıdır.

9.9.2. Əgər borular austenit paslanmayan polad, dupleks paslanmayan polad, titan, kupro-nikel və ya nikel ərintilərdən hazırlanmışdırsa, boru dəlikləri TEMA (8-ci nəşr), Cədvəl RC8-7.41-ə (b)(Xüsusi uyğun qəlib) uyğun olaraq emal edilir.

9.10. Borunun boru-şəbəkəyə qaynağı

9.10.1. Əgər dairəvi genişləndirilmiş birləşmələr istifadə edilirsə, boru divarının azalan qalınlığı Cədvəl 4-ə uyğun olmalıdır.

Karbonlu polad və yüngül lehimli polad (maks. 9 % xrom)

Paslanmayan və yüksək lehimli polad

Titan və cilalanmış əlvan

Əlvan cilalanmamış (məs. bürüncdən)

İstehlakçı tərəfindən təsdiq edilərsə, bu daha 2% artırıla bilər.

9.10.2. Qaynaq və genişləndirilmiş birləşmələr müəyyən edilərsə, boru divarının qalınlığının azaldılması qaynaqlardan ən azı 6 mm (1/4 düym) aralıqda başlanmalıdır.

9.10.3. Heç bir halda borunun örtük daxili üzünün 3 mm (1/8 düym) çərçivəsində genişləndirilməsi edilə bilməz.

9.10.4. Örtük daxili boru şəbəkələri üçün, boru möhürə örtükləmə materialına qarşı 6 mm (1/4 düym) minimum məsafə üçün genişləndirilməlidir.

9.11.1. Aşağıdakı bolt birləşmələrinin yanlış montajının qarşısını almaq üçün uyğun nişanlar və şponkalar təmin edilməlidir:

a) boru şəbəkələrinə sürüşən qapaq örtüyü;

b) boruya gedən kanal;

c) kanala kəsik kanal örtüyü;

d) örtüyə stasionar boru şəbəkəsi.

9.11.2. Xarici bolt və qaykaların yivləri korroziyadan qorunmaq üçün mühafizəedici qarışıq ilə örtülməlidir.

10.1. Keyfiyyətə zəmanət

10.1.1. İstehlakçı tərəfindən müəyyənləşdirilmişə, istilik dəyişdiricinin materialları, quraşdırma və mexaniki dizaynın uyğunluq yoxlaması istehlakçı tərəfindən təyin olunmuş nümayəndə və ya hər ikisi tərəfindən həyata keçməlidir. İstehlakçı onların nəzərdə tutulmuş iştirak səviyyəsini təyin edir. Bu nümunələr aşağıdakılara uyğundur:

a) ixtisaslı qaynaq prosedurları, ixtisaslı qaynaqçı və qaynaq operatorlarının istehsalçı tərəfindən yoxlanılması;

b) konstruksiyanın tətbiq olunan çertyojlara və bu beynəlxalq standarta uyğun olmasının yoxlanması;

c) təhlili və / və ya hər hansı müəyyən qeyri-dağıdıcı sınaq nəticələrinin yoxlanması;

d) istehlakçı tərəfindən müəyyən edilmiş hidrostatik sınaq və hər hansı əlavə testin müşahidəsi;

e) tələb olunan materialların sertifikatlarının və istehsalçının məlumat hesabatlarının ekspertizası.

10.1.2. Heç bir boru və ya boru dəlikləri istehlakçını xəbərdar etmədən örtülə bilməz. Örtülmə prosesi və metodu istehlakçı ilə razılaşdırılmalıdır.

10.2. Keyfiyyətə nəzarət

10.2.1. Radioqrafiya təzyiq hesablama koduna uyğun olaraq həyata keçirilir; lakin minimum aşağıdakı kimi olmalıdır.

a) Ən azı bir interval radioqraf A kateqoriyalı qaynaqlanmış birləşmə və B kateqoriyalı qaynaqlanmış birləşmədən edilməlidir. Ucluq qaynaqlar bu tələbdən azaddır.

b) İnterval radioqraflara avtomatik sualtı-qövs qaynağı prosesi ilə edilən hər başlanma və dayanma qaynağı daxildir.

c) İnterval radioqrafların uzunluğu ən azı 250 mm (10 düym ) olmalıdır və əgər qaynağın uzunluğu 250 mm-dən (10 düym) azdırsa, tam uzunluğa malik olmalıdır.

d) İnterval radioqraflar üçün qaynaq-məsamə məhdudiyyətləri tam radioqraflanmış birləşmələr üçün təzyiq hesablama kodunda göstərilməlidir.

10.2.2. Maqnit-hissəcik sınaq metodu, həcmi və qəbul meyarlar təzyiq hesablama kodu ilə uyğun olmalıdır.

10.2.3. Qeyri-maqnit materiallar üçün, maye-penetrant sınağı istənilən maqnit-hissəcik sınaq əvəzinə istifadə oluna bilər.

10.2.4. Maye-penetrant sınaq metodunun həcm və qəbul meyarları təzyiq hesablama koduna uyğun olmalıdır.

10.2.5. Qaynaq-sərtlik sınağı təzyiq hesablama kodu və ya aşağıdakı daha ciddi tələblərə uyğun olmalıdır.

a) Təzyiq-saxlanma qaynaqlarının qaynaq metal istilik təsirinə məruz qalan zona komponentləri test edilir.

b) İstənilən tələb olunan post-qaynaq istilik emalından sonra sınaq həyata keçirilir.

c) Brinell sərtlik məhdudiyyətləri Cədvəl 5-ə uyğun olmalıdır.

d) İstehlakçı tərəfindən başqa cür müəyyən və təsdiq edilməmişdirsə, sərtlik 10 mm diametrlik top istifadə olunmaqla müəyyən edilir.

e) Bir uzunsov qaynaq, bir eninə qaynaq və əgər birləşmələr ON 50 (NPS 2) və ya böyükdürsə, hər bağlantı komponenti üçün qaynaq testi edilir.

f) Birdən çox qaynaq proseduru uzununa və ya eninə qaynaq üçün istifadə edilirsə, sərtlik qeydləri qaynaq üzrə hər prosedura uyğun edilir.

Cədvəl 5 - Sərtlik məhdudiyyətləri

Maksimum Brinell sərtliyi

Aşağı lehimli polad (maks. 2 % Cr)

Aşağı lehimli polad (> 2 % Cr - 9 % Cr)

Yuxarı lehimli martensitik poladlar

Yuxarı lehimli ferritik poladlar

10.2.6. Yüngül örtülmüş konstruksiyaların qaynaq birləşmələrində, qiymətsiz metal və qaynağa bitişik sahədə, üzlük geri çəkildiyi halda, birləşməyə qaynaq edilmədən qaynaq maqnit-hissəciklə sınaq olunmalıdır.

10.2.7. Ferromaqnetik polad üzərində başa çatan bütün qaynaqlar qaynaq sonrası istilik emalından sonra maqnit-hissəcik metodla yoxlanılmalıdır (təzyiq hesablama kodu hidrostatik sınaqdan sonra müəyyən edilirsə).

10.2.8. Bütün qeyri-maqnit materialların yekun qaynaqları, bərk ərinti və ya yüngül örtülmüş lövhələrdən asılı olmayaraq, qaynaq sonrası istilik emalının ardınca maye -penetrant metodu ilə sınaq edilməlidir.

10.2.9. Yekun vizual qaynaq təftişi qaynaq sonrası istilik emalının ardınca həyata keçirilir.

10.2.10 Üzlük çəkildikdən sonra, lakin quraşdırmazdan əvvəl, örtük materialı təzyiq hesablama koduna uyğun olaraq, örtük daxili ultrasəs yoxlamaya məruz qalmamalıdır

10.2.11. Yapışqanlı qaynaq konstruksiyalar, yapışqanlı qaynaqlar və birləşdirilən qaynaqlar qaynaq sonrası istilik emalından sonra maye- penetrant üsulu ilə sınaq edilir.

10.3.1. Qaynaq edilmiş və genişləndirilmiş borunun boru şəbəkəsinə birləşdirilməsinə gəldikdə, boru-qaynaq bütövlüyü boruların pnevmatik sınağı, son genişləndirilmədən əvvəl örtük tərəfdən 50 kPa (7,5 psi) arasında 100 kPa (15 psi) ölçü təzyiqində sızmanı aşkar etmək üçün sabun - su metodundan istifadə edilməklə aparılmalıdır.

10.3.2. Diferensial təzyiq hesablaması istisna olmaqla, örtük daxili və boru daxili müstəqil hidrostatik test həyata keçirir. Hidrostatik sınaq üçün minimal maye temperatur təzyiqi hesablama kodunun tələb etdiyinə uyğun olmalıdır.

10.3.3. Hidrostatik test üçün istifadə edilən su içməli su olmalıdır və test təzyiqi ən azı 1 saat üçün saxlanılır.

10.3.4. Austenit paslanmayan polad materiallardan olan avadanlıqlar üçün istifadə edilən suyun xlorid tərkibi 50 mq / kq-dan (kütlə üzrə milyonda 50 hissə) artıq olmamalıdır. Hidrostatik sınaq başa çatdıqdan sonra avadanlıq dərhal qurudulur və qalıq mayedən təmizlənir.

10.3.5. Avadanlığın qurudulması və ya saxlanması üçün hər hansı əlavə tələblər istehlakçı tərəfindən müəyyən edilir.

10.3.6. Örtük daxili hidrostatik sınaq çıxarıla bilən başlıq və ya kanal örtüyü ilə həyata keçirilir.

10.3.7. Ucluq bərkidici lövhələr pnevmatik 170 kPa (25 psi) ölçüsü ilə sınaqdan keçirilir.

10.3.8. Təhlükəsizlik baxımından hər hansı əlavə pnevmatik sınaq nominal təzyiq kPa (25 psi) ölçüsü ilə həyata keçirilir.

10.3.9. Bir hidrostatik sınaqdan sonra ayrı ayrılmış flanslı bağlantılar istifadə edilməmiş kipkəclər ilə yığılmalı və yenidən hidrosınaq edilməlidir.

10.3.10. Sonuncu hidrostatik sınaq keçirilməzdən əvvəl boya və xarici örtüklər qaynağın üzərinə vurula bilməz.

10.3.11. İstilik dəyişdiriciləri xidmət üçün qurulmuş vəziyyətdə hidrosınaq olunmalıdır.

10.4. Lövhəcik və ştamplar

10.4.1. Paslanmayan polad lövhəcik daim istilik dəyişdiricisinin üzərinə elə bərkidilməlidir ki, izolyasiya quraşdırılma işlərindən sonra görünə bilsin.

10.4.2. Lövhəcik kanalın sonunda örtüyün üzərində yerləşdirilməlidir.

10.4.3. Aşağıdakı hissələr istehsalçının seriya nömrəsi ilə möhürlənir:

b) istilik dəyişdiricisinin örtük flansı;

c) kanal və ya başlıq flansı;

e) stasionar boru şəbəkə;

f) sürüşən boru şəbəkə;

g) sürüşən örtük flansı;

h) sürüşən qapaq dirək;

i) sınaq halqa flansı və kipləşdirici.

11.1.1. İstilik dəyişdiriciləri daşınmazdan əvvəl təmizləmə və sınaq üçün istifadə olunan bütün mayelərdən qurudulmalıdır.

11.1.2. İstilik dəyişdiriciləri daşınmazdan əvvəl xarici maddədən azad olmalıdır.

11.1.3. İstilik dəyişdiricilərin bütün açılan hissələri su və ya digər xarici materialların daxil olmasının qarşısını almaq üçün qorunmalıdır.

11.1.4. Bütün flans-kipkəc səthlər asanlıqla çıxarıla bilən pas qoruyucu ilə örtülməli, taxta, plastik və ya polad kipkəc kimi müvafiq materiallardan hazırlanan davamlı örtüklər ilə qorunmalıdır.

11.1.5. Bütün yivli birləşmələr metal tıxac və ya uyğun materialdan hazırlanan qapaqlar tərəfindən qorunur.

11.1.6. Qaynaq üçün çevrə birləşmələri, çevrəni zərərdən qorumaq üçün uyğun örtülməlidir.

11.1.7. Səthin hazırlanması və qorunması üzrə əlavə tələblər (məsələn, boyamaq) istehlakçı ilə müəyyənləşdirilir.

11.1.8. Boltların təsirə məruz qalan açıq yivləri sınaq, daşınma və saxlanma zamanı korroziyanın qarşısını almaq üçün, asanlıqla çıxarıla bilən pas önləyici ilə qorunur. Açıq dəliklər yağla örtülməlidir.

11.1.9. Göndərmə ərzində qorunması üçün örtük genişləndirilməsi bağlantılarının üzərinə quraşdırılan daşıma ipləri və ya çubuqları rəngli boyanmalıdır.

11.2.1. Qurğunun nömrəsi, daşınma kütləsi və istehlakçının sifariş nömrəsi istilik dəyişdiricinin üzərində boya ilə yazılmalıdır.

11.2.2. Bütün qutular, kiçik qəfəslər və ya paketlər istehlakçının sıra və qurğu nömrəsi ilə müəyyən edilir.

11.2.3. "QAYNAQ OLMAZ" sözləri qaynaq sonrası istilik emalı edilmiş avadanlığın yan tərəfində nişanlanmalıdır (180 dərəcə ara ilə ən azı iki yerdə).

Bu bənddə istehlakçı tərəfindən müəyyən edilən istilik dəyişdiricinin dizayn, istehsal və bir və ya hər iki tərəfində aparılan yoxlamanın əlavə tələbləri daxildir. Ümumiyyətlə, bu əlavə tələblər, istilik dəyişdiricinin bir silindrli komponentinin qalınlığı 50 mm-dən (2) yuxarı olduqda və ya qurğu ciddi xidmət üçün yerləşdirilərkən nəzərə alınmalıdır. İstehlakçı bu əlavə tələblərin tətbiq edilməsini müəyyənləşdirir.

12.2.1. Qaynaqlanmış bücluq və digər birləşmələrin komponentlərə əlavə olunması tam əsasa malikdir. Brandspoyt və ya digər birləşmələrin əlavə bucaq və ya qovuşuq qaynaq ilə tam nüfuzlu yiv qaynağı istifadə edilərək əlavə edilir. Onlar xarici, daxili və ya tam gücləndirilmiş döymə tipli uclar ola bilər. Xarici tip birləşmələr təbəqələşmə və ya digər defektlərə malik lövhələrin üzərinə qaynaq edilə bilməz və yalnız komponent döyülmüşdürsə və ya komponent lövhələr bağlantı sahədə ultrasəs ilə yoxlanmışdırsa istifadə oluna bilər. Bu halda, təbəqələşmə və digər qüsurların yoxlanılması komponentin qalınlığının ən azı iki radial məsafə üçün həyata keçirilir.

12.2.2. Örtüklərə və kanal silindrlərinə bərkidilən boru şəbəkələr qovuşuq qaynaq edilməlidir.

12.3.1. Qalınlığı 50 mm-dən (2 düym) çox olan başlıq və silindirlər üçün bütün materiallar ultrasəs yoxlamasından keçməlidir. Qeyri-dağıdıcı yoxlama və qəbul meyarları təzyiq hesablama koduna uyğun təyin edilməlidir.

12.3.2. Bütün döymələr 7.7. bəndində standart flanslar istisna olmaqla, təzyiq hesablama koduna uyğun olaraq ultrasəs yoxlamasından keçməlidir. Qəbul üçün meyarlar istehlakçı və tədarükçü tərəfindən razılaşdırılmalıdır.

12.3.3. Qaynaq və döymələrin ultrasəs sınağı üçün skanerdən keçmiş səthlərin diaqramları və göstəriciləri, məlumatları, təmir sahələri, təmir qüsurlarının xarakteri və istifadə olunan təmir prosedurları istehlakçı tərəfindən təmin edilməli və aşağıdakı məlumatlar verilməlidir:

a) impuls səs qurğusunun istehsalçısının adı, modeli və sönməyə nəzarət;

b) axtarış-qurğusu istehsalçısı, model, ölçüləri və istifadə edilən material (məsələn, neft və su kimi) bu materialı yoxlamadan keçirməklə qəbuledicini cütləşdirmək üçün istifadə edilir;

c) istifadə edilən tezlik və komponent səthi üçün bucaq sınağı;

d) bucaq-şüa yoxlaması üçün atmosferin sıxılması.

12.3.4. Maqnit-hissəcik sınağı bütün lövhələrin kənarları və açılan hissələr üzrə qaynaqlarda həyata keçirilir. Hər hansı qüsurlar aşkar edilsə, zəruri təmir işləri həyata keçirilir.

12.3.5. Maqnit-hissəcik sınağı bütün təzyiq saxlanılma qaynaqları üzrə həyata keçirilir. Giriş mümkün olarsa, arxa tərəfdən qaynaq hissəsi son qaynaq üçün hazırlandıqdan sonra yoxlanır. Əlçatan tamamlanmış qaynaqların hər iki tərəfi yoxlanmalıdır.

12.3.6. Maqnit-hissəcik sınağı bütün təzyiq saxlanılma qaynaq birləşmələri üzərində aparılmalıdır.

12.3.7. Maqnit-hissəcik sınağı müvəqqəti qulp çıxarıldığı sahədə həyata keçirilir. Bu sahələr sınaqdan əvvəl itilənərək hazırlanır.

12.3.8. Hidrostatik sınaqdan sonra, maqnit-hissəcik sınağı bütün xarici təzyiq saxlanılma qaynaqları üzrə və bütün boru daxili əlçatan olan qaynaqlar üzrə istilik dəyşdirici sökülmədən həyata keçirilir.

12.3.9. Radioaqrafiya edilə bilməyən elementlər, ucluq birləşmələrinin qaynaqları, çatları aşkar etmək məqsədi ilə, maqnit-hissəcik metodu və ya maye-penetrant(maye sürtməklə sınaq üsulu) üsulu ilə yoxlanılmalıdır.Sınaq yoxlaması kökdəki çatlara vurulan tikişlər və ya alovdan yaranan kəsiklərdən sonra qaynağın kökünə tətbiq edilir. Aşkar edilən hər hansı qüsurlar qaynaq başa çatmazdan əvvəl aradan qaldırılmalıdır. Austenit paslanmayan poladın maye- penetrant sınağı üçün nə penetrant, nə də ferromaqnit maddəsi hər hansı xlorid tərkibindən ibarət olmamalıdır.

12.3.10. Bütün qovuşuq qaynaq tikişləri üzərində tam radioqrafik sınaq aparılmalıdır.

12.3.11. Qaynaq istilik emalından sonra bütün təzyiq saxlanılma qovuşuq qaynaqları üzrə ultrasəs sınaq həyata keçirilir. Ultrasəs sınaq təzyiq hesablama kodu ilə uyğun olmalıdır. İstifadə edilən qaynaq metalın bütün həcmi iki istiqamətdə yoxlanılmalıdır. Qaynaqlar yoxlanılmazdan əvvəl bitişik baza materialı qaynaqdan lövhənin qalınlığından iki dəfə böyük məsafədə 100% skan edən uzunsov şüa vasitəsilə yoxlanılmalıdır. Diaqram diametri 12 mm-dən (1/2 düym) daha çox bütün sahələr göstərilməklə, 50% və ya daha çox əks-təsir zərərini əks etdirir. Qəbul meyarları istehlakçı və tədarükçü tərəfindən razılaşdırılmalıdır.

Bu əlavə, layihəçi tərəfindən Beynəlxalq Standartın tətbiq sahəsindən kənar xüsusi sahələr haqqında məsləhət vermək üçün hazırlanmışdır. Məsləhət məcburi deyil və yalnız təlimat üçün təklif olunur.

A.2.1. Yüksək təzyiq qurğularında boru qüsuru - 7-ci bənd üçün Təlimat

Borunun qırılmasına səbəb ola biləcək potensial təzyiqin həddindən çox artması ilə bağlı təsiri nəzərə alınmalıdır.

1. Əlavə məlumat üçün, bax ISO 23251.

2. Bu API 521 müddəasının məqsədləri ISO 23251-yə ekvivalentdir

A.2.2. Boru birləşmələri və borular –7.6.1 bənd üçün Təlimat

A.2.2.1. U-boru tipli birləşmələr üçün orta əyri radius diametri boru kənarından üç dəfə azdırsa boru divarının qalınlığı əyri hissələrdə nazikləşməni kompensasiya etmək üçün artırılmalıdır.

Belə nazikləşmə 17%-ə qədər ola bilər.

A.2.2.2. Effektiv səth hesablanmasında, "U" əyri (dirsək) sahəsinin daxil edilməsi istehlakçı və tədarükçü arasında razılaşdırılmalıdır.

A.2.3. Eninə arakəsmələr və dəstək lövhələr 7.6.3-cü bənd üçün Təlimat

Örtük və boru istilik dəyişdiricilərində seqmentli arakəsmələr 7.6.3-cü bənddə göstərinlərə uyğun olmalıdır. İstehlakçı ilə razılaşdırılmış belə çubuq-arakəsmələr, vintli arakəsmələr, genişləndirilmiş-metal arakəsmələr və bükülmüş boru dizaynları kimi digər dizayna yol verilə bilər.

A.2.4.Boru yığmasının çubuqları 7.6.6-cı bənd üçün Təlimat

A.2.4.1. Kütlə və ölçüləri hazırlanmış bağlama çəkili qurğular çeşidinə uyğun olmayan bağlamaların çıxarılması üçün alternativ vasitələr nəzərə alınmalıdır. Məsələn, əgər boru bağlamasının kütləsi 18 150 kq-dan (40000 Ib), diametri 1 220 mm-dən (48 düym) və ya uzunluğu 7,3 m-dən (24 ft) artıqdırsa, aşağıda göstərilən əlavələri nəzərə almaq lazımdır:

a) bağlama diyircəkləri;

b) dəmir yolu üzərində çubuqlar;

c) çıxarıla bilən örtük.

A.2.4.2. 45 ° və ya 90 ° boru maketləri istifadə olunursa, çubuqlar boru lent və ya arakəsmə zolaqlarına mane olmamalıdır.

A.2.5. Boru- boru şəbəkə birləşməsi- 7.6.7-ci bənd üçün Təlimat

A.2.5.1. Örtük daxili korroziyanı azaltmaq üçün borular boru şəbəkə qalınlığının uzunluğu üzrə mənfi 3 mm (1/8 düym) boru şəbəkə daxilinə genişləndirilməlidir.

A.2.5.2. 7000 kPa (1000 psi) yüksək təzyiqdə fəaliyyət göstərən istilik dəyişdiriciləri üçün, boru-boru şəbəkə birləşmələri güc-qaynağı olunmalıdır. Bundan əlavə, boruların genişləndirilməsi nəzərə alınmalıdır.

A.2.5.3. Hidrogen xidmətdə istilik dəyişdiriciləri üçün boru- boru şəbəkə birləşmələri güc-qaynağı edilməli və genişləndirilməlidir.

A.3.1. Örtük - 9.1-ci bənd üçün Təlimat

Açılan hissələr və əlavələr (gücləndirən yastıqları və dayaq yastıqları daxil olmaqla) qaynaq tikişlərindən ən azı 50 mm (2 düym) təmiz olmalıdır. Bu konstruksiya mümkün deyilsə, qaynaq tikişləri açılan hissələrin hər iki tərəfində 100 mm (4 düym) və ya tam uzunluq boyunca 100 mm (4) ucluq və ya əlavələrdə istilik dəyişdiricinin məsafə yerinə uyğunlaşdırılmalı və radioqrafiya olunmalıdır.

A.3.2. Boru- boru şəbəkə birləşmələri 9.10 –cu bənd üçün Təlimat

A.3.2.1. İstilik emalı tələb edən qaynaq və genişləndirilmiş boru-boru şəbəkələr üçün, borular qaynaq sonrası istilik emalı edildikdən sonra genişləndirilməlidir.

A.3.2.2. Əgər qaynaq boru-boru şəbəkə birləşmələri müxtəlif borular və boru şəbəkə materialı üçün müəyyən olunmuşdursa, iki metallı qaynaqların aradan qaldırılması üçün boru şəbəkə qaynaq yapışdırıcı və ya üzlük ilə təmin edilməlidir. Bu yapışdırıcı və ya üzlük borularla eyni metallurgiyadan olmalıdır

A.3.2.3. Titan borular istifadə edilirsə, boru-boru şəbəkə birləşmələri qaynaq olunmalı və genişləndirilməlidir (əgər borular da boru barmaqlıqlar vasitəsilə genişləndirilirsə).

A.4. Daşınma üçün mühafizə hazırlığı - 11.1-cı bənd üçün Təlimat

A.4.1. Su qalıqlarının olması qəbuledilməzdir, avadanlıq aşağıdakı üsullardan biri ilə qurudulmalıdır:

a) istilik qurğusu vasitəsilə nisbi rütubət 15%-dən az olmaqla (adətən rütubəti aradan qaldırılmış) quru hava və ya azotla havalandırmaq və çıxan havanın nisbi rütubəti 30% -dan aşağı düşənə qədər nəzarət etmək;

b) istilik dəyişdiricini mütləq təzyiq 0,4 kPa (0,06 psi) və 0,5 kPa (0,075 psi) arasında vakuum nasosu ilə boşaltmaq;

A.4.2. Suyu azaltma və qurutmadan sonra, daxili səthlər korroziyadan qorunmaq üçün quruducu (məsələn, silisium gel) uçucu inhibitor əlavə edilməklə və ya azot kimi bir təsirsiz qaz bürümə ilə qoruna bilər. [Tipik 100 kPa (15 psi) qədər təzyiqlərdə].

İstehlakçının xüsusi tələblərini qeyd etmək üçün istifadə olunan yoxlama siyahısı bu Beynəlxalq Standartın yan tərəfində nöqtələrlə göstərilən bənd və yarımbəndlərinə uyğun təşkil edilib. Siyahının tamamlanması üçün istehlakçı məsuliyyət daşıyır.

Təzyiq hesablama kodu

Tətbiq edilən yerli qaydalar

Təqdim olunacaq cərəyan axınlı vibrasiyanın analizi

Baxılmaq üçün təqdim ediləcək qaynaq prosedurları və ixtisasları

Dəstək, qaldırıcı və ya çəkmə qurğular üçün dizayn hesablamaları

Tələb olunan hesabat və qeydlərin surətinin sayı

Maksimal hesablanma temperaturu (Əlavə C, sətir 41)

Minimal hesablanan metal temperaturu (MDMT)

Birləşmənin genişlənmə şərtləri (Əlavə C)

Tələb olunan flans hesablama kodu

İzolyasiya qalınlığı: örtük

İzolyasiya qalınlığı: kanal

Tələb olunan kimyəvi təmizləmə birləşmələri

Birləşmələr üzərində müəyyən olunmuş yük və fırlanmalar

Bolt sıxma cihazlarının istifadəsi üçün flans dizaynları

Örtük daxili hidrogen xidmətindədirmi?

Boru daxili hidrogen xidmətindədirmi?

Turşuluq xidməti (ISO 15156 və ya NACE MR0103-də müəyyən edildiyi kimi)

Tələb edilən qaynaq boru-boruşəbəkə birləşmələri

U-borular üçün istilik emalı tələbləri və prosedurları

Qaynaq-örtüklü karbon polad kanalları və qapaqların qaynaq sonrası istilik emalı

Texnoloji səbəblərə görə qaynaq sonrası istilik emalı: örtükdaxili

Texnoloji səbəblərə görə qaynaq sonrası istilik emalı: borudaxili

Kipkəc kontakt səthlərdə müstəvi dözümlülüyünün gücləndirilməsini tələb edən xüsusi əlavə

İstehlakçının yoxlama dərəcəsi

Əlavə avadanlıq qurutma və ya saxlanması

Səthin hazırlanma və boyanması üçün əlavə tələblər

Əlavə tələblər aiddir: örtük daxili

Əlavə tələblər aiddir: boru daxili

C.2 bəndində (SI hissələrdə) və C.3 bəndində (USC hissələrdə) olan məlumat vərəqələri örtüklü boru şəkilli istilik dəyişdiricisinin neft, neft-kimya və təbii qaz xidmətləri üçün dizaynı ilə bağlı zəruri olan məlumatı ifadə edərək, dizayner, tədarükçü və istehlakçıya yardım məqsədi ilə təmin edilir.

Məlumatların bütövlüyü üçün istehlakçı və tədarükçü birgə məsuliyyət daşıyır. İstehlakçı (sahib və ya podratçı) öz aydın tələblərini müəyyən edən məlumatlandırma prosesi üçün cavabdehdir. Məlumat vərəqələrinin doldurulmasına yardım etmək üçün Əlavə D istehlakçıya təqdim olunacaq minimum informasiyanı əks etdirir.

İstilik dəyişdirici hazır olandan sonra, tədarükçü qurğunun "inşa pasport” unda dəqiq təsvir olunan daimi qeydləri etmək üçün bütün məlumatları başa çatdırmalıdır.

Örtüklü boru şəkilli istilik dəyişdiricilərini müəyyən etmək üçün əlavə məlumat vərəqələri və nümunələr tələb oluna bilər. Bu nümunələrə daxildir:

- əlaqə cədvəli (məlumat vərəqəsinin ikinci səhifəsi), tikinti materialları (məlumat vərəqəsinin ikinci səhifəsi), kipkəclər (məlumat vərəqəsinin ikinci səhifəsi), dizayner / istifadəçinin ayrı-ayrı komponentlər üçün materialları müəyyən etmək üçün ətraflı səviyyədə tələbi; əgər ilk səhifə kifayət qədər məlumatları müəyyən edirsə, bu bölmələr çox önəmli deyil;

- əlavə qeydlər, eskizlər və s. (məlumat vərəqəsinin üçüncü səhifəsi); ilk səhifədə kifayət qədər məlumat verilməyibsə, əlavə qeydlər istifadə edilir; istehsalçıya bu məlumatı vermək lazım olsa, dizayn və boru planlarının tələb olunan xüsusiyyətlərini göstərmək üçün sxematik eskizlər üçün istifadə edilir;

- proseslə bağlı əlavə məlumat (məlumat vərəqəsinin dördüncü səhifəsi); fiziki xassələrə malik qaynar və / və ya kondensasiyasız mayelər olarsa, birinci və ya ikinci səhifə faydalı ola bilər;

- termal genişlənmənin dizayn məlumatı (məlumat vərəqəsinin beşinci səhifəsi);

Bu istilik genişləndirilməsini nəzərə alan mexaniki hesablama zəruri olduğu kimi, sabit boru barmaqlıqlar və ya araqat sürüşən qapaqlar da dəyişdiricilər üçün tələb olunur; bu şərti səhifə əməliyyat məlumatları dizayner üçün təqdim olunduğu halda, birləşmələrin genişləndirilmə yoxlamaları üçün zəruri metal temperaturunu müəyyən etmək məqsədi ilə daxil edilməlidir.

Bir qurğu üçün effektiv səth: m

Bir örtük üçün effektiv səth ft

Bir vahidin səmərəliliyi

Mayenin miqdarı: lb/h

Qeyri-qatılaşan/nisbi molekulyar kütlə: lb/h

Sıxlıq (buxar/maye): lb/ft

Yapışqanlıq (buxar/maye): cP

Xüsusi istilik (buxar/maye): Btu/(lb•F)

İstilik keçiriciliyi (buxar/maye) Btu/(lb•ft•F)

Xüsusi gizli istilik: Btu/@F)

Təzyiq enməsi (mümkün/hesablanmış) psi

Çirklənməyə müqavimət: h•ft•F/Btu

Orta əmsal: Btu(h• ft•F)

Mübadilə edilmiş istilik: Btu/h

İstilik dəyişmə sürəti: Btu(h• ft•F) Tələb olunan: Çirklənmiş ölçülmüş /düzəlmiş

Bir örtük üçün konstruksiya

Brandspoytlar-sayı, ölçü və sürəti

Boru divar qalınlığı: in

Minimal divar/ orta divar

Boru növü: sadə/qanadlı/digər

Boru -boru şəbəkə birləşməsi

Arakəsmə kəsişməsi: %

Uzunsov arakəsmə möhür növü:

Örtük üçün araqatların sayı:

Konstruksiyanın materialları

Sürüşən qapaq örtükləri/boltlar:

Boru barmaqlıq Stasionar:

Arakəsmələr: Kəsişən:

Boru dayaqlarını materialı:

Örtük – izolyasiya: in

Kanal-izolyasiya: in giriş/çıxış

Təzyiq hesablama kodu

Kompensator material:

C.2. Məlumat vərəqi (SI qurğuları)

Bir qurğu üçün effektiv səth: m

Bir örtük üçün effektiv səth m

Bir vahidin səmərəliyi

Mayenin miqdarı: kg/h

Qeyri-qatılaşan/nisbi moleklulyar kütlə: kg/h

Sıxlıq (buxar/maye): kg/m

Yapışqanlıq (buxar/maye): mPas

Xüsusi istilik (buxar/maye): KJ(kgK)

İstilik keçiriciliyi (buxar/maye) W(m•K)

Xüsusi gizli istilik: KJkg@C

Təzyiq enməsi (mümkün/hesablanmış) kPa

Çirklənməyə müqavimət: mK/W

Mübadilə edilmiş istilik: kW

İstilik dəyişmə sürəti: W(mK) Tələb olunan: Çirklənmiş ölçülmüş /düzəlmiş

Bir örtük üçün konstruksiya

Brandspoytlar-sayı, ölçü və sürəti

Boru divar qalınlığı: mm

Minimal divar/ orta divar

Boru növü: sadə/qanadlı/digər

Boru -boru barmaqlıq bağlantısı

Arakəsmə kəsişməsi: %

Uzunsov arakəsmə möhür növü:

Örtük üçün araqatların sayı:

Konstruksiyanın materialları

Sürüşən qapaq örtükləri/boltlar:

Boru barmaqlıq Stasionar:

Arakəsmələr: Kəsişən:

Boru dəstəklərin materialı:

Örtük – izolyasiya: mm

Kanal-izolyasiya: mm giriş/çıxış

Təzyiq hesablama kodu

Kompensator material:

Qoşulma Cədvəl (əlavə)

Konstruksiyanın materialları (əlavə)

Boru/ qapaq kənarları

Boru/ qapaq kənarları

Boltla bərkitmə ( daxili)

Boltla bərkitmə ( xarici)

Arakəsmələr, araqatlar, çubuqlar

Örtük daxili Qalınlıq mm

MAWP( isti və korroziyaya uğramış) kPa

Boru daxili Qalınlıq mm

MAP ( yeni və soyuq) kPa

Sürüşən qapaq Qalınlıq mm

Kütləvi Boş kq Bağlama kq

Mayenin adı: Təzyiq 1 psi (abs)

Təzyiq Temp.F Entalpiya Buxar kütləvi fraksiyası

Buxar Maye Buxar Maye İstilikkeçirən İstilik keçirən Xüsusi istilik Xüsusi istilik Yerüstü Mayenin Mayenin

sıxlığı sıxlığı yapışqanlığı yapışqanlığı buxar maye buxarı maye gərginlik yüksək yüksək

lb/ft3 lb/ft3 cP cP Btu(h ftF ) Btu(h ftF ) Btu (lb,F) Btu (lb,F) dyne/cm psiaF

Təzyiq Temp. F Entalpiya Buxar kütlə fraksiyası

Buxar Maye Buxar Maye

sıxlığı sıxlığı yapışqanlığı yapış.

İstilikkeçirən İstilik keçirən

Xüsusi istilik Yerüstü

Btu(h• ft•F) Btu(h•ftF)

Qeyd olunan hallarda örtük və boru metal temperaturlarını müəyyən edin.

Metal temperaturu əsasında, həm təmiz, həm də müəyyən edilmiş çirklənmə şərtlərində birləşmələrin genişləndirilməsi ehtiyacını qiymətləndirin. Başqa cür müəyyən edilmədikdə,

əməliyyatın TEMA standartlar, bənd E3.2, ”Əməliyyat qaydası" tövsiyələrinə uyğun olması nəzərdə tutulur.

Dizayna təsir edə bilən hal (məs., buxar çıxan və s.).

F=axın sürəti; S= durğun~ E = boş.

Əgər çıxış temperaturu məlumdursa, istilik hesablayıcısı digər şərtləri müəyyən edir.

İş şəraitində dizayn təzyiqini göstərin. Digər şərtlərdə maksimum faktiki təzyiqi istifadə edin.

İstilik hesablayıcısı tərəfindən orta metal temperaturu müəyyən olunmalıdır.

Hər bir hal üçün dəyişdiricinin fəaliyyəti ərzində dövrlərin sayı.

Bir qurğu üçün effektiv səth (qanadlı / düz)

Mayenin miqdarı, ümumi:

Qeyri-qatılaşan/nisbi molekulyar kütlə

Yapışqanlığı (buxar/maye)

Xüsusi istilik (buxar/maye)

İstilik keçiriciliyi (buxar/maye)

Təzyiqin düşməsi (yol verilən / hesablanmış)

Çirklənməyə müqavimət

Orta temperatur fərqi

İstilik mübadiləsinin sürəti Tələb olunan

rVGiriş brandspoyt Bağlamanın girişi Bağlamanın çıxışı (düzəlmiş/ölçülmüş)

Bir örtük üçün konstruksiya

Boru divarının qalınlığı: P minimal divar/orta divar

Boru növü(qanadlı / düz) P

Boru -boru barmaqlıq bağlantısı: P

Örtük diametri: (10/00) /

Kəsişən arakəsmənin növü:

Arakəsmənin məsafəsi c/c:

Kəsişən araqatların sayı

Arakəsmənin kəsişməsi: % üfüqi şaquli

Uzunsov arakəsmənin möhür növü:

Dizayn temp. (maks./MDMT)

Bir örtük üçün arakəsmələrin sayı:

Zərbədən mühafizə: (Y/N) Boru

Konstruksiyanın materialları

Kanal və ya papaqlar P

Sürüşən qapaq örtükləri/boltlar: P

Boru barmaqlıq Stasionar P Sürüşən: P

Arakəsmələr: Kəsişən: P Uzunsov: P

İzolyasiya – örtük: P

Boru dəstəklərin material: P

İzolyasiya – kanal: P

Kompensator material P

Təzyiq hesablama kodu P

MAWP hesablamaq P (Y/N)

Azərbaycan Respublikası Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsinin 27 oktyabr 2014-cü il tarixli 006 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmişdir.

___________________________________________________________________________________

Neft, neft-kimya və təbii qaz sənayesi.

Təzyiqin azaldılması və aşağı salınması sistemləri

___________________________________________________________________________________

1. Azərbaycan Respublikasının Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsinin tabeliyində olan Azərbaycan Standartlaşdırma və Sertifikatlaşdırma İnstitutu tərəfindən işlənib hazırlanıb və təqdim edilib.

2. Bu standart ISO 23251-2006 “Petroleum, petrochemical and natural gas industries. Pressure-relieving and depressuring systems” standartının autentik tərcüməsidir.

3. İlk dəfə tətbiq edilir.

4. Dövlət standartında müəyyən edilən tələblərin beynəlxalq standartlara, norma, qayda və tövsiyələrə və digər dövlətlərin müvafiq mütərəqqi milli standartlarına, elm, texnika və texnologiyanın müasir nailiyyətlərinə əsaslanmasını müəyyən etmək üçün standartın ilkin yoxlama müddəti 2019-cu il, dövrü yoxlama müddəti 5 ildir.

___________________________________________________________________________________

Neft, neft-kimya və təbii qaz sənayesi – Təzyiqin azaldılması və aşağı salınması sistemləri

Petroleum, petrochemical and natural gas industries — Pressure-relieving and depressuring systems

___________________________________________________________________________________

Bu Standart təzyiq azaldılmasıvə buxar təzyiqinin aşağı salınması sistemlərinə şamil olunur. Əsasən neft emalı zavodlarında istifadə üçün nəzərdə tutulmasına baxmayaraq, bu həmçinin neft-kimya obyektlərinə, qaz generator stansiyalarına, mayeləşdirilmiş təbii qaz (MTQ) obyektlərinə və neft-qaz istehsalı obyektlərinə də şamil olunur. Verilən informasiyalar müxtəlif qurğularda olan risklərə və hallara uyğun sistemin seçilməsinə yardım etmək üçün nəzərdə tutulmuşdur. Bu Beynəlxalq Standart İSO 4126 və ya APİ RP 520-I-də layihənin əsasının müəyyən olunmasında istismar qaydalarına əlavə kimi nəzərdə tutulur.

Bu Beynəlxalq Standart həddindən artıq yüksək təzyiqin əsas səbəblərinin və ayrı-ayrı təzyiq azaltma dərəcələrinin müəyyən olunması, boru, kameralar, məşəllər və ventilyasiya borularıkimi komponent hissələri daxil olmaqla tullantı sistemlərinin seçilməsi və layihələndirilməsi üzrə tələbləri müəyyən edir və tövsiyələr verir. Bu Beynəlxalq Standart birbaşa qızma buxar qazanlarına şamil olunmur.

Təzyiq azaltma sistemlərinə uyğun borular haqqında informasiyalar 7.3.1-də verilmişdir.

Bu standartda aşağıdakı normativ sənədlərə istinad edilmişdir:

ISO 4126(all parts) Safety devices for protection against excessive pressure(Həddindən artıq yüksək təzyiqdən mühafizə üçün təhlükəsizlik cihazları (bütün hissələr))

API RP 520-I:2000Sizing, Selection and Installation of Pressure-Relieving Devices in Refineries — Part I: Sizing and Selection (Neft emalı zavodlarında təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazların ölçüsü, seçilməsi və quraşdırılması – 1-ci Hissə: Ölçü və Seçim)

Bu standartda müvafiq təriflərlə aşağıdakı terminlərdən istifadə olunmuşdur:

3.1. akkumulyasiya: Təzyiq-məhdudlaşdırıcı cihazla təzyiq azaltma zamanı kameranın maksimal yol verilən işçi təzyiqindən yuxarı icazə verilən təzyiq artımı.

Qeyd: Akkumulyasiya təzyiq vahidləri və ya maksimal yol verilən işçi təzyiqin (MYİT) və ya hesabi təzyiqin faiz dərəcəsi olaraq ifadə olunur. Maksimal yol verilən akkumulyasiyalar qəza rejimi və yanğın halları üzrə Hesabi Təzyiq Kodeksi ilə müəyyən olunur.

3.2 inzibati nəzarət: Personalın hərəkətinin avadanlığın həddindən artıq yüksək təzyiqdən qorunmasına zərər vurmamasını təmin etmək üçün nəzərdə tutulmuş prosedurlar.

3.3 köməkçi qaz: Məşəl odluğundan əvvəl yanma nöqtəsində istilik törətmə qabiliyyətini artırmaq üçün üfləmə qazına əlavə olunan yanan qaz.

3.4 atmosfer tullantısı: Təzyiq məhdudlaşdırıcı və təzyiq azaltma cihazlarından atmosferə buxar və qazların buraxılması.

3.5 əks təzyiq: Təzyiq azaltma sistemindəki təzyiq nəticəsində təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazın çıxışında mövcud olan təzyiq.

Qeyd - Əks təzyiq qoyulmuş və qurma əks təzyiqlərinin cəmidir.

3.6 tarazlaşdırılmış reduksiya klapanı: Əks təzyiqin klapanın istismar xarakteristikasına təsirini minimuma endirmək üçün özündə silfon və ya digər vasitəni birləşdirən yaylı reduksiya klapanı.

Texnikanın və ya onun hissəsinin və avadanlığın təzyiqinin azaldılması.

Qeyd: Reduksiya klapanınınmüəyyən olunmuş təzyiqi və başa çatmıştəzyiqi arasındakı fərqlə qarışdırmamalı.

3.8 buraxma: Alov odluqdan yuxarı qalxdıqda, stabil alov itkisi. Bu o zaman baş verir ki, yanacaq sürəti alov sürətindən artıq olur.

3.9 kəsik ştiftli cihaz: Statik diferensial və ya statik giriş təzyiqi ilə işə düşən və təzyiqli elementə dayaq verən ştiftin yük götürənseksiyasınınsınması nəticəsində fəaliyyətə başlaması nəzərdə tutulmuş reduksiya klapanı.

3.10 bərkidici ştiftli cihaz: Statik diferensial və ya statik giriş təzyiqi ilə işə düşən və təzyiqli elementə dayaq verən aksial-yüklü sıxıcı ştiftin bərkiməsi nəticəsində fəaliyyətə başlaması nəzərdə tutulmuş reduksiya klapanı.

3.11 qurma(built-up) əks təzyiq: Təzyiq məhdudlaşdırıcı cihaz açıldıqdan sonra axın nəticəsində həmin cihazın çıxışındakı təzyiqdə yaranan artım.

3.12 üzmə qabiliyyətli kipkəc: Hava infiltrasiyasına qarşı mühafizə üçün lazım olan təmizləyici qazın miqdarını minimuma endirən quru buxar kipkəci.

Qeyd: Üzmə qabiliyyətli kipkəc daxili inversiya bölməsindəki yüngül qazın həcminin tutulması ilə işləməyə başlayır. Bu, havanın məşəldəki üzmə qabiliyyətli yüngül qazın yerini dəyişməsinin qarşısını alır.

3.13 geriyanma: Məşəl sonluğunda daxili yanma.

Qeyd:Geriyanma qazın üfləmə və ya aşağı məşəl dərəcələrində məşəl odluğundan geriyə qayıdan hava nəticəsində yarana bilər.

alov sürəti: Alovun ön xəttinin yanmamışyanar qarışığa getdiyi sürət.

3.15 tullantıların yandırılması: Normal olaraq maye, eləcə də buxar karbohidrogenlərini götürə bilən üfüqi məşəl odluğu ilə təchiz edilmiş açıq quyu.

3.16 sınma təzyiqi: Qoruyucu elementinsınmasından əvvəl,yuxarı statik təzyiqin qiymətindən aşağı statik təzyiqin qiymətin çıxılması ilə əldə edilən qiymət.

Qeyd:Əgər aşağı təzyiq atmosferik olarsa, sınma təzyiqi yuxarı statik manometrik təzyiqdir.

3.17 qapalı tullantı sistemi: Atmosfer təzyiqindən fərqli təzyiqləri özündə saxlamaq imkanına malik tullantı sistemi.

3.18 soyuq diferensial sınaq təzyiqi (SDST): Sınaq stendində açılmaq üçün reduksiya klapanının tənzimləndiyi təzyiq.

Qeyd: Soyuq diferensial sınaq təzyiqinə əks təzyiqin və ya temperaturun, yaxud hər ikisinin iş şəraitinə edilən düzəlişlər daxildir.

3.19 yanma havası: Məşəldə yanan qazları alışdırmaq üçün tələb olunan hava.

3.20 şərtireduksiya klapanı: Əks təzyiqdəki dəyişikliklərin istismar xarakteristikasına birbaşa təsir etdiyi yaylı reduksiya klapanı.

3.21 düzəliş edilmişhidro-sınaq təzyiqi:Hidro-statik sınaq təzyiqi vurulsun hesabi temperaturdakı axıcılıq həddinin sınaq temperaturundakı axıcılıq qiymətinə olan nisbəti.

3.22 deflaqrasiya:Yana bilən vasitənin ön yanma xəttinin səs sürətindən aşağı sürətlə irəlilədiyi partlayış.

Müqayisə et: Detonasiya (3.25)

3.23 hesabi təzyiq: Hesabi təzyiq kodeksinin hesabi qiymət qaydaları ilə müəyyən olunmuş qaydada, hesabi temperaturla birgə, hər bir komponentin minimum icazə verilən qalınlığını və ya fiziki xüsusiyyətlərini müəyyən etmək üçün istifadə olunan təzyiq.

Qeyd: Hesabi təzyiq eyni temperaturda normal istismar zamanı gözlənilən ən kəskin təzyiqdən yuxarı olan uyğun həddin təmin edilməsi üçün istifadəçi tərəfindən seçilir və bu, alış sifarişində müəyyən edilmiş təzyiq olur. Hesabi təzyiq MYİT-dən kiçik olur və ya ona bərabər olur (MYİT müəyyən olunmadığı zaman, hesabi təzyiq MYİT kimi istifadə oluna bilər).

3.24 destruksiya səmərəliliyi: Oksidləşə bilən və ya qismən oksidləşə bilən maye buxarın çəki payı.

Qeyd:Karbohidrogen üzrə CO və ya CO2-ə oksidləşən maye buxarındakı karbonun çəki payı.

3.25 detonasiya: Yanar vasitənin ön yanma xəttinin səs sürətindən yuxarı sürətlə irəlilədiyi partlayış.

Müqayisə et: Deflaqrasiya (3.22).

3.26 dispersiya: Mayelər atmosferdə hərəkət etdikcə, ventilyasiya axınının və ya yanma məhsullarının həll olması.

3.27 hündür məşəl: Elə məşəldır ki, burada odluq radiasiya intensivliyini azaltmaq və dispersiyaya yardım etmək üçün yer səviyyəsindən yuxarı qalxır.

3.28 qapalı məşəl: Bir və ya daha çox odluqları alovun birbaşa görünməyəcəyi şəkildə düzüldüyü örtük.

3.29 zənginləşdirmə: Üfürmə qazına yardımçı qazın əlavə olunması prosesi

3.30 alov saxlayıcı cihaz: Alovun məşəl odluğundan buraxılmasının qarşısını almaq üçün istifadə olunan cihaz.

3.31 məşəl: Üfürmə qazlarının ətraf mühitə uyğun şəkildə yanmadan istifadəsinin təhlükəsizliyini təmin etmək üçün cihaz və ya sistem.

3.32 məşəl odluğu, məşəl sonluğu: Məşəlin bir hissəsidir. Burada yanacaq və hava düzgün alışma və stabil yanmanı müəyyən etmək və saxlamaq üçün tələb olunan sürətlərdə, burulma və konsentrasiyalarda qarışır.

3.33 məşəl kollektoru: Üfürmə qazlarını məşəldə toplayan və oraya çatdıran boru sistemi.

3.34 əks alışma: Alovun qarışıq nöqtəsinə getməsinə səbəb olmaqla yana bilən qarışığın lokal sürəti alov sürətindən az olan zaman hava və qazın yana bilən qarışığında baş verən hal.

3.35 yerüstü məşəl: Hündür olmayan məşəl

Qeyd:Yerüstü məşəl normal olaraq qapalı məşəldir, eyni zamanda yerüstüçox-odluqlu məşəl və ya tullantıların yandırılması üçün çuxur ola bilər.

3.36 istilik ayrılması: Aşağı istilik törətmə qabiliyyətinə əsasən üfürmə qazlarının yanması ilə ayrılan cəmi istilik.

3.37 toplayıcı kamera: Klapanın qalxmasına yardım edən reduksiya klapanının yerinin aşağı axınında yerləşmiş halqavarı kamera.

3.38 hidrasiya: Suyun bərk maddə yaratmaq üçün qaz molekulu ilə birləşdiyi bərk, kristal qarışıqlı su və aşağı qaynama nöqtəli qaz (Metan və propan).

3.39 şırnaqlı alov: Təzyiqli sistemdən sızıntının alışdığı və yanan şırnaq yaratdığı zaman yaranan alov.

Qeyd: Şırnaqlı alov digər avadanlıqlarla toqquşaraq ziyana səbəb ola bilər.

3.40 baraban separatoru: Mayelərin kənarlaşdırılması və saxlanması üçün nəzərdə tutulmuş çıxarılmaların idarə olunması sistemindəki kamera.

3.41 yanboru: Magistral boru birləşməsinin aşağı istiqamətində bir-mənbəli reduksiya cihazlarının çıxış flanslarından çıxan boru seksiyasıdır, burada digər mənbələrdən olan reduksiya klapanları birləşir.

Qeyd:Yan borudakı təzyiqi azalmış axın həmişə birmənbədən olduğu halda, magistral borudakı təzyiqi azalmış axın həm tək həm də çoxsaylı mənbədən ola bilər.

3.42 qaldırma:klapan boşaldıqda qapalı mövqedən diskin faktiki gedişi.

su cəftəsi: Məşəl kollektorunu hava infiltrasiyası və ya əks alovdan qorunması, axını yönləndirmək və ya məşəl kollektoru üçün əks təzyiq yaratmaq məqsədilə istifadə olunan üfürmə qazlarının axınını maye (normal olaraq su) vasitəsi ilə məşələ gedən yolla istiqamətləndirən cihaz.

3.44 max ədədi.: Mayenin sürətinin maneə və ya həndəsi rəqəmə nisbətən ölçülən nisbəti bölünsün səs dalğalarının maye vasitəsi ilə çoxaldığı sürət.

3.45 qollara ayrılmış boru kəməri: Çoxsaylı axarlardan və ya əksinə mayenin toplanması və /və ya paylanması üçün boru sistemi.

3.46 qeyd edilmiş sınma təzyiqi: Nominal sınma təzyiqi

Müəyyən temperatur üzrə sınaqlarla müəyyən edilmiş və istehsalçı tərəfindən element etiketində markalanmış (qoruyucu element) partlama təzyiqi.

Qeyd:Qeyd eidlmiş sınma təzyiqi müştəri tərəfindən başqa hal müəyyən edilməmişdirsə, istehsal olunan hesabi hədd daxilində ola bilər. Markalanmış partlama təzyiqi eyni partiyadan olan bütün qoruyucu elementlərə şamil olunur.

3.47 maksimal yol verilən işçi təzyiqi (MYİT (MAWP)): Təzyiq üzrə müəyyən edilmiş təsadüfi temperaturda normal işçi mövqeyində tamamlanmış kameranın yuxarısında icazə verilən maksimal manometrik təzyiq.

Müqayisə et: hesabi təzyiq (3.23)

Qeyd: MYİT, təzyiqdən başqa korroziya və yüklər üzrə yol verilən əlavə metal qalınlığı istisna olmaqla, faktiki nominal qalınlıqdan istifadə etməklə, hər bir element üzrə kamera hesabi qaydaları ilə müəyyən edilmiş qaydada daxili və ya xarici qiymətlərin ən kiçiyidir. MYİT kameranı qoruyan təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazların qurma təzyiqinin əsasıdır.

3.48 Qeyri-kondensasiya qazı: Gözlənilən temperaturda və ya təzyiqdə qaz halında qalan qaz və ya buxar.

3.49 İşçi təzyiq: Proses sisteminin normal fərqlər daxil olmaqla, normal istismar zamanı üzləşdiyi təzyiq.

3.50 həddindən artıq yüksək təzyiq: Elə bir (ümumi) vəziyyətdir ki, burada MYİT və ya digər müəyyən edilmiş təzyiq həddi aşılır.

(təzyiq məhdudlaşdırıcı cihaz) təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazın müəyyən edilmiş təzyiqindən yuxarı təzyiq artımı.

Qeyd: sonuncu mənada, həddindən artıq yüksək təzyiq yalnız o halda akkumulyasiya (3.1) ilə eyni olur ki, təzyiq məhdudlaşdırıcı cihaz MYİT-də açılmaq üçün qurulur.

3.51 buraxıcı odluq: Məşəl qazlarının yandırılması üçün alışma enerjisini təmin edən kiçik, davamlı işçi odluq.

3.52 idarəetmə reduksiya klapanı: Elə reduksiya klapanıdır ki, burada əsastəzyiq məhdudlaşdırıcı cihaz və ya əsas klapan özü aktivasiya olunan köməkçi reduksiya klapanı (idarəetmə) vasitəsi ilə birləşir və ya idarə olunur.

3.53 iynəli cihaz: Statik təzyiq vasitəsi ilə aktivasiya olunan və porşeni və ya ştepseli olan iynənin əyilməsi və ya sınması vasitəsi ilə işə düşməsi nəzərdə tutulan təkrar bağlanmayan təzyiq məhdudlaşdırıcı cihaz. İynənin əyilməsi və ya sınması zamanı porşen və ya ştepseli ani olaraq tam açıq mövqeyə keçir.

3.54 yığıcı yanğını: Maye yığıcısının yanması

3.55 hesabi təzyiq kodeksi: Elə standartdır ki, buna əsasən, avadanlıq layihələndirilir və konstruksiya olunur.

Nümunə: ASME Hissə VIII, Bölmə 1

3.56 reduksiya klapanı: açılmaq və artıq təzyiqi azaltmaq, normal vəziyyət bərpa edildikdən sonra, təkrar bağlanmamaq və əlavə maye axınının qarşısını almaq üçün nəzərdə tutulmuş klapan.

Qeyd: İSO 4126-1-də bu termin təhlükəsizlik klapanı kimi verilir.

proses kamerası: Neft-kimya obyektlərində, neft emalı zavodlarında, qaz generatoru qurğularında, neft və qaz istehsalı obyektlərində və digər obyektlərdə kompleks iş üçün istifadə edilən çən və ya kamera.

Müqayisə et: saxlama çəni (3.74).

Qeyd: kompleks iş üçün istifadə olunan proses çəni və ya kamerasına, məhdudiyyətsiz olaraq materialın hazırlanması, ayrılması, reaksiyası, pulsasiyasının aradan qaldırılması, enerji tərkibində dəyişiklik, onun qarışdırılması və saflaşdırılması aid ola bilər.

3.58 üfürmə qazı: hava girişini və geriyə yanmanı yüngülləşdirmək üçün məşəl kollektoruna əlavə edilən yanacaq qaz və ya qeyri-kondensasiya inersiya qazı.

3.59 söndürmə: Mayeni aşağı temperaturlu digər bir maye ilə qarışdırmaqla soyudulması.

3.60 radiasiya intensivliyi: dətən torpaq səviyyəsində hesab olunan, məşəl alovundan lokal radiasiyalı istilik transferi diapazonu.

3.61 nominal təzyiq azaltmatutumu: Hesabi təzyiq kodeksinə və qaydalarına uyğun müəyyən olunmuş və istehsalçı tərəfindən təchiz edilmiş təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazın tətbiqi üçün əsas kimi istifadə edilən təzyiq azaltma tutumu.

Qeyd: Cihaz üzərində markalanmış tutum tətbiq edilən kodla tələb edilən qaydada buxar, hava, qaz və ya su üzrə nominal tutumdur.

Məşələ daşınmaq üçün məşəl kollektoruna ventilyasiya olunan və ya boşaldılan qaz və ya buxar.

3.63 buraxıcı klapan: Klapanın yuxarı axınında statik təzyiq vasitəsi ilə aktivasiya olunan yaylı reduksiya klapanıdır. Buna görə klapan açılma təzyiqindən yuxarı təzyiq artımına proporsional olaraq açılır.

Qeyd: buraxıcı klapan normal olaraq qeyri-kompressiya mayelərində istifadə olunur.

3.64 təzyiq azaltma şərtləri: Həddindən artıq təzyiqli vəziyyətdə təzyiq məhdudlaşdırıcı cihaz üzrə giriş təzyiqi və temperaturu.

Qeyd:Azaldılan təzyiq, klapanın müəyyən olunmuş təzyiqinin (və ya qoruyucu elementin sınma təzyiqinin) üstünə həddindən artıq təzyiq gəlməklə alınan təzyiqə bərabərdir.

3.65 qoruyucu element cihazı: Cihazın giriş və çıxışı arasındakı statik diferensial təzyiqlə aktivasiya olunan və qoruyucu elementin partlaması ilə işə düşməsi nəzərdə tutulan təkrar təzyiq məhdudlaşdırıcı cihaz.

1. qoruyucu element cihazına qoruyucu element və qoruyucu element tutqacı daxildir.

2. ISO 4126-2-də bu termin qoruyucu diskin təhlükəsizlik cihazı kimi verilir.

3.66 Qəza mühafizə sistemi QMS

Qəza sönmə sistemi ESD, QSS

Yüksək inteqrasiyalı mühafizə sistemi YİMS

Yüksək inteqrasiyalı təzyiq mühafizə sistemi YİTMS

Təhlükəsizlik sönmə sistemi TSS

Təhlükəsizlik bloklanma sistemi TBS

Əvvəlcədən müəyyən olunmuş şərtlər pozularsa, prosesin təhlükəsiz vəziyyətə gətirilməsi məqsədi ilə sensorlardan, məntiq həlledici qurğulardan və yekun nəzarət elementlərindən ibarət sistem.

3.67 təhlükəsizliyin tamlıq səviyyəsi SIL: Təhlükəsizlik alət sistemində təhlükəsizlik alət funksiyasının diskret inteqrasiya səviyyəsi.

Qeyd:SIL nasazlıq ehtimalı baxımından kateqoriyalara bölünür, Bax əlavə E.

3.68 təhlükəsizlik reduksiya klapanı: Həm təhlükəsizlik klapanı, həm də tətbiqdən asılı olaraq buraxıcı klapan kimi istifadə oluna bilən yaylı reduksiya klapanı.

3.69 Təhlükəsizlik klapanı

Klapanın yuxarı axınında statik təzyiqlə aktivasiya olunan və sürətli açılma və ya yaylı hərəkətlə xarakterizə edilən yaylı reduksiya klapanı.

1.Təhlükəsizlik klapanı normal olaraq kompressiya mayeləri ilə istifadə olunur.

2. bu anlayış İSO 4126-1-dəkindən fərlqidir; bax 3.56.

3.70 müəyyən edilmiş təzyiq: təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazın istifadə şərtləri altında açılması üçün qurulan manometrik təzyiq.

3.71 kəsik ştift cihazı: Statik diferensial və ya statik giriş təzyiqi ilə aktivasiya olunan və təzyiqli elementə dayaq verən yüklü elementin kəsilməsi ilə işə düşməsi nəzərdə tutulan, təkrar bağlanmayan təzyiq məhdudlaşdırıcı cihaz.

3.72 mərhələli məşəl: İşləyən boru ağızlarının və ya odluqların sayının üfürmə qazı axınına proporsional olması üçün nəzarət olunan iki və ya daha çox məşəl və ya odluq dəsti.

3.73 stexiometrik hava: Heç bir istifadə olunmamış yanacaq və ya hava qalmamaqla mükəmməl yanma qabiliyyətinə malik olan hava ilə yanacağın kimyəvi cəhətdən düzgün əmsalı.

saxlama kamerası: Neft-kimya obyektlərində, neft emalı zavodlarında, qaz generatoru qurğularında, neft və qaz istehsalı obyektlərində və digər obyektlərdə emal blokunun tərkib hissəsi olmayan stabil çən və ya kamera.

Müqayisə et: proses çəni (3.57)

Qeyd: bu çənlər və ya kameralar əsasən neft bazasında yerləşir.

3.75 müəyyən edilmiş əks təzyiq: Cihazın işləməsi tələb olunduğu zaman təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazın çıxışında mövcud olanstatik təzyiq.

Qeyd: bu, daimi və ya dəyişkən olaraq digər mənbələrdən gələn, boşaltma sistemində olan təzyiqin nəticəsidir.

3.76 buxarın təzyiqinin aşağı salınması sistemi: Buxarları buraxmaqla avadanlıqdakı təzyiqin sürətlə azaldılmasını təmin etmək üçün nəzərdə tutulmuş klapan və boruların mühafizə olunma sxemi.

Qeyd: sistemin aktivasiyası avtomatik və ya mexaniki qaydada ola bilər.

3.77 sürət cəftəsi: Məşəl odluğunun çıxışına hava infiltrasiyasının qarşısını almaq üçün lazım olan üfləmə qazını minimuma endirən quru buxar kipkəci.

3.78 ventilyasiya kollektoru: Üfürülən qazları toplayan və ventilyasiya borusuna verən boru sistemi.

3.79 ventilyasiya borusu: Buraxılan mayenin yanmasına və ya konversiyasına yol vermədən atmosferə buxar buraxan tullantı sisteminin hündür şaquli sonluğu.

3.80 kamera: İçərisində materialların emal olunduğu, işləndiyi və ya saxlandığı konteyner və ya konstruksiya örtüyü.

Nümunələr: təzyiq kameraları, reaktor kameraları və saxlama kameraları (çənləri).

3.81 külək qoruyucusu: Məşəl odluğunun xaricini birbaşa alovla toqquşmasından qorumaq üçün istifadə olunan cihaz.

Qeyd:Külək qoruyucusu ona görə belə adlanır ki, xarici alov toqquşması hündür məşəl odluğunun aşağı külək tərəfində baş verir.

4-cü bənddə həddindən artıq yüksək təzyiqin əsas səbəbləri müzakirə olunur və bu səbəblərin təsirlərini minimuma endirmək üçün zavod layihəsi sahəsində təlimat verilir. Həddindən artıq yüksək təzyiq material və ya enerjinin və ya hər ikisinin sistemin müəyyən hissəsində yığılmasına səbəb olan material və ya enerjinin normal axınlarının qeyri-tarazlığının və ya pozulmasının nəticəsidir. Bu səbəbdən həddindən artıq yüksək təzyiqin səbəblərinin və vacibliyinin analizi, proses sistemindəki material və enerji tarazlıqlarının xüsusi və kompleks araşdırmasıdır.

4-cü bənddə qeyd edilən prinsiplərin tətbiqi hər bir emal sistemi üçün özünəməxsusdur. Bütün əsas halların əhatə olunması üçün səylər göstərilməsinə baxmayaraq istifadəçinin diqqətinə çatdırılır ki, həddindən artıq yüksək təzyiqin səbəbləri yalnız qeyd edilən hallardan ibarət deyildir. Hazırkı Beynəlxalq Standartda həddindən artıq yüksək təzyiqə olan yanaşma yalnız tövsiyə xarakteri daşıyır. Sistem üçün əsaslı şəkildə təhlükə törədən hər bir hal layihələndirmədə nəzərə alınmalıdır.Emal sisteminin və ya onun hər hansı komponentinin maksimal yol verilən akkumulyasiya təzyiqini aşmamasını təmin etmək üçün təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazlar quraşdırılır. 4-cü bənddə qeyd edilən təcrübələrmüfəssəltexniki mühakiməyə və dövlət, federal və yerli qanun və normalarına tam uyğun olaraq istifadə edilməlidir.

4.2 Həddindən artıq yüksək təzyiqdən müdafiə fəlsəfəsi

Həddindən artıq yüksək təzyiqin səbəbləri arasında heç bir proses - mexaniki və ya elektrik əlaqə olmadıqda və ya bu hallar arasında keçən müddət onların təsnifatını əlaqəsiz hesab etmək üçün kifayət etdiyi təqdirdə bu səbəblər əlaqəsiz hesab olunur. Həddindən artıq yüksək təzyiqin iki və ya daha çox əlaqəsiz səbəblərinin eyni zamanda baş verməsi (həmçinin ikiqat yaxud daha çox zərər adlanır) layihələndirmə üçün əsas deyildir. İkiqat təhlükəyə nümunə kimi istilik dəyişdiricisininqurğunun daxili boru nasazlığı ilə eyni vaxtda yanğına məruz qalma, izolyasiya olunmuş avadanlığın drenaj olunması və təzyiqinin aşağı salınması üçün idarəetmə vasitələrinin nasazlığı ilə eyni vaxtda yanğına məruz qalma və ya elektrik enerjisinin verilişində fasilə ilə üst-üstə düşən bloklanmış çıxışın yaranmasına gətirib çıxaran istifadəçi səhvi kimi halları göstərmək olar. Digər tərəfdən, yanğına məruz qalma zamanı filtr edilmiş hava nasazlığı o haldabirtərəfli zərər hesab edilir ki, yanğına məruz qalma halı lokal hava xətlərinin nasazlığına səbəb olsun.

Bu Standartbirtərəfli zərər hallarını təsvir edir. İstifadəçi bu istismar qaydaları ilə yanaşı digər bir çoxtəhlükə hallarına nəzər sala bilər. Bu cür baxış halları layihələndirmə üçün əsas olmadığı üçün, istifadəçidən bu hallar üzrəHesabi Təzyiq Kodeksi ilə icazə verilən akkumulyasiyalara cavab vermək tələb olunmur. Qəbul edilmiş meyarlara görə istifadəçi müstəsna məsuliyyət daşıyır.

4.2.2 Qapalı nasazlıqlar

Gizli nasazlıqlar, normal olaraq müəyyən bir halın birtərəfli və ya ikiqat zərər halıolub-olmadığını müəyyən edən zaman, həddindən artıq yüksək təzyiqin səbəbi deyil, normal olaraq mövcud hal hesab olunmalıdır. Müəyyən avadanlıqlarda olan qapalı nasazlıqlar onların həddindən artıq yüksək təzyiq şəraitində səmərəliişləməsinin qarşısını ala bilər. Əlaqəsiz həddindən artıq yüksək təzyiq səbəbi ilə birgə cihazların səmərəli cavab reaksiyasının olmadığını hesab etmək ikiqat zərərdeyildir. Buna oxşar olaraq, əks klapanın nasos nasazlığı zamanı əks axına imkan verməsini gizli nasazlıq ikiqat zərərhesab olunmur.

4.2.3 İstifadəçisəhvi

Operator səhvihəddindən artıq yüksək təzyiqin potensial mənbəyi hesab edilir.

4.2.4 Həddindən artıq yüksək təzyiqdən mühafizə zamanı alətlərin rolu

Qəzasız cihazlar, avtomatik işə salma avadanlığı və digər ənənəvi alətlərtək, birtərəfli zərərüzrə həddindən artıq yüksək təzyiq hallarına qarşı mühafizə kimi düzgün ölçülü təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazların əvəzedicisi olmamalıdır. Lakin elə hallar ola bilər ki, təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazlardan istifadə praktiki mümkün olmasın və qəza təhlükəsizlik tədbirlərinə ehtiyac olmasın. Bu hal baş verdikdə, yerli qanunvericiliklə icazə verilərsə, təzyiq məhdudlaşdırıcı cihaz tələb olunmaya bilər.

Qeyd: Bax: ASME Kodu Hal 2211.

Layihə yerli qanunlara və ya daha ciddi olan sahibkarın risk dözümlülük meyarlarına uyğun olur. Əgər risk dözümlülük meyarları mövcud deyildirsə, bu halda minimum olaraq, qəza təhlükəsizlik tədbirləri daxil olmaqla ümumi sistem səmərəliliyi Təhlükəsizlik inteqrasiya səviyyəsi 3 (TİS 3) səmərəliliyini təmin etməlidir. Təhlükəsizlik qəza sistemlərinin tətbiqinə dair təlimat Əlavə E-də verilmişdir.

Təzyiq azaltma sisteminin bəzi komponentlərinin, məsələn üfləmə kollektoru, məşəl və məşəl sonluğunun layihələndirilməsi zamanı ayrı-ayrı proses avadanlığının təzyiq azaltma həcmi müəyyən olunarkən əlverişli ənənəvi cihazın cavab reaksiyası nəzərə alınmasa da, bəzi qəza sistemlərinin əlverişli reaksiyası nəzərə alına bilər. Bu sistemlərin layihələndirilməsinin qəza sistemlərinin əlverişli reaksiyasına görə müstəsna və ya azaldılmış spesifik yüklərə əsaslanması haqqında qərarda tətbiq olunan qəza sistemlərinin sayı və etibarlılığı nəzərə alınmalıdır. Tullantı sistemlərinin həcminə dair ətraflı məlumat əldə etmək üçün bax 7.1.

4.3 Həddindən artıq yüksək təzyiq potensialı

Təzyiq kameraları, istilik dəyişdiriciləri, işləyən avadanlıq və borularsistem təzyiqini özündə saxlayacaq şəkildə layihələndirilir. Layihələndirmə aşağıdakılara əsaslanır:

a) İşçi temperaturlarda normal işçi təzyiq;

b) Baş vermə ehtimalı olan proses pozulmalarının kombinasiyasının təsiri;

c) Təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazların işçi və qurma təzyiqləri arasındakı fərq;

d) Zəlzələ və külək kimi əlavə yüklərin kombinasiyasının təsiri;

Proses sistemlərinin layihəçisi hər hansı avadanlıqda olan təzyiqin maksimal yol verilən akkumulyasiya təzyiqini aşmasının qarşısını almaq üçün tələb olunan minimum təzyiq-azaltma tutumunu müəyyən edir. 4.3.2-4.3.15-də qeyd edilən həddindən artıq yüksək təzyiqin prinsipal səbəbləri ümumi qəbul edilmiş istismar qaydalarına dair təlimatı təşkil edir. Əlavə B çoxsaylı avadanlıq hissələrini mühafizə etmək üçün ümumi təzyiq azaltma cihazından istifadəyə dair təlimat verir.

4.3.2 Kameralardakı qapalı çıxışlar.

Avadanlıq işlək vəziyyətdə olarkən təzyiq kamerasının çıxışı üzərindəki mexaniki bağlayıcı klapan kameranın maksimal yol verilən işçi təzyiqini aşan təzyiqə qaldıra bilər. Əgər çıxış-bağlayıcı klapanın bağlanması həddindən artıq yüksək təzyiqin yaranmasına səbəb olarsa, inzibati nəzarət vasitələri olmadıqda, təzyiq məhdudlaşdırıcı cihaz tələb olunur. Hər bir klapana təsadüfi işin predmeti kimi baxılmalıdır. Ümumiyyətlə, bir sırada kameralar arasında qoyulmuş bağlayıcı klapanların ötürülməsi təzyiqin azaldılması tələblərini sadələşdirə bilər. Əgər idarəetmə vasitələrinin nasazlığı nəticəsində yaranan təzyiq düzəliş edilmiş hidro-sınaq təzyiqini aşarsa (bax 3.21), həddindən artıq yüksək təzyiqin qarşısını almaq üçün yeganə vasitə kimi idarəetmə vasitələrinə etibar edilməsi uyğun olmaya bilər. İstifadəçinin diqqətinə çatdırılır ki, bəzi sistemlər idarəetmə vasitələrinin nasazlığı nəticəsində qeyri-məqbul riskə malik ola bilər. Bu halda, həddindən artıq təzyiqin normal yol verilən həddindən artıq yüksək təzyiqlə məhdudlaşdırılması daha uyğun ola bilər. Xahiş olunur nəzərə alasınız ki, bütün köməkçi cihazlar (məsələn, araqatlı qovşaqlar, alətlər) daxil olmaqla ümumi sistem idarəetmə vasitələrinin nasazlığı zamanı həddindən artıq yüksək təzyiq üçün nəzərə alınmalıdır.

Məsələn, 517 kPa (75 psi) hesabi manometrik təzyiqə və 343 ºC (650 ºF) hesabi temperatura malik olan ASTM A 515 (22) 70 dərəcə karbon polad kamera həmin hesabi şəraitdə 130 MPa (18 800 psi) yol verilən gərginliyə malikdir. Hidrostatik sınaq çox vaxt hesabi temperaturdan aşağı temperaturda aparıldığı üçün, hidrostatik sınaq təzyiqi elə müəyyən edilməlidir ki, hesabi təzyiqini, sınaq temperaturundakı gərginlik əmsalını hesabi temperaturdakı gərginliyə vurmaqla iki temperaturdakı yol verilən gərginlik fərqləri nəzərə alınsın. Ətraf mühit temperaturunda, ASTM A 515 (22) 70 dərəcə karbon poladın yol verilən gərginliyi 138 MPa (20 000 psi) təşkil edir. Əgər Hesabi Təzyiq Kodeksi hidrostatik sınağın hesabi təzyiqin 130 %-də aparılmasını tələb edirsə, hidrostatik sınaq təzyiqi aşağıdakı kimi olur:

517 x (138/130) × 1,3 = 713 kPa (manometr)

USC vahidlərində: 75 × (20/18,8) × 1,3 = 103,7 psig

Düzəliş edilmiş hidro-sınaq manometrik təzyiqi 517 × 1,3 = 672 kPa (75 × 1,3 = 97,5 psi) təşkil edir. Bu nümunədə həddindən artıq yüksək təzyiqin qarşısını almaq üçün yeganə vasitə kimi idarəetmə vasitələrinə etibar edilməsi o halda uyğun olmur ki, çıxış klapanının bağlanması nəticəsində yaranan manometrik təzyiq 672 kPa (97,5 psi)- i ötsün. Burada hesab olunur ki, həddindən artıq yüksək təzyiq kamera hesabi temperaturda olarkən baş verir. Qısamüddətli təzyiq həddinin 1,5 dəfəyə qədər aşıldığı 1-ci mərhələdə və 2-ci mərhələdəki sürüşmədə hesabi temperaturda olan hesabi təzyiq zərər vurmamalıdır, bu şərtlə ki, üst- üstə düşən temperatur artımı olmasın. Bu, sürüşmə rejiminin 100 000 s hesabi qiymətə əsaslanması zamanı yol verilən qiymətlərə əsaslanır.

Buna oxşar olaraq, avadanlıq işləyən zaman, avadanlıqdakı təzyiq kamerasının çıxışında olan uzaqdan idarə olunan klapanın təsadüfi bağlanması maksimum yol verilən işçi təzyiqi aşan təzyiq predmeti edə bilər. Əgər uzaqdan idarə olunan çıxış klapanının bağlanması həddindən artıq yüksək təzyiqlə nəticələnərsə, bu halda təzyiq məhdudlaşdırıcı cihaz tələb olunur. Hər bir klapana təsadüfi işin predmeti kimi baxılmalıdır.

Təzyiqin azaldılması yüklərinin müəyyən olunması üçünnəzərə alına bilər ki, mexaniki qaydada və ya uzaqdan idarə olunan, normal olaraq açıq olan və nasazlıq zamanı işləyən və nasazlığın əsas səbəbindən təsirə məruz qalmayan klapanlar işlək olaraq qalır. Əlavə məlumat əldə etmək üçün bax 5.10.4.

4.3.3 Təsadüfi klapan açılışı

Yüksək təzyiq mənbəyindən, məsələn yüksək təzyiqli buxar və ya proses mayelərindən yaranan təsadüfi klapan açılışı nəzərə alınmalıdır. Təsadüfi klapan açılmasının qarşısını almaq üçün 3.2-ci bənddə müəyyən edilmiş qaydada idarəetmə vasitələri mövcud olmazsa, bu iş təzyiq azaltma tutumu tələb edə bilər.

4.3.4 Əks klapan sızması və ya nasazlığı.

4.3.4.1 Əks klapan sızması və ya nasazlığı nəticəsində həddindən artıq yüksək təzyiqin yaranma səbəbləri

Vahid əks klapan yüksək təzyiqli mənbədən əks axın vasitəsi ilə həddindən artıq yüksək təzyiqin qarşısının alınması üçün həmişə səmərəli vasitə deyildir. Məsələn, əgər tərkibində maye nasosun yuxarı axınında avadanlığın hesabi rejimindən əhəmiyyətli dərəcədə yüksək təzyiqdə buxar olan sistemə vurularsa, buraxıcı xətlərdəki əks klapanın sızıntılı və ya gizli nasazlığı ilə vurulan axın itkisi mayenin əks axını ilə nəticələnir. Yüksək təzyiqli maye aşağı təzyiqli sistemə daxil olduqda, nəticədə həddindən artıq yüksək təzyiq yarana bilər.

Əksər hallarda əks axınının qarşısının alınmasına diqqət yetirilməlidir. Qeyd etmək lazımdır ki, yuxarı axın sistemin həddindən artıq təzyiqi ilə yanaşı, texnikadakı əks axın mexaniki avadanlığı korlaya bilər, tərkibində olanların itirilməsi ilə nəticələnə bilər. əgər bu təhlükə narahatçılıq yaradarsa, əks axının qarşısının alınmasınını əlavə vasitələri təmin edilməlidir.

4.3.4.2 Vahid əks klapanın gizli nasazlığı üzrə təzyiqin nəzərə alınması

Vahid əks klapanın qapalı nasazlığı (məsələn, yapışmış açıq və ya sınmış qatlanan klapan) üçün həddindən artıq yüksək təzyiqdən mühafizə o zaman təmin edilməlidir ki, yüksək təzyiqli sistemin maksimal normal işçi təzyiqi - hesabi təzyiqdən və ya kameraların, avadanlığın və aşağı təzyiqli sistemin yuxarı istiqamətindəki boruların MYİT-dən böyük olur və yüksək təzyiqli sistemdə kifayət qədər enerji saxlanmış olur ki, bu da aşağı təzyiqli sistemdə (məsələn, yüksək təzyiqli sistemdə iri buxar qapağı) həddindən artıq yüksək təzyiq yaradır.

Mühafizə olunan avadanlığın yol verilən akkumulyasiyasının aşılmasının qarşısını almaq üçün gizli əks klapan nasazlığı üzrə təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazın həcmini müəyyən edən zaman vahid əks klapan vasitəsi ilə əks axın dərəcəsi normal axın xüsusiyyətlərindən (yəni, irəli axınlıəks-klapan) istifadə etməklə müəyyən oluna bilər.

Əks klpan mövcud deyildir, konservativ olaraq fikirləşə bilərlər ki, əks klapan axın davamlılığı xidmətinə uyğun deyil.

Vahid əks klapan araşdırılarsa və əks axının məhdudlaşdırılması üçün onun etibarlılığını və qabiliyyətini təmin etmək məqsədilə texniki xidmət göstərilərsə, istifadəçi bu halda əks klapanın gizli nasazlığı ehtimalının olmadığını müəyyən edə bilər. Bu halda, həddindən artıq yüksək təzyiqdən mühafizə o halda təmin edilməlidir ki, yüksək təzyiqli sistemin maksimum normal işçi temperaturu yuxarı axın avadanlığının düzəliş edilmiş hidro-sınaq təzyiqindən (bax 3.21 və 4.3.2) böyük olsun. İstifadəçinin diqqətinə çatdırılır ki, bəzi sistemlər əks klapanın gizli nasazlığı nəticəsində qeyri-məqbul riskə malik ola bilər və tərkibində olan maddənin itkisi müəyyən nəticələrə səbəb ola bilər. Bu halda, həddindən artıq yüksək təzyiqin normal yol verilən həddindən artıq təzyiqlə məhdudlaşdırılması daha uyğun ola bilər. Bütün köməkçi cihazlar (məsələn, araqatlı qovşaqlar, alətlər) daxil olmaqla, ümumi sistem əks klapanın gizli nasazlığı zamanı həddindən artıq yüksək təzyiq üçün nəzərə alınmalıdır.

4.3.4.3 Vahid əks klapan sızması üzrə təzyiqinnəzərə alınması

Hətta düzgün araşdırılsa və texniki xidmət göstərilsə də, əks klapanlar əks klapan yerinin sızıntısını tamamilə aradan qaldırmaya bilər. Nəticədə istifadəçi əks klapanların yuxarı axınında olan aşağı təzyiqli sistemin izolyasiya olunması yenə də həddindən artıq yüksək təzyiqin yaranmasına səbəb ola biləcəyindən xəbərdar olmalıdır. Əgər operatorun hərəkəti (məsələn, yüksək təzyiqli sistemdən mexaniki izolyasiya) əks klapan sızıntısı nəticəsində həddindən artıq yüksək təzyiqin qarşısının alınması üçün nəzərə alınarsa, bu halda müdafiəqatı analizi (LOPA) mühafizənin təhlilinin səviyyələri və ya digər risk prosesləri analizi əsas hesablamaların həssaslıqlarını və mümkün riskləri başa düşmək üçün faydalı ola bilər. Təfərrüatlı analiz bundan sonra göstərə bilər ki, avtomatik izolyasiyaya, sızıntını götürəcək ölçüyə malik təzyiq məhdudlaşdırıcı cihaz və ya alternativ bir mühafizə vasitəsinə üstünlük verilə bilər. İstifadəçinin konkret sisteminə görə uyğun olan sızma dərəcəsini müəyyən etməsi vacibdir.

4.3.4.4 Silsilə əks axının qarşısını almaq üçün təzyiqin nəzərə alınması

Təcrübə göstərmişdir ki, əks axının məhdudlaşdırılması üçün etibarlılıq və qabiliyyəti təmin etmək məqsədi ilə təftiş olunduqda və texniki xidmət göstərdikdə, əhəmiyyətli dərəcədə olan əks axının aradan qaldırılması üçün eyni silsilədənolan iki əks axının qarşısının alınması cihazı kifayət edir. Diferensial təzyiq artdığı üçün tərkib maddələrinin itirilməsinə səbəb olmaqla mexaniki avadanlığa zərər vurulması ilə nəticələnən əks klapanın gizli nasazlıqları riskinin azaldılması üçün əlavə təhlükəsizlik tədbirlərinin görülməsi nəzərə alınmalıdır. İstifadəçi müxtəlif əks axının qarşısının alınması üçün qurğulardan istifadə edə bilər.

Əgər silsilə axının qarşısının alınması etibarlığı təmin edilə bilməzsə, bu halda əks axının hesablanması zəruri ola bilər. Eyni silsilədən əks klapanlar vasitəsi ilə əks axının sızıntısı miqdarı əks klapanların növündən, mayenin çirklənmə xarakterindən və digər sistem mülahizələrindən asılıdır.Tələbat olan zaman əks klapanda olan gözlənilən maksimal diferensial təzyiq təzyiq azaltma dərəcəsinin hesablanması üçün əsas kimi istifadə edilməlidir.

Konkret təcrübə və ya şirkət təlimatı olmadıqda, əks axınınısilsilə əks klapanlar vasitəsi ilə ən iri əks klapan nominal axın diametrinin onda birinə bərabər diametrdə ayrıca soplo vasitəsi ilə axın kimi hesablamaq olar. Sızıntı dərəcəsini aşağı təzyiqli tərəfdə təzyiq azaltma cihazının tutumundan aşağı olmasını təmin etmək üçün əks klapan üzrə vəziyyətin monitorinqi (məsələn, əks klapanlar arasında uyğun həcmli təzyiq indikatorları) məqsədi ilə vəziyyətin monitorinqi sistemi quraşdırılarsa, aşağı qiymətdən istifadə oluna bilər.

4.3.5 Enerji daşıyıcısı nasazlığı

Hər hansı enerji daşıyıcısı itkisi nəticəsində zavod - miqyaslı və ya lokal olmasından asılı olmayaraq yaranan nəticələr diqqətlə analiz olunur. Həm tam həm də qismən enerji daşıyıcısı itkisi halları nəzərə alınır. Bəzi hallarda qismən enerji daşıyıcısı nasazlığı ümumi nasazlıqdan daha böyük təzyiq azaltma yükünün yaranmasına səbəb ola bilər. Çünki təzyiq azaltma yükünə kömək edən bəzi avadanlıqlar işlək vəziyyətdə qalır. Cədvəl 1-də nasaz ola biləcək normal enerji daşıyıcısı xidmətləri və həddindən artıq təzyiqə səbəb ola biləcək zədələnmiş avadanlığın qismən siyahısı verilir.

Cədvəl 1 – Mümkün enerji daşıyıcısı nasazlıqları və zədələnmiş avadanlıq

Enerji daşıyıcısı nasazlığı

Soyutma suyunundövranı, qazan qidası, kəskin soyutma və ya boşaltma üçün nasoslar

Hava ilə soyudulan dəyişdiricilər, soyuducu qüllələr və ya yanma havası üçün pərlər

Proses buxarı, alət havası və ya soyutma üçün kompressorlar

Mühərriklə idarə olunan klapanlar

Soyutma suyu/vasitəsi

Proses və ya enerji daşıyıcısı xidməti üçün kondensatorlar

Proses mayeləri, sürtkü yağı və ya kipkəc yağı üçün soyuducular

Rotorlu və ya porşenli avadanlıq üçün örtüklər

Sensorlar və kontrollerlər

Proses tənzimləmə klapanları

Siqnalizasiya və söndürmə sistemləri

Nasoslar, kompressorlar, ventilyatorlar, yanma hava pərləri və ya elektrik generatorları üçün turbin ötürücüləri

Buxar/qızdırıcı vasitə

Birbaşa buxar inyeksiyasından istifadə edən avadanlıq

İstilik dəyişdiriciləri (məsələn təkrar qazanlar)

Yanacaq (neft, qaz və s.)

Təkrar qızdırıcılar (təkrar qazanlar)

Nasoslar və ya elektrik generatorları üçün mühərrik ötürücüləri

Alətlər və avadanlıq üçün üfləmə

Xüsusi enerji daşıyıcısı xidmətinin itkisinə xas olan həddindən artıq yüksək təzyiqin qiymətləndirilməsinə baş verə biləcək inkişaf zənciri və reaksiya vaxtı daxildir. Avadanlığın nasaz olduğu, lakin fərqli enerji mənbəyi olan avadanlıqla paralel işləyən hallarda, xidmətin aparılması mümkün olduqda, zədələnməmiş və işlək avadanlıqöz işini davam etdirə bilər.

Nümunə 1: Nümunə paralel xidmətdə və davamlı işləməkdə olan, ötürücüləri əlaqəsiz enerji mənbələrinə malik olan iki nasosdan ibarət olan soyuducu su dövranı sistemidir. Əgər iki enerji mənbəyindən biri nasaz olarsa, qismən qiymət işləməyə davam edən digər enerji mənbəyinə verilə bilər (bax 4.2). Enerjinin kəsilməsi ucbatından yaranan artıq buxarın miqdarı bu zaman müstəsna olaraq qalıq soyutma suyu nasosunun miqdarı və mövcud kollektorundan asılıdır.

Nümunə 2 Digər nümunə isə paralel xidmətdə olan iki soyutma nasosudur, bir nasos soyutma suyunun tam axınını təmin edir, ikinci nasos isə ehtiyat xidmətdə qalır. İkinci nasos ayrıca enerji mənbəyinə malikdir və birinci nasos nasaz olarsa, avtomatik işə düşmək üçün nəzarət vasitələri ilə təchiz olunur. Ehtiyat nasosu təhlükəsiz şəkildə işləmir, çünki bu, ayrı-ayrı texnoloji avadanlığın təzyiqinin azaldılmasının layihələndirilməsi üçün tam etibarlı hesab edilmir.

Təfərrüatlı araşdırma aparıldıqdan sonra ötürücülərlə əlaqəsiz enerji mənbəyinə malik paralel, normal işlək alət havası kompressorlarına və elektrik generatorlar tam və ya qismən təhlükəsiz şəkildə işləyə bilər. Köməkçi hissələrin mexaniki kəsiyi operatordan və vaxtdan asılıdır və həddindən artıq təzyiq üzrə sığorta kimi istifadə edilməzdən əvvəl ətraflı təhlil olunmalıdır.

4.3.6 Elektrik və ya mexaniki nasazlıq

Proses axınlarında soyutma və ya kondensasiyanı təmin edən elektrik və ya mexaniki avadanlığın nasazlığı proses kameralarında həddindən artıq yüksək təzyiqin yaranmasına səbəb ola bilər.

4.3.7 Pərlərin itkisi

Hava ilə soyudulan istilik dəyişdiriciləri və ya soyutma qüllələrindəki pərlər bəzən enerji itkisi və ya mexaniki nasazlıq ucbatından işləmir. Barmaqlığınsərbəstistismarıtəmin edildikdə, soyutma qüllələri və hava ilə soyudulan istilik dəyişdiriciləri üzrə, konveksiya və radiasiya vasitəsi ilə soyutma effektinin etibarlılığına nail olmaq olar.

4.3.8.1 Seriyalı fraksiyalaşdırma sistemlərində istilik itkisi

Seriyalı fraksiyalaşdırma zamanı (yəni, bir sütunun dibləri digər sütunu qidalandırdıqda) yuxarı axın sütununa gələn istilik itkisi aşağı axın sütununda həddindən artıq yüksək təzyiqin yaranmasına səbəb ola bilər. İstilik itkisi bəzi yüngül fraksiyaların diblərlə qarışması və qidalandırıcı olaraq növbəti sütuna keçməsi ilə nəticələnir. Bu halda, aşağı axın sütunun yuxarıdakı yükü öz normal buxar yükü üstəgəl birinci sütunun yüngül fraksiyalarından ibarət olur. Əgər aşağı axın sütunu əlavə buxar yükü üçün kondensasiya tutumuna malik olmazsa, artıq təzyiq yarana bilər.

4.3.8.2 Digər avadanlıqda istilik itkisi

İstilik itkisi yüngül fraksiyaların keçirilməsinə səbəb olduğu hallarda, aşağı axın avadanlıq həddindən artıq yüksək təzyiq potensialı nəzərə alınmalıdır.

4.3.9 NÖC havası və ya elektrik alət enerjisinin itkisi

NÖC havası itkisi bütün hava ilə idarə olunan klapanları özlərinin müəyyən olunmuş nasazlıq mövqelərinə gətirir. Əgər klapanların müəyyən olunmuş nasazlıq mövqeləri həddindən artıq təzyiqin qarşısının alınması üçün seçilməzsə, çoxsaylı klapanların bu cür hərəkəti həddindən artıq yüksək təzyiqin yaranmasına səbəb olur. Buna oxşar olaraq, elektrik cihazının nasazlığı nəzarət sistemlərini və elektriklə idarə olunan klapanları özlərinin müəyyən olunmuş nasazlıq mövqelərinə gətirir. Məşəl və ya üfləmə sistemlərinin, NÖC hava nasazlığı və ya elektrik verilişi kəsilməsi ucbatından açıq və ya qapalı qalan klapanların yükləməsinə təsir nəzərə alınmalıdır.

4.3.10 Reflyuks nasazlığı

Nasos və ya cihazın nasazlığı nəticəsində reflyuks itkisi kondensatorun daşması və ya fraksiyalaşdırma prosesindəki soyutma maddəsi itkisinin ucbatından həddindən artıq yüksək təzyiqə səbəb olur.

4.3.11 Təkrar qaynama nəticəsində qeyri-normal istilik verilməsi

Təkrar qaynama müəyyən istilik verilişi ilə layihələndirilir. Onlar yeni və ya təzəcə təmizlənmiş olduqda, normal hesabi rəqəmdən yuxarı əlavə istilik verilişi baş verə bilər. Temperatur nəzarətinin nasazlığı zamanı buxar yaranması proses sisteminin kondensasiya etmək və ya digər şəkildə təzyiq toplanmasının absorbsiya etmək qabiliyyətini aşa bilər ki, buraya həddən artıq qızma nəticəsində kondensasiya olunmayan maddələr daxildir.

4.3.12 İstilik dəyişdiricisi borusunun nasazlığı

Örtük və boru tipli istilik dəyişdiricilərində borular bir sıra səbəblərdən, o cümlədən termal şok, vibrasiya və ya korroziyadan yaranan nasazlığın predmeti olur. Səbəbin nə olmasından asılı olmayaraq nəticə yüksək təzyiqli axınının dəyişdiricinin aşağı təzyiqli tərəfində həddindən artıq yüksək təzyiqin yaranması ehtimalıdır. Aşağı təzyiqli sistemin tullantını absorbsiya etmək qabiliyyəti müəyyən edilməlidir. Əgər boru qırıqlarından axın aşağı təzyiqli axına boşalarsa, mümkün təzyiq artımı dəqiqləşdirilərək, əlavə təzyiq azaıldılmasının tələb olunub- olunmadığı müəyyən edilir. Əlavə məlumat üçün bax 5.19.

4.3.13 Keçici təzyiq sıçrayışları

4.3.13.1 Hidravlik zərbə

Hər hansı maye doldurma sistemində baş verən su çəkici kimi tanınan hidravlik zərbə dalğası ehtimalı diqqətlə qiymətləndirilməlidir. Hidravlik zərbə həddindən artıq yüksək təzyiqin elə növüdür ki, səciyyəvi reduksiya klapanları vasitəsi ilə ona nəzarət etmək olmur, çünki klapanların cavab reaksiyasımüddəti çox aşağı olur. Dəyişkən pik təzyiqlər milli saniyələrlə ölçülməklə, normal işçi temperaturları dəfələrlə artıra bilər. Bu təzyiq dalğaları müvafiq təhlükəsizlik tədbirləri görülməzsə təzyiq kameralarını və boruları zədələyə bilər. Hidravlik zərbənin qarşısı çox vaxt uzun boru kəmərlərində klapanların bağlanma sürətini məhdudlaşdırmaqla alınır. Hidravlik zərbə baş verdikdə pulsasiya dempferlərindən və ya xüsusi balon tipli artım klapanları müvafiq analizdən asılı olaraq nəzərə alınmalıdır.

4.3.13.2 Buxar zərbəsi

Buxar zərbəsi adlanan dəyişkən pik təzyiq artımı kompressiyalı mayelərin olduğu borularda baş verə bilər. Ən geniş yayılmış baş vermə halı ümumilikdə sürətli klapan bağlanışı nəticəsində olur. Həmin tərəddüd edən təzyiq artımı millisaniyələrlə baş verir, boruların vibrasiyası və kobud hərəkəti, eləcə də avadanlılığın mümkün sınması ilə nəticələnməklə, normal işçi temperaturda dəfələrlə artan təzyiq artımı olur. Reduksiya klapanlarının gec reaksiya vaxtı ucbatından onlar qoruyucu cihaz kimi səmərəli istifadə edilə bilməz. Tez bağlanan klapanlardan istifadənin qarşısınının alınması buxar zərbəsinin yaranmasının qarşısını ala bilər.

4.3.13.3 Kondensatla induksiya olunan zərbə

Buxar balonununsoyuq kondensatla izolyasiya olunması balonun nəticədə sürətlə dağılmasına və buxar borusuna katastrofik zədənin vurulmasına gətirib çıxara bilər. Texnoloji sisteminin düzgün layihələndirilməsi və istismarı bu ehtimalın aradan qaldırılmasında vacibdir. (məsələn, drenaj borularından, buxar traplarından, müvafiq boru mailliyindən, təlimdən və dəyişikliklərinehtiyatla idarə olunmasından istifadə ilə).

Təhlükə dövrə sikli və texniki xidmət işləri zamanı xüsusilə kəskin olur, burada buxar çanağını tutan tupiklər təsadüfən yarana bilər. Təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazlar qoruyucu cihazlar olaraq səmərəli şəkildə istifadə edilə bilməz.

4.3.14 Zavod yanğınları

Zavod avadanlığındakı həddindən artıq yüksək təzyiqin səbəbi kimi yanğın 5.15- ci bənddə müzakirə olunur. Avadanlıqlar üzrə təzyiqin azaldılması sisteminin nəzarətli söndürülməsi və ya qurulmasının aparılmasının təminatı xarici yanğına məruz qalma nəticəsində həddindən artıq yüksək təzyiqi minimuma endirə bilər.

Buxar yaranmasının və yanğının mümkün yayılmasının məhdudlaşdırılması üçün, obyektlər həmçinin sistemlərdən mayelərin çıxarılmasına imkan verməlidir. Normal idarə olunan məhsul çıxarma sistemləri daha üstün hesab edilir və avadanlıqdan mayenin çıxarılması üçün ayrıca maye endirmə sistemləri ilə müqayisədə daha səmərəlidir. Soyuducu və həlledici məhlullar daxil olmaqla normal zavod işləri üçün tələb olunan maye saxlanması kamera divarının soyuq saxlanmasında səmərəli ola bilər və onun çıxarılması üçün sistem tələb etmir. Kameranın buxar sahəsinin izolyasiya olunması və kameranın soyudulması və təzyiqinin azaldılması üçün buxar təzyiqinin azaldılması sistemindən istifadə etməklə kənar su tətbiq edilə bilər.

Ərazi layihəsinə müvafiq səth drenaj vasitələri və alışa bilən mayelərin bir iş sahəsindən digərinə yayılmasının qarşısını almaq üçün vasitə daxil olmalıdır. Yanğın söndürən personal və onların avadanlıqları üçün hər bir sahəyə və proses avadanlığına asan giriş-çıxış təmin edilməlidir. Yanğın hidrantları, yanğın söndürmə avadanlığı və yanğın monitorları asan əlçatan yerlərdə yerləşdirilməlidir.

İzolyasiyaya təzyiq azaltma yükünün azaldılması qiyməti verilə bilər, bu şərtlə ki, 5.15.5-ci bəndin tələbləri yerinə yetirilsin.

4.3.15 Proses dəyişiklikləri/kimyəvi reaksiyalar

Bəzi reaksiya və proseslərdə prosesə nəzarət itkisi temperaturda və ya təzyiqdə əhəmiyyətli dəyişikliyə səbəb ola bilər. Nəticə seçilmiş materialların nəzərdə tutulmuş hədlərini aşa bilər. Buna görə də kriogen mayelər emal edilərkən, təzyiqdə azalma mayelərdəki temperaturu avadanlığın minimum yol verilən hesabi temperaturundan aşağı səviyyəyə endirə bilər və aşağı temperaturlu cüzi nasazlıqla müşayiət olunan risk yarana bilər. Ekzotermik reaksiyalar üzrə (məsələn tərkibin dəyişməsi, turşununhəll olması, polimerləşmə) nəzarət olunmayan reaksiyalarla əlaqəli həddindən artıq yüksək temperaturlar və ya təzyiqlər yol verilən gərginlik səviyyəsini hesabi nöqtədən aşağı endirə bilər və ya təzyiqi maksimum yol verilən işçi təzyiqdən (MYİT) yuxarı qaldıra bilər. Normal təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazlar belə hallardan mühafizənitəmin etmədiyi təqdirdə,uyğunsuzluqların aradan qaldırılması üçün tədbirlərin təmin edilməsi məqsədilə nəzərdə tutulmuş temperatur/ təzyiq hədlərindən kənar dəyişikliklər barədə xəbərdarlıq vermək üçün idarəetmə vasitələrinin olması zəruridir (bax 5.9, 5.10 və 5.13-cü bəndlər).

4.3-cü bənddə qeyd edilən digər həddindən artıq təzyiq planları ilə birlikdə kimyəvi reaksiya potensialı da uyğun olduqda nəzərə alınmalıdır.

4.4 Tövsiyə olunan minimum təzyiq azaltma hesabi tərkibi

Hərf-bəndlər tam təzyiq azaltma sisteminin təmin edilməsi üçün lazım olan minimum tövsiyə edilən informasiya kateqoriyalarıdır. Rəqəmli bəndlər konkret quraşdırma və şirkət təcrübəsindən asılı olaraq uyğun olan və ya uyğun olmayan informasiyalardır.

a) Təzyiq azaltma sisteminə dair informasiyalar:

3) Təzyiq salma cihazının identifikasiya nömrələri (çoxsaylı və ya kombinasiya)

4) Təkrar baxış nömrəsi və tarixi

5) Təsdiqlər(tələb olunarsa)

6) Cihaz haqqında qısa məlumat (çoxsaylı cihazlar üzrə)

b) Mühafizə olunan komponentlərin təsviri:

1) Hesabi rejimi olan avadanlıq siyahısı,

2) Hesabi rejimi olan borular,

3) Çertyojlar və avadanlıq faylları (məsələn P və İD), mexaniki çertyojlar, texnoloji proses sxemləri (PFD);

c) Hesabi kodekslər/standartlar:

1) Hesabi Təzyiq Kodeksi

2) Sistemin maksimum yol verilən akkumulyasiya təzyiqi

d) Sistemin həddindən artıq yüksək təzyiqinin səbəblərinin analizi:

1) Hər bir səbəb üzrə tələb olunan dərəcə və /və ya sahə

2) Təsdiqedici hesablamalar və hesablamalar

3) Sistemin sxematikası

4) İstilik və material tarazlığı

5) Həddindən artıq yüksək təzyiqin bütün səbəblərinin nəzərə alınması

6) Qəza mühafizə sistemləri/ HIPS, o cümlədən təhlükəsizliyin bütövlük səviyyəsi və əlaqədar etibarlılıq hesablamaları;

e) Sistemin işləmə şəraiti:

6) Təhlükələr (məsələn havada olan)

f) Sistemin təzyiq azaltma şəraiti:

3) Təzyiq azaltma temperaturu

6) Təhlükələr (məsələn havada olan)

g) Təzyiq azaltma cihazının seçilməsi/konfiqurasiyası:

1) Qoruyucu element xidməti

2) Yaylı ənənəvi reduksiya klapanı

3) Yaylı tarazlaşdırılmış silfon reduksiya klapanı

4) idarə oluna bilən reduksiya klapanı

h) Reduksiya klapanı / qoruyucu element kombinasiyasının tutum faktoru (məsələn, ASME Kc);

i) Təzyiq azaltma sisteminin tələb olunduğu sahə:

2) Qoruyucu elementin təzyiq azaltma əmsalı (məsələn, ASME Kc) metodu

j) Qoruyucu elementin təzyiq azaltma sisteminin tutumu

1) Qoyulmuş əks təzyiq

2) Sistem dayanıqlığı (məsələn, ASME Kr)

3) Hesabi Təzyiq Kodeksinə uyğun olaraq güc azaltma əmsalının daxil olduğu qeyri-müəyyənlik faktorunun hesablanması (məsələn, ASME üzrə 0,9 və ya az)

k) Reduksiya klapanı nominal gücü

1) Təzyiq azaltma cihazının qurma təzyiqi

l) Yaylı reduksiya klapanı soyuq diferensial sınaq təzyiqi;

m) Reduksiya klapanı tutumunun əks təzyiqə korreksiya olunması;

2) Maksimal və minimal qurma əks təzyiq

3) əks təzyiq tutumununkorreksiyaəmsalları (məsələn, API RP 520-I:2000, Kb və ya Kw )

n) Qoruyucu elementin müəyyən olunmuş partlama təzyiqi və istehsal hesabi diapazonunun seçilməsi;

o) Qoruyucu elementin müəyyən olunmuş temperaturu;

p) Buraxılan maye üzrə tullantı tələbləri (qapalı və ya atmosfer):

4) Dispersiya (toksik və ya alışan buxar)

5) Buxar-bulud partlayşı

6) Digər (personala təsir, səs-küy, təsərrüfat və s)

7) Buxar/maye ayrılması

8) Ətraf mühit mülahizələri

9) Təhlükəsiz yerə ventilyasiya çıxışı olan silfon

q) Təzyiq azaltma cihazının fiziki quraşdırılması

1) Boru –gərginlik analizi

2) Giriş və çıxış xətti borularının sərbəst drenajı

3) İstiliyin izlənməsi

4) Texniki xidmət mülahizələri

6) Drenaj trubaları və buraxıcılar

7) Silfon klapanın qalpaq ventilyasiya çıxışı və təhlükəsiz yerə ventilyasiya çıxışı

r) Reduksiya klapanı giriş xətti təzyiqinin düşməsi

s) Təzyiq azaltma cihazının spesifikasiya vərəqəsi

t) Vakuum mühafizəsi üçün meyarlar (bax 4.6 –cı bənd).

4.5 Məşəl kollektoru hesablama sənədlərində tələb olunan predmetlərin sayı

Aşağıdakılar məşəl-kollektor analizi üçün sənədləşmə tələbləridir:

a) Hər bir məşəl-kollektor layihələndirməsi ssenarisi üzrə səbəb olan halın və təzyiq azaltma axınına gətirib çıxaran nəticələrin təsviri. Misal üçün, elektrik enerjisi kəsilməsi üçün bu təsvir nasaz hesab edilən əsas element, sonda enerji ilə təchiz ediləcək enerji istifadəçilərinin siyahısı və hər bir istifadəçinin nəticələri daxil ola bilər.

b) şəbəkə-axın simulyasiyası modeli üzrə məşəl sistemi konfiqurasiyasının təyin olunması üçün istifadə olunan əsasların sənədləşdirilməsi. Baza hal üzrə bu sənədləşməbaxış sayları daxil olmaqla boru çertyojlarının siyahısından ibarətdir. Alternativ boru konfiqurasiyaları üzrə baza halından dəyişikliklər sistemin sxematik diaqramında qeydlənə və ya təsviri formada göstərilə bilər.

c) Analizi aparılmış hər bir hal üzrə təzyiq profilini göstərən məşəl sisteminin sxematik diaqramı. Təzyiq profili hər bir təzyiq azaltma mənbəyindəki hesablanmış əks təzyiqi göstərir.

d) Şəbəkə-axın simulyasiyası üçün istifadə olunan giriş fayllarının elektron nüsxələri. Minimum olaraq mövcud boru şəbəkəsi üzrə fayllar təmin edilir.

e) Klapan istehsalçısını (mövcud klapanlar üzrə), klapan növünü, qurma təzyiqi, ölçünü və giriş – çıxış flans rejimlərini göstərməklə təzyiq azaltma klapanının ölçü həcmi.

f) Tullantı sistemi yüklərinin siyahısı (məsələn, təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazlardan, reduksiya klapanlarından və nəzarət klapanlarından gələn yüklər), o cümlədən mənbənin adı, temperatur, nisbi molekulyar kütlə (molekulyar kütlə) və ya tərkib və axın rejimi.

Qeyd - bu beynəlxalq standartda Sİ termini “nisbi molekulyar kütlə” “molekulyar kütlədən” daha çox istifadə olunur.

g) Alətlər daxil olmaqla tullantı sistemi pik yüklərinin azaldılması və ya aradan qaldırılması üçün verilən qiymətlərin siyahısı (Əlavə məlumat üçün bax 7.1.4-cü bənd).

h) Hər bir təzyiq azaltma planı üzrə işləməyən alətlərin və nasazlıq kombinasiyasının seçilməsi üçün əsasların siyahısı;

i) Hər bir mənbə üzrə əks təzyiq həddi və limit üzrə əsas (məsələn, aşağı axın boru hesabi təzyiqi, APİ Std 526 (9), İSO 4126, istehsalçı, kritik axın və ya defors edilmiş klapan gücü).

j) Üfləmə barabanı, baraban separatoru və məşəl paketi daxil olmaqla, məşəl sisteminin tutumu üzrə qəbul meyarları.

4.6 Vakuum təzyiqinin azaldılması üzrə təlimat

4.3-cü bənddə işçi təzyiqdə artıma gətirib çıxaran fundamental istilik və material tarazlıq faktorları təsvir olunur. Avadanlığın vakuumun altına düşməsinin qarşısını almaq üçün, vakuumun təzyiqinin azaldılması tələb edildiyindən, müxtəlif hallarda eyni faktorlar işçi təzyiqdə düşməyə də səbəb ola bilər.

Aşağı müsbət təzyiqlər üçün nəzərdə tutulmuş iri kameralar və avadanlıqlar vakuuma daha həssasdır, çünki kiçik kameralar çox vaxt digər layihələndirmə tələblərinə görə məxsusi vakuum layihələndirməsi imkanına malik olur. Baxmayaraq ki, vakuum nəticəsində saxlama çənlərinə zərər dəyməsinə dair əsaslı sübutlar vardır, proses kameralarına da ciddi zərər dəymişdir (138).

Əgər avadanlıqda daxili arakəsmələr olarsa, bölmələrin hər hansı birində mövcud olan vakuum şəraiti potensialı nəzərə alınmalıdır. Buraya həmçinin boru təbəqəsi boyunca məhdudlaşdırıcı diferensial əsasında layihə olunan örtük və boru tipli dəyişdiricilər daxildir. Əgər bir tərəfdəki təzyiq vakuum şəraitinə enərsədiferensial təzyiq həddi pozula bilər.

Aşağıdakılar təklikdə və ya birlikdə baş verdikdə vakuum potensial nəticələr verə bilər.

- Qorunan sistem materialının həcmli xaricə axını daxilə axından çox olarsa.

- Qorunan sistemdən enerjinin xaricə axını enerjinin daxilə axınından çox olarsa və ya materialın yüksək spesifik həcmi olan fazadan aşağı spesifik həcmi olan fazaya dəyişməsi ilə nəticələnməklə faza dəyişikliyi baş verərsə.

Vakuumun mümkün səbəblərinə dair nümunələrə aşağıdakılar daxildir:

- Sorma, sifonla tökülmə və ya öz-özünə axın drenajıvasitəsilə kameradan mayenin çıxarılması;

- Nasoslara/ kompressorlara bərkitmə və ya vakuumu çəkə bilən avadanlığa bərkitmə vasitəsi ilə kameradan buxarın çıxarılması (məsələn, vakuum nasosu və ya ejektorları ya təsadüfən kollektorla birgə material axını digər avadanlıqda vakuuma səbəb olduğu ventilyasiya-toplama sistemləri)

- Buxar sahəsinin yığılmasına səbəb olmaqla mühit temperaturunda dəyişikliklər, bu normal olaraq, saxlama çənləri üzrə yalnız əhəmiyyətli məsələdir, bax APİ Std 2000 (14) və ya EN 14015-1(6);

- Kondensator vasitəsi ilə davamlı istilik transferi (məsələn, distillə və regenerator sütununa təkrar qaynama itkisindən sonra) ilə və ya tədricən istilik transferi (məsələn, buxar çıxışı və ya texnikanın sönməsindən sonra avadanlığın soyuması) vasitəsi ilə və ya buxar sahəsində soyuq materialın inyeksiya edilməsi (məsələn, ilkin qızmanın itməsindən sonra) vasitəsi ilə olub-olmamasından asılı olmayaraq buxarın kondensasiyası;

- Fiziki absorbsiya və adsorbsiya. - məsələn, sönmədən sonra və ya prosesə uyğun absorbent maddənin təsadüfən girişi vasitəsi ilə mayeyə (suya ammonyak) həll ola bilən buxarın davamlı absorbsiya olunması;

- Kimyəvi absorbsiya - məsələn, turş qazın və ya karbon dioksidin təmizləyici məhlula davamlı absorbsiyası;

- Qazı və ya buxarı buxar sahəsindən çıxaran digər kimyəvi reaksiyalar (məsələn, izolyasiya olunmuş avadanlıqda pas yaratmaq üçün oksigenin çıxarılması;

- Zədələyici vakuumun yaranmasının qarşısını almaq üçün qaz və ya buxarın girişinə imkan yaratmaq üçün nəzərdə tutulmuş ventilyasiya çıxışlarının təsadüfən bloklanması. Bu, əsasən, saxlama çənləri üçün problem yaradır (Bax API Std 2000 yaxud prEN 14015). Səciyyəvi problemlər texniki xidmət zamanı ventilyasiya çıxışılarında örtük və ya bloklama, sonradan ventilyasiya çıxışının bərpa olunmaması, ventilyasiya çıxışından emissiyanın minimuma endirilməsi üçün suvaq və ya kipkəcdən istifadə edilməsi, vakuumu yüngülləşdirmək üçün ventilyasiya çıxışı vasitəsi ilə buxar və qaz axınına mane olunması və layihə xəttinə gətirilmiş ventilyasiya xətlərinin maye ilə örtülməsi üçün bəndlənmiş sahələrin drenaj olunmaması nəticəsində yaranır.

Vakuuma qarşı müdafiə səciyyəvi olaraq aşağıdakı formalarda baş verir:

a) İşçi prosedurlar; yeni

b) Məhsulun layihələndirilməsi, müdafiənin ən güclü forması;

c) Təzyiq azaltma sisteminin layihələndirilməsi- çox vaxt aşağı təzyiqli avadanlıqda mümkün olur, reduksiya klapanı və ya atmosfer ventilyasiya çıxışının uyğun layihələrinə söykənir;

d) Qəza mühafizə sistemləri - vakuumun müəyyən edilmiş səviyyəni aşmasının qarşısını almaq üçün qazın mühafizə olunan sistemə girişinə imkan vermək üçün nəzərdə tutulmuşdur.

Potensial vakuumun ən sadə həlli avadanlığın tam vakuuma tab gətirəcək şəkildə layihələndirilməsidir. Yeni avadanlıq üçün bu seçim həmişə nəzərə alınmalıdır. Kiçik avadanlıqların vakuuma qarşı məxsusi mexaniki güclə istehsal edilməsinə baxmayaraq, iri avadanlıq üzrə vakuumun layihələndirilməsi əlavə metal qalınlığının olmasını və ya vakuum dayaq halqalarının təmin olunmasını tələb edir. Halqalardan mayenin drenaj olunması təmin edilmədikdə və ya drenaj quyuları təmiz saxlanmadıqda, bu halqalar potensial korroziya problemləri yaradır.

Texniki xidmətə (məsələn, kameranın drenajı və buxarınçıxarılması) və hidro – sınaq kimi fəaliyyətə hazırlıq işləri üzrə texnoloji proseslər əsas götürülür. Lakin bunlar mühafizənin etibarlı forması deyildir və layihəçilərlə istifadəçilərhəmin texnoloji proseslərə hansı halda etibar edilməsinə dair razılığa gəlməlidirlər.

Əgər vakuum təzyiq-məhdudlaşdırıcı cihazından istifadə edilərsə, bu, mühafizə olunan avadanlığın təzyiqi ilə müqayisə oluna biləcək təzyiqə hesablanmalıdır.

Vakuumun müəyyən olunmuş səviyyəni aşmasının qarşısını almaq məqsədilə qaz əlavə etmək üçün qəza sistemindənyaxudrequlyatordan (təzyiqin bərpası sistemi) istifadə edilə bilər. Qazın seçiminə diqqətlə baxılmalıdır: hava, azot və yanacaq qazınınhər biri ümumi şəkildə istifadə edilir, lakin honların hər biri xərc, potensial məhsul çirklənməsi və alışma qabiliyyətinə dair fərqli faktorlara malikdir.Qəza mühafizə sistemləri (proses nəzarəti və ya HIPS vasitəsi ilə olub – olmamasından asılı olmayaraq) çox vaxt distillə sütunları kimi təzyiqli avadanlığın vakuumdan qorunması üçün istifadə olunur. Sistemin fəlsəfəsi təzyiq azaltma cihazlarının istifadəsi ilə əsasən eynidir: vakuumun müəyyən olunmuş səviyyəni aşmasının qarşısını almaq üçün qorunan avadanlığa uyğun qazın verilməsi. Qazın seçimi ilə bağlı eyni mülahizələr buraya da şamil olunur. Sadə nəzarət sxeminin uyğun mühafizəforması hesab edilməsi üçün kifayət qədər etibarlılığamalik deyildir; HIPS (bax Əlavə E)-in müntəzəm yoxlanış sınağının müşayiətedici tələbləri ilə tələb olunması ehtimalı vardır.

Əgər texnoloji prosesdə vakuum səviyyəsinə nəzarət üçün uyğun qazın verilməsinə etibar edilərsə, tələb olunan qiymət problemli ola bilər, xüsusilə ona görə ki, hesablama stabil vəziyyətdən daha çox keçici bir haldır. İstiliyin verilişiqiymətləri və tərkibi haqqında uyğun mühafizəkar hesablamalar aparılmalıdır, hesablamalar isə çox mürəkkəb ola bilər.

Əgər tam vakuumdan fərqli olaraq, təzyiq üzrə məhsul layihələndirməsindən istifadə edilərsə, vakuumun səviyyəsi müvafiq hesablamalarla əsaslandırılmalıdır. Vakuumun əmələ gəlməməsimümkündür (məsələn, mayenin buxar təzyiqinin atmosfer təzyiqindən yuxarıda olmasına görə).

5.1 Həddindən artıq yüksək təzyiqin əsas mənbələri

Həddindən artıq yüksək təzyiqin müxtəlif səbəblərindən yaranan ayrı – ayrı təzyiq azaltma qiymətlərinin müəyyən olunmasının əsasları ümumi mülahizələr və xüsusi təlimatlar formasında 5–ci bənddə verilmişdir. Hər bir halda bu təlimata anlaşılmaz şəkildə riayət edilməsindən daha çox, qabaqcıl texniki mühakimə aparılmalıdır. Əldə edilən nəticələr iqtisadi, istismar və mexaniki cəhətdən uyğun olmalı, heç bir halda zavodun və ya onun personalın təhlükəsizliyinə xələl gətirməməlidir.

Həddindən artıq yüksək təzyiqdən qorunmanı tələb edən bəzi ümumi halların siyahısı Cədvəl 2-də verilmişdir. Bu Cədvəlin maksimal tələb olunan təzyiq azaltma qiymətlərinin tövsiyə edilməsi baxımından tam əhatəli və tam olması nəzərdə tutulmamışdır; bu, sırf təlimat məqsədi üçün tövsiyə olunmuşdur. Daha geniş analiz 5-ci bəndin qalan hissəsində verilmişdir.

Cədvəl 2 – seçilmiş vəziyyətlərdə tələb olunan təzyiq azaltma qiymətləri üzrə təlimat

Kameralardakı qapalı çıxışlar

Maksimal mayenin sorulması qiyməti

Cəmi giriş buxarı üstəgəl təzyiq azaltma şəraitində yaranan buxar

Kondensatora gedən soyuducu su kəsilməsi

Təzyiq azaltma şəraitində kondensatora gedən cəmi buxar

Qüllə üstü reflyuks nasazlığı

Cəmi giriş buxarı üstəgəl təzyiq azaltma şəraitində yaranan buxar çıxılsın yan axın reflyuksu tərəfindən kondensasiya eidlən buxar

Yan axın reflyuks nasazlığı

təzyiq azaltma şəraitində avadanlığa daxil olan və xaric olan buxar fərqi

Absorbsiya ediciyə zəif yağ nasazlığı

Normal olaraq heç biri

Qeyri-kondensasiya maddələrin akkumulyasiyası

Predmet 2-də olduğu kimi qüllələrdə eyni təsir, Predmet 1-də olduğu kimi kameralarda eyni təsir

Yüksək dəyişən materialın daxil olması

İsti yağa suyun daxil olması

Qüllələr üzrə adətən əvvəlcədən bilinmir

İsti yağa yüngül karbo – hidrogenlər

Boru sınması səbəbindən dəyişkən mayenin daxil olması ilə yaranan buxarı təmin etmək üçün istilik dəyişdiriciləri üzrə bir sahəni bir borunun daxili kəsişən sahəsinin iki mislində hesablayın

Artıq dolma tutumu və bufer rezervuar

Avtomatik nəzarət vasitələrinin nasazlığı

Hər bir hala baxılma üzrə analiz

Anomal istilik və ya buxar girişi

Həddindən artıq yüksək qızma nəticəsində qeyri – kondensasiya material daxil olmaqla hesablanmış maksimal buxar istehsalı

Ayrılmış dəyişdirici borusu

Trubanın birinin kəsişən sahəsinin iki mislindən daxil olan bxar; dəyişdiricilər üçün Predmet 7 – də verilən eyni təsir

Ənənəvi təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazları ilə deyil, şəraitin aradan qaldırılması ilə idarə olunur

Həm normal, həm də nəzarətsiz şəraitdən yaranan hesablanmış buxar; iki fazalı təsirləri nəzərə alın.

Hidravlik genişlənmə:

Soyuq mayenin içəridə qalması

Proses sahəsindən kənardakı xətlərin içəridə qalması

5.15.2.2 və ya 5.15.3.2 – ci bənddə verilən metodlarla hesablanmış

Enerjinin kəsilməsi (buxar, elektrik və ya digər)

Enerji nasazlığının təsirlərini müəyyən etmək üçün montajın öyrənilməsi; baş verə biləcək ən pis vəziyyətə görə reduksiya klapanı

Fraksiyalaşdırıcı sütun

Reflyuks və soyutma suyunun nasazlığı nəicəsində bütün nasosların itkisi

Qarışıq, kəskin soyutma və ya ləngimiş buxar nasazlığının nəzərə alınması; kənar reaksiyadan buxar yaranması üzrə klapanların ölçüsünün müəyyən olunması

Hava ilə soyudulan dəyişdiricilər

Pər nasazlığı; normal və qəza rejimi arasındakı fərq üzrə klapan ölçüsünün müəyyən olunması

Maksimal maye giriş qiyməti

təzyiq azaltma qiymətinin endirilməsi nəzərə alınmalıdır, çünki azalma təzyiqinin nəticəsi işçi təzyiqdən yuxarı ola bilər.

Yanğın təzyiqinin aşağı salınması üzrə təlimat Əlavə A – da verilmişdir.

5.2 Həddindən artıq yüksək təzyiqin mənbələri

Təzyiq azaltma tələblərini müəyyən etmək üçün istifadə edilən maye və ya buxar qiymətləri xalis enerji verilişi ilə hazırlanır. Enerjinin ən geniş yayılmış formalarından ikisi bunlardır:

- istilik verilişi - buxarlandırma və ya termal genişlənmə vasitəsi ilə təzyiqi artırır;

- yüksək təzyiq mənbələrindən birbaşa təzyiq verilişi.

Həddindən artıq yüksək təzyiq bu mənbələrin birindən və ya hər ikisinindən yarana bilər.

Ayrı – ayrı pik təzyiq azaltma qiyməti təzyiq avadanlığının həddindən artıq yüksək təzyiqdən qorunmasıməqsədilətəzyiqin azaldığı maksimum qiymətdir. Eyni zamanda baş verən iki əlaqəsiz nasazlıqlar ehtimalı uzaqda olur və normal olaraq nəzərə alınmasına ehtiyac yoxdur.

5.3 Təzyiq, temperatur və onların tərkibinineffektləri

Ayrı – ayrı təzyiq azaltma qiymətlərimaye və buxarların həcm və tərkib xassələrinə təsir etdiyindən onların müəyyən olunması üçün təzyiq və temperatur nəzərə alınmalıdır. Buxar mayeyə istilik əlavə edildikdə yaranır. Məhdud sahədə təzyiq artımı olması və avadanlığa və əksinə verilən istilik tərkibinin artması səbəbindən buxarın yaranma qiyməti tarazlıq şəraiti ilə dəyişir. Əksər hallarda mayenin həcmi müxtəlif qaynama nöqtələri olan komponentlərin qarışığı ola bilər. Təzyiq azaltma şəraitində kritik temperatura çatmayan mayelərə daxil edilən istilik aşağı qaynama komponentləri ilə zəngin olan buxar yaradır. İstilik verilişi davam etdikcə buxarda ardıcıl ağır elementlər yaranır. Yekun olaraq istilik verilişi kifayət etdiyi təqdirdə ən ağır elementlər buxarlanır.

Təzyiq azaltma zamanı buxar qiymətlərindəki dəyişikliklər və müxtəlif vaxt intervalı olan nisbi molekulyar kütlə araşdırılmalı və pik azaltma nöqtəsi və buxarın tərkibi müəyyən olunmalıdır. Daxil olan axın tərkibinə həmçinin vaxt intervalındakı dəyişikliklər təsir edir və buna görə də araşdırılması tələb olunur.

Azaltma təzyiqi bəzən sistemdəki komponentlərin kritik təzyiqini (və ya psevdo – kritiki təzyiqi) aşa bilər. Bu hallarda sistem mayesi üzrə sıxlığı – temperaturu – istilik tərkibinin əlaqələrini hesablamaq üçün kompressiya qabiliyyəti nisbətlərinə istinad edilir. Əgər həddənartıq yüksək təzyiq materialın içəriyə artıq axmasının nəticəsində olarsa, bu halda artıq kütlə miqdarı giriş istilik tərkibi çıxış istilik tərkibi ilə tənləşdirməklə müəyyən olunan temperaturda təzyiq azaldılır.

Başqa giriş axını və ya çıxış axını olmayan sistemdə həddindən artıq yüksək təzyiq kənar artıq istilik verilişinin nəticəsində yaranarsa, azaldılmalı olan miqdar ilkin tərkiblər və sonradan hesablanmış qalıq tərkiblər arasındakı fərqdir. Konteynerdə qalmasından və ya ventilyasiya olunmasından asılı olmayaraq, kumulyativ kənar istilik tərkibinin verilişi orijinal tərkiblərin istilik tərkibindəki cəmi artımına bərabərdir. Kumulyativ ventilyasiya miqdarı və vaxtı hesablamaqla və ya qrafikini qurmaqla, maksimum ani təzyiq azaltma qiymətini müəyyən etmək olar. Bu maksimum adətən kritik temperatura yaxın baş verir. Bu hallarda, ideal qazın nəzərə alınması çox konservativ ola bilər və Tənlik (8) (bax 5.15.2.2.2)reduksiya klapanının ölçüsünü çoxaldır. Bu tənlik yalnız maye üzrə fiziki xassəllər mövcud olmadıqda istifadə edilməlidir.

5.4 Operator reaksiyasının təsiri

Maksimal təzyiq azaltma şərtlərini müəyyən edən zaman operator reaksiyasına qiymət verilməsi qərarı istismara görə məsul olanların nəzərə alınmasını və yanlış hərəkətin nəticələrinin başa düşülməsini tələb edir. Reaksiya üçün geniş qəbul edilmiş vaxt diapazonu zavodun kompleksliliyindən asılı olaraq 10 dəqiqə ilə 30 dəqiqə arasındadır. Bu reaksiyanın səmərəliliyi proses dinamikasından asılıdır.

Sistem və ya kamera üzərindəki bütün çıxışlar bloklandıqda sistemin və ya kameranın həddən artıq yüksək təzyiqdən qorunması üçün təzyiq – məhdudlaşdırıcı cihazın tutumu ən azından mənbələrin tutumu ilə eyni böyüklüyə malik olmalıdır. Həddən artıq yüksək təzyiq mənbələrinə nasoslar, kompressorlar, yüksək təzyiqli təchizat kollektorları, zəngin absorbent və istilik prosesindən gələn təmizlənmiş qazlar daxildir. İstilik dəyişdiriciləri olduğu halda, qapalı çıxış ya termal genişlənməyə görə (bax 5.14) və ya buxar istehsalına görə həddindən artıq yüksək təzyiqə səbəb ola bilər.

Təzyiqi azaldılmalı olan materialın miqdarı normal işçi şəraitin yerinə təzyiq azaltma şəraitinə uyğun müəyyən olunmalıdır. Tələb olunan təzyiq azaltma qiyməti çox vaxt əhəmiyyətli dərəcədə azaldılır. Həddən artıq yüksək təzyiqin mənbəyi və mühafizə olunan sistem arasındakı birləşdirici xətdə sürtünmə təzyiqinin düşməsi effekti, tələb olunan təzyiq azaltma qiymətinin müəyyən olunması zamanı nəzərə alınmalıdır.

5.6 Soyutma və ya boşalma nasazlığı

Tələb olunan təzyiq azaltma qiyməti azaltma təzyiqində sistem üzrə istilik və ya material tarazlığı ilə müəyyən olunur. Distillə sistemində bu qiymət reflyuksla və ya reflyuks olmadan hesablama tələb edir. Soyutma axını nasaz olduqdan sonra qalıq soyutma maddəsinin təsirinə normal olaraq qiymət verilmir, çünki bu təsir zamanla məhduddur və boruların fiziki konfiqurasiyasından asılıdır. Lakin boru sistemi prosesi son dərəcə iri və açıq olarsa, istilik itkisinin ətrafa olan təsiri nəzərə alınmalıdır.

Ətraflı istilik və material tarazlıqlarının hesablanması zamanı çətinlik olması ucbatından 5.6.2 – 5.6.9 – cu bəndlərdə göstərilən sadələşdirilmiş əsaslar ümumi şəkildə təzyiq azaltma qiymətlərinin müəyyən olunması üçün qəbul edilmişdir.

5.6.2 Tam kondensasiya

Tələb olunan təzyiq azaltma qiyməti kondensatora gələn ümumi giriş buxar qiymətidir. Bu qiymət təzyiq azaltma şəraitində yeni buxar tərkibinə uyğun olan temperaturda və təzyiq azaltma zamanı üstünlük təşkil edən istilik verilişində təkrar hesablanır. Normal maye səviyyəsində təzyiqli akkumulyatorun təkan gücü ümumi şəkildə 10 dəqiqədən az müddətlə məhdudlaşır. Soyutma nasazlığının bu müddətdən çox olduğu təqdirdə reflyuks itir və təzyiqli tərkib, temperatur və buxar qiyməti əhəmiyyətli dərəcədə dəyişir.

5.6.3 Qismən kondensasiya

Tələb olunan təzyiq azaltma qiyməti təzyiq azaltma şəraitində giriş və çıxış buxarının qiyməti arasındakı fərqdir. Giriş buxarı qiyməti 5.6.2 – ci bənddə istifadə edilən eyni əsaslarla hesablanır. Əgər reflyuksun tərkibi və ya qiyməti dəyişərsə, kondensatora gələn giriş buxar qiyməti yeni şərait üçün müəyyən olunmalıdır.

5.6.4 Hava soyuducusu pərinin nasazlığı

Təbii konveksiya təsirlərinə görə təzyiq azaltma şəraitindəki təsirlərin əhəmiyyətli dərəcədə fərqli olduğu müəyyən olunmazsa, normal hava soyuducusu rejiminin 20 – 30% qismən kondensasiya tutumuna qiymət verilməlidir. Bu zaman tələb olunan təzyiq azaltma qiyməti xidmətdən asılı olaraq qalan 70 – 80%- ə əsaslanır (bax: 5.6.2 və 5.6.3 – cü bəndlər). Lakin, təbii konveksiya ilə mümkün olan faktiki rejim adətən, hava ilə soyudulan istilik dəyişdiricisi layihəsinin funksiyası olur. Əgər təsdiqedici texniki analizi aparılarsa, bəzi layihələr əhəmiyyətli dərəcədə çox qiymət verilməsinə imkan verir. Bundan başqa, dəyişkən addımlı pərlərdən istifadə edilərsə və addım mexanizminin nasazlığı baş verərsə, soyutma imkanındakı azalma da baş verə bilər.

5.6.5 Barmaqlıq bağlanması

Hava soyuducularındakı Barmaqlıq bağlanması hesab olunur ki, soyutmanın tam itməsi ilə nəticələnir. Barmaqlıq bağlanması avtomaik idarəetmə nasazlığından, mexaniki əlaqə nasazlığından və ya mexaniki mövqeli jalyüzün üzərində dağıdıcı vibrasiydan yarana bilər.

Əksər hallarda, misal üçün nasosun sönməsindən və ya klapanın bağlanmasından yaranan boşalma nasazlığı, soyutma suyunun tam itkisinə bərabər olan təzyiqli kondensatorun daşmasına səbəb olur. Boşalma itkisi səbəbindən yaranan tərkib dəyişiklikləri tələb olunan təzyiq azaltma qiymətinə təsir edən müxtəlif buxar xassələri yaradır. Soyutma maddəsinin nasazlığına tab gətirəcək ölçüyə malik olan təzyiq məhdudlaşdırıcı cihaz adətən bu şəraitə uyğun olur, lakin hər bir hal xüsusi komponentlərlə və sistemlə bağlı yoxlanmalıdır.

5.6.7 Nasos sirkulyasiya sxemi

Tələb olunan təzyiq azaltma qiyməti nasos sirkulyasiyası sxemində kənar edilən miqdara bərabər miqdar tərəfindən əmələ gələn buxarlandırma qiymətidir. Buxarlanmanın gizli istiliyi təzyiq azaltma nöqtəsində temperatur və təzyiq təzyiq azaltma şəraitində gizli istiliyə uyğun gəlir.

5.6.8 Hava xətti üstəgəl nasos sirkulyasiyası

Hava xətti üstəgəl nasos sirkulyasiyası adətən elə təşkil olunur ki, nasos sirkulyasiyasının və qalpaqlı kondensatorun eyni zamanda nasazlığı baş verməsin; lakin bunlardan birinin qismən nasazlığı, digərinin isə tam nasazlığı mümkündür. Tələb olunan təzyiq azaltma qiyməti 5.6.6 və 5.6.7 – ci bəndlərdə müzakirə olunur.

5.6.9 Yan axın boşalma nasazlığı

5.6.6 və 5.6.7–ci bəndlərdə qeyd olunanlara oxşar prinsiplər qalpaqlı kondensatorun daşmasına (kondensator sistemdə olarsa) və ya tərkibdə baş verən dəyişikliklərdən əmələ gələn buxar xassələrindəki dəyişikliklərə şamil olunur. Sistemdən normal olaraq xaric olunan istilik miqdarının yaratdığı buxarlanma səviyyəsinin zəifləməsi üçün tələb olunan təzyiq azaltma qiyməti kifayət qədər çox olmalıdır.

5.7 Absorbent axın nasazlığı

Karbohidrogenlərin regenerasiya edilmiş absorbsiyası üzrə regenerasiya edilmiş yağ nasazlığından heç bir təzyiq azaltma tələbi əmələ gəlmir. Lakin, içərisində giriş buxarının iri miqdarının (25% və ya daha çox) absorberdə çıxarıla bildiyi turşunun qaz çıxarma blokunda absorbent itkisi təzyiq azaltma həddinə kimi təzyiq artımına səbəb ola bilər. Çünki aşağı axın sistemi artmış buxar axınını götürmək üçün uyğun olmaya bilər. Aşağı axın qazının metan konverterinə getdiyi sintez- qaz karbon-dioksid çıxarma blokunun analizi daha mürəkkəbdir. Metan konverterinə daxil olan hesabi qabiliyyətindən yuxarı karbon dioksid miqdarı sürətli temperatur artımına səbəb olur. Bu qismən absorbent nasazlığında baş verdiyi üçün metanator qidalandırma-sönmə klapanını bağlayır və atmosferə ventilyasiya çıxışı açır. Atmosferə ventilyasiya çıxışı imtina zamanı açılarsa, həddindən artıq yüksək təzyiqin yaranması ehtimalı artır.

Ayrı –ayrı halların hər biri proses və NÖC xüsusiyyətlərinə görə araşdırılmalıdır. Bu araşdırmaya absorbentin birbaşa aşağı axınında boru və NÖC-dəki reaksiya ilə yanaşı aşağı axın proses bloklarına təsir daxildir.

5.8 Qeyri – kondensasiya materiallarının akkumulyasiyası

Qeyri – kondensasiya materialları proses axınlarında buraxıldığına görə normal şəraitdə akkumulyasiya olunmur. Lakin, müəyyən boru konfiqurasiyalarında qeyri–kondensasiya materialları qalpaqlı kondensatorun bağlanma həddində akkumulyasiya olunur. Bu təsir soyutmanın tam itkisinə bərabərdir.

5.9 Dəyişkən materialın sistemə daxil olması.

5.9.1 İsti yağa suyun daxil olması

İsti yağa suyun daxil olması potensial həddindən artıq yüksək təzyiq səbəbi olaraq qalsa da, təzyiq azaltma tələblərinin hesablanması üçün hamılıqla qəbul edilmiş metod yoxdur. Dar mənada, mövcud suyun miqdarı və proses axınında olan istilik məlum olarsa təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazın ölçüsü buxar klapanı kimi hesablana bilər. Suyun miqdarı geniş hədlərdə heç vaxt məlum olmur. Həmçinin, mayedən buxara genişlənmə həcmi çox böyük olduğunundan (təqribən 1:1 400 atmosfer təzyiqində) və buxar istehsalı sürəti əsasən ani olduğundan təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazı qiymətləndirilmək üçün kifayət qədər sürətlə açılıb-açılmaması mübahisəlidir. Normal olaraq təzyiq məhdudlaşdırıcı cihaz bu şərti təmin etmir. Proses sisteminin düzgün layihələndirilməsi və istismarı bu ehtimalın qarşısını almaq üçün səylərdə vacib xarakter daşıyır. Görülməli olan bəzi təhlükəsizlik tədbirləri aşağıdakılardır:

a) Suyun neftdəndaha aşağı işçi təzyiqdə olmasının layihələndirilməsi;

b) Suyun toplanmasının minimuma endirilməsi üçün ehtiyat avadanlıqdakı neftin minimal sikruklyasiyasını saxlamaq;

c) Su toplayıcı çuxurların yaranmasının qarşısının alınması;

d) Düzgün buxar kondensasiya sifonlarının quraşdırılması;

e) Kondensasiyanın qarşısını almaq üçün boru kəmərinin isidilməsi sisteminin quraşdırılması;

f) Qaynar texnoloji proses xətlərinə su birləşmələri üzrə cüt bağlayıcı və buraxıcı klapanların quraşdırılması;

g) Çıxış xammalı su ilə çirkləndiyi halda, istilik mənbələrinin keçirilməsi üçün bloklamanın quraşdırılması.

5.9.2 İsti yağa yüngül karbohidrogenlərin daxil olması

5.9.1 – ci bənddə verilən informasiyalar maye həcminin buxar həcminə olan nisbəti əhəmiyyətli dərəcədə 1: 1 400 – dən az ola bilməsinə baxmayaraq isti yağa yüngül karbohidrogenlərin daxil olmasına şamil olunur.

5.10 Texoloji proses axınının avtomatik nəzarət vasitələrinin nasazlığı

Birbaşa prosesdən aktivasiya olunan və ya texnoloji parametrdən (məsələn, təzyiq, axın, maye səviyyəsi və ya temperatur) dolayısı ilə aktivasiya olunan avtomatik nəzarət cihazları kameraların və ya sistemlərin giriş və çıxışlarında istifadə olunur. Yekun nəzarət elementinə (məsələn, klapan operatoru) gedən transmissiya siqnalı və ya işçi vasitə nasaz olduqda, nəzarət cihazları baza layihəsinə əsasən tam açıq və ya tam bağlı mövqeyə keçməlidir.Stasionar mövqedə nasaz olan yekun nəzarət elementləri tam açıq və ya tam qapalı mövqeyə keçməlidir. (Bax 5. 10.5). Yekun nəzarət elementinə gedən enerjidə üst – üstə düşən nasazlıq olmadan çeviricidə və ya idarəetmə qurğusundakı proses ölçmə elementinin nasazlığına baxılmalı və yekun nəzarət elementinə olan təsir müəyyən olunmalıdır. Mexaniki yan keçid klapanının işi 5.10.3-cü bənddə müzakirə olunmuşdur. Mexaniki yan keçid klapanı tam və ya qismən açıq olanda nəzarət cihazının mümkün nasazlığı nəzərə alınmalıdır. Lakin bu faktor kiçik ölçülü nəzarət klapanının vəziyyətini əhatə etmək üçün nəzərə tutulmamışdır.

Təzyiq azaltma mülahizələrini qiymətləndirən zaman layihəçi ziddiyyət təşkil edən konkret halı bilmirsə, nəzarət klapanının düzgün ölçüsünü və hesabi qiymətdəsəciyyəvi prosesinəzərə almalıdır. Vahid operator nəzarət klapanının boşaltma klapanından istifadə edən zaman müvəqqəti işə salma və ya pozucu şərait barədə layihəçi ehtiyatlı olmalıdır. Bu hallar pozucu və nəzarətdən kənar hal olduğundan təzyiq azaltma tələblərinin yaranma ehtimalı adətən blokun bütün qapalı yan keçidlərinin nəzarəti altında çalışmasından daha çoxdur.

5.10.2 Tutum etibarlılığı

Hər hansı səbəbdən təzyiq azaltma tələblərinin qiymətləndirilməsi zamanı təzyiq azaltma tələblərinin səbəbihesab olunmayanavtomatik nəzarət klapanlarının təzyiq azaltmaya meylli olan sistemi minimal normal texnoloji proses üçün tələb olunan mövqedə hesab olunmalıdır. Əlverişli cihaz xarakteristikasınaetibar edilməməlidir. Minimal normal klapan vəziyyəti pozulma halı baş verməzdən öncə gözlənilən klapan vəziyyətidir, yəni minimal hesabi axın qiymətlərində olan zaman klapanınınvəziyyətidir (blokun dəyişmə diapazonuşərtləri). Nəzarət klapanlarında axın şəraiti dəyişməzsə (bax 5.10.6-cı bənd), təzyiq azaltma şəraitinə uyğun düzəliş edilmiş qaydadaaşağı axın sisteminin hər hansı yüksək axını idarə etmək imkanına malik olduğu təqdirdə bu klapanların normal minimum axınına qiymət verilə bilər.Sistem təzyiqi istisna olmaqla dəyişənlər tərəfindən aktivasiya olunan idarətetmə qurğuları öz klapanlarını tam açmağa cəhd etsə, də bu klapanlarayalnız klapanın ilkin vəziyyətindən asılı olmayaraq normal minimal axında öz işçi vəziyyətləriilə yol verilən həddə etibar edilməlidir.

5.10.3 Giriş nəzarət cihazları və boşaltma klapanları

Nəzarət cihazlarına bərkidilmiş bir və ya çoxlu giriş xətləri ola bilər. Bir giriş klapanı nəzarət klapanının nasazlığı mövqeyindən asılı olmayaraq tam açıq mövqedə olur. Bu nəzarət klapanının açılması cihaz nasazlığı və ya yanlış istifadə nəticəsindəyarana bilər. Əgər sistemdə çoxsaylı giriş olarsa, qalan xətlərdəki nəzarət cihazının vəziyyəti normal işçi vəziyyətinndəhesab edilir. Bu səbəbdən tələb olunan təzyiq azaltma qiyməti maksimal gözlənilən giriş axını və normal çıxış axını arasındakı fərqdir. Təzyiq azaltma qiyməti təzyiq azaltma şəraitinə uyğunlaşdırıldığı zaman vahidyayınma nəzərə alınır və sistemdəki digər klapanların normal axında hələ də işlək olduğu hesab olunur. (Yəni, normal açıq, normal bağlı və ya drosselli olur). Əgər çıxış klapanlarının biri və ya bir neçəsi bağlı olarsa və ya birinci giriş klapanının açılmasına səbəb olan eyni nasazlıqla açılan daha çox giriş klapanı olarsa, tələb olunan təzyiq azaltma qiyməti maksimal gözlənilən giriş axını və açıq qalan çıxış klapanlarından olan normal axın arasındakı fərqdir. Bütün axınlar təzyiq azaltma şəraitində hesablanmalıdır. Nəzərə alınması əhəmiyyətli olanlardan biri də ən azı qismən açıq giriş nəzarət klapanları üzrə mexaniki boşaltma kanalınıneffektinin olmasıdır. Əgər istismar zamanı boşaltma klapanı əlavə axın vermək üçün açılarsa, bu halda tam axın (nəzarət klapanı geniş açıq və yan keçid klapanı normal mövqedə) təzyiq azaltmassenarisində nəzərə alınır. Əgər boşatlma klapanı yalnız nəzarət klapanının bağlanmasına imkan yaratmaq üçün texniki xidmət zamanı istifadə edilərsə və xidmətdən çıxarılarsa, onda nəzarət klapanının və ya boşaltma klapanının maksimal axını nəzərə alınmalıdır.

Boşaltma klapanının nəzarət klapanı işləyən zaman təsadüfən açılması ehtimalı inzibati nəzarət vasitələri olmadıqda nəzərə alınmalıdır. Əgər boşaltma klapanının açılması nəticəsində yaranan təzyiq düzəliş edilmiş hidro – sınaq təzyiqindən çox olarsa (bax 3.21 və 4.3.2) həddindən artıq yüksək təzyiqin qarşısını almaq üçün inzibati nəzarət vasitələrinə yeganə vasitə kimi etibar etmək düzgün olmaya bilər. Bəzi sistemlər əks klapanın gizli nasazlığı nəticəsində qeyri-məqbul riskə malik ola bilər və tərkibində olan maddənin itkisi kimi nəticələr verə bilər. Bu halda həddindən artıq yüksək təzyiqin normal yol verilən həddindən artıq yüksək təzyiqlə məhdudlaşdırılması daha uyğun ola bilər. Bütün köməkçi cihazlar (məsələn, araqatlı qovşaqlar, alətlər) daxil olmaqla ümumi sistem əks klapanın qapalı nasazlığı zamanı həddindən artıq yüksək təzyiq üçün nəzərə alınmalıdır.

Girişnəzarət cihazının nasazlığından sonra təzyiq azaltma tələblərinin qiymətləndirilməsi ilə bağlı problemlər daha kompleks olur və xüsusi əhəmiyyət daşıyır (məsələn, aşağı təzyiqli sistemə boşalma və maye diblərinə səviyyə rqulyatoru ilə nəzarət edən və yüksək təzyiqdəişləyən təzyiq kamerası.). Adətən, maye yüksək təzyiqli kameradan aşağı təzyiqli sistemlərə buraxılan zaman alışma təsiri o halda əhəmiyyət daşıyır ki, aşağı təzyiqli sistem bağlı çıxışa malik olsun. Lakin əgər maye itkisi səviyyəsi kamerada yüksək təzyiqdə baş verərsə, buxarlar aşağı təzyiqli sistemə axır. Bu halda giriş buxarının mənbəyinin həcmi aşağı təzyiqli sistemin həcmi ilə müqayisədə iri olarsa və ya buxarın mənbəyi məhdudiyyətsiz olarsa, həddən artıq yüksək təzyiq sürətlə yarana bilər. Bu zaman maye nəzarət klapanı vasitəsi ilə tam buxar axınına tab gətirmək üçün aşağı təzyiqli sistem üzərindəki boşaldıcı cihazların ölçüsünün müəyyən olunması zəruridir.

Təzyiq səviyyəsində və yüksək təzyiqli avadanlıqda olan buxar həcmi arasındakı əhəmiyyətli fərqlərin proses sistemlərinə daxil olduğu hallarda əlavə təzyiq bəzi hallarda həddən artıq yüksək təzyiq olmadan absorbsiya oluna bilər.

Maye səviyyəsində itki olduğu zaman aşağı təzyiqli sistemə buxar axını adətən geniş açıq klapan və borulardan ibarət olan birləşdirici sisteminin yuxarı axında normal işçi təzyiq və avadanlığın aşağı axınındakı təzyiq azaltma təzyiqi əsasında differensial təzyiqi keçirməsindən asılıdır. İlkin şəraitdə təzyiqin düşməsi əksər hallarda kritik axınla (nəzarət klapanında tıxanma) nəticələnir və qiymətin yüksək təzyiqli sistemə buxar axınının normal qiymətindən bir neçə dəfə böyük olmasına səbəb ola bilər. Qidalandırma boşalmaya bərabər olmadıqda, bu şəraitin müddəti qısa olur. Çünki yuxarı axın rezervuarı tükənmiş olur. Buna baxmayaraq aşağı təzyiqli sistemi qoruyan təzyiq azaltma vasitələri pik axını tutacaq həcmə malik olur. Əgər aşağı təzyiq tərəfi iri buxar həcminə malikdirsə işçi təzyiqdən təzyiq azaltma təzyiqinə kimi aşağı axın tərəfdən təzyiqinartırılması üçün lazım olan yüksək təzyiqli sistemdən buxarların transferi (normal olaraq hesabi təzyiqin 110% - i və ya MYİT) yuxarı axın təzyiqini aşağı endirir. Bu qiymət verildikdəyuxarı axın təzyiqinin saxlanmasına meylli olan yüksək təzyiqli sistemə gələn buxarın normal qidalanması üçün yol verilən hədd təyin edilir.

5.10.4 Buraxıcı nəzarət cihazları

Hər bir çıxış nəzarət klapanları təzyiq azaltma yükünün müəyyənləşdirilməsi məqsədləri üçün həm tam açıq, həm də tam qapalı mövqelərdə nəzərə alınmalıdır. Bu nəzarət klapanının nasazlığı vəziyyətindən asılı deyildir. Əgər giriş klapanlarından biri və ya bir neçəsi çıxış klapanının bağlanmasına səbəb olan eyni nasazlıq vasitəsi ilə açılarsa, təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazlar həddindən artıq yüksək təzyiqin qarşısını almaq üçün tələb oluna bilər. Bütün axınlar təzyiq azaltma şəraitində hesablana bilər. Həmçinin, operator hərəkəti ilə nəzarət cihazlarının təsadüfən bağlanması təsirləri nəzərə alınmalıdır.

Qapalı mövqedə nasaz olan nəzarət cihazlarına malik vahid çıxışları olan tətbiqetmələr üzrə həddindən artıq yüksək təzyiqin yaranmasının qarşısını almaq üçün təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazlar tələb olunur. Tələb olunan təzyiq azaltma qiyməti təzyiq azaltma şəraitində maksimal gözlənilən giriş axınına bərabərdir və 5.5 – ci bənddə müəyyən edilmiş qaydada müəyyən olunmalıdır.

Birdən çox çıxışı olan və ayrıca çıxışda qapalı vəziyyətdə nasaz olan idarəetmə cihazı olan tətbiqetmələr üzrə tələb olunan təzyiq azaltma qiyməti maksimal gözlənilən giriş axını və qalan çıxışlar vasitəsi ilə hesabi axın (təzyiq azaltma şəraitinə uyğunlaşdırılır və avadanlıq imtinası nəzərə alınır) arasındakı fərqdir. Bu zaman sistemdəki digər klapanlar normal işçi mövqeyində qalır.

Birdən çox çıxışı olan tətbiqetmələr üzrə hər biri eyni səbəblərdən qapalı mövqedə nasaz olan idarəetmə cihazına malik olmaqla tələb olunan təzyiq azaltma qiyməti təzyiq – azaltma şəraitində maksimal gözlənilən giriş axınına bərabər olur.

5.10.5 Nasaz-stasionar klapanlar

Bəzi idarəetmə cihazlarının son idarəetməvəziyyətində stasionar qalmacaq şəkildə layihələndirilməsinə baxmayaraq, nasazlıq zamanı klapanın vəziyyətini əvvəlcədən müəyyən etmək mümkün deyildir. Bu cihazlar həm açıq, həm də qapalı ola bilər: bu klapanlardan istifadə olunan zaman tələb olunan təzyiq azaltma səviyyəsində azalma tələb olunmur.

5.10.6 Xüsusi həcm mülahizələri

Baxmayaraq ki, diafraqma ilə idarə edilən idarəetmə cihazları kimi bəzi idarəetmə cihazları normal hesabi istismarşərtlərivə ölçüləri üçün müəyyən olunmuşdur, onlardan həmçinin xəta şəraitdə, o cümlədən təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazların boşalması zamanı istifadə olunur. Klapanın layihələndirilməsi və klapan operatorunun qabiliyyəti elə seçilməlidir ki, anormal şəraitdə idarəedici siqnallarına uyğun olaraq düzgün klapan oxunun vəziyyətidüzgün müəyyən olunsun. Təzyiq azaltma şəraitində nəzarət klapan həcmi normal şəraitdə olanlarla eyni olmadığı üçün tələb olunan təzyiq azaltma qiymətlərinin müəyyən olunması zamanı temperatur və təzyiq azaltma şəraiti üzrə hesablanmalıdır. Ekstremal hallarda idarə olunan maye halı dəyişə bilər (məsələn, maye halından qaz, qaz halından maye halına). Mayeni tutmaq üçün seçilmiş nəzarət klapanının iri açıq tutumu misal üçün qazı tutan zaman çox fərqlənir. Bu o zaman xüsusi narahatçılıq yaradır ki, maye itkisi səviyyəsi baş verir, bu isə klapanın yüksək təzyiqli qazı yalnız normal maye girişindən çıxan buxarı tutmaq ölçüsünə malik sistemə keçirməsinə səbəb olur.

5.10.7 Qaz yarılması üzrə borunun layihələndirilməsinə dair mülahizələr

Nəzarət klapanı boyunca qaz yarılmaları tıxaclı-axınlı yüksək maye sürətləri ilənəticələnə bilər. Nəticədə borularda yaranan keçici yüklər, o cümlədən məhsulun layihələndirilməsi və boru dayaqları nəzərə alınmalıdır.

Qeyd: Təzyiq azaltma cihazının yuxarı axın nəzarət klapanına yaxın yerləşməsi tələb olunan boru dayağının miqdarını və təzyiq azaltma cihazının ölçüsünü də azalda bilər.

5.11 Anormal texnoloji istilik verilişi

Tələb olunan təzyiq azaltma qiyməti normal kondensasiya və buxarın xaricə axını qiyməti çıxılmaqla təzyiq azaltma şəraitində (həddindən artıq qızma nəticəsində yaranan qeyri – kondensasiya materialları daxil olmaqla) buxar istehsalının maksimum qiymətidir. Hər bir halda layihəçi sistemin və onun hər bir komponentinin xüsusiyyətlərini nəzərə almalıdır. Həddindən artıq yüksək təzyiqin digər səbəbləri üçün istifadə olunantəcrübəyə uyğun olması üçün layihə qiymətləri nəzarət klapanı ölçüsü üçün istifadə edilməlidir. Lakin qızdırıcının hesabi istilik verilişinin 125 %-ə malik odluqlarının müəyyən olunmasına dair ümumi praktikaya şamil olunan daxili artıq həcm nəzərə alınmalıdır.

Əgər nəzarət klapanlarında stoporlar quraşdırılarsa, normal olaraq stopordakı həcmdən daha çox geniş açıq həcm istifadə edilməlidir. Lakin, mexaniki stopor quraşdırılarsa və müvafiq qaydada sənədləşdirilərsə, məhdud həcmin istifadəsi düzgün ola bilər. Örtük və truba tipli istilik dəyişdirici avadanlıqda istilik verilişi çirkli yox, təmiz şərait əsasında hesablanmalıdır.

5.12 Daxili partlama (detonasiya istisna olmaqla)

Əgər buxar – hava qarışıqlarının alışması nəticəsində yaranan daxili partlamalar həddindən artıq yüksək təzyiqə qarşı istifadə edilən müdafiətədbirləri ilə təmin olunarsa, boşaldıcı klapanlar deyil, qoruyucu elementlər və ya partlayış – ventilyasiya panelləri istifadə olunur. Boşaldıcı klapanlar daxili alovun yayılması nəticəsində yaranan həddindən artıq sürətli təzyiq yığılması əleyhinə kameranı mühafizə etmək üçün çox ləng reaksiya verir. Tələb olunan ventilyasiya sahəsi aşağıdakılar daxil olmaqla bir sıra faktorların funksiyasıdır:

a) İlkin şərait (təzyiq, temperatur, tərkib);

b) Xüsusi qazların və ya buxarların alov yayma xassələri;

d) Ventilyasiya cihazının aktivasiya olunduğu təzyiq;

e) Ventilyasiyalı partlayış hadisəsi zamanı yol verilən maksimal təzyiq.

Qeyd etmək lazımdır ki, ventilyasiyalı partlayış zamanı yaranan pik təzyiq adətən ventilyasiya cihazının aktivasiya olunduğu təzyiqdən böyük olur.

Partlayış – təzyiq azaltma sistemlərinin layihələndirilməsi NFPA 68 (34) – də qeyd edilən təlimata uyğun olmalıdır. Sadələşdirilmiş praktiki metoddan istifadə edilməməlidir, çünki bunlar uyğun olmayan layihələndirməyə gətirib çıxara bilər. Əgər mühafizə olunmalı kameranın istismar şəraiti hesabi prosedurun şamil olunduğu diapazondan kənar olarsa, partlayış klapanılayihələndirilməsi konkret sınaq məlumatlarına əsaslanmalıdır və ya alternativ partlayışdan müdafiə tədbirlərindən istifadə edilməlidir.

Partlayış tərkibi, partlayış boğma, oksidant konsentrasiyası azalması və digər vasitələr daxil olmaqla bəzi alternativ partlayışdan mühafizə vasitələri NFPA 69 (35) – də qeyd edilmişdir. Bu hallarda partlayış təhlükəsi detonasiya yarada biləcək qarışıqların formalaşmasının qarşısını almaqla yüngülləşdirilə bilər.

Müvafiq inzibati nəzarət vasitələri ilə birlikdə, partlayış – profilaktika tədbirləri, məsələn inersiya qazının üflənməsi daxili partlayışların yalnız işə salma və ya söndürmə işləri zamanı hava ilə çirklənmə nəticəsində mümkün olduğu avadanlıq üzrə partlayış təzyiq azaltma sistemləri ilə birgə nəzərə alınmalıdır.

5.13 Kimyəvi reaksiya

5.13.1 Kimyəvi reaksiyalar üzrə qəza ventilyasiya sisteminin düzgün ölçüsünün müəyyənləşdirilməsi üçün metodologiya QBSLİ (Qəza Təzyiq azaltma Sistemləri üzrə Layihə İnstitutu) tərəfindən müəyyən edilmişdir.

QBSLİ metodologiyası aşağıdakılara əsaslanır:

a) reaksiya sistemi üzrə hesabi -əsasxətaşərtlərinin müəyyən olunması;

b) hesabi -əsas xəta şəraitini simulyasiya edən stolüstü tərəzi sınaqlar vasitəsi ilə sistemlərin xarakterizə edilməsi;

c) İki-fazalı qaz/maye ventilyasiya axınının nəzərə alındığı ventilyasiya – ölçü formulasından istifadə.

5.13.2 Hesabi-əsas xəta şəraiti spesifik prosesdir, lakin ümumilikdə, buraya aşağıdakılardan biri və ya bir neçəsi daxildir:

- Reagentlərin yanlış doldurulması.

5.13.3 Reaksiya qiymətləri nadir hallarda məlum olduğundanhesabi-əsas xəta şəraiti simulyasiya edən stolüstü tərəzi sınaqlar adətən tələb olunur. Bu məqsəd üçün bir sıra sınaq aparatları mövcuddur. Stolüstü tərəzi sınaqlarından əldə edilmiş informasiyalarla sistemi aşağıdakı terminlərin biri ilə xarakterizə oluna bilər:

- Yüngülləşdirilmiş: yüngülləşdirilmiş sistemlər elə sistemlərdir ki, burada arzuolunmaz reaksiya kondensasiya oluna bilən məhsullar yaradır və temperatur artımının qiyməti sistem təzyiqində qaynayan maye vasitəsi ilə yüngülləşdirilir. Səciyyəvi olaraq yüngülləşdirilmiş sistemlər maye – fazalı reaksiyalardır ki, burada reagent (və ya məhlul) reaktor tərkibinin əsas hissəsidir.

- Qazlı: qazlı sistemlər elə sistemlərdir ki, burada arzuolunmaz reaksiya kondensasiya oluna bilməyən məhsullar yaradır və temperatur artımının qiyməti sistem təzyiqində qaynayan maye vasitəsi ilə yüngülləşdirilmir. Qazlı sistemlər ya maye fazalı parçalanmaları və buxar fazalı reaksiyaları ola bilər.

- Hibrid: Hibrid sistemlər elə sistemlərdir ki, arzuolunmaz reaksiyaya görə temperatur artımı qiyməti sistem təzyiqində qaynayan maye vasitəsi ilə yüngülləşdirilə bilər, lakin kondensasiya oluna bilməyən qazın yaranmasına səbəb ola bilər.

Sistemin xarakterizə olunmasından sonra düzgün ventilyasiya – ölçülərin təsnfiatı formulası seçilə bilər. Bu prosedurların mükəmməl müzakirəsi Grolmes-də (38) və başqalarında verilmişdir. Lakin bu sürətlə dəyişən texnologiyaya malik bir sahədir və bu səbəbdən ən yeni texnologiya istifadə edilməlidir.

Stolüstü – tərəzi simulyasiyaları partlayış potensialını göstərdiyi təqdirdə 5.12- ci bənddə qeyd edilən mülahizələr şamil olunmalıdır. Həmçinin potensial partlayış reaksiyalarının idarə olunması üçün xüsusi konstruksiya olunmuş dirəkdə reaktorun korpusunun nəzərə alınması və ya maksimal gözlənilən temperatur və təzyiqi əhatə etmək üçün avadanlıq – layihə şəraitinin artırılması da məqsədəuyğundur.

Həddindən artıq yüksək təzyiqə nəzarət olunması üçün təzyiq məhdudlaşdırıcı cihaz istifadə edilməlidir. Bu uyğun olmadıqda avadanlığın həddindən artıq yüksək gərginliyinə nəzarət etmək üçün digər layihə strategiyalarından istifadə edilə bilər. Bu strategiyalara təhlükəsizlik sistemlərindən, məsələn, avtomatik söndürmə sistemlərindən, inhibitor inyeksiyasından, kəskin soyutmadan, qeyri – inventarlaşdırma, alternativ elektrik enerjisi verilişi və təzyiqin azaldılmasından istifadə daxildir. Bu yanaşma tətbiq edildikdə qoruyucu sistemlərin etibarlılığına formal risk analizində baxılmalıdır. Bu analiz bu Standartın tətbiq sahəsindən kənardır.

İstilik (tünd turşuların həll olması) yaradan digər reaksiya formaları da qiymətləndirilməlidir.

5.14 Hidravlik genişlənmə

Hidravlik genişlənmə temperaturdakı artım nəticəsində maye həcmində yaranan artımdır (bax Cədvəl 3). Bunun səbəbləri müxtəlif ola bilər, bunlardan ən geniş – yayılanı aşağıdakılardır:

a) Borular və ya kameralar soyuq su ilə dolaraq bağlanır və sonradan istilik izləməsi, sarğılar, mühit istilik axını və ya yanğın nəticəsində qızır;

b) Axın isti tərəfdə olmaqla dəyişdirici soyuq tərəfdə bağlanır;

c) Borular və ya kameralar maye ilə dolaraq bağlanır və birbaşa günəş radiasiyası vasitəsi ilə qızdırılır;

Müəyyən quraşdırmalarda, məsələn soyutma konturları, emal sxemi, avadanlıq sxemləri və metodları və istismar prosedurları normal olaraq soyuducu qurğuda, boru və örtük dəyişdiricisində tələb olunan hidravlik genişlənmə təzyiq azaltma cihazlarının aradan qaldırılmasını mümkün edir. Bu cür səciyyəvi şəraitə, hər bir örtükdə açıq bloklanma layihələndirməsinə malik ən azı bir soyuq maye bağlayıcı klapanı olan çoxsaylı-örtük tipli bloklar və müəyyən xidmətdəki vahid- örtük tipli blok aiddir ki, burada da söndürmə istisna olmaqla, örtüyün əsaslı şəkildə işlək olması gözlənilə bilər.Bu halda, dəyişdirici blokundakı soyuq maye bağlayıcı klapanlarının bağlanmasına idarəetmə prosedurlar vasitəsi ilə və düzgün ventilyasiya və söndürmə - bloklama zamanı drenaj prosedurlarını nəzərdə tutan nişanların əlavə olunması vasitəsilə nəzarət olunur. Bu cür hallar məqbuldur və personalın və avadanlığın təhlükəsizliyinə xələl gətirmir, lakin hidravlik genişlənməyə əsaslanan boşaldıcı cihaza zəmanət verilməməsi qərarını verməzdən əvvəl hər bir hala diqqətlə nəzər yetirmək lazımdır.

Cədvəl 3 – Karbohidrogen mayeləri və su üzrə kub genişlənmə əmsalının səciyyəvi qiymətləri

Kub genişlənmə əmsalı

5.14.2 Ölçü və müəyyən edilmiştəzyiq

Tələb olunan təzyiq azaltma qiymətinin müəyyən olunması asan deyildir. Hər bir tətbiqetmə təzyiqi azaldılanmaye üçün olduğundan tələb olunan təzyiq azaltma qiyməti kiçikdir.Bu səbəbdən ölçüsü artıq olan cihazın müəyyən olunması əsaslıdır. ND 20 x ND 25 (NBÖ ¾ xNBÖ 1) ölçüdə boşaldıcı klapanın istifadəsi geniş yayılmışdır. Əgər bu ölçünün uyğun olmamasına dair əsas olarsa, 5.14.3 – cü bənddə qeyd edilən prosedur şamil olunur. Əgər boşaldılan maye təzyiq azaltma cihazından keçən zaman sıçraması və ya bərk maddələr əmələ gətirməsi ehtimalı olarsa, 5.21.2 – ci bənddə qeyd edilən prosedur tövsiyə olunur.

Bu təzyiq azaltma cihazları üzrə müəyyən edilmiş təzyiqin düzgün seçilməsinə bloklanma sisteminə daxil olan bütün predmetlərin hesabi rejiminin araşdırılması daxildir. Termal təzyiq azaltma təzyiqi mühafizə olunan sistemdəki ən zəif komponentin yol verdiyi maksimal təzyiqi aşmamalıdır. Lakin təzyiq məhdudlaşdırıcı cihaz hidravlik genişlənmə şəraitində açılmaq üçün kifayət qədər yüksək qurulmalıdır. Əgər termal təzyiq azaltma klapanları qapalı sistemə boşalarsa, əks təzyiq təsirləri nəzərə alınmalıdır.

Termal təzyiq azaltma cihazları ND 20 x ND 25 (NBÖ ¾ xNBÖ 1)-dən iri olan klapan üçün tələb olunaniki ümumi tətbiqetməvardır ki, bunlar izolyasiya olunmamış uzun boru kəmərləri, yerüstü qurğular və maye ilə dolu işləyən iri kameralar və ya dəyişdiricilərdir. Uzun boru kəmərləri mühit temperaturunda və ya ondan aşağı temperaturda doldurulur; günəş radiasiyasının təsiri hesablana bilən qiymətdə temperaturu artırır. Əgər ümumi istilik transferi qiyməti və maye üzrə termiki genişlənmə əmsalı məlum olarsa, tələb olunan təzyiq azaltma qiyməti hesablana bilər. Termal boşaltma haqqında əlavə informasiya əldə etmək üçün bax Parry (43).Əgər maye xassələri temperaturla əhəmiyyətli fərqlərə malik olarsa, ən pis halda tətbiq edilən temperaturdan istifadə edilir. Alternativ olaraq təzyiq azaltma cihazının ölçüsünü optimallaşdırmaq üçün temperaturdan asılı maye xassələrinin daxil olduğu daha mürəkkəb hesablama metodlarından istifadə edilə bilər. Maye ilə dolu sistemlər üzrə tutulmuş mayelərin termal genişlənməsinə qarşı mühafizəni təmin edən təzyiq azaltma cihazlarının ölçüsü üzrə genişlənmə qiymətləri Tənlik 1-dən Sİ vahidlərində və ya Tənlik 2- dən USC vahidlərində istifadə edilməklə uyğunlaşdırıla bilər:

Burada qhər saniyəyə kub metrlə ifadə olunmaqla axın temperaturunda həcm axın qiymətidir;

1º/C – də ifadə olunmaqla gözlənilən temperaturda maye üzrə kub genişlənmə əmsalıdır.

Qeyd: Bu informasiyalar ən yaxşı halda texnoloji prosesin–layihələndirmə məlumatlarından əldə edilir; lakin Cədvəl 3 karbohidrogen mayeləri və 15,6 ºC – də suyun səciyyəvi qiymətlərini göstərir.

vatla ifadə olunmaqla ümumi istilik transferi qiymətidir;

Qeyd: Mayenin sıxılma qabiliyyətinə adətən məhəl qoyulmur.

c J/kq x K ilə ifadə olunmaqla tutulmuş mayenin spesifik istilik tutumudur.

q hər dəqiqəyə ABŞ qallonu ilə ifadə olunmaqla axın temperaturunda həcm axın qiymətidir;

1º/F – də ifadə olunmaqla, gözlənilən temperaturda maye üzrə kub genişlənmə əmsalıdır.

Qeyd: Bu informasiyalar ən yaxşı halda prosesin–layihələndirmə məlumatlarından əldə edilir; lakin Cədvəl 3 karbohidrogen mayeləri və 60 ºF – də suyun səciyyəvi qiymətlərini göstərir.

Btu/s ilə ifadə olunmaqla ümumi istilik transferi qiymətidir;

Qeyd:Bu istilik dəyişdiriciləri üzrə iş zamanı maksimal dəyişdirici rejimi kimi qəbul edilə bilər.

d ölçüsüz olmaqla suya istinad edən nisbi sıxlıqdır (d = 60 ºF – də 1,00 );

Qeyd: Mayenin sıxılmaqabiliyyətinə adətən məhəl qoyulmur..

c Bti/funt x ºF ilə ifadə olunmaqla tutulmuş mayenin spesifik istilik tutumudur.

Hesablama metodu bəzi hallarda yalnız qısa – müddətli mühafizəni təmin edir. Əgər doldurulmuş maye təzyiq azaltma üzrəhesabi təzyiqdən böyük buxar təzyiqinə malikdirsə, onda təzyiq məhdudlaşdırıcı cihaz buxar yaranması təzyiqinə tab gətirmə imkanına malik olmalıdır. Əgər mayenin qaynamasından əvvəl aşkarlama və ya düzəliş gözlənərsə onda təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazın ölçüsünün müəyyən edilməsi zamanı buxarlanmanın nəzərə alınması zəruri deyildir.

5.14.4.1 Termal təzyiq azaltmanın nəzərə alındığı sistem yalnız borulardan ibarət olduqda (təzyiq kameraları və ya istilik dəyişdiriciləri olmadıqda) aşağıdakı hallarda boruların termal genişlənmədən mühafizə olunması üçün təzyiq məhdudlaşdırıcı cihaz tələb olunmaya bilər:

a) Boruların içərisində həmişə qeyri – kondensasiya buxar boşluğu olarsa və o heç vaxt maye ilə tam dolu ola bilməzsə;

Qeyd: Kiçik buxar və ya qaz araqatları kompressiya və ya həll olunma nəticəsində qızma zamanı yox ola bilər. Bunun əksinə geniş qaynama diapazonu olan çox – komponentli qarışıqlar maye ilə tam dolmanın qarşısını almaq üçün kifayət qədər mövcud mayeyə malikdir. Günəş isitməsi zamanı yaranan maye həcminin dəyişikliyi, istilik izləməsi, mühit temperaturundaqızma və ya digər bir mənbədən gələn istilik hesablanmalı və buxar boşluğunun həcminin maye genişlənməsi üçün kifayət olub – olmaması müəyyən olunmalıdır.

b) Borular davamlı istifadədirsə (yəni, partiyalarla və ya az davamlı istifadədə deyilsə) yaxşı icra olunan prosedur və ya icazələrdən istifadə edərək doldurulmadan sonra drenaj olunursa;

c) Maye temperaturu günəş isitməsindən gözlənilən maksimal temperaturdan böyük olarsa (adətən təqribi olaraq 60 °C - 70 °C (təqribi 140° F- 160 °F)) və istilik izləməsi kimi digər bir istilik mənbəyi olmazsa (nəzərə alın ki, borular üzrə təzyiq azaltma tələblərini qiymətləndirən zaman yanğın nəzərə alınmır);

d) Termal genişlənmə nəticəsində yaranan hesablanmış təzyiq artımı avadanlıq və ya boruların hesabi hədlərində olarsa.

Borunun və bloklanmış mayenin eyni zamanda qızması nəticəsində yaranan təzyiq artımı Tənlik 3– lə (Karcher (44) və CCPS (45) hesablana bilər.

P2 kPa (psi) ilə ifadə olunmaqla doldurulmuş, maye ilə dolu yekun manometrik təzyiqdir;

P1 kPa (psi) ilə ifadə olunmaqla doldurulmuş, maye ilə dolu ilkin manometrik təzyiqdir;

T2 °C (°F) ilə ifadə olunmaqla doldurulmuş, maye ilə dolu yekun manometrik təzyiqdir;

T1 °C (°F) ilə ifadə olunmaqla doldurulmuş, maye ilə dolu ilkin manometrik təzyiqdir;

1 ºC (1º/F) – də ifadə olunmaqla, gözlənilən temperaturda maye üzrə kub genişlənmə əmsalıdır;

1 ºC (1º/F) – də ifadə olunmaqla, metal divarınxətti genişlənmə əmsalıdır;

1 /kPa (1/psi) ilə ifadə olunmaqla mayenin izotermal sıxılma əmsalıdır;

d metrlə (düymlə) ifadə olunmaqla daxili boru diametridir;

e kPa (1/psi) ilə ifadə olunmaqla T2 –də metal divar üzrə elastiklik moduludur;

metrlə (düymlə) ifadə olunmaqla metal divar qalınlığıdır;

µ Puasson əmsalıdır, adətən 0,3 – dür;

m3/san (düym 3/ san) ilə ifadə olunmaqla bağlayıcı klapan yəhəri boyunca maye sızması qiymətidir (adətən 0 kimi götürülür);

t saniyə ilə ifadə olunmaqla sızma üçün keçən vaxtdır.

V boru həcmidir, kub metrlə (kub düymlə) ifadə olunur.

və E üzrə seçilmiş məlumatlar Cədvəl 4-də verilmişdir. Digər materiallar haqqında məlumat əldə etmək üçün Perry Təlimatına (46) bax.

Cədvəl 4 – Xətti genişlənmə əmsalının- -in,elastiklik modulunun - E-nin qiymətləri

304 paslanmayan polad

316 paslanmayan polad

1,1 ×10−to1,66×10(6,1 ×10to9,2×10−)

172×10to221 ×10(25×10to32×10)

1,01 ×10to1,42×10−(5,6×10−to7,9×10)

169×10to213×10(24,5 ×10 to 30,9 ×10)

Məlumatlar verilmədikdə müvafiq olaraqx izotermal kompressiya əmsalının (Lange- nin Kimya təlimatına baxın, 12 –ci buraxılış [47], səhifə 10 -22) və av kub genişlənmə əmsalının (bax Perrinin Təlimatı [46], 5-ci buraxılış, səhifə 3 – 227) hesablanması üçün Tənlik (4) və (5) –dən istifadə etmək olar:

1 ºC (1º/F) – də ifadə olunmaqla, maye üzrə kub genişlənmə əmsalıdır;

P1 kq/m3 (funt/fut3) ilə ifadə olunmaqla birinci temperaturda mayenin sıxlığıdır;

P2 kq/m3 (funt/fut3) ilə ifadə olunmaqla ikinci temperaturda mayenin sıxlığıdır;

T1 ºC (º/F) – də ifadə olunmaqla birinci temperaturdur.

T2 ºC (º/F) – də ifadə olunmaqla ikinci temperaturdur.

x /kpa (1/psi) ilə ifadə olunmaqla izotermal kompressiya əmsalıdır;

v1m/kq (fut/funt ilə ifadə olunmaqla birinci temperaturda mayenin spesifik həcmidir;

v2 m/ kq (fut/funt) ilə ifadə olunmaqla ikinci temperaturda mayenin spesifik həcmidir;

P1 kPa (psi) ilə ifadə olunmaqla birinci mütləq təzyiqdir;

P2 kPa (psi) ilə ifadə olunmaqla ikinci mütləq təzyiqdir;

5.14.4.2 Əks klapan (yəni, əks klapanın tutulmasını nəzərə alaraq) və ya qapalı bağlayıcı klapan vasitəsi ilə geriyə axına qiymət verilməməlidir. Alternativlər bağlayıcı klapan ağzında kiçik çuxurun dəlinməsi (məsələn, 6 mm (1/4 düym), bağlayıcı klapanda uyğun inzibati nəzarət vasitələri olan kiçik yan keçidin quraşdırılması və ya boru sisteminin tamamilə bağlanmamasını təmin etmək üçün 3-gedişli klapanının quraşdırılması ola bilər.

Bir boru sistemi üzrə yuxarıda qeyd edilən meyarlara cavab vermək mümkün olmadığı təqdirdə sistemin mühafizə olunması üçün termal təzyiq azaltma klapanına zəmanət verilib – verilmədiyini müəyyən edən zaman maye və boru sistemi üçün aşağıdakı faktorlar qiymətləndirilməlidir:

a) Boru sisteminin uzunluğu və ölçüsü: buraxıla bilən mayenin miqdarı boru sisteminin uzunluğundan və ölçüsündən asılıdır.

b) Mayenin təhlükəlivə alışa bilmə xarakteri: təhlükəli və yüksək alışma qabiliyyətli maye üzrə hətta kiçik miqdarda sızmaya belə yol verilmir.

c) Boru sisteminin yerləşdiyi yer: qapalı sahəyə sızma maye xassələrindən asılı olaraq xüsusilətəhlükəli ola bilər.

d) Qızdırılmış temperaturda mayenin buxar təzyiqi: öz atmosferik qaynama nöqtəsindən yuxarı mayelər sızma vasitəsi ilə maye temperaturunun qaynama nöqtəsinə kimi soyumasına qədər buxar kimi maddələr buraxmağa davam edir.

e) Doldurulmanın qarşısını almaq üçün prosedurların və idarəetmə vasitələrinin uyğunluğu.

5.15 Xarici tökmə sahəsi yanğınları

5.15.1.1 Kameranın nəm səthinə yanğının təsiri

Buxar yaranmasını müəyyən etmək üçün yalnız daxili maye ilə nəmlənən və alışma mənbəyindən yuxarı 7,6 metrə (25 fut) bərabər və ya ondan az olan kamera hissəsinin müəyyən edilməsi zəruridir.

Qeyd: Karbohidrogen yanğınlarının hündürlüyü 40 m (təqribən 130 fut)-ə çatır, lakin təzyiq azaltma cihazlarının yalnız tökmə sahəsi yanğını bazasından yuxarı 7,6 metrə(25 fut) qədər orta istilik verilişi əsasında ölçüsünün müəyyən olunması zəruridir.

“Tökmə sahəsi yanğını bazası” termini adətən yer səviyyəsinə, eyni zamanda böyük tökülən maye yanğını və ya tökmə sahəsi yanğınının baş verə biləcəyi istənilən səviyyədə ola bilər. Müxtəlif kamera sinifləri yalnız qismən dolu olaraq işlədilir. Cədvəl 5-də hesablamalar zamanı istifadə üçün maye ehtiyatınıntövsiyə olunan miqdarı verilir. 7,6 metrdən (25 fut) hündür nəm səthlər normalda istinsa olunur, çünki tökmə sahəsi yanğını alovlarının bu hündürlükdən yuxarıda qarşısının alınması ehtimalı azdır. Həmçinin məhdud ventilyasiyalı dayaq vtulkaları ilə mühafizə olunan kamera kollektorları nəm sahənin müəyyən olunmasına daxil edilmir. İstifadəçi birləşdirilmiş boruların nəm sahə hesablamalarına daxil edilib edilmədiyini müəyyən edir.

Təzyiq azaltma temperaturları əksər hallara mühafizə olunan avadanlığın hesabi temperaturundan yuxarıda olur. Əgər yüksəlmiş temperatur nəticəsində kameranın sınma ehtimalı olarsa, əlavə qoruyucu tədbirlər nəzərə alınmalıdır (bax 5.15.4). Həmçinin, əgər yanğın təsirinə məruz qalma termal çatlama nəticəsində buxar yaranması ilə nəticələnərsə, alternativ ölçü metodları uyğun ola bilər.

Nəm sahə səthlərinə normal olaraq maksimal diametrə qədər bütün sahələr daxildir. Cədvəl 5 tösviyə edir ki, sferalar üzrə nəm səth sahələri “7,6 m (25 fut) hündürülüyünə qədər və ya maksimal üfüqi diamterə” əsaslansın. Buna görə dəsfera “ekvatoru” hündürlüyü 7,6 m (25 fut)-ü ötməsinə baxmayaraq minimal olaraq ümumi dib yarımkürəsinin nəm səth sahəsi istifadə edilir.Bu meyar əvvəlki hadisələr və tökmə sahəsi yanğını alovlarının sferaların alt profilində olmasını və ümumi alt yarımkürəsinin yüksək yanğın istiliyi yükünə məruz qalması ilə nəticələnməsini göstərən sınaqlarla təsdiqlənir.

Cədvəl 5 — Kameranın nəm səthinə yanğının təsiri

Maye ehtiyatı porsiyası

Maye ilə dolu, məsələn emal qurğusu

Hamısı 7,6 m (25 ft) hündürlüyə kimi.

Təkan barabanları, baraban separatoru, proses kameraları

7,6 m (25 ft)- ə kimi normal işçi səviyyə

7,6 m (25 ft) hündürlüyə kimi cəmi nəm səth, diblərdəki normal səviyyə üstəgəl sütun dibindəki normal səviyyəyə boşaldılan bütün podnoslardan

Təkrar qaqynama sütunun ayrılmaz hissəsi olduğu halda, təkrar qaynama səviyyəsi daxil edilir.

7,6 m (25 ft) hündürlüyə kimi maksimal ehtiyat səviyyə (nəm sahənin özüllərlə və ya yerlə təmasda olan porsiyaları normal olaraq istinsa olunur

Saxlama çənləri və proses çənləri üzrə bax API Std 2000 və ya prEN 14015.

7,6 m (25 fut) hündürülüyünə və ya maksimal üfüqi diamterə qədər

5.15.1.2 Kameranın nəm olmayan səthinə yanğının təsiri

5.15.1.2.1. Nəm olmayan divar kameraları daxili divarları qaz, buxar və ya çox kritik maye təsirinə məruz qalan və ya içərisindəki mayedən asılı olmayaraq daxili izolyasiya olunan kameralardır. Buraya içərisində ayrıca maye və ya normal şəraitdə olan, lakin təzyiq azaltma şəraitində bir fazalı (kritik səviyyədən yuxarı) buxar fazaları daxildir.

Kameralar daxili izolyasiyaya malik formada layihələndirilir (məsələn, oda davamlı) və bu cür sahələr nəm olmayan hesab olunur. Lakin əgər kamera koks və ya digər maddələrin toplanması nəticəsində izolyasiya olunarsa, kamera divarı yenə də yanğın təzyiqinin azaldılmahəcmlərinin müəyyən olunması üçün nəm hesab olunur (izolyasiya təsirlərinə qiymət vermədən). Lakin əlavə mühafizə nəzərə alınmalıdır (bax 5.15. 4 və 5.15.5-ci bənd).

5.15.1.2.2.Daxili divarı nəm olmayan kameranın xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, divardan içərisində olan mayeyə gedən istilik axını daxilində olan maye və ya daxili izolyasiya materialına davamlılıq nəticəsində aşağı olur. Açıq yanğından nəm olmayan və ya daxili izolyasiya olunmuş kameranın açıq xarici səthinə istilik verilişi,kameranın sınmasına səbəb olacaq temperatura qədər kamera divarının qızdırılması üçün kifayət edir. Şəkil 1 və 2 nəm olmayan açıq kamera divarının sınma şəraitinə qədər necə sürətlə qızdırıldığını göstərir. Şəkil 1 açıq yanğın təsirinə məruz qalan müxtəlif qalınlıqlı nəm olmayan plitələrdə zamanla baş verən temperatur artımını göstərir. Məsələn, açıq yanğın təsirinə məruz qaldıqda, 25 mm (1 düym) qalınlıqda olan nəm olmayan polad plitə 593 ºC (1 100º F) dərəcəyə çatmaq üçün 12 dəqiqə vaxt aparır, 704 ºC (1 300 ºF) dərəcəyə çatmaq üçün isə 17 dəqiqə vaxt aparır. Son hesablamalar göstərir ki, yanğının istilik axını təqribən 80 kW/m2 - 100 kW/m2 (25 200 Btu/ft2s -31 500 Btu/ft2s) həddindədir.

X dəqiqə ilə ifadə olunmaqla yanğının başlanmasından sonrakı vaxt.

Y Selsi dərəcədə(Farenheyt dərəcələri) ifadə olunmaqla orta hesabla 2,3 m (24 fut)-dən yuxarı plitə temperaturu

1 hesablanmış qaydada 3,2 mm (1/8 düym) qalınlıqda plitə

2 müşahidə olunmuş qaydada 3,2 mm (1/8 düym) qalınlıqda plitə

3 hesablanmış qaydada 12,7 mm (1/2 düym) qalınlıqda plitə

4 hesablanmış qaydada 25,4 mm (1 düym) qalınlıqda plitə

Şəkil 2 [48] –ci istinad da dərc edilmiş məlumatlara əsasən ASTM A 515 Dərəcə 70 karbon poladın həddindən artıq qızmasının təsirini göstərir. 138 MPa (20 000 psi) gərginlikdə nəm olmayan polad kamera 0,1 s 649 ºC (1200 ºF)-də sınır. Müxtəlif metallar üzrə vaxt baxımından müstəqil olan mexaniki sınıq üzrə mənbə ASTM Məlumat Seriyası 11S1hesab olunur. Burada mexaniki sınıq və emal edilmiş karbon polad üzrə digər yüksək temperatur xassəsinə dair məlumatlar verilmişdir. Bu iş Maddələrin Xassələri üzrə Şura tərəfindən aparılır, lakin ASTM vasitəsi ilə mümkün olur. Daha son mənbə Yanğına məruz qalan təzyiqli sistemlərin mühafizəsi üzrə təlimatdır (30).

Xsaatla ifadə olunmaqla sınma vaxtı

Y meqa – paskalla (hər kvadrat düymə kilo funtla) ifadə olunmaqla gərginlik

1 537 º C (1 000 º F)

2 649 º C (1 200 º F)

3 744 º C (1 300 º F)

4 760 º C (1 400 º F)

5.15.2 Yanğın azaltma yükləri

Avadanlığın qiymətləndirilməsi üçünAPİ və ya İSO Beynəlxalq standartının müvafiq yanğın ölçü tənliyindən istifadə edilir. APİ Std 2000 standartının tətbiq sahəsi vakuumdan tutmuş 103,4 kPa (15psi)-ə kimi manometrik təzyiqlərdə istismar üçün nəzərdə tutulmuş yerüstü maye – neft və ya neft-məhsulları saxlama çənləri ilə və yerüstü və yeraltı soyuducu saxlama çənləri ilə məhdudlaşır. APİ Std 2000 standartı API Std 620 və ya API Std 650ə uyğun layihələndirilmiş proses və ya digər saxlama çənləri üçün istifadə olunur. 5 – ci maddədəki yanğın ölçü tənlikləri texnoloji kameralarına və saxlama kameralarına, o cümlədən yanğın Hesabi Təzyiq Kodeksinə uyğun layihələndirilmiş çənlərə şamil edilir. Bu tənliklər APİ Təzyiq Azaltma Altkomitəsi tərəfindən də təkrar qiymətləndirilmişdir və bu Beynəlxalq Standartla əhatə olunan konkret avadanlıq üçün də uyğun hesab edilmişdir. 5 – ci maddədəki yanğın ölçü tənliklərində bu Beynəlxalq Standartın tətbiq sahəsinə düşən qurğular üçün səciyyəvi istehsal şərait nəzərdə tutulur, ancaq bu şərait qismən qapalı və qapalı sahələrdəki kameralar üzrə lazımınca qiymətləndirilməmişdir. Əlavə informasiya əldə etmək üçün bax Istinad (67) və ya (30); bu sənədlər analitik metodlar əsasında alternativ yanaşmanı təmin edir və bütün yanğın növləri və ölçüləri üzrə yanğın istilik verilişini modelləşdirmək üçün istifadə edilə bilər. Yanğın azaltma hesablamaları üzrə bu metodlardan istifadə etmək üçün ani pik temperaturdan daha çox orta yanğın temperaturunun müəyyən olunması zəruridir. 10 m (təqribən 100 fut) nəm sahə və 750º C (təqribən 1400 º F) orta yanğın temperaturu üzrə bu hesablama metodları Tənlik (7) ilə eyni nəticələr verir.

Analizin sadələşdirilməsi üçün kamera yanğın zamanı izolyasiya olunur, baxmayaraq ki, müəyyən hallarda daha təfərrüatlı analiz təmin edilə bilər. Həddindən artıq yüksək təzyiqin yaranması halında açıq qalan alternativ təzyiq azaltma yollarına qiymətin verilməsi ümumiyyətlə qəbul olunan bir praktikadır. Yanğının yayılmasının qarşısını almaq və bloku təhlükəsiz şəkildə söndürmək məqsədilə istifadəçilər və ya qəza briqadaları tərəfindən yanğın şəraitində müəyyən xətlər və kameralar izolyasiya edilir. Həmçinin yanğın təsirinə məruz qalan zaman qapalı şəraitdə nasaz olan aktivasiya olunmuş klapanlar da vardır. Xüsusi bir xəttin bütün yanğın şəraitində həqiqətən açıq qalıb – qalmamasını müəyyən etmək çətindir. Xətt tmosferə açıq olmadıqca, alternativ azaltma yolundakı yanğın azaltma axınının digər avadanlığın təzyiqini artıracağı potensialına diqqət yetirilir. Buna görə də yanğın azaltma yükünü digər bir yerə əlavə etmək lazımdır. Yekun olaraq istifadəçi hər hansı planın etibarlı olub – olmamasına dair qərar verir.

5.15.2.2-ci bənddə içərisində maye olan kameralar üzrə istilik absorbsiya tənlikləri və içərisindəyalnız qazlar/buxarlar olan kameralar üzrə istilik absorbsiyası tənlikləri təsvir olunur.

Buxarın termal genişlənməsinin azaltma yükü, ya da qaynayan mayenin buxarlanmasını azaltma yükündən istifadə edilməlidir. Bu praktika uzun illər istifadə edilmişdir. Eksperimental araşdırmalar da məlumdur ki, burada qaynayan maye buxarlanmasının əksinə buxar termal genişlənmənin ayrıca əlavələrindən istifadə edilmişdir.

5.15.2.2 Kameralar üzrə istilik absorbsiyası tənlikləri

5.15.2.2.1 Mayelərə istilik absorbsiyası

Açıq yanğın təsirinə məruz qalan kamera ilə absorbsiya olunan istiliyin miqdarına yanğına verilən yanacağın növü, kameranın alovlarla əhatə olunma dərəcəsi (kamera ölçüsü və formasının funksiyası) və yanğına davamlılıq tədbirləri nəzərərəçarpacaq dərəcədə təsir edir. Dərhal yanğın söndürmə tədbirləri və kameralardan kənarda alışa bilən maddələrin drenajı olduğu halda, tənlik (6) bu şəraiti qiymətləndirmək üçün istifadə olunur.

QW ilə ifadə olunmaqla nəm səthlərə ümumi istilik absorbsiyası (verilişi)

C1 konstantadır (Sİ vahidlərində 43 200 (USC vahidlərində 21 000);

Fətraf mühit faktorudur (bax Cədvəl 6);

Awskvadrat metrlə (kvadrat futla) ifadə olunmaqla ümumi nəm səthdir.

1. 5.15.1.1-ci bəndə və Cədvəl 5 - ə baxın.

2. Awssahə ekspozisiya faktorudur və ya əmsalıdır. Bu əmsal iri kameraların açıq yanğının alovlarının təsirinə məruz qalması ehtimalının kiçik kameralardan daha az olmasını təsdiq edir.

Uyğun drenaj və yanğın söndürmə avadanlığı olmadıqda, Tənlik (7) – dən istifadə edilməlidir (49):

Burada C2 konstantadır (Sİ vahidlərində 70 900, USC vahidlərində 34 500);

Bir sahədən digər sahəyə iri səpilmələrə nəzarət etmək üçün, eləcə də səth drenajına və neft emalı tullantı sularına nəzarət etmək üçün bəzi tədbirlərin görülməsi zəruridir. Bunu müvafiq tutumu olan kanalizasiya truba və qanovlarından istifadə vasitəsi ilə və ya torpağın təbii mailliyindən istifadə etməklə aparmaq olar.

Uyğun yanğın istiliyi axını tənliyinin seçilməsi tələb edir ki, “uyğun drenajın” olub – olmadığı müəyyən olunsun. Uyğun drenajın müəyyən olunması subyektivdir və qərarın verilməsi istifadəçiyə həvalə edilir, lakin elə layihələndirilməlidir ki, yanar mayeləri kameradan kənara daşıya bilsin. Kənara daşıma metodunda (məsələn, kanalizasiya trubaları, açıq qanovlar, maillilik və s.) təkcə alışa bilən və ya yana bilən mayelərin rezervuar axınına səbəb olan axın deyil, həmçinin qəza briqdasına şamil olunan yanğınsöndürmə suyunəzərə alınmalıdır. Bəzi nümunə drenaj meyarları APİ 2510 (19)-da verilmişdir.

Cədvəl 6 – Ətraf mühit faktoru

Qeyd: 190 kW/m2 (60 000 Btu/ft2-s) qədər yüksək olan lokal ani tökmə sahəsi yanğın istilik axınları qeydə alınmışdır. Təzyiq azaltma sistemlərinin layihələndirilməsi zamanı ani pik qiymətlərdən daha çox vaxtla-ölçülən orta yanğın isitlik axınları nəzərə alınmalıdır. Çünki tərkibin təzyiq azaltma şəraitinə çatması üçün müəyyən vaxt tələb olunur.

a) bunlar 5.15.2 –ci bənddə nəzərdə tutulan şərait üzrə tövsiyə olunan qiymətlərdir. Əgər bu şərait mövcud olmazsa, ya yükəsk faktorun seçilməsi zamanı, ya da kameraların 5.15.4 və 5.15.5- ci bəndlərdə qeyd edilmiş qaydada yanğın ekspozisiyasından mühafizə olunması vasitələrinin təmin edilməsi zamanı texniki mühakiməsi yürüdülməlidir.

b) İzolyasiya yanğın şlanqı axını (5.15.5.2) ilə yerdəyişməyə tab gətirməlidir. Misal üçün, 871 ºC (1600ºF) temperatur fərqi istifadə edilmişdir. Bu keçiricilik qiymətləri Tənlik (13)-dən hesablanır və 538°C (1000°F)–də 0,58 W/m·K (4 Btu·in/h·ft·°F) termal keçiriciliyə malik izolyasiyaya və 25,4 mm (1 düym) və 304,8 mm (12 düym) arasında müxtəlif qalınlıqlı izolyasiyaya uyğundur. Ətraf mühit faktoru F-i müəyyən etmək üçün Tənlik (13)- ə baxın.

c Bax: 5.15.4.2- ci bənd

d Bax: 5.15.4.3- cü bənd

e Tənlik (6) və (7)-dəki ətraf mühit faktoru F izolyasiya olunmamış kameralara şamil olunmur. Ətraf mühit faktoru izolyasiya olunmamış

5.15.2.2.2 İçərisində yalnız qaz, buxar və çox kritik mayelər olan kameralar

Kameranın nəm olmayan səthinə yanğın təsirinin müzakirəsi haqqında informasiya əldə etmək üçün 5.15.1.2-ci bəndə baxın.

Tərkibində açıq yanğın ekspozisiyasına məruz qalan çox kritik mayelər, qaz və buxarlar olan kameralar üzərindəki təzyiq məhdudlaşdırma cihazları üzrə təzyiq azaltma sahələri Tənlik (8)–dən istifadə etməklə hesablana bilər. Müəyyən hallarda normal işçi təzyiq termodinamik kritik şəraitdən aşağı ola bilər, lakin təzyiq azaltma təzyiqi çox kritikdir. Bu hallarda 5.15.2.2.2–ci bənddə verilən təlimatdan istifadə edərək təzyiq azaltma cihazının ölçüsü müəyyən oluna bilər. Tənlik (8)–dən istifadə zamanı izolyasiyaya qiymət verilmir. İzolyasiyaya qiymət Cədvəl 6-a uyğun olaraq verilə bilər.

A Sİ vahidləri ilə (kvadrat düymlə) ifadə olunmaqla klapanın səmərəli təzyiq azaltma sahəsidir.

A' Sİ vahidləri ilə (kvadrat futla) ifadə olunmaqla kameranın ekspozisiyalı səth sahəsidir.

P1 Sİ vahidləri ilə (psi) ifadə olunmaqla yuxarı axında təzyiq azaltmanın mütləq təzyiqidir;

Qeyd:p1müəyyən edilmiş təzyiq üstəgəl yol verilən həddən artıq təzyiq üstəgəl atmosfer təzyiqinin cəmidir.

F' tənlik (9)-dan istifadə edilməklə müəyyən oluna bilər. Əgər Tənlik (9)-dan istifadə olunaraq hesablanarsa və nəticə 0,01–dən az olarsa, onda F ' = 0,01 tövsiyə olunan minimal qiymətdən istifadə etmək, Tənlik (9) – dan istifadə etmək üçün kifayət qədər informasiya olmazsa isə F ' = 0,045 –dən istifadə edin.

Burada KD təzyiq azaltma əmsalıdır (klapan istehsalçısından alına bilər;

Qeyd: 0,975 KD qiyməti səciyyəvi olaraq reduksiya klapanlarının ilkin ölçüsü üçün istifadə edilir (bax APİ RP 520 – 1 və ya İSO 4126).

TW Sİ vahidləri ilə ifadə olunmaqla (ºR) kamera materialının tövsiyə olunan maksimal divar temperaturudur;

T1 Sİ vahidləri ilə ifadə olunmaqla (ºR) Tənlik (11) –dən müəyyən olunmaqla yuxarı axın təzyiq azaltma təzyiqində qazın mütləq temperaturudur.

Konstanta C Tənlik (10) – la verilir.

k təzyiq azaltma şəraitində qazın və ya buxarın konkret istilik əmsalıdır (Cp/Cv);

gSİ vahidləri ilə ifadə olunmaqla (fut-funt/funt güc-s2) qravitasiya konstantasıdır.

2) ºR tövsiyə olunmayan vahiddir.

PnSİ vahidləri ilə ifadə olunmaqla (psi) normal işçi qaz mütləq təzyiqidir;

TnSİ vahidləri ilə ifadə olunmaqla (ºR) normal işçi qaz mütləq təzyiqidir;

Adi karbon polad plitə materialları üçün TW kamera materialının tövsiyə olunan maksimal divar temperaturu 593 ºC (1100ºF)–dir. Əgər kameralar ərinti materiallarından hazırlanarsa, TW qiyməti daha uyğun tövsiyə olunan maksimal qiymətə dəyişməlidir. Yanğın eksposiziyası nəticəsində həddindən artıq yüksək temperaturdan kamera nasazlığı potensialına dair təlimat almaq üçün 5.15.4-cü bəndə baxın.

qm, azaltma yükü hər saata funtla ifadə olunmaqla kritik buxar tənliyini təkrar təşkil etməklə və Tənlik (12) ilə nəticələnməklə Tənlik (8) və (9)-u əvəz etməklə birbaşa hesablana bilər:

Burada M qazın nisbi molekulyar kütləsidir.

Qeyd: APİ RP 520-I: 2000-də Tənlik 3.2- də Z və Kb hər birinin 1 qiyməti olması nəzərə alınır.

Tənlik (8), (9) və (12)–nin törəmələrihavanın fiziki xassələrinə və mükəmməl qaz halı tənliklərinə əsaslanır. Törəmələrdə nəzərdə tutulur ki, kamera izolyasiya olunmamışdır və kütləyə malik deyildir, eləcə də kamera divarı temperaturu sınma – gərginliyi temperaturuna çatmır və maye temperaturunda dəyişiklik yoxdur. Bu hesablamalara baxılmalı və xüsusi bir hal üzrə onların uyğun olması təmin edilməlidir. 5.15.5 – ci bənddə qeyd edilən yanğına davamlılıq meyarlarına cavab verən izolyasiya,qazla dolu kameralar qaza məruz qaldıqda, yüngülləşdirici təsir göstərir, bu zaman isə metal divarının temperaturununartım sürətinin azaldılmasıvasitəsi ilə baş verir. Lakin qazla dolu kameraların yanğın məhdudlaşdırma tələblərini müəyyən edən zaman yanğına davamlılığa qiymət verilməsi tövsiyə olunmur. Çünki əksər hallarda hətta yanğına davamlılığa qiymət verilməsə belə, nisbətən kiçik təzyiq azaltma cihazı tələb olunur. Nəhayət əlaqə empirik xarakter daşıyır və buna görə də bu tənliyin ətraf mühit faktorunun təmin edilməsi üçün heç bir texniki əsas yoxdur.

Yanğına məruz qalma potensialı olan səth sahəsindən qazla dolu kameraların yanğın məhdudlaşdırma tələblərinin müəyyən olunması zamanı istifadə edilməlidir. Nəzərə almaq lazımdır ki, buxar termal genişlənməsinin azaltma yükünün və ya qaynayan mayenin buxarlanmasının azaltma yükünün ikisindən biri yanğına məruz qalma üzrə üzrə reduksiya cihazının ölçüsünü müəyyən edən zaman istifadə edilməlidir. Qaynayan mayenin buxarlanması ilə müqayisədə buxar termal genişlənməsinin ayrıca təsirlərininmüəyyən edildiyi eksperimental araşdırma məlum deyildir.

Yanğına məruz qalma üzrə təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazın ölçüsünü müəyyən edən zaman buxar genişlənməsi ilə müqayisədə buxarlanan mayenin təsiri üstünlük təşkil edir, bu şərtlə ki, 5.15.5 – ci bəndə uyğun olaraq yalnız nəm səthlər yanğına davamlı olması (nəm olmayan səthlərin isə uyğun olmaması) və ya yüksək qaynama nöqtəli mayelər üzrə olması istisna təşkil edir.

5.15.2.3 Daha ciddi hesablamalar

Əgər istifadəçi 5.15.2.2 – ci bənddə verilən hesablamaların düzgün olmadığını hesab edirsə, daha ciddi hesablama metodları müəyyən edilə bilər. Bu hallarda faktiki məlumatlardan mayelərin tələb olunan fiziki xassələrini əldə etmək və ya hal tənliklərindən hesablamaq olar. Kamera kütləsinin və izolyasiyanın təsirlərinin nəzərə alınması zəruri ola bilər. Təzyiq azaltma qiyməti qeyri – stabil vəziyyətə əsaslanır. Yanğın davam etdikcə kamera divarının temperaturu və içəridə olan qaz temperaturu və təzyiq vaxt ötdükcə artır. Reduksiya klapanı müəyyən edilmiş təzyiqdə açılır. Təzyiq azaltma zamanı mayenin itməsi ilə temperaturlar azaltma təzyiqlərində daha da artır. Əgər yanğın kifayət qədər davam edərsə, temperatur kamera sınması baş verənə kimi artır. Orta klamera divarındakı və içəridə olan maye temperaturlarında olan, vaxt ötdükcə qurma təzyiqdə maksimal təzyiq azaltma qiymətilə baş verən dəyişikliklərin qiymətləndirilməsi üçün prosedurlar mövcuddur.Yanğına məruz qalan yanğın izolyasiyası seqmentləri üzrə yanğın temperaturunun izolyasiya layındankənarda nəzərdə tutulması və mayeyə gələn istilik verilişinin izolyasiya layından və kamera divarından keçiciriciliyi vasitəsi ilə hesablanması tövsiyə olunur. Divardan mayeyə gələn istilik transferi davamlılığı izolyasiya layının davamlılığı ilə müqayisədə aşağıdır. Daha ciddi metod isə (141) saylı Istinad da təsvir edilmişdir.

Maye və qaz fazaları arasında temperatur fərqləri vardır. Qeyri–tarazlıq hesablamalarının aparılması üçün vasitələrə meydana çıxmaqdadır.Əlavə informasiya əldə etmək üçün bax (30)saylı istinad.

5.15.3 Azaldılacaq mayelər

Kamerada həm mayelər həm dəbuxarlar yaxud hər iki fazadan olanaxıntılar ola bilər. Maye fazası işçi temperaturda və təzyiqdəsubkritik ola bilər, kameradakı təzyiq və temperaturartdığından yanğın zamanı kritik və ya çox kritik həddə keçə bilər.

Yanğın zamanı boşaldılacaq mayenin miqdarı və tərkibi bu halda kameraya gələn ümumi istilik verilişi qiymətindən və yanğının müddətindən asılıdır.

Kameraya gələn ümumi istilik verilişi qiyməti nəm və ya ekspozisiya olunmuş səthlər üzrə və ətraf mühit faktoru üzrə müvafiq qiymətlərdən istifadə etməklə 5.15. 2-ci bənddə qeyd edilən düsturlardan biri vasitəsi ilə hesablana bilər.

Kameraya gələn ümumi istilik verilişi qiyməti məlum olduqda, boşaldılacaq mayenin miqdarı və tərkibi kameranın içərisində olan mayenin tərkibi haqqında kifayət qədər informasiya olduğu təqdirdə hesablana bilər.

Əgər kameranın içərisində olan maye tam olaraq müəyyən olunmazsa, təzyiq azaltma cihazı üzrə real təzyiq azaltma axın qiyməti almaq üçün hesablamalaraparılmalıdır. Bu hesablamalara aşağıdakılar daxildir:

a) Qaynayan mayenin gizli istiliyinin və buxarlanan fraksiyanın müvafiq nisbi molekulyar kütləsinin hesablanması;

b) Əgər azaldılan axıntı maye, qaz və ya faza dəyişikliyi baş vermədiyi çox kritik axıntı olarsa, termal genişlənmə əmsalının hesablanması.

Kritik nöqtədən aşağı olan təzyiq və temperatur şərtləri üzrə buxar yaranması (əmələ gəlmə) qiyməti (tələb olunan buxar təzyiq?? azaltma qiyməti tədbiri) istilik absorbsiyasının cəmi qiyməti bölünsün buxarlanmanın gizli istiliyidir. Boşaldılmalı olan buxar təzyiq məhdudlaşdırıcı cihaz akkumulyasiya təzyiqində boşalan zaman mövcud olan maye ilə tarazlıq təşkil edən buxardır.

Buxarlanmanın qiymətinin hesablanması zamanı gizli istilik və nisbi molekulyar kütlə qiymətləri maksimal buxar qiyməti yaratmaq qabiliyyətinə malik olmalıdır.

Buxar və maye tərkibi sistemdən maye buraxıldıqca, dəyişə bilər. Nəticədə temperatur və gizli istilik qiymətləri dəyişə bilər ki, bu da təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazın tələb olunan ölçüsünə təsir edir. Bəzi hallarda çox komponentli maye ayrı – ayrı komponentlərin biri və ya bir neçəsi üzrə kritik temperatur və təzyiqi keçən təzyiq və temperaturda qıza bilər. Misal üçün, məhlula fiziki və ya kimyəvi cəhətdən bağlı olan buxarlar qızıdırılan zaman mayedən azad ola bilər. Bu standart gizli qızma təsiri deyil, daha düzgün ifadə edilmiş deqazasiya və ya həll olunmadır. Buxar yaranması artan temperatur nəticəsində yaranan tarazlıqdakı dəyişiklik qiyməti ilə müəyyən olunur.

Geniş qaynama diapazonu olan bu və ya digər çox – komponentli qarışıqlar üzrə vaxtdan asılı modelin işlənib hazırlanması zəruri ola bilər ki, burada da kameraya gələn ümumi istilik verilişi təkcə buxarlanmaya səbəb olmur, həmçinin qalan mayenin temperaturunu artıraraq onu öz qaynama nöqtəsində saxlayır.

(52) saylı Istinad dayanğına məruz qalan və içərisində kritik həddə yaxınyaxud ondan yuxarı mayelər olan kamera azaltma tələblərini hesablamaq üçün istifadə olunan vaxtdan asılı modelin bir nümunəsi verilir.

Gizli istilik sıfıra yaxınlaşdıqda və həssas istilik üstünlük təşkil etdikdə, kameraya gələn istilik verilişinin və kamerada olan mayenin gizli istiliyindən təzyiq azaltma buxarı axın qiymətini tapmağın tövsiyə olunan praktikası mayenin kritik nöqtəsində etibarsız olur.

Əgər bu karbohidrogenlər üzrə dəqiq gizli istilik qiyməti mövcud deyildirsə, 115 kJ/kg (50 Btu/lb) minimal qiyməti təxmin olaraq bəzən məqbul hesab edilir. Ağır sonluqları olan (məsələn vakuum – sütun dibləri) kameralarla bağlı yanğın halları üzrə buxarlanma temperaturu kameranın nasaz olduğu temperaturdan əhəmiyyətli dərəcədə yuxarı ola bilər. Buna görə də ölçü maye buxarlanmasına əsaslanmamalıdır. Bu halda təzyiq məhdudlaşdırıcı cihaz dekompozisiyanın baş verdiyi temperaturda termal çatlama məhsulları üçün ölçüləndirilə bilər.

Əgər təzyiq azaltma şəraiti kritik nöqtədən yuxarı olarsa, buxar tullantısı qiyməti yalnız istilik verilişinin nəticəsində mayenin genişləndiyi qiymətdən asılıdır, çünki faza dəyişikliyi baş vermir.

5.14.3 – cü bənddə verilən hidravlik genişlənmə tənliklərindən istifadə olunaraq, maye hələ də öz qaynama nöqtəsindən aşağıda olduqda maye ilə dolu olan sistemdə ilkin maye azaltma qiymətini hesablamaq olar. Lakin, bu qiymət çox məhdud vaxt üzrə etibarlıdır ki, bundan sonra da buxar yaranması təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazın ölçüsündə müəyyənedici amilə çevrilir.

Maye genişlənməsi və qaynayan buxarınazalmasıarasında aralıq bir müddət olur ki, bu müddət ərzində də, fazanın ayrılması üçün kamera daxilində kifayət qədər buxar sahəsi yaranana kimi, ya alışma, qovuqcuq, çıxıntı, köpük və ya duman axını kimi,hər iki fazanın qarışıqlarını eyni zamanda azaltmaq lazımdır. Köpüklü axıntılar, reaktiv sistemlər və dar axın keçidləri (məsələn, kamera örtükləri) istisna olmaqla bu qarışıq faza halı təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazın ölçüsü və seçimi zamanı məhəl qoyulmur. Yuxarıda qeyd edilən istisnalara əlavə olaraq 5.15.3.4-cü bənddə müzakirə olunur. Təcrübə, eləcə də bu sahədəki son işlər [53], [54], [55], [56] göstərir ki, təzyiq azaltma cihazı müəyyən edilmiş təzyiqindən tutmuş təzyiq azaltma şəraitinə kimi səciyyəvi sistemi qızdırmaq üçün tələb olunan vaxt təzyiq azaltma şəraitinə çatmazdan əvvəl iki fazalı axının boşaldılmasına imkan verir. Bu qaydada təzyiq azaltma şəraitində buxarın ayrılması baş verir və yalnız buxar ventilyasiyası ehtimalı təzyiq azaltma cihazı ölçüsünə uyğundur.

Əgər təzyiq məhdudlaşdırıcı cihaz yanğına məruz qalan kameranın maye səviyyəsindən aşağıda yerləşərsə, təzyiq məhdudlşadırıcı cihaz yanğınla yaranan buxarın həcminə ekvivalent maye həcmi ötürə bilməlidir.

Axıntının düzgün halının müəyyən olunması mürəkkəb ola bilər. Səciyyəvi konservativ hesablama, qaynma nöqtəli mayedən istifadə etməkdir.

5.15.3.4 Qarışıq faza

İki fazalı təzyiq azaltma cihazı ölçüsü normalda qeyri – adi köpüklü materiallar və ya reaktiv kimyəvi maddələr istisna olmaqla tələb olunmur [53], [54], [55], [56], [57].

Xarici yanğının predmeti olan qeyri – reaktiv sistemlərdə qaynama ümumi şəkildə divar qızmasına aid edilən kamera divarlarında və ya ona yaxın baş verir. Digər tərəfdən, xarici yanğının ekzotermik reaksiya ilə nəticələndiyi reaktiv sistemlər reaksiyadan törəyən istiliyə görə kameranın həcmi boyunca qaynama temperaturunun predmetidir. Bu, ümumi şəkildə həcm qızmasına aid olunur və bu, divar qızdırmasından daha çox maye genişlənməsi ilə nəticələnir və buna görə də iki fazalı təzyiq azaltma üzrə daha uzunmüddət potensialını artırır. Bundan başqa, kənar reaksiyalarla bağlı əhəmiyyətli dərəcədə yüksək istilik istehsalı qiymətləri daha yüksək buxar sürətinin artmasına səbəb olur və uzunmüddətli ikifazalı axın potensialını sürətləndirir. Qəza Azaltma Sistemləri Layihə İnstitutu kənar reaksiyaları idarə etmək üçün qəza təzyiq azaltma sistemlərinin layihəsi üzrə metodlar işləyib hazırlamaq üçün intensiv araşdırma aparmışdır. Maraqlanan oxucu bu mövzu haqqında Istinad (39) –dan və (51) – dən daha ətraflı məlumat əldə edə bilər.

5.15.4 İzolyasiya istisna olmaqla qoruyucu tədbirlər

Təzyiq məhdudlaşdırıcı cihaz nəm olmayan divar kamerası və ya yüksək qaynama nöqtəsi olan maye saxlayan kamera üzrə kamera sınmasından kifayət qədər qorunmanı təmin etmir. Reduksiya klapanı uyğun olmadıqda, əlavə qoruyucu tədbirlərə baxılmalıdır, məsələn, su spreyləri (bax 5.15.4.2 – ci bənd), təzyiq azaltma (5.15.4.3 – cü bənd), yanğına davamlılıq (bax 5.15.5 – ci bənd), torpaqla örtülü anbar və diversiya divarları.

Yerli yurisdiksiya icazə verdikdə bu qoruyucu tədbirlərin aşağıdakı hallarda yanğın vəziyyətiüçün ölçüsü müəyyən edilmişreduksiya cihazlarına alternativ olaraq istifadə etmək düzgün olar.

a) Kameranın içərisində yalnız buxar və ya yükəsk qaynama nöqtəsi olan maye olarsa.

b) Texniki analizi göstərir ki, reduksiya cihazının təmin etdiyi əlavə mühafizə kameranın sınma ehtimalının azaldılması zamanı az əhəmiyyət kəsb edir.

Əgər hesablamalar kamera sınmasının baş verməsini göstərirsə, qızan zaman (məsələn, yanğınla) qoruyucu element cihazı aşağı təzyiqdə partlayacaq.

Layihə istifadəçinin cavab reaksiyası üçün və kameranın sınmasının qarşısını almaq üçün yanğın söndürmə prosedurlarının başlanması üçün kifayət qədər vaxt imkanı verməlidir. Operatorun hərəkətinə təzyiqin azaldılması, su spreylərindən istifadə, yanğın su monitorlarının tətbiqi və yanacaq mənbəyinin izolyasiya olunması daxildir.

5.15.4.2 Kameranın səthinin su ilə soyudulması

İdeal şəraitdə metal səthini əhatə edən su plyonkaları rezervuar yanğın alovu ilə toqquşmasından yaranan düşən radiasiyanın əksər hissəsini absorbsiya edə bilər. Su tətbiqinin etibarlılığı çox faktordan asılıdır. Dondurucu hava, güclü küləklər, tıxanmış sistemlər, etibarsız su təchizatı və kamera səthi şəraiti su ilə əhatələnmənin qarşısını ala bilər. Bu cür qeyri – müəyyənliklər ucbatından ətraf mühit faktorunda azalma (bax Cədvəl 6) tövsiyə olunmur, lakin əvvəldə də qeyd edildiyi kimi, düzgün tətbiq edilmiş su çox səmərəli ola bilər. NFPA 15 (33) və APİ Publ 2030 (16) sabit su spreyi sistemləri haqqında layihələndirmə təlimatı verir.

Suyun təsiri ikiqatdır: səthin soyudulması və yanğın istiliyi axınının azalması.

5.15.4.3 Təzyiqin aşağı salınması sistemləri

Kameranın nəzarətli şəkildə təzyiqinin aşağı salınması daxili təzyiqi və kamera divarlarındakı gərginliyi azaldır. Bu həmçinin kamera sınan zaman yanğına əlavə yanacaq verilməsi potensialına qarşı da mühafizəni təmin edir. Sızıntı mənbəyinin təzyiqinin aşağı salınması da yanğın müddətini azaldır.

Təzyiqin aşağı salınması sistemlərinin layihələndirilməsində aşağıdakı faktorlar təsdiq edilməlidir:

a) Kamera yaxınlığındakı mexaniki nəzarət vasitələri yanğın zamanı əlçatmaz ola bilər.

b) Təzyiqin azaldılması klapanının nasazlıq vəziyyəti (yəni, açıq, qapalı və son mövqeyi) aşağıdakılar üçün seçilir:

- Hadisənin pisləşməsinin qarşısını almaq

- NÖC hava nasazlığı zaman məşəl tutumunun aşılmasının qarşısını almaq,

- ətraf mühitdə hərəkətin qarşısını almaq.

c) Təzyiqin aşağı salınmasının erkən başlanması kamera gərginliyinin yanğın nəticəsində yarana biləcək kamera divarı temperaturuna uyğun olan məqbul səviyyəyə qədər məhdudlaşdırılması üçün arzuolunandır.

d) Ventilyasiya axınlarının təhlükəsiz atılması təmin edilməlidir.

e) Təzyiqin aşağı salınması sistemləri /prosedurları nasaz ola bildiyi üçün təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazlar yanğın ekspozisiyasını götürəcək ölçüyə malik olduqda, təzyiqin aşağı salınması sisteminə qiymət verilməsi tövsiyə olunmur.

Təzyiqin aşağı salınmasına dair əlavə məlumat 5.15.6- cı, 5.20 – ci və 7.1.3- cü bənddə verilmişdir.

5.15.4.4 Torpaqla örtülmüş saxlanc.

Təzyiq kamerasının torpaqla örtülməsi istilik verilişinin məhdudlaşdırılmasının digər bir metodudur.

5.15.4.5 Yanğına-davamlı divarı olan yanğın sahələrinin məhdudlaşdırılması

Kameradan digər kameralara tökülmənin qarşısının alınamsı üçün yanğına-davamlı divar təmin edilə bilər.

5.15.5 Xarici izolyasiya

Səciyyəvi olaraq termal izolyasiyaya qiymət verilmir. Çünki bu adətən 5.15.5.2 - 5.15.5.4 –cü bəndlərdə verilən yanğından mühafizə izolyasiya tələblərinə cavab vermir. Əgər bu tələblər yerinə yetirilərsə, yanğın istilik verilişində azalmanı F, ətraf mühit faktorundan (Cədvəl 6) və Tənlik (13)-dən istifadə etməklə və ya keçiricilik və qalınlığı nəzərə almaqla izolyasiyadan keçən faktiki istilik axınını hesablamaqla əldə etmək olar. Yanğından mühafizə izolyasiyası nəticəsində istilik verilişinin azalmasına qiymət verilərsə, bu, azaltma sisteminin layihələndirilməsinin əsaslarına dair informasiyalarda sənədləşdirilir, bax 4.4 – cü bənd.

5.15.5.2 Xarici izolyasiya sistemləri üzrə quraşdırma mülahizələri.

İzolyasiya materialları sistemi əsas izolyasiya materialının yanğın zamanı 900 ºC (təqribən 1660 ºF) dərəcəyə qədər temperaturlarda səmərəli işləməsinə imkan versin. Bu ekspozisiya müddəti yanğın söndürmə müddəalarının adekvatlığından, avadanlığın əlyetərliyindən və yanğın söndürmə briqadasının bacarıq və təlimindən asılı olmaqla 2 saata kimi ola bilər. Bu mülahizə xüsusilə istismar şəraitində mükəmməl xassələrə malik olan, lakin 260 ºC (500 ºF) kimi aşağı temperaturlardaəriyən, buxarlanan və ya digər şəkildə məhv olan köpüklü və ya yuvacıqlı plastikmateriallardan istifadə edilən yeni qurğulara aiddir. Baxmayaraq ki, örtüklər və astarlar yanır və ya parçalanır, izolyasiya sistemi öz formasını, kameranı örtmə bütövlüyünün əksər hissəsini və izolyasiya qiymətini saxlamalıdır. İzolyasiyadakı korroziya izolyasiyanın quraşdırılması zamanı nəzərə alınmalıdır. Əlavə təlimat əldə etmək üçün bax API Publ 2218 [18].

Yekun izolyasiya yanğına qarşı izolyasiya yanğın söndürmə üçün istifadə olunan yüksək təzyiqli su axınlarının kanatlardan və monitor ucluqlarından verilən axınların predmeti olduqda yerini dəyişməməsini təmin etməlidir. Nəzərə alınmalı olan bəzi meyarlara mühafizə olunan sisteminbirbaşa – alov toqquşmasına tab gətirmək qabiliyyəti daxildir. Yanğın izolyasiyası və ya mürəkkəb sistemin tərkib hissəsi olan izolyasiya 900 ºC (təqribən 1660 ºF) dərəcə ekspozisiya temperaturuna tab gətirmək imkanına malik olmalıdır. İzolyasiya sisteminin seçilməsi zamanı yanğın – su təzyiqlərində və temperaturlarında tələb olunan örtük bütvölüyünü təmin etməklə avadanlıq metallurgiyası nəzərə alınmalıdır. Paslanmayan polad örtük və zolaqlar yanğın hallarında kafi səmərəlilik nümayiş etdirmək imkanına malik olmalıdır. Digər tərəfdən, müstəsna olaraq alüminiumdan istifadə edən örtük sistemləri kafi səmərəliliyə malik deyildir. Yanğın zamanı parçalana bilən izolyasiya materialları kənarlaşdırılmalı və ya laylı mürəkkbə sistemlərə uyğun mühafizə olunmalıdır.

5.15.5.3 İzolyasiya sistemlərinin fiziki xassələri

İzolyasiya üzrə ətraf mühit faktoru qiymətinin hesablanması zamanı istifadə olunan termal keçiricilik qiyməti 904 ºC (təqribən 1660 ºF) orta temperaturda olmalı və təzyiq azaltma şəraitində gözlənilən proses temperaturunda izolyasiyanın termal keçiriciliyinə malik olmalıdır. (bax 5.15.5.4 –cü bənd). Məlum laborator qiymətləri olan texniki xidmət nəticəsində keçiricilikdəki dəyişkənlik nəzərə alınmalıdır. Çoxlaylı izolyasiya sistemləri müxtəlif materiallardan ibarət olduqda, gözlənilən temperatur şəraitində olan hər bir materialın fiziki xassələri yoxlanmalıdır. Müxtəlif izolyasiya materialları üzrə termal keçiriciliyin səciyyəvi qiymətləri Cədvəl 7 –də verilmişdir.

7- Səciyyəvi termal izolyasiya üzrə termal keçiricilik qiymətləri

Kalsium silikat növü I []

Kalsium silikat növü II[]

Tökmə genişlənmiş perlit bloku []

Yüngül çəkili sementləşdirici

İzolyasiya kimi istifadənin maksimal temperaturu °C (°F)

Mineral fiber tor örtüyü/bloku tökmə formadan fiber formaya keçirilmiş rif, şlak və ya şüşədən ibarətdir. Cədvəldə göstərilən termal keçiriciliklər qeyd edilmiş maksimal istifadə temperaturuna uyğun izolyasiyanın müxtəlif formaları üçün ən yüksək formalardır.

Yüngül çəkili və sıx sementləşdirici materiallar üzrə termal keçiriciliklər təqribidir. ASTM C552[] və ASTM C610[.-də verilməyən maksimal istifadə temperaturu.

5.15.5.4 Xarici izolyasiya üzrə ətraf mühit faktorunun hesablanması

Xarici izolyasiyadan gələn istilik verilişinin məhdudlaşdırılması həm kamera divarı temperaturunun artımını, həm də kamera daxilində buxarın yaranmasını azaldır. İzolyasiya buxarların atılması problemini və çirkləndiricilərin atılma nöqtəsinə aparılması üçün müstəsna iri təzyiq azaltma sisteminin təmin edilməsi xərclərini azaldır.

Əgər xarici izolyasiya sistemi yanğın istilik verilişini məhdudlaşdırmaq üçün nəzərdə tutularsa, bu, 5.15.5.2 – ci bənddə verilən izolyasiya mülahizələrinə uyğun olmalıdır.

Əgər izolyasiya və ya yanğına davamlılıq tətbiq edilərsə, istilik absorbsiyası izolyasiya örtüyünün və ya digər xarici örtüyün kənar temperaturunun 904 ºC (təqribən 1660 ºF) temperatur tarazlığına çatmasını nəzərə almaqla hesablana bilər. Bu temperaturla və yanğından mühafizə örtüyünün qalınlıq və keçiriciliyi ilə birgə kamera daxilinin işçi temperaturu ilə tərkibə gedən orta istilik transfer qiyməti hesablana bilər. İzolyasiyanın termal keçiriciliyi temperaturla artır və orta qiymətdən istifadə edilməlidir.

İzolyasiya olunmuş kameralar üzrə izolyasiya üçün ətraf mühit faktoru (bax Cədvəl 6) Tənlik (13) ilə verilir:

K W/m·K (Btu·in/h·ft2·°F) ilə ifadə olunmaqla, orta temperaturda termal izolyasiya keçiriciliyidir;

d insmetrlə (düymlə) ifadə olunmaqla izolyasiya qalınlığını bildirir;

Tf °C (°F) ilə ifadə olunmaqla təzyiq azaltma şəraitində kamera tərkibinin temperaturunu göstərir.

Əgər təzyiq azaltma vasitələri izolyasiyaya qiymət verməklə (F<1) hazırlanarsa və izolyasiya sonrakı temperaturda aradan qaldırılarsa, təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazın ölçüsü F=1, 0-dan istifadə etməklə məhdudlaşdırıcı cihazın yeni şəraitə uyğunluğunu təmin etmək üçün təkrar yoxlanmalıdır.

5.15.6 Buxarın təzyiqinin aşağı salınması

Yanğının səbəb olduğu şərait üzrə təzyiq azaltma tələbi hesablanmazdan əvvəl 4.3.14 – cü və 7.1.3 – cü bənd nəzərdən keçirilməlidir. Xüsusilə, yüksək təzyiqli xidmətlərdə yanğından mühafizə ilə əlaqədar layihəçi buxar təzyiqinin aşağı salınması vasitələrini nəzərdən keçirməlidir (5.20). Reduksiya klapanı təzyiqin aşağı salınmasını təmin etmir; o, sadəcə, qəza şəraitində təzyiq artımını verilən qiymətədək məhdudlaşdırır. Yanğın yükü üzrə buxar təzyiqinin aşağı salınması sistemini qiymətləndirən zaman içərisində həm maye, həm də buxar olan kamera ətrafında yanğın baş verməsi mümkünlüyünün nəzərə alınması xüsusilə vacibdir. Kameranın nəm olmayan hissəsi elə bir temperatura çata bilər ki, materialın davamlılığı azalar. Bu halda reduksiya klapanı sınmadan mühafizəni təmin etmir; ancaq buxar təzyiqinin aşağı salınması sistemi təzyiqi təhlükəsiz bir səviyyəyə kimi azalda bilər.

5.15.7 Hava ilə soyudulan dəyişdiricilər

Hava ilə soyudulan soyuduculara və yanğına məruz qalan kondensatorlara istilik verilişi problemi nəzərə alınmalıdır. Baxmayaraq ki, 5.15.7.1 – 5.15.7.4 – cü bənddə materiallar təlimat kimi verilir, hər bir vəziyyətə aid ayrı – ayrı hallarda baxılmalıdır.

Hava ilə soyudulan dəyişdiricilər özünəməxsus xarakter daşıyır, çünki truba və örtük tipli vahidlərdən fərqli olaraq onların istilik transferi səthi birbaşa yanğına məruz qalır. Onlar mühit giriş-hava şəraiti üçün layihələndirilmişdir və onlar yanğınla qızan havaya məruz qaldıqda bütün soyutma və kondensasiya qabiliyyətlərini sürətlə itirirlər. Nəzərə alsaq ki, dəyişdiricilər kameralar hesab olunur (bax 5.15.2), azaltma yükü sahə terminininmüəyyən olunmasının əsası kimi yanğından yaranan radiasiyaya məruz qalanboru dəstəsinin nəmhmarboru sahəsindən istifadə etməklə hesablana bilər. Açıq boru sahəsi çıxıntılı boru sahəsinin əvəzinə istifadə edilir, çünki çıxıntıların əksər növləri yanğın ekspozisiyasının ilk bir neçə dəqiqəsində məhv olur. Konveksiya istilik transferi nəticəsində yaranan istilik verilişinə məhəl qoyulmaya bilər.

Yanğından yaranan radiasiyaya məruz qalan nəm açıq boru sahəsinin hesablanması potensial yanğına və istilik dəyişdiricisininişinə nisbətən istilik dəyişdiricisinin yerləşmə yerindən asılıdır. Bir qayda olaraq, yanğın yüklərinin hesablanması zamanı qiymətləndirilməsi aparılan yanğın – risk sahəsində yerləşən hava ilə soyudulan istilik dəyişdiriciləri üzərindəki açıq səthin hissəsini nəzərə almaq vacibdir. Boru stellajından aşağıdakı sahə normal olaraq yanğın riski sahələrinin sərhədləri daxilində olmadığından buraya normal olaraq birbaşa boru stellajlarından yuxarıda yerləşən hava ilə soyudulan bütün dəyişdiricilər daxil deyildir. Konkret xidmətlər üzrə təlimat 5.15.7.2 – ci – 5.15.7.4 – cü bəndlərdə verilir.

5.15.7.2 Qaz soyutma xidməti

Yanğın yüklərinin hesablanması zamanı qaz soyutma xidmətindəki hava ilə soyudulan istilik dəyişdiricilərinin açıq sahəsinin nəzərə alınması vacib deyildir, çünki bununla əlaqəli buxar yaranmır və boruların həddindən artıqistilik nəticəsində nasaz olması ehtimalı azdır.

5.15.7.3 Kondesnasiya xidməti

Hava ilə soyudulan kondensatorların izolyasiyasız sahəsinin nəzərə alınması aşağıdakı şərtlərdən hər hansı biri ödənməyincə qismən və ya tam kondensasiyanın olub – olmamasından asılı olmayaraq vacib deyildir.

a) Borular özünü – drenaj tipli olarsa.

b) Birbaşa kondensatorun maye çıxışına birləşdirilmiş, mayenin yanğın zamanı drenaj olunmasına mane olacaq nəzarət klapanı və ya nasosu olmazsa.

Səbəb - yanğın zamanı kondensasiya dayanır və hər hansı qalıq kondensasiya sərbəst şəkildə aşağı axın qəbuledicisinə qədər drenaj olunur.

Əgər yuxarıda qeyd edilən şərtlər ödənməzsə, kondensator yanğın yüklərinin hesablanması məqsədləri üçün maye soyuducusu hesab edilir (bax 5.15.7.4 – cü bənd).

5.15.7.4 Maye ilə soyutma xidməti

5.15.7.3 – cü bəndlə əhatə olunmayan maye soyuducuları və kondensatorlar üzrə nəm sahə yanğın riski sahəsində dərəcənin 7,6 metrliyində (25 fut) (və ya əsas yanğının saxlandığı digər bir səthdə, məsələn bərk platforma) yerləşən boruların açıq sahəsi olur. Dərəcənin 7,6 metrliyindən (25 fut) yuxarı (və ya əsas yanğının saxlandığı digər bir səthdə) yerləşən borular üzrə nəm sahə məcburi vahid layihələri üzrə sıfır (borular radiasiyalı – istiliyə məruz qalan pər örtüyü vasitəsi ilə qorunur) və induksiya olunandartıcı qurğular üzrə boru dəstəsinin layihələndirilən sahəsi (enin mislində uzunluq) kimi götürülür. Yanğın ekspozisiyası nəticəsində istilik absorbsiyasının hesablanması zamanı, 1,0 eksponentini C1 və C2 –nin aşağıdakı qiymətləri ilə birgə nəm sahə şəraitinə tətbiq edərək tənlik (6) və (7) – dən istifadə edilir:

5.15.7.5 Yanğın yüngülləşdirmə alternativləri

Yanğın hadisəsi maye ilə dolu hava soyuducuları üzrə həddindən artıq yüksəkazaltma yüklərinin yaranmasına səbəb ola bilər. Yanğın hadisəsi üzrə kifayət qədər azaltma sahəsinin izolyasiyası hava soyuducusunun tərkibinin bir neçə saniyədə ventilyasiya olunmasıilə nəticələnir. Ventilyasiyadan sonraborular nəm olmur və bu da yanğın zamanı onların nasaz olmasına səbəb olur. Bundan başqa, iri azaltma yükü azaltma sisteminin (baraban separatoru və məşəl) layihələndirilməsinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir edə bilər.

Hava soyuducuları əsasən giriş və çıxış qolları olan borulardan ibarətdir. Yanğın ssenarisini nəzərə alan zaman borularda təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazların ölçüsünün nəzərə alınmaması ənənəsi mövcuddur. Təzyiqin azaldılması əvəzinə, boruların yanğına məruz qalmasınınfəsadlarının aradan qaldırılması üçün yanğından mühafizə, avadanlıqların izolyasiyası və digər üsullar tətbiq edilir. Eynilə, yüngülləşdirmə seçimləri yanğın ssenarisini nəzərə alan zaman hava soyuducuları üçün təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazları ilə birlikdə nəzərə alınmalıdır. Hava soyuducuları üzrə yanğının yüngülləşdirilməsi üçün qaydalar aşağıdakılardır.

a) Hava soyuducusu alışa bilən mayenin iri miqdarını özündə saxlayan və ya daşıyan avadanlıqdan yuxarıda yerləşməməlidir. Bu təsnifatın avadanlıqlarına nasoslar, istilik dəyişdiriciləri, maye ayırıcıları, reboylerlər və akkumulyatorlar daxildir, lakin boru stellajı normal olaraq buraya daxil deyildir.

b) Hava soyuducularından aşağı bütün torpaq işlərielə maillikdə olur ki, hava soyuducusundan aşağıda tökmə sahəsi yanğını baş verməsin.

c) Hava soyuducuları ya proses blokunun sonunda, ya da digər maye ilə dolu avadanlıqdan mümkün qədər aralıda yerləşdirilməlidir.

d) Əgər yuxarıda qeyd edilən yerləşmə meyarları nəzərə alınmazsa, yanğın baş verdiyi zamanboruları soyutmaq üçün avtomatik su axını sistemi nəzərə alınmalıdır. Alternativ olaraq hava soyuducusunun yanğın zamanı iri maye ehtiyatlarından izolyasiya olunması vasitəsinə baxılmalıdır. Uzaq məsafədən və ya avtomatik aktivasiya olunan klapandan istifadə əsas izolyasiya metodudur. Klapanların yanğın zamanı əlçatan yerdə yerləşdiyi zaman mexaniki izolyasiya metodu tətbiq olunur.

e) Bəzi hallarda havasoyuducusu əsas yanar maye ehtiyatlarından asanlıqla izolyasiya olunmaya bilər (məsələn, hava soyuducusu qüllə və əks axın barabanı arasında yerləşərsə). Bu hallarda hava soyuducusunun baraban və ya sütun istiqamətində sərbəst drenajının olması və bununla da yanğına məruz qalan nəm sahənin minimuma endirilməsi diqqət tələb edir.

5.16 Yanğın şırnaqları

Yanğın şırnağından müdafiə - səciyyəvi olaraq təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazlardan başqa digər vasitələrlə təmin edilir. Çünki nasazlıq əksər vaxtlarda həddindən artıq qızma nəticəsində baş verir ki, bunun üçün də təzyiq məhdudlaşdırıcı cihaz effektiv deyildir.

Müxtəlif yanğın şırnağı nümunələrinə əvvəlcədən müəyyən olunmayan alov-toqquşma nöqtələrini, kameranın nəm və nəm olmayan səthlərinə əsasən yüksək alov temperaturları (şırnaq yanğını daxilindəki lokal ani istilik axını 300 kW/m2 (94 500 Btu/ft2·h-ə qədər yüksək bildirilmişdir) və yanğın – su axını/ nəzarət- kamera əhatə dairəsinə şırnaq sürətinin təsiri ucbatından əhəmiyyətli dərəcədə artmışistilik yükünü göstərmək olar.

Yanğın şırnaqları o zaman baş verir ki, demək olar ki, təzyiqli yanar maye atmosferə buraxılır. Yanğın şırnağı toqquşması ilə bağlı ən əsas məsələ ondan ibarətdir ki, avadanlıq yanğın şırnağının toqquşduğu metal divarının intensiv, lokal həddən artıq qızması nəticəsində nasaz ola bilər. Nasazlıq hətta avadanlıqdakı təzyiqin məhdudlaşdırıcı cihazın qurma nöqtəsinə kimi artması olmadan belə baş verə bilər Bunun səbəbi qızmanın lokal xarakter daşımasına görədir ki, bununla da həcmli axıntı temperaturu əhəmiyyətli dərəcədə artmaya bilər. Odur ki, məhdudlaşdırıcı cihaz (yəni, həddindən artıq yüksək təzyiqdən qoruma cihazı) yanğın şırnağı toqquşması nəticəsindəkamera nasazlığının qarşısını almaya bilər.

Təzyiq azaltma sisteminin əvəzinə, yanğın şırnağına qarşı mühafizə düzgün texniki xidmət və ya yüngülləşdirmə sistemləri vasitəsi ilə sızmaların qarşısının alınmasına diqqət yetirmək lazımdır. Məsələn, yanğına davamlılıq, təzyiqin aşağı salınması sistemləri, sızmaların izolyasiyası, avadanlıq və ya flans istiqamətlənməsi və minimallaşması və qəza cavab reaksiyası. Yanğın əleyhinə mühafizənin qurulması əlavə vaxt verir (toqquşan yanğın şırnağı kameranın divar qalınlığı və materialından asılı olaraq). Lakin yanğın əleyhinə mühafizə yanğın şırnağının müqavimət təsirləri ilə eroziyaya uğrama ehtimalı olduğundan nasazlığın qarşısını ala bilmir. Təzyiqin aşağı salınması sistemləri 5.2-ci bənddə müzakirə olunur.Tökmə sahəsi yanğınından fərqli olaraq yanğın şırnağı mahiyyət etibarı ilə yanğın şırnağının izolyasiyası və təzyiqinin aşağı salınması (yəni, sızma borusu, kamera və ya digər avadanlıq) vasitəsi ilə “söndürülə bilər”.

5.17 Açılan mexaniki klapanlar

Aşağıdakılar o zaman tətbiq edilir kiəllə idarə olunan klapan təsadüfən açılır, bu isə kamerada təzyiq toplanmasına səbəb olur. Kamera kifayət qədər iri təzyiq məhdudlaşdırıcı cihaza malik olmalıdır ki, açıq klapan vasitəsi ilə axına bərabər qiyməti ötürə bilsin. Əsaslı şəkildə işlək olması gözlənilən alternativ kamera çıxışılarına az qiymət verilir. Mexaniki klapan kameradakı təzyiq azaltma şəraitində olmaqla tam açıq mövqedə öz tutumunu ötürə bilən hesab olunmalıdır. Həcm və ya istilik tərkibli ekvivalentlər o halda istifadə edilir ki, mexaniki klapanlar səpilə bilən maye və ya kamera tərkibinin buxarlanmasına səbəb olan axıntıya icazə verir. Bir dəfəyə yalnız təsadüfən açılan bir əllə idarə olunan klapana baxmaq zəruridir.

5.18 Elektrik enerjisi nasazlığı

Enerji kəsilməsi nəticəsində yaranan təzyiq azaltma tələblərinin müəyyən olunması diqqətli texnika və ya sistemli analiz tələb edir ki, enerji kəsilməsinin hansı avadanlığa təsir etməsini və avadanlıq nasazlığının texnikanın işinə təsirini qiymətləndirmək mümkün olsun. 4.3.5 – ci və 4.3.6 –cı bənddə verilmiş material diqqətlə araşdırılmalı və nəzərə alınmalıdır. Avtomatik ehtiyat rejimi blokun axın vaxtını maksimuma qaldırmaq, pozulması hallarını minimuma endirmək və onun məhsuldarlıq qiymətlərinin təmin olunması üçün xüsusi metoddur. Lakinqrafik, ardıcıllıq və komponentlərə ayrı – ayrı təzyiq azaltma tələblərinin müəyyən olunması zamanı qiymətin verilməsinə imkan vermək üçün onlar kifayət qədər etibarlı hesab edilmirlər.

Elektrik enerjisi nasazlığı aşağıdakı üç yolla analiz olunmalıdır:

a) Bir avadanlığa təsir edən lokal enerji nasazlığı;

b) Bir paylaşdırma mərkəzinə, elektrik mühərriklərinin idarəolunması stansiyasına yaxud şinə təsir edən aralıq və ya qismən enerji nasazlığı;

c) Elektriklə idarə olunan avadanlığa eyni zamanda təsir edən ümumi enerji nasazlığı.

Lokal enerji nasazlığı ayrı – ayrı avadanlıq hissələrinə məsələn, nasoslara, pərlərə və elektromaqnit klapanlara təsiri olduqda asan şəkildə qiymətləndirilir. Bu təsirlərin əksəriyyəti bu Standartın digər bəndlərində əhatə olunur. Pozucu səbəb həll edildikdən sonra təzyiq azaltma tələbləri bu bəndlərdən müəyyən edilə bilər. Misal üçün, nasos nasazlığı soyutma suyunun itkisinə və ya boşalma itkisinə səbəb ola bilər. Boşalmanın və ya soyutma suyunun itməsi və təzyiq azaltma tələblərinin təsirləri haqqında əlavə məlumat əldə etmək üçün 5.6 – cı bəndə bax. Absorbent itkisi 5.7 – ci bənddə əhatə olunur.

Aralıq və ya qismən enerji nasazlığı digər iki növ nasazlığın hər hansı birindən daha ciddi təsirlərə səbəb olur. Müxtəlif nasosların və ötürücülərin elektrik qidalandırıcıları arasında bölünməsi metodundan asılı olaraq, hava soyuducusundakı bütün pərlərin itkisinin boşaltmanasoslarının itkisi ilə eyni vaxtda baş verməsi mümkündür. Bundan sonra kondensatorusu basabilər və hava ilə soyudulan kondensatorun təbii konveksiyasının təsirinə verilən qiyməti normal olaraq etibarsız edə bilər.

Ümumi enerji nasazlığı çoxsaylı avadanlıq nasazlıqlarının birgə təsirlərini analiz etmək və qiymətləndirmək üçün əlavə araşdırma tələb edir. Bir neçə xidmətdəki boşaldıcı klapanların eyni zamanda açılmasının təsirinə xüsusi diqqət yetirilməlidir.

5.19 İstilik transferi avadanlığının nasazlığı

İstilik dəyişdiriciləri və oxşar tip kameralar daxili nasazlıq zamanı həddindən artıq yüksək təzyiqin qarşısını almaq üçün kifayət qədər tutumu olan təzyiq azaltma cihazı ilə mühafizə olunmalıdır. Bu bildiriş geniş bir problemi təyin edir, lakin aşağıdakı spesifik problemləri yaradır:

a) Gözlənilən daxili nasazlıq tipi və dərəcəsi:

b) İstilik dəyişdicirisinin və ya birləşdirilmiş avadanlığın gözlənilən nasazlıq nəticəsində aşağı təzyiqli tərəfinin həddindən artıq yüksək təzyiq halı baş verərsə, tələb olunan təzyiq azaltma qiymətinin müəyyən olunması;

c) Həddindən artıq yüksək təzyiqin qarşısını almaq üçün kifayət qədər tez reaksiya verən təzyiq azaltma cihazının seçilməsi;

d) Reaksiya cavabının vaxtında verilməsi üçün həddindən artıq yüksək təzyiqi hiss edə bilmək üçün cihaz üzrə düzgün yerin seçilməsi.

İstilik dəyişdiricisi və əlaqəli borular üçün həddindən artıq yüksək təzyiqdən mühafizənin təmin olunması hər hansı aralıq axın sızıntısının nəticələrinin nəzərə alınması üçün proses risk analizinin aparılması ehtiyacını aradan qaldırmır.

Bu boru sınması təlimatı yüksək təzyiqli axıntının aşağı təzyiqli axıntı ilə qarışması zamanı kimyəvi reaksiya nəzərə alınmadan müəyyən olunmuşdur. Əgər istilik dəyişdiricisində reaktiv kimyəvi maddələr olarsa, onda reaktiv vəziyyətin təzyiqin aşağı təzyiqli tərəfin düzəliş olunmuş hidro – sınaq təzyiqini aşması ilə nəticələnməməsinin təmin edilməsi üçün təfərrüatlı qiymətləndirmə aparılır (bax 3.21- ci və 4.3.2- ci bəndlər).

5.19.2 Təzyiq mülahizələri

Yüksək – təzyiqli axıntının böyük miqdarda aşağı təzyiqli dəyişdirici tərəfinə axdığı tam boru sınığı nadir hallarda baş verən bir haldır. İş zamanı kiçik sızıntı nadir hallarda dəyişdiricinin təzyiqini artıra bilər, lakin aşağı təzyiqli tərəf bağlanan zaman baş verən belə sızıntı həddindən artıq yüksək təzyiqin yaranması ilə nəticələnə bilər. Boru sınığı zamanı aşağı təzyiqli tərəfdəki təzyiq düzəliş edilmiş hidro-sınaq təzyiqini aşmadığı (yuxarı axın və aşağı axın sistemləri daxil olmaqla) halda boru sınması nəticəsində aşağı təzyiqli tərkibin atmosferə boşalma ehtimalı azdır (bax 3.21- ci və 4.3.2-ci bənd). İstifadəçi düzəliş edilmiş hidro – sınaq təzyiqindən başqa təzyiqio şərtlə seçə bilər ki, tərkibin itkisi ehtimalının az olduğunu göstərən düzgün və təfərrüatlı mexaniki analiz aparılsın. Dəyişdiricinin yüksək təzyiqli tərəfi üzrə hesabi və işçi təzyiqlər arasında əsaslı fərq olan zaman hesabi təzyiqin əvəzinə maksimal mümkün sistem təzyiqindən istifadə fərdi qaydada, yüksək təzyiqli tərəfin təzyiqi hesab oluna bilər.

Boru sınığı üzrə təzyiq azaltma o zaman tələb olunmur ki, aşağı təzyiqli dəyişdirici tərəfi (yuxarı axın və aşağı axın tərəfi) yuxarıda qeyd edilən meyarları aşmasın. Boru sınığı ssenarisi aşağı təzyiqli dəyişdirici tərəfi (yuxarı axın və aşağı axın tərəfi) hesabi təzyiqinin artırılması yolu ilə və ya nəzərdə tutulan təzyiqi aşmadan açıq axın kanalının boru sınığı axınından keçməsini təmin etməklə və ya təzyiq azaltmanı əmin etməklə yüngülləşdirilə bilər.

İstifadəçi təfərrüatlı analiz apara bilər və ya tam dəlikli boru sınığından fərqli layihə əsasını müəyyən etmək üçün istilik dəyişdiricisini düzgün layihələndirə bilər. Lakin, hər bir dəyişdirici tipi kiçik boru sızmasına qarşı yoxlanmalıdır. Təfərrüatlı analizdə aşağıdakılar nəzərə alınmalıdır:

c) Boru divar qalınlığı,

e) Zərif sınıq potensialı,

f) Yorğunluq və sürüşmə,

g) Boru və boru təbəqələrinin korroziyası və ya deqradasiyası,

h) Boru təftişi proqramı,

i) Ekran müqaviməti üçün boru

Analizin əsasları sənədləşdirilməli və təzyiq azaltma sistemi layihə informasiyaları ilə birlikdə saxlanmalıdır. Bax 4.4 –cü bənd.

5.19.3 Tələb olunan təzyiq azaltma axını qiyməti

Praktiki olaraq, daxili nasazlıq iynə dəliyi sızmasından tutmuş tam boru sınığı sızmasına kimi fərqli ola bilər. Stabil yanaşma üzrə tələb olunan təzyiq azaltma axını qiymətinin müəyyən olunması məqsədi ilə aşağıdakı əsaslardan istifadə edilməlidir.

a) Boru nasazlığı, bir borudasərt girintidir.

b) Boru nasazlığının boru təbəqəsinin arxa tərəfində baş verməsinin nəzərə alınması.

c) Yüksək təzyiqli axıntının həm boru təbəqəsində qalan borudayağı vasitəsi ilə həm də digər uzun boru bölməsi vasitəsi ilə axmasınınnəzərə alınması.

İki dəliyin sadələşdirilmiş hesablaması də yuxarıda qeyd edilən metodla birgə istifadə edilə bilər, çünki bu, uzun açıq boru və borudayağının yuxarıda qeyd edilən yanaşmadan daha iri təzyiq azaltma axını verir.

Dinamik yanaşma tam dəlikli boru sınığından kiçik layihə əsasının uyğun olub – olmadığını müəyyən etmək üçün təfərrüatlı analiz aparılmasını tələb edir.

Təzyiq azaltma qiymətinin müəyyən olunması zamanı ya təzyiq azalmasının nəticəsində, ya da dəyişkən axıntıların qızdırılması zamanı buxara sıçrayan hər hansı maye üçün yol verilən hədd qoyulmalıdır, çünki axıntı aşağı təzyiqli tərəfdə isti materialla təmasda olduqca, təzyiqin azalmasının və buxarlanmanın birgə nəticələri olur.

Dəlikdən keçən zaman sıçramayan mayelər üzrə nasazlıq sahəsindəki təzyiq azaltma qiyməti kompressiya olunmayan axın tənliklərindən istifadə etməklə hesablanmalıdır. Sınmış boru dəliyindən keçən buxar üzrə kompressiya oluna bilən axın nəzəriyyələri tətbiq edilir. Dəlikdən və ya açıq truba ucluğundan keçən axın qiymətinin müəyyən edilməsi üçün səciyyəvi stabil tənliklər 410 saylı Kran Texniki Sənədində və ya digər maye axın istinad ında verilmişdir.

Sıçrayan mayelər və ya iki – fazalı axıntılar üzrə nasazlıq sahəsindən keçən axın qiymətinin müəyyən olunması zamanı iki – fazalı axın metodundan istifadə edilməlidir. DIERS və digərləri tərəfindən işlənib hazırlanmış axın modelləri bu məqsədə uyğunlaşdırıla bilər. Bu modellərlə bağlı əlavə informasiyanı istinad (60) və (61)-dən əldə etmək olar. Axıntılar istilik dəyişdiricisinin aşağı təzyiqli tərəfində alışarsa, boru vasitəsi ilə borulövhəsində olması nəzərə alınangirintiyə qədər truba ilə axın üzrə homogen tarazlıq modeli (HTM), məsələn DIERS tərəfindən təklif olunanlara əsaslanan iki – fazalı axın metodlarından istifadə etmək olar. Boru təbəqəsindən qırığa keçən axın üzrə boru təbəqəsinin qalınlığı bir və ya iki fazalı metodlardan istifadə edilməsi müəyyənləşdirilən zaman nəzərə alınmalıdır. Tətbiq ediləcək homogen iki – fazalı metodlar üçün tələb olunan minimal üfüqi axın yolunun uzunluğuna dair təlimat bu mövzuya aid istinad da verilmişdir. Dəqiqləşdirmə üçün iki istinad mənbəyi mövcuddur: Istinad (62) –də konkret olaraq qeyri – tarazlıq sıçrama axını adlı bölmə və Istinad (63). Şübhələr olduqda isə konservativ yanaşmadan istifadə edilməlidir.

Məhdudlaşdırıcı cihazın tələb olunan ölçüsünü müəyyən etmək üçün iki yanaşma vardır: (a) stabil və (b) dinamik analiz. Stabil metoddan istifadə zamanı məhdudlaşdırıcı cihaz ölçüsü sınıqdan keçən qaz və ya maye axınına əsaslanmalıdır. 5.19.5 – ci bənddə verilənlərə əsasən aşağı təzyiqli tərəfin borularına tutum qiyməti verilə bilər. Girinti anından etibarən dəyişdiricidə yaranan təzyiq profilini və təzyiq keçici qiymətlərini simulyasiya etmək məqsədilə birölçülü dinamik modeldən istifadə edilə bilər. Bu metodlara ümumiyyətlə, borusınığınınazaltma ssenarisinin dinamik modeli və məhdudlaşdırıcı cihazın reaksiya vaxtı daxildir ki, bunun da dəqiqliyi yaranan təzyiqlərin dəqiqliyinin hesablanması zamanı əhəmiyyətlidir. Borugirintisininazaltma ssenarisinin dinamik modeli və məhdudlaşdırıcı cihazın reaksiya vaxtına dair məlumatlar İstinad (119) və (120) –dən əldə edilə bilər.

Bu növ analiz stabil yanaşmaya əlavə olaraq tövsiyə olunur ki, burada da iki dəyişdirici tərəfi arasındakı hesabi təzyiqə dair böyük fərqlər olur (məsələn, 7 000 kPa (təqribən 1000 psi) və ya daha çox). Bu, xüsusilə, aşağı təzyiqli tərəf maye ilə dolu olduqda və ya yüksək təzyiqli tərəfdə sınıqdan sıçrayan maye və ya qaz olduqda baş verir. Modelləşdirmə göstərmişdir ki, bu hallarda baxmayaraq ki, təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazla mühafizə təmin olunur, keçici şərait sınaq təzyiqindən yuxarı təzyiqin yaranmasına səbəb olur. [64], [65], [66]. Bu halda, əlavə mühafizə tədbirləri nəzərə alınmalıdır.

5.19.4 Məhdudlaşdırıcı cihazlar və yerləri

Dəyişdiricinin və məhdudlaşdırıcı cihazın yerləşdiyi yerin ətrafındakı boruların layihəsi hər ikisi dəyişdiricinin mühafizə olunmasında əhəmiyyətli faktorlardır. Hər iki qoruyucu elementlər və reduksiya klapanları nəzərə alınmalıdır.

Birbaşa dəyişdirici üzərində və ya birbaşa birləşən borulara yaxın yerləşdirilməli olan məhdudlaşdırıcı cihazın yerinin müəyyən olunması zəruridir. Bu, dəyişdiricinin aşağı təzyiqli tərəfi maye ilə dolu olan zaman xüsusilə vacib olur. Bu halda, boru nasazlığı anından etibarən məhdudlaşdırıcı cihaza zərbə dalğasının verildiyi vaxt intervalı cihaz uzaqda yerləşdikdə artır. Eyni zamanda məhdudlaşdırıcı yolla keçən axının müəyyən edilməsindən əvvəl maye ilə dolu aşağı təzyiqli tərəfin müqavimətini qırmaq üçün qazda ləngimə vaxtı olur. Bu, qoruyucu diskin və ya reduksiya klapanının işindən əvvəl dəyişdiricilərdə yüksək təzyiqin yaranmasına səbəb ola bilər.

Örtük və boruyanları arasında yüksək təzyiq fərqi olduqda, məhdudlaşdırıcı cihazlarla bəzi istilik dəyişdiricilərinin (və əlaqədar boruların) mühafizəsi qeyri – mümkün ola bilər. Bu halda müxtəlif mühafizə layları, məsələn təkmilləşdirilmiş metallurgiya, daha tez-tez təftiş və aşağı təzyiqli tərəfin hesabi təzyiqinin artırılması zəruridir (təzyiq dağılana qədər yuxarı axın və aşağı axın boruları daxil olmaqla).

Məhdudlaşdırıcı cihazın açılması üçün lazım olan vaxt intervalının analizi aparılmalıdır. İstifadə olunan cihazın açılma vaxtı istehsalçı tərəfindən təsdiq edilməlidir və həmçinin sistemin tələblərinə uyğun olmalıdır.

5.19.5 Boru və proses şərtlərinin təsiri

Həm məhdudlaşdırıcı cihaza olan tələbatın ləğv olunması zamanı, həm də məhdudlaşdırıcı tələblərin azaldılması zamanı boruların təzyiqini müəyyən etmək üçün təzyiq azaltma borularının konfiqurasiyası və aşağı təzyiqli tərəfin tərkibi (maye və ya buxar) nəzərə alınmalıdır. Əgər aşağı təzyiqli tərəf buxar fazasında olarsa, çıxış və giriş xətlərinin buxar tutma gücünə qiymət verilə bilər, bu şərtlə ki, giriş xətlərinin tərkibində əks klapanlar və ya geriyə axına mane olacaq digər avadanlıq olmasın. Əgər aşağı təzyiqli tərəf maye ilə dolu olarsa, boru sisteminə qiymətin verildiyi məhdudlaşdırma tutumu truba sınığından əvvəl mövcud olan aşağı təzyiqli mayenin həcm axın qiymətinə əsaslanır. Lakin, təfərrüatlı analiz aparılarsa, aşağı təzyiqli tərəf mayesinin sürətləndirilməsi tutumunaetibar oluna bilər.

Əgər istilik transferi avadanlığının aşağı təzyiqli tərəfinə gedən boru sisteminin tərkibində klapanlar olarsa, onların sisteminin tutumuna təsiri həddindən artıq yüksək təzyiqin baş verməsi zamanı nəzərə alınmalıdır. Yalnız izolyasiya üçün nəzərdə tutulan klapanlar tam açıq hesab edilə bilər. Boru sistemi üçün məhdudlaşdırıcı tutum qiymətinin hesablanması zamanı nəzarət məqsədləri üçün istifadə edilən klapanların prosesin minimal normal axın tələblərinə bərabər mövqedə olması nəzərdə tutula bilər. Lakin, klapan qəza vəziyyətinə görə avtomatik bağlanarsa, bu cür hesab edilmə olmamalıdır.

5.19.6 Cüt- boru dəyişdiriciləri

Cüt-boru dəyişdiricilərinin iki növü elə dəyişdiricilərdir ki, onlar faktiki olaraq daxili boru olaraq qrafik borudan istifadə edir və adətən ağır cihazlarda cihaz borularından istifadə edir. Daxili kanal və ya boru üçün qrafik borudan istifadə edən avadanlıqlar sistemdəki digər borudan daha az sınma ehtimalına malikdir. Buna görə də tam borugirintisinin təzyiq azaltmanın təmin olunmasını tələb etməsini nəzərə almaq vacib deyildir. Baxmayaraq ki, tam boru sınığı ehtimalı azdır, tikiş nasazlıqları xüsusilə o halda baş verə bilir ki, iki boru oxşar olmayan metaldan hazırlanır. Layihəçinin diqqətinə çatdırılır ki, hər bir halı diqqətlə qiymətləndirsin və araşdırılan xüsusi bir halın müstəsna olub – olmadığına qərar vermək üçün sağlam texniki mühakimədən istifadə etsinlər. Misal üçün, cihaz borularından istifadə edildikdə, layihəçi onların qrafik borusuna uyğun olub – olmadığını müəyyən etməlidir.

5.20 Buxar təzyiqinin aşağı salınması

Potensial kamera nasazlığı baş verməzdən əvvəl sızıntı qiymətini və ya ehtiyatını azaltmaq vasitəsi ilə kamera sızıntı nəticələrini yüngülləşdirmək üçün təzyiqin aşağı salınması sistemlərindən istifadə edilə bilər. Əksər hallarda təzyiqin aşağı salınması sistemləri həddindən artıq yüksək təzyiqin olduğu ssenarilərin (məsələn, yanğın) nasazlıq potensialını azaltmaq üçün istifadə edilir. Yanğın, ekzotermik və ya digər proses reaksiyaları ucbatından metalın temperaturu artdıqda elə səviyyəyə çata bilər ki, burada mexaniki dağılma baş verə bilər. Baxmayaraq ki, sistem təzyiqi maksimal yol verilən akkumulyasiyanı aşmır, bu hal baş verə bilir. Bu halda təzyiqin aşağı salınması daxili gərginliyi azaldır və bununla da müəyyən temperaturda kameranın ömrünü uzadır. Səciyyəvi bir hədəf yanğın əleynihə mühafizə (yanğın zamanı 2 saat tamlığı qorumaq üçün nəzərdə tutulmuş) kimi müqayisə oluna bilən faydanın verilməsi və ya sistem tamlığının sınma üzrə məqbul meyarlara kimi saxlanmasıdır. Səmərəli olmaq üçün təzyiqin aşağı salınması sistemi kamera təzyiqini elə aşağı salmalıdır ki, azaldılmış daxili təzyiq gərginliyi sınma gərgnliyindən aşağıda saxlasın. Ümumiyyətlə, təzyiqin aşağı salınması qiymətləri ümumi məşəl sistem tutumu ilə maksimuma qaldırmalıdır (yəni bütün tələb olunan bərabər zamanlı təzyiq aşağı salma və məhdudlaşma qiymətləri məşəl / ventilyasiya sistemi tutumuna yaxın və ya ona bərabər olmalıdır.Əlavə informasiya əldə etmək üçün bax 7.1 – ci bənd).

Əgər kameralar və ya borular təzyiqin aşağı salınması sisteminin quraşdırılması ilə yanğına qarşı mühafizə olunursa, passiv yanğından mühafizəyə olan tələb təzyiqin aşağı salınması cihazının tutumu, yanğının növü, ölçüsü və intensivliyi, yanğın söndürmə suyunun və yanğın söndürmə avadanlığının olması, drenaj sisteminin növü və planı ilə müəyyən olunur. Passiv yanğın əleyhinə mühafizəyə olan tələb həmçinin divar qalınlığından, kamera/boru materialından və üstünlük təşkil edən spesifik quraşdırma meyarlarından asılıdır:

- Sınma vaxtı (kənarlaşmaq vaxtı, xilasetmə tədbirləri üçün vaxt);

- Kameraların sınma təzyiqi (qalxma, fraqmentasiya;)

- Boruların sınma təzyiqi (qazılma);

- Alışa bilən maddələrin cəmi buraxılması;

- Ani buraxma qiyməti (evakuasiya və ya xilasetmə zamanı yanğın ölçüsünün qəflətən artması);

- İstehsalın, reputasiyanın itməsi və təkrar qurma xərcləri;

- Avadanlığın daxili hissələrinə (məsələn, altlıqlar, taxma dayaq torları) zərər dəyməsi, tor və ya katalizatorun təzyiqin aşağı salınması sistemində tutulması, soyuma nəticəsində incə nasazlıq.

Yuxarıda qeyd edilənlər quraşdırılmasına görə fərqli ola bilər, yəni sıx məskunlaşma sahələrindəki quraşdırma ilə müqayisədə az məskunlaşma sahəsindəki, uzaqda olan quraşdırmalar üzrə, axıntının LPG, qaz və ya yağ olmasından asılı olaraq, axıntının toksik olub – olmamasından və s. asılı olaraq fərqli ola bilər. Bu, həmçinin bir istifadəçidən digər istifadəçiyə, bir ölkədən digər ölkəyə də fərqli ola bilər. Kamera sınması nəticələri (fraqmentasiya və mümkün qaynayan maye genişlənmə buxar partlayışı (QMGBP)) normal olaraq boru sınmasından böyük olur, boru sınması kamera sınmasından daha məqbul xarakter daşıyır.

Qeyd: Əgər rezervuar yanğını nəticəsində iri (25,4 mm (1 deym) divar qalınlıqlı), ASTM A 515 Dərəcə 70 karbon poladdan hazırlanmış kameranın nəm olmayan divarı ekspozisiyaya məruz qalarsa, kamera divarlarının təqribən 649 °C (1 200 °F) dərəcəyə kimi qızıdırlması Şəkil 2 –də verilmiş qaydada 15 dəqiqə vaxt aparacaq. Bu temperatura isə həddindən artıq qızma nəticəsində sınma qaçılmazdır, çünki materialın yol verilən gərginliyi (mühit temperaturunda 120 MPa) (17 500 psi) Şəkil 2 –də verilmiş qaydada öz sınma gərginliyinə çatır. Buna zidd olaraq, əgər kameranın təzyiqi 15 dəqiqəlik qızma vaxtında, yəni ilkin təzyiqin 5 %- ə qədər aşağı salınarsa (yəni, ilkin daxili gərginliyin yarısına), onda sınma vaxtı 2 s -3 s artacaq (bax şəkil 2)

Əgər həm yanğın, həm də proses səbəblərindənbuxar təzyiqinin aşağı salınması tələb olunarsa, əsas tələb təzyiqin aşağı salınması vasitələrinin ölçüsünü tənzimləməlidir.

Buxar təzyiqinin aşağı salınması sistemi kamera gərginliyinin mexaniki sınmasının birbaşa narahatçılıq yaratmadığı səviyyəyəqədər azaldılması üçün müvafiq tutuma malik olmalıdır. Tökmə sahəsi yanğınına məruz qalma və tənlik (6) və ya (7)- dən hesablanmış istilik verilişi üzrə, buraya ümumiyyətlə, təqribən 15 dəqiqə ərzində avadanlıq təzyiqinin ilkin şəraitdən kameranın hesabi təzyiqinin 50% - ə bərabər səviyyəyə qədər azadılması daxildir. Bu meyar sınma gərginliyi və kamera divarı temperaturunun müqayisəsinə əsaslanır və ümumi şəkildə divar qalınlığı təxmini 25,4 mm (1 düym) və ya daha çox olan karbon polad kameralara tətbiq edilir. Daha qalın divarları olan kameralar bir qədər sürətli təzyiqin aşağı salınması qiymətini tələb edir. Tələb olunan təzyiqin aşağı salınması qiyməti kameranın metallurgiyasından, kamera divarının qalınlığından və ilkin temperaturundan və istilik verilişinin qiymətindən asılıdır.

Əksər yüngül karbohidrogenlər təzyiq azaldıqca aşağı temperatura düşür. Layihə və təzyiqin aşağı salınması şəraitində bu mümkünlük nəzərə alınmalıdır.

Təzyiqin aşağı salınması qəza müddətində davam edir. Klapanlar qəzanın davam etmə müddətində işlək qalmalıdır və ya tam açıq mövqedə imtina etməlidir. Əks təqdirdə, yanğın zamanı klapanın düzgün işini təmin etmək üçün nəzarət siqnalının və klapanın aktivasiya açarının və ya digər mühafizə tədbirlərinin yanğın əleyhinə mühafizəsi (məsələn, klapanın, klapan aktivasiya açarının və nəzarət siqnallarının yanğın sahəsindən kənarda yerləşməsi) nəzərə alınmalıdır.

Yanğın ssenarisi üzrə qəza təzyiq aşağı salma işi 1 700 kPa (təqribən 250 psi) və ya daha yüksək manometrik təzyiqdə işləyən iri avadanlıq üzrə nəzərə alınmalıdır. Proses kameralarına gedən istilik verilişi təsiri 5.15.2 –ci və 5.20.2 – ci bənddə verilmişdir. 690 kPa (100 psi) manometrik təzyiqə qədər təzyiqin aşağı salınması daha geniş yayılmışdır, bu zaman təzyiqin aşağı salınması sistemi kamera sızması nəticələrini azaltmaq üçün nəzərdə tutulmuş olur.

Azaldılmış təzyiq situasiyanın daha sürətli nəzarət olunmasına imkan verir, burada yanğın mənbəyi təzyiqi aşağı salınan avadanlıqdan sızan yanar materiallar olur.

5.20.2 Buxar axınları

Yanğında olan avadanlığın daxili təzyiqinin azaldılması üçün buxar aşağıdakıların baş verməsini kompensasiya edən bir qiymətlə çıxarılmalıdır:

a) Yanğından gələn istilik verilişi ilə mayedən yaranan buxar;

b) Təzyiqin azaldılması zamanı buxar genişlənməsi;

c) Təzyiqin azalması nəticəsində mayenin sıçraması. (bu faktor yalnız sistemin içərisində doyma temperaturuna yaxın maye oldquda, şamil olunur.

Təzyiqi aşağı salınacaq sistem üzrə ümumi buxar yükü bütün avadanlıq üzrə ayrı – ayrı halların cəmi kimi ifadə oluna bilər. Buna görə də, a) – c) bəndlərində olan yüklərlə bağlı m cəmi kütləsiTənlik (14) – də verilmiş qaydada, a) üstəgəl b) üstəgəl c) bəndlərinə bərabərdir.

Qeyd - 5.20 – ci bənddəki bütün tənliklər üzrə dəyişənlər 5.20.3- cü bənddə verilmişdir.

m × t ifadəsi ona görə istifadə edilir ki, m hər vaxt vahidinə görə axın qiymətini göstərir və qeyd edilən buxar miqdarlarının bəzisi kütləvi miqdarlardır ki, buna vaxt təsir etmir, konkret olaraq qm,v və qm, d(sıxlıq dəyişikliyindən və maye sıçramasından yaranan buxar yükləri). Əgər təzyiqi aşağı salınan sistemə birdən çox kamera daxil olarsa, xüsusilə də fərqli nisbi molekulyar kütlələr, gizli istilik, izolyasiya qalınlığı və buxarlanma temperaturları olarsa,hər üç hal üzrə hər bir kameranın buxar kəmiyyətləri hesablanmalıdır. Orta nisbi molekulyar kütlə və mt üzrə temperatur (ümumi sistemdən boşaldılan cəmi buxar) cəmi ayrıca buxar nisbi molekulyar kütləsindən və buxar temperaturundan hesablanmalıdır. Tənlik (14) –dəki terminlərin hər biri üzrə təzyiqin aşağı salınması sistemindəki buxar yükü 5.20.2.2 – 5.20.2.4 – cü bəndlərdə təsvir edilir.

5.20.2.2 Yanğın – istilik verilişindən yaranan buxar

Yanğın zamanı avadanlığa gələn istilik verilişi ümumi şəkildə 5.15.2- ci bəndə uyğun olaraq hesablanır, lakin yanğın şəraitində buxar təzyiqinin aşağı salınması və təzyiqin azalması sistemi üzrə yükləri hesablamaq üçün aşağıdakı modifikasiya və məhdudiyyətlərdən istifadə edilə bilər.

a) Nəzərə alınan yanğın zonasının həddi müəyyən sahədə yanğının məhdudlaşdırılmasına imkan verən layihə və quraşdırma xüsusiyyətlərinin funksiyasıdır (bax 4.3.14 – cü bənd). Baxmayaraq ki, nəzərə alınan yanğın zonasının ölçüsü fərqli ola bilər, təcrübə ümumiyyətlə, göstərir ki, təqribən 232 m (2 500 ft) ərazi ilə məhdudlaşan yanğın, təzyiqin aşağı salınması axını eyni təzyiq azaltma kollektoruna boşalan zaman emal sahələrindəki əsas təzyiq azaltma kollektorunun layihəsinə təsir etmir.

b) Əlavə izolyasiya və ya ayrı – ayrı kameraların qalınlığındakı artım da yanğınaməruz qalmadan yaranan buxar istehsalının azaldılmasının vasitəsi kimi nəzərə alına bilər.

c) Yanğın zamanı təzyiqi aşağı salınacaq sistemə gələn və gedən qida və çıxış axınları və prosesdə olan bütün daxili istilik mənbələri sona çatmış hesab edilir. Buna görə də buxar istehsalı yalnız yanğından və mayenin gizli istiliyindən absorbsiya olunan istiliyin funksiyasıdır.

Yanğın nəticəsində yaranan buxarı hesablamaq üçün yanğın təzyiqin aşağı salınması müddətində davam edən hesab olunur. Sistem kamerasında təzyiqin aşağı salınması intervalı i zamanı yanğın nəticəsində yaranan buxarın kütləsi mf tənlik (15) vasitəsi ilə müəyyən oluna bilər.

Bu hesablama buxar və maye xassələrində əhəmiyyətli fərqlər olarsa, sistemdəki bütün kameralar üzrə təkrar olunmalıdır.

5.20.2.3 Sıxlıq dəyişikliyi və maye sıçraması nəticəsində yaranan buxar

Buxar sıxlığı dəyişikliyindən yaranan və maye sıçraması nəticəsində yaranan buxar yüklərinin hesablanması tam ayrıla bilməz. Bu səbəbləri artıran buxar miqdarını müəyyən etmək üçün maye ehtiyatını və sistemin buxar həcmini bilmək zəruridir. Buraya yanğın şəraitində izolyasiya oluna bilməyən yanğın sahəsindən kənardakı birbaşa birləşdirilmiş vasitələrdəki maye və buxar, eləcə də nəzərə alınan yanğın sahəsində yerləşən avadanlığın içərisində olan bütün maye və buxar daxildir. Baxmayaraq ki, maye ehtiyatı və buxar həcmi texnikanın layihələndirilməsindən asılıdır, bu qiymətləri hesablamaq üçün aşağıdakı hesablamalarmövcuddur.

a) Fraksion sütunların maye ehtiyatı normal sütun dibi və distillyatın seçilməsi tarlekasının tutumu üstəgəl hər tarlekaya düşən dayanma kimi hesablanır, bu isə suaşıran hündürlüyü üstəgəl 50 mm (2 düym) və ya onun hesabi miqdarına (əgər məlumdursa) bərabərdir.

b) Normal işçi səviyyələr akkumulyatorların ehtiyatının hesablanması üçün əsas kimi istifadə oluna bilər.

c) Standart örtük və boru tipli istilik dəyişdiriciləri üzrə ilkin, sürətli yaxınlaşma əldə etmək üçün ümumi örtük həcminin üçdə birinin boru dəstəsi ilə tutulduğu nəzərə alınmalıdır. Buxarlandırma xidmətində işləyən kondensatorlar və istilik dəyişdiriciləri üzrə həcmin 80%- inin buxar, qalığın isə maye olması nəzərə alınmalıdır.

d) Qızdırıcılardakı bütün maye temperaturdan asılı olmayaraq hesablamaya daxil edilməlidir. Əgər qızdırıcı buxarlandırmanıhəyata keçirirsə, onda normal buxarlanma nöqtəsini keçmiş boru həcminin 80% - in buxar olması nəzərə alınmalıdır.

Yalnız sistemdəki buxar və maye həcmləri müəyyən edildikdən sonra onların təzyiqin aşağı salınmasına verdiyi müvafiq yükləri hesablamaq olar.

Tənlik (16) və Tənlik (17) – dən istifadə etməklə aşağı təzyiqdə azaldılmış buxar sıxlığını kompensasiya etmək üçün kameradakı müəyyən buxar sahəsindən buxar kütləsi i –nin çıxarılmasını müəyyən etmək olar:

Burada “a” indeksi yüksək təzyiq vəziyyətini göstərir, “b” indeksi isə aşağı təzyiqli vəziyyəti göstərir.

Qeyd edək ki, Vi–nin maye sıçraması nəticəsində əhəmiyyətli dərəcədə artmaması nəzərə alınır. Əgər fərqli buxar xassələri olarsa, bu hesablama hər bir kamera üzrə təkrar olunmalıdır.

Maye sıçraması nəticəsində buxar yükünün hesablanması maye miqdarından və sistemdəki maye xassələrindən asılı olur, əvvəldə verilən məlumatlar də bu hesablama üçün etibarlıdır. Doyma şəraitində içərisində maye olan sistemlərdə mayenin temperaturu azaldılaraq, təzyiqdə tələb olunan azalma əldə edilir. Təzyiqin azaldılması üçün mayenin ani buxarlanmasını kompensasiya etmək üçün yanğından yaranan istilik verilişi ilə meydana gələn buxar istehsalı qiymətinə bərabər qiymətdə buxar götürmək olar. Ani buxarlanma üzrə bu yol verilən hədd olmadıqda, təzyiqdə tələb olunan bu azalma mümkün deyildir. Yalnız maye sıçrayışı üzrə doyma temperaturunda və ya ona yaxın maye ehtiyatını nəzərə almaq zəruridir. Hər hansı bir vaxt intervalı (t) daxilində temperaturu müvafiq maye buxar təzyiqini lazımi yekun təzyiqə bərabər olduğu nöqtəyə endirmək üçün buxarın geri çəkilməsinin zəruri olduğu qiyməti hesablamaq üçün iki metod göstərilmişdir. Birinci metod yalnız nisbətən saf kimyəvi maddələrə və məhdud qaynama nöqtəsi olan karbo-hidrogenlərə şamil olunur; ikinci metod daha geniş qaynama nöqtəsi olan karbohidrogenlərin qarışığından ibarət olan mayeləri əhatə edir.Saf kimyəvi maddələr və ya məhdud qaynama nöqtəsi olan karbohidorgenlər üzrə sistem kamerasındakı maye sıçramasının miqdarı (i) sıçrayan buxarın istiliyini Tənlik (18) – də göstərilmiş qaydada orta maye miqdarının istilik itkisi ilə bərabərləşdirməklə konservativ şəkildə yaxınlaşdırıa bilər:

Tənlik (18) – in Tənlik (19) – da qeyd edilmiş qaydada dəyişdirilməsi maye sıçrayışı miqdarını verir:

Qeyd: yalnız uyğunluq üçün istifadə edilir, isə fiziki mənaya malik deyildir.

Əgər daha ciddi hesablama lazım olarsa, eyni yanaşma mərhələli şəkildə tətbiq edilir.

Tənlik (19) maye xassələri və tərkibi maye buxarlandıqca dəyişdiyindən geniş qaynama diapazonu olan karbohidorgenlərin qarışığından ibarət olan mayelər üzrə istifadə edilə bilməz. Əgər daha dəqiq axıntı məlumatları mövcud olmazsa, ilkin təzyiq və yekun təzyiq arasında bir sıra sadələşdirilmiş adiabat sıçrama hesablamaları aparılmalı, eyni zamanda sinxron yanğın effektinə məhəl qoyulmamalıdır. Sadələşdirilmiş adiabat sıçrama hesablaması mərhələli bir prosedurdur və tənlik (20) – ni təkrarən tətbiq etməklə tələb olunan təzyiq azaltma zamanı sistemdə ilkin olaraq mövcud olan maye miqdarından sıçrayan kütlə payını verir. Yanğın üzrə düzəliş tənlik (21) – də verilmişdir ki, burada da qalıq maye miqdarının orta rəqəmindən (yəni, sistemdəki ilkin maye miqdarı çıxılsın ümumi təzyiq aşağı salma zamanı yanğınla buxarlanan miqdarın yarısı) ilkin olaraq sistemdə olan ümumi maye miqdarının əvəzinə istifadə edilir. Bu müəyyən qədər hər bir sıçrayış mərhələsi üzrə tərkibdəki buxar-yanğın effektinə məhəl qoyulmamasını kompensasiya edir.

Qarışıqdan buxarlanan təqribi maye miqdarını müəyyən etmək üçün tarazlıq – faza diaqramı tələb olunur və n mərhələsinin tətbiq olunduğu qrafik məhlul istifadə edilir. Prosedurda Tənlik (20) - dən istifadə olunur.

5.20.2.4 Sıxlıq dəyişikliyi və maye sıçraması nəticəsində yaranan buxara nümunə

Şəkil 3 aşağıda qeyd olunantəkamülə malik müəyyən maye üzrə taraz – fazadiaqramına nümunədir.

- Mayenin 0 %- i buxarlanır;

- Ta = 256 ºC (492 ºF);

- Mütləq təzyiq pa = 2861 kpa (415 psi).

b) N = 1 mərhələsindən sonra şərait aşağıdakı kimidir:

- Mayenin 5 %- i buxarlanır və mayenin 95 %- i qalır;

- T1 = 252 ºC (486 ºF);

- Mütləq təzyiq p1 = 2 496 kPa (362 psi).

c) Diaqramın gedişi mərhələlərlə (b) bəndindəki n = 5 mərhələsindən sonra aşağıdakı şəraitdə təzyiqin aşağı salınması həyata keçirilənə qədər davam edir.

- Mayenin 30 %- i buxarlanır və mayenin 70 % - i qalır;

- Tb = 238 ºC (461 ºF);

- Mütləq təzyiq pb = 1 482 kPa (215 psi)

Şərti olaraq, buxarlanmış kütlə faizinin buxarlanmış həcm faizinə bərabər olmasınəzərə alınmışdır. Hər bir mərhələ zamanı mayenin mərhələli hissəsinin buxarlandığını hesablamaqla (məsələn, 5%) maye temperaturundakı dəyişiklik Tənlik (20) – dən istifadə etməklə hesablana bilər. Qalan maye doyma temperaturuna və faza diaqramının 5-%- lik buxarlanmış xəttindəki təzyiqə malik olduğu üçün və dəyişiklik Tənlik (20) – dən istifadə etməklə müəyyən olunduğu üçün təzyiq dəyişikliyi də məlum olur. Təzyiqin aşağı salınması müddəti sona çatanda pb təzyiqi əldə edilənə kimi proses mərhələlərlə təkrar olunur. Şəkil 3- də son arzu olunan təzyiq o zaman əldə edilir ki, i kameradakı ilkin mayenin buxarlanmış Xi fraksiyası ≈ 0,30 olur. Həmin Xi qiymətini Tənlik (19) –dakı sonuncu müddətə Tənlik (21) ilə dəyişsək, eyni zamanlı yanğın zamanı sistemin i kamerasından təzyiqin aşağı salınmasının nəticəsində sıçrayan mayenin hesablanmış kütləsini alarıq.

X1 Farenheyt dərəcələri ilə ifadə olunmaqla maye temperaturu.

X2 Selsi dərəcələri ilə ifadə olunmaqla

3. 10 % buxarlanmışdır

4. 15 % buxarlanmışdır

5.20 % buxarlanmışdır

6. 25 % buxarlanmışdır

7. 30 % buxarlanmışdır

8.35 % buxarlanmışdır

9.49 % buxarlanmışdır

10. 45% buxarlanmışdır

11. 50 % buxarlanmışdır

5.20 –ci bəndə kimi istifadə olunan dəyişənlər aşağıdakı kimi anlayışlara malikdir:

CpkJ/kg x K (Btu/ funt x R) ilə ifadə olunmaqla mayenin orta spesifik istiliyidir;

LkJ/kg (Btu/ funt ) ilə ifadə olunmaqla mayenin orta gizli istiliyidir;

mkg (funt) ilə ifadə olunmaqla buxarın və ya mayenin kütləsidir;

mhər vahid vaxta görə kütlə axın qiymətidir;

Mbuxarın nisbi molekulyar kütləsidir;

pkPa (psi) ilə ifadə olunmaqla mütləq təzyiqdir;

qmkq /s (funt/ s) ilə ifadə olunmaqla buxar kütləsinin axın qiymətidir.;

Qkj/s (Btu/s) ilə ifadə olunmaqla nəm səthə gedən ümumi istilik absorbsiyası (verilişi);

Tk (ºR) ilə ifadə olunmaqla buxar və ya mayeninin mütləq temperaturudur;

tsaatla (adətən 0,25 saat olması nəzərə alınır) təzyiqin aşağı salınmasının vaxt intervalı;

Vm3 (fut3) ilə ifadə olunmaqla buxar üzrə mövcud olan həcm;

wölçüsüz olmaqla, təzyiqin aşağı salınması nəticəsində buxarlanan sistemdəki ilkin mayenin kütlə fraksiyasıdır;

Zkompressiya olunma faktorudur, ölçüsüzdür;

Δ -də olduğu kimi fərqi göstərir.

atəzyiqin aşağı salınmasının vaxt intervalının başlanğıcındailkin şəraitdir, temperatur və təzyiqlə münasibətdə doymuş buxar – maye tarazlıq şəraiti olması nəzərə alınır;

b təzyiqin aşağı salınmasının vaxt intervalının sonunda təzyiqi aşağı salınmış şəraitidri;

d təzyiqin azalması nəticəsində buxarın sıxlıq dəyişikliyinə nisbidir;

f yanğın nəticəsində yaranan buxarlanmaya nisbidir;

i birdən çox kameradan istifadə edildikdə ayrı – ayrı kameralara nisbidir və fərqli axıntı xassələri olduğuna, yanğın effektinə görə izolyasiyaya və ya əlaqəli faktorlara görə ayrıca nəzərə alınmanı tələb edir;

n ilkin şərait və təzyiqi aşağı salınmış şərait arasındakı çoxlu mərhələlərdən n saylı mərhələdir;

x təzyiqin aşağı salınması sistemindəki kameraların cəmi sayıdır.

5.21 Ayrı – ayrı təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazlar üzrə xüsusi mülahizələr

Təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazlar üzrə ölçülər APİ RP 520 – 1 və ya İSO 4126 – a uyğun olur.

5.21.2 Maye – buxar qarışığı və bərk madədlərin yaranması

Buxar – maye tarazlığında və ya qarışıq fazalı axıntıda mayeni idarə edən əzyiq məhdudlaşdırıcı axın cihazdan keçdiyinə görə sıçrama nəticəsində buxar yaradır. Buxarın yaranması klapanın effektiv kütləli axın tutumunu azalda bilər və bu, nəzərə alınmalıdır. Mayenin keçirilməsi köpüklənmə və ya düzgün olmayan buxar – maye buraxılması nəticəsində ola bilər. Layihəçinin diqqətinə çatdırılır ki, axın azalması və ya zəifləməsi təsirlərini araşdırsın. Bağlanma hər hansı axan, kompressiya oluna bilən və ya sıçrayan axıntıda bir nöqtədə baş verir. Bu zaman mövcud təzyiq düşməsi mərhələsi sıçrayan axıntını sürətləndirməklə tam istifadə olunur. Buna görə dəqidalandırıcı xətt uzunluğunda sürtünməyə tab gətirmək üçün əlavə təzyiq fərqi yoxdur. Bu mövzuya dair müzakirələri görmək üçün bax APİ RP 520-I və istinad [60], [61] və [68].

Bəzi axıntılar (məsələn, karbon dioksid və buxarla doymuş propan) məhdudlaşdırıcı cihaz vasitəsi ilə boşaldıldıqda bərk maddələr yarada bilər. Tıxanma ehtimalının azaldılması üçün vahid şəkildə qəbul olunan metod müəyyən olunmamışdır.

5.21.3 Normal maye sistemində təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazın yerləşməsi

Əgər klapanların və ya digər cihazların ölçüsü normal maye sistemlərində buxar girməsi və ya buxar yaranması nəticəsində meydana gələn buxarları azaltmağa imkan verərsə (bax 5.10, 5.12, 5.13 və 5.20 saylı bəndlər), cihazın faktiki olaraq buxarı azaltması və onun maye olaraq buxarın həcm ekvivalentini azaltmasının tələb olunmaması üçün, cihazın yerləşdirilməsinə diqqət yetirilməlidir.

5.21.4 Çoxsaylı təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazlar

Hesabi Təzyiq Kodeksi çoxsaylıtəzyiq məhdudlaşdırıcı cihazlar üzrə qurma təzyiqin yol verilən diapazonunu məhdudlaşdıra bilər. Misal üçün, əlavə məlumat almaq üçün EN 764-7 (5) və ya ASME Kodu, Seksiya VIII, Bölmə 1, UG – 125 –ci Bənddən UG – 137 – ci bəndə kimi, Əlavə 11 və Əlavə M (20).

5.21.4.2 Əsaslandırma

Qarışıqparametrləri olan çoxsaylıreduksiya klapanlarının arzu olunan vəziyyətə gətirilməsinə dair mülahizələrə aşağıdakılar daxilidir:

- Ölçü faktoru və klapan sızması;

- Təzyiqli kamera tələbləri;

- Təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazların giriş təzyiqinin xarakteristikası;

- Müxtəlif hallar üzrə tələb olunan məhdudlaşdırıcı qiymətlərin diapazonu.

Reduksiya klapanlarının ölçüsünün müəyyən olunması zamanı layihəçi mümkün həddindən artıq yüksək təzyiq mənbələrini araşdırmalı, üstünlük təşkil edən axın qiymətini müəyyən etməli və tələb olunan dəlik sahəsini seçməlidir. Baxmayaraq ki, üstünlük təşkil edən axın vahid bir faktor və ya bir neçə halın kombinasiyası nəticəsində yarana bilər, eyni zamanda baş vermə hallarının gözlənməsi çətinliyi konservativ ölçməyə (həddən artıq ölçmə) imkan yaradır.Texnoloji qurğuların ölçüsü artdıqca, tələb olunan hesablamışəraziyə əksər hallardahesablanmış, kommersiya konstruksiyalıvahid reduksiya klapanı korpusunda əldə oluna bilməz. Buna görə də, tələb olunan məhdudlaşdırma qiymətini tapmaq üçün sadəcə çoxsaylıtəzyiq məhdudlaşdırıcı cihazlara ehtiyac vardır. Nəzarət olunan kamera təzyiqindəki kiçik tərəddüdlər vahid reduksiya klapanının işçi diapazonuna yaxınlaşa və ya daxil ola bilər. Bu, sistemdəki təzyiq yayın bağlanmasına imkan verəcək qədər aşağı düşənə kimi özünü saxlayan davamlı sızıntı yaradır. Klapan nə qədər iri olarsa, bu kiçik axın qiymətini saxlamaq üçün onun qalxması nə qədər az olarsa, hər hansı liftə sızıntı da o qədər böyük olar. Titrəyiş və klapan yəhərinin zədələnməsi çox vaxt bu vəziyyəti müşayiət edir. Bu problem çoxsaylıreduksiya klapanları vahid şəkildə qurulduqda daha da çətinləşir, qarışıq ayarlarda qurulmuş çoxsaylıreduksiya klapanları bunu həll edə bilər, lakin, qarışıq ayarlarda qurulmuş çoxsaylıreduksiya klapanları əsaslı məhdudlaşdırma tələbi və ya ümumi tələbin əsaslı hissəsi əsasında seçilə bilər. Qurma klapanlar yalnız kombinə dəlik sahələrinin yaranmış axını tutumasını tələb edən şəraitdə yüksək açılır.

5.21.4.3 Tətbiqemə və praktika

Təlimat almaq üçün bax EN 764-7 və ya API RP 520-I və API RP 520-II [8].

Çoxsaylıreduksiya klapanlarından istifadəHesabi Təzyiq Kodeksi ilə icazə verildiyi halda, asan və qənaətcil şəkildə yerinə yetirilə bilər. Çoxsaylıreduksiya klapanlarından buraxılmaları nəzərə alan zaman əks təzyiqin təsirləri eyni vəziyyətdə bütün klapanların təkrar olaraq buraxması şəraitində qiymətləndirilməlidir. Normal layihələnmdirmə yanaşması ondan ibarətdir ki, bütün reduksiya klapanlarının bir kamerada qarışıq parametrli klapanlar yaxud həmin eyni vəziyyətdə buraxacaq müxtəlif kameralardakı bir neçə reduksiya klapanı olub – olmamasından asılı olmayaraq, onların eyni zamanda işləməsi hesab olunsun. Axının ümumi qiyməti sistemdəki əks təzyiqi müəyyən edir. Bu hal nəticəsində yaranan sistemdəki əks təzyiq artımı yığma əks təzyiq hesab edilə bilər. Ənənəvi klapanlardan istifadə edildikdə nəzərə alınacaq əks təzyiq limitləri olur. Bu məhdudiyyətlər daxilində digər klapanlardakı qoyulmuş əks təzyiq kimi bir klapanın digərindən əvvəl açılması nəticəsində əks təzyiqdəki dəyişiklikləri nəzərə almaq vacibdir.

5.22 Dinamik simulyasiya

Dinamik simulyasiya təzyiq məhdudlaşdırma sisteminin layihələndirilməsində 5.19 – cu bənddə qeyd edilmiş qaydada keçici təzyiq artımlarını hesablamaq üçün və ya ayrı–ayrı təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazların tələb olunan məhdudlaşdırma qiymətlərini hesablamaq üçün istifadə olunur. Məhdudlaşdırma yüklərinin hesablanması üçün ənəvəvi metodlar ümumiyyətlə, konservativ xarakter daşıyır və həddindən artıq yüksək ölçüsü olan məhdudlaşdırma və məşəl sistemi layihələrinin yaranmasına gətirib çıxarır. Dinamik simulyasiya məhdudlaşdırma yükünü daha yaxşı təyin etmək üçün alternativ metod verir və məhdudlaşdırma zamanı nəyin baş verdiyini daha yaxşı anlamağa kömək edir.

Dinamik simulyasiya ayrıca bir sütun üzrə məhdudlaşdırma tələblərinin müəyyən olunması üçün alternativ hesablama metodudur. Dinamik simulyasiya ənənəvi metodların tətbiq edilə bildiyi hər bir yerdə tətbiq edilə bilər. Dinamik simulyasiyadan istifadə olunan sütun – azaltma yükü hesablamaları ənənəvi hesablama metodlarından istifadə etməklə təzyiq azaltma yükü hesablamalarının aparılması üçün bu Standartda müəyyən edilmiş eyni qaydalarla aparılır. Müvafiq nəzarət reaksiyasını müəyyən etmək üçün bununla bağlı həssaslıq analizləri aparmaq üçün bu zəruri ola bilər. Ümumiyyətlə, məhdudlaşdırma yükü artmazsa, avtomatik nəzarət hərəkətinə qiymət verilmir.

Əgər sütun – azaltma yükü sisteminin layihələndirilməsi üçün dinamik simulyasiyadan istifadə edilərsə, maksimal məhdudlaşdırma yükünün hesablanması ilə bağlı olaraq modelin konservativ olmasının təmin olunması vacibdir. Əgər fiziki fenomenlər yaxşı başa düşülmürsə, dinamik simulyasiyaya konservativ hesablamalar daxil olmalıdır. Bu hesablamalarınsütun – azaltma yükünə təsirinin qiymətləndirilməsi üçün onlar həssaslıq analizi ilə yoxlanır. Misal üçün, müxtəlif köpük nisbətlərinin altlıq maye tutumuna və nəticədə yaranan məhdudlaşdırma yükünə təsirini müəyyən etmək üçün bir neçə simulyasiya gedişi tələb oluna bilər. Bundan başqa, işçi personala modelin müvafiq aspektlərini gözdən keçirməsi də tövsiyə olunur. Dinamik simulyasiya proqramının istifadəçisi dinamik simulyasiya sistem proqramnda təyin edilmi əsas hesablamalardan və onların nəticələrə necə təsir etməsindən məlumatlı olmalıdır. İstifadəçi başqa məqsədlə,yəni istifadəçinin təlimi məqsədi ilə işlənib hazırlanmış dinamik simulyasiyadan istifadə etməməlidir və modelləşdirmə hesablamalarına təfərrüatlı baxış keçirmədən,bu modelin dəqiq azaltma yüklərini verməsini nəzərə almalıdır.

Stasionar rejimdə, dinamik model stasionar modeləçox uyğun olmalıdır. Bu model cari və gözlənən istismarı əks etdirməlidir. Pik məhdudlaşdırma yüklərinin düzgün proqnozunun təmin edilməsi üçün müvafiq səviyyədəməlumatın olması tələb olunur. Modelə sistemin fiziki xüsusiyyətləri daxildir (məsələn, kameraların və boruların maye ehtiyatı). İş rejiminin tam diapazonu üzrə həssaslıq analizləri aparılmalıdır (məsələn, dəyişən tərkiblər və maillik qiymətləri). Məsələn, klapan və ələk-şəkilli altlıqlar arasındakı altlıq drenaj mexanizmlərindəki fərqlər müəyyən sütunlar üzrə hesablanmış təzyiq azaltma yükünə əhəmiyyətli təsir edə bilər. Sütununyüngül- uclarının ehtiyatı pik azaltma yükünə təsir edə bilər.

Əgər dinamik simulyasiyadan istifadə olunarsa, artıq tutumu olan təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazların təsiri, avtomatik nəzarət vasitələrinin hərəkəti, kontrollerin yüklənməsi, digər sütunlarla istilik inteqrasiyası və operatorun müdaxiləsi kimi faktorların qiymətləndirilməsi üçün həssaslıq analizi aparılır. Bu faktorlar aparılacaq gediş dəyişikliklərinin sayını artırır.

5.23 Artıq doldurma prosesi və ya bufer rezervuarı

Sütun və qüllələr daxil olmaqla, çoxsaylı proses və ya bufer rezervuarı normal, işəsalma və söndürmə şəraitində mövcud olan maye səviyyəsinə malikdir. Təcrübə göstərmişdir ki, bu avadanlıq müəyyən hallarda artıq doldurula bilər. Əgər maye qidasının və ya təchizat xəttinin mənbə təzyiqi məhdudlaşdırıcı cihazın qurma təzyiqini və ya avadanlığın hesabi təzyiqini aşarsa, onda artıq doldurma sistem layihəsinə daxil edilir. Mayenin həddindən artıq dolmasının qarşısını almaq üçün sistemin layihə seçimlərinə məhdudiyyətsiz olaraq aşağıdakılar daxildir:

a) Təzyiq hesabi kodunun yol verilən hədləri daxilində sistem hesabi təzyiqinin və ya məhdudlaşdırıcı cihazın qurma təzyiqini artırılması;

b) Artıq doldurmaya təhlükəsiz şəkildə tab gətirəcək təzyiq azaltma sisteminin layihələndirilməsi (5.4 –cü bənddə müzakirə edilən operator müdaxiləsi reaksiyasının təsirləri daxil olmaqla)

c) Mayenin artıq dolmasının qarşısını almaq üçün təhlükəsizlik alət sisteminin (TAS) quraşdırılması.

Bütün üç seçim üzrə istismarın bütün fazaları qiymətləndirilir. Proses şəraitinin normadan artıq olduğu (məsələn, axın qiymətləri, temperatur və sıxlıq) və artıq dolmaya gətirib çıxaran halların normal işlə müqayisədə baş verməsi ehtimalının olduğu işə salma və digər qeyri – müntəzəm işlərə xüsusi diqqət yetirilməlidir.

Əgər a) seçimi edilərsə, istifadəçi mayenin artıq dolması ssenarisinə uyğun olaraq, layihəni (bünövrə, borular və s) təsdiq edir.

Əgər b) seçimi edilərsə, istifadəçi təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazları seçir, onların giriş və çıxış borularını layihələndirir, bünövrə layihəsini və s. maye artıq doldurma ssenarisinə uyğun olaraq təsdiq edir. Əgər sistem layihəsinin tərkib hissəsi olaraq, operatorun müdaxiləsindən istifadə edilərsə, onda operatorun düzgün müdaxilə etməməsi riskinə baxılmalıdır. Təzyiq məhdudlaşdırıcı cihaz, geriyə tullantı sisteminə, məsələn prosesin aşağı təzyiqli bölməsinə, məşələ və ya digər tullantı sisteminə boşalır. Əgər bu, tullantı sistemi layihəsinin əsası olarsa, onda istifadəçi baraban separatorunu, toplayıcı kollektorları və s layihələndirən zaman mayenin artıq dolmasını nəzərə almalıdır. Tullantı sisteminin layihəsi, mayelərin öz yanma nöqtəsindən yuxarıda atmosferə (havaya və ya yerə) boşalmasının qarşısını o zaman almalıdır ki, buxar buludunun partlaması nəticəsində, yaxud digər təhlükəsiz şəraitin nəticəsində qeyri – məqbul risk olsun. Mayelərin atmosferə boşalması ilə bağlı ehtiyat tədbirləri ilə əlaqədar bənd 6.3.2.4-ə, mayelərin tullanması üzrə seçimlərlə bağlı məlumatlar isə bənd 6.6-da göstərilmişdir.

5.23.2 Yüngülləşdirmə tədbirləri

Mayenin artıq dolması halını yüngülləşdirmək üçün sistemi layihələndirən zaman, aşağıdakılar layihələndirməyə təsir edir və qiymətləndirilir:

a) Operatorun düzgün reaksiya verməməsi riski;

b) Operatorun təlim keçməsi və alətlə davranışın daxil olduğu iş prosedurları;

Misal üçün, axıntının spesifik ağırlığı hesabi ağırlıqdan az olduqda diferensial təzyiq və ya çıxarıcı cihazın səviyyə ölçüsü faktiki səviyyə ilə müqayisədə aşağı qeyd olunarsa, bu, o deməkdir ki, qeyd edilən səviyyə faktiki səviyyə ölçmə diapazonundan yuxarı olsa belə 100% - ə çata bilməz.

c) Müvafiq operator müdaxiləsi üçün tələb olunan alətlərin mövcudluğu;

d) Təhlükəsizlik alət sistemi (TAS) reaksiyası üçün tələb olunan alətlərin mövcudluğu;

e) Təzyiq azaltma – axın yerdəyişməsi ilə əlaqədar potensial nəticələr (məsələn, prosesə geriyə boşalma, atmosferə boşalma, işləmə sisteminə, məsələn məşələ və s. boşalma);

f) Təzyiq konstruktiv kodu tələbləri;

Əgər operator müdaxiləsi və ya TAS seçimləri edilərsə, onda mühafizənin səviyyəsini risk analizi metodu müəyyən edir.

5.23.3 Səviyyə ölçənlər

Səviyyə cihazlarını və siqnallarını qiymətləndirərək baza proses nəzarət sistemindən müstəqilliyi və mövcudluğu göstərmək üçün baxılmalı olan bəzi meyarlara aşağıdakılar daxil edilməlidir:

a) Artıq doldurma əleyhinə qoruyucu kimi istifadə olunan səviyyə ölçənlərin proses nəzarət sistemindən ayrılmış proses ventillərində olub - olmaması;

b) Artıq doldurma əleyhinə qoruyucu kimi istifadə olunan səviyyə ölçənlərin əsas prosesə nəzarət sistemində istifadə olunan eyni tip (forma) ümumi rejimli cihaz nasazılıqlarına meylli olub - olmaması. Fərqli alətlər ümumi rejimli cihaz nasazlıqları potensialını minimuma endirə bilər (məsələn, diferensial təzyiq və radar, çıxarıcı cihaz və üzgəc və s);

c) Alətlərin spesifik proses tətbiqləri üzrə istifadədə özünü doğruldub - doğrultmaması;

d) Səviyyə ölçənlərin ən azı birinin diapazonunun yüksək kritik siqnalizasiya nöqtəsi və söndürmə yaxud bloklama nöqtəsi arasındakı tam diapazondan yuxarı həqiqi səviyyə qeydini göstərib – göstərməməsi;

e) Qeyri-hesabi işə salma və söndürmə işləri zamanı səviyyə ölçüsünün istismar xarakteristikasının səviyyədə, siqnalizasiyanın qurulmasında, keçirmə nöqtələrində, operatorun təlimində istismar prosedurunda nəzərə alınıb - alınmaması.

Tullantı metodunun seçilməsi xüsusi bir yerə və ya ayrıca blokaməxsus çoxsaylı faktorların predmetidir. Tullantı sisteminin məqsədi məhdudlaşdırılmış axıntının təhlükəsiz şəkildə boşaldılacağı yerə aparılmasıdır. Tullantı sistemləri, ümumiyyətlə, boru və kameralardan ibarətdir. Bütün komponentlərin ölçüsü, nominal təzyiqi və nəzərdə tutulmuş xidməti şəraiti üzrə materialı eyni olmalıdır. 6-cı maddə ümumi prinsipləri və tullantı sisteminin ən uyğun növünün müəyyənləşdirilməsinə olan layihələndirmə yanaşmasını müəyyən edir.

6.2 Layihəyə təsir edən axıntı xassələri

6.2.1 Fiziki və kimyəvi xassələri

Müəyyən yanar mayelərin, qazların və bərk maddələrin alışma nöqtəsi, yanmahədləri və alışma temperaturları NFPA HAZ01 (37) – də qeyd edilmişdir. Havada və tərkibində inersiya qazı və su buxarının fərqli miqdarı olan saf mürəkkəb maddələrin və qarışıqların alışma qabiliyyəti xarakteristikasına dair əlavə məlumat ABŞ Mədən Bürosu 627- ci bülletenindən əldə edilə bilər (69). Bu istinad həmçinin partlamahədlərinə dair informasiya verir və eynicinsli birləşmələrin xassələri əsasında qarışıqların alışma qabiliyyəti xüsusiyyətlərinin hesablanması metodunu əks etdirir.

Təzyiq azalan zaman və ya soyuma nəticəsində baş verən maye buxarlanması və buxar kondensasiyası şəklində faza dəyişikliyinə diqqət yetirilməlidir. Avtomatik soyutma zamanı dəyişkən mayelərin buxarlanamsı üçün lazım olan istiliyi əlavə etmək üçün vasitələr olmadıqda, bu buxarlanma natamam olur.

Məşəl kollektorlarında reaksiya verən kimyəvi maddələrin qarışmasının qarşısını almaq üçün ehtiyatlı olmaq lazımdır. Reaktiv materialların məşəl kollektoruna istiqamətləndirilməsi yüksək məşəl təzyiqlərinin yaranmasına səbəb olmuşdur ki, bu da məşəl kollektorunun sınmasına səbəb olur. Su ilə qarışdıqda sərt reaksiya verən materiallar (məsələn, alkid, natrium, kalium və silan) tərkibində su olmayan ayrılmış kollektora istiqamətləndirilməlidir.

Məşəl sistemində bərk maddələrin yaranması ehtimalı olarsa, suyun digər mənbələrlə qarışmasının qarşısını almaq üçün ehtiyatlı olmaq lazmdır. Buzun yaranması ehtimalı olarsa, su mənbələri ayrıca kollektorda məşəlin baraban separatoruna istiqamətləndirilməlidir, həmçinin bax 6.6.2.4– cü bənd.

Bax həmçinin 7.2.3 – cü bənd.

6.2.2 Fizioloji və maneə xassələri

Təzyiqin məhdudlaşdırılması və təzyiqin aşağı salınması sistemlərindən buraxılan materialın fizioloji və maneə xassələri araşdırılmalı və düzgün tullantı sistemi növü müəyyən olunmalıdır.

6.2.3 Regenerasiya qiyməti

Texnoloji tullantıların monetar qiyməti, bahalı məhlulların texnoloji prosesi kimi bir prosesə geri qaytarılması xüsusi toplama vasitələrinin olmasını təmin edir. İqtisadi-texniki əsaslandırma materialın bərpa qiymətinin regenerasiya sisteminin qurulmasını əsaslandırıb- əsaslandırmamasını müəyyən edir. Əgər regenerasiya sistemi əsaslandırılarsa və ya yerli qanunvericiliklə təmin olunarsa, təlimat üçün 7.4 – cü bəndə baxın. Qiymətli texnolji materialın itməsinin qarşısını almaq üçün təzyiq azaltma cihaz etibarlı diferensial təzyiq həddi təmin etmək üçün normal işçi təzyiqdən kifayət qədər yuxarıda müəyyən olunmalıdır.

6.3 Atmosfer tullantısı

Əksər hallarda təzyiqiazaldılan buxar axınları yerli qanunvericiliklə icazə verilərsə, təhlükəsiz şəkildə birbaşa atmosferə buraxıla bilər. Bu, düzgün qurulmuş buxar – təzyiq məhdudlaşdırma cihazlarından atmosfer tullantısı ilə illərlə təhlükəsiz istismar vasitəsi lə göstərilmişdir. APİ (70) ilə dəstəklənən texniki iş də göstərmişdir ki, ənənəvi təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazların normal istismar diapazonu daxilində yaxşı müəyyən olunmuş alışma zonaları ümumiyyətlə, buxar tullantıları üzrə proqnoz edilə bilər. Müvafiq layihələndirmə parametrlərinin təsdiqi vasitəsi ilə, atmosferə buxar tullantıları yüksək tənlükəsizliyi təmin edə bilər. Uyğun olduqda bu sxem özünəməxsus sadəliyi, asılılıq qabiliyyəti və qənaətçiliyinə görə alternativ tullantı metodlarından əhəmiyyətli üstünlüyə malikdir. Karbohidrogenlərin və ya digər yanaryaxudtəhlükəli buxarlarınatmosferə buraxılması qərarı elə qəbul edilməlidir ki, bu tullantı təhlükə ehtimalı və ya digər problemlər, məsələn qrunt səviyyəsində və ya hündür konstruksiyalarda yanar qarışıqların yaranması, personalın toksik buxara və ya korroziyalı kimyəvi maddələrin təsirinə məruz qalması, emissiya nöqtəsində məhdudlaşdırma axınlarının yanması, həddindən artıq səs – küy səviyyələri və hava çirklənməsi kimi problem yaranmadan həyata keçirilsin.

6.3.2 Yanar qarışıqların yaranması

6.3.2 – ci bəndin məqsədi birbaşa atmosferə ventilyasiya çıxışı olan ayrı–ayrı qoruyucu cihaz sorucu boruları üzrə layihə məsələlərini həll etməkdir.

Karbohidrogenlərin atmosferə atılması nəticəsində yaranan yanar qarışıqların ehtimal olunan təhlükələrinin qiymətləndirilməsi üçün buraxılan materialın fiziki halı böyük əhəmiyyət kəsb edirsə, buxar emissiyasının xüsusiyyəti maye buraxılmasından tamamilə fərqlidir. Bu iki ekstremal hal arasında maye buxar qarışıqları olan hallar vardır ki, burada da duman və ya səpinti yaranır. Buxar, duman və ya maye hər biri atmosfer tipli məhdudlaşdırma ilə bağlı riski analiz edən zaman xüsusi mülahizələr yaradır.

6.3.2.2 Buxar emissiyası

Tamamilə buxardan ibarət olan karbohidrogen azaltma axınları atmosferə buraxıldıqda, buxar hava ilə qarışan zaman yanarhəddə qarışıqların çıxışın aşağı istiqamətində baş verməsi qaçılmazdır. Ayrı–ayrı təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazların şaquli istiqamətdə öz dayağı vasitəsi ilə boşaldığı əksər hallarda, bu alışa bilən zona buraxılma səviyyəsindən yuxarıdakı hündürlüklərdə məhdud təyin oluna bilən modellə məhdudlaşır. Reduksiya klapanı dayağının çıxış sürətlərində buraxmanın şırnaq impuls gücləri adətən dominant xarakter daşıyır (70). Bu hallarda, havada tutulma qiyməti çox yüksəkdir və Reynold ədədi Re tənlik (22) –nin tələblərinə cavab verərsə, şırnağın üstünlük təşkil etdiyi hissəni keçməzdən əvvəl buraxılan qazlar alışa bilən limitdən aşağıda durulaşır:

Re ventilyasiya çıxışındakı Reynold ədədidir;

Pj ventilyasiya çıxışındakı qaz sıxlığıdır;

Qeyd:Tənlik (22)o halda etibarlı olmaya bilir ki, şırnaq sürəti 12 m/san (40 ft/san)-dən az olur və ya şırnaq- külək sürəti nisbəti 10-dan az olur.

Əgər buraxılma çox aşağı sürətdə olarsa və Reynolds ədədi aşağı olarsa, şırnağınhava ilə tutulması məhdudlaşır və buraxılan materialda hava şırnağı üstünlük təşkil edir. Bundan sonra atmosfer dispersiyası prinsipləri durulaşma qiymətini və alışa bilən şəraitin baş verməsi məsafəsini müəyyən edir.Bu şəraitdə, alışa bilən qarışıqlar qrunt səviyyəsində və ya uzaq alışma mənbələrində baş verə bilər. Tam qiymətləndirmə aşağıdakıların nəzərə alınmasını tələb edir:

a) Çıxış qazının sürəti və temperaturu;

b) Çıxış qazının nisbi molekulyar kütləsi və miqdarı;

c) Üstünlük təşkil edən metroloji şərait, xüsusilə bu meydançaya aid olan əlverişsiz şərait;

d) Yerli topoqrafiya və yaxınlıqda konstruksiyaların mövcudluğu;

e) Emissiyanın havaya buraxılması hündürlüyü.

Əvvəlki texniki araşdırmalar (71) yüksək sürətli qaz şırnağında enerjinin paylanması nəticəsində turbulent qarışma ilə sürətli dispersiya göstərmişdir. Reduksiya klapanının tam tutumda və ya ona yaxın işlədiyi halda müstəqil atmosfer dayaqları vasitəsi ilə təzyiq azaltma sürətləri adətən 150 m/san (500 fut/san)- ni aşmır. Hərəkətsiz havaya şırnaqların boşaldılmasına dair tədqiqatlar göstərir ki, 150 m/san (500 fut/san) və ya daha artıq sürəti olan qazlar hava ilə turbulent qarışmaya səbəb olacaq dərəcədə şırnaqda kifayət qədər enerjiyə malik olur və Tənlik (23) - ə uyğun olaraq durulaşmaya təsir edir:

y məsafədə işlənmiş qaz borusunun sonundan buxar – hava qarışığının axın kütləsi qiymətidir;

ilə eyni vahidlərlə ifadə olunmaqla, məhdudlaşdırıcı cihazın boşalmasının axın kütləsi qiymətidir;

y -nin hesablandığı işlənmiş qaz trubası oxu boyuncaolan məsafədir.

Tənlik (23) göstərir ki, səciyyəvi karbohidrogen azaltma axınları öz aşağı alışma həddinə qədər (yəni, 3 % kütlə fraksiyası) durulaşdırıldığı çıxış nöqtəsindən y məsafəsi buraxmaborusunun ucluğundan təqribən 120 diametrdə baş verir, bu isə ox boyunca ölçülür. Mahiyyət etibarı ilə, karbohidrogen buxarlar hava ilə təqribən 3 % -lik kütlə fraksiyasına qədər durulaşdırıldıqda, nəticədə yaranan qarışıq konsentrasiyası aşağı yana bilən həddə və ya ondan aşağıda yerləşir. Bu qiymət faktiki olaraq metan üzrə 3,0%-dən tutmuş heksan üzrə 3, 6%- ə qədər fərqlənir. Alışma qabiliyyəti hədlərini göstərmək üçün kütlə fraksiyasından daha çox ümumi şəkildə istifadə edilən həcm fraksiyası əsası ilə müəyyən olunduqda, bu qiymətlər müvafiq olaraq 5,3% - ə və 1,2 %- ə bərabərdir. Yüngül karbohidrogenlərə oxşar yanma xarakteristikası olan materiallar üzrə yanar qarışıq dərəcəsi 120 diametrdən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir. Bu dispersiya məlumatları əsasındabelə bir qənaətə gəlmək olar ki, təzyiq azaltma sürətlərinə nail olunduqda, təzyiq azaltma nöqtəsindən aşağı yanar konsentrasiyalar təhlükəsinə məhəl qoyulmaya bilər. Təcrübəyə əsaslanan layihələr üzrə dispersiya analizlərinin aparılması ehtiyacının qarşısının alınması məqsədilə stabil məsafələrdən istifadə edilə bilər. Bu, yanar konsentrasiyalar toplanmadan atmosferə birbaşa reduksiya klapanlarından buxar buraxılmasına dair çoxillik təcrübəni təsdiq edir.

Baxmayaraq ki, təcrübə göstərmişdir ki, iri alışa bilən həcmlər havaya birbaşa buxar buraxıcı reduksiya klapanları vasitəsi ilə yaranmamışdır, illər ərzində bu keçmiş tədqiqatın etibarlılığına dair skeptisizm yaranmışdır. Narahtçılıqlar olmuşdur, çünki maksimal şəraitdə 150 m/ san (500 ft/ san) təzyiq azaltma sürəti üzrə layihələndirilmiş hər hansı sistem, digər şəraitdə aşağı təzyiq azaltma sürətinə malik olur.

Baxmayaraq ki, yüksək təzyiq azaltma sürəti hesabi tutumda axan zaman reduksiya klapanına xarakteristikdir, reduksiya klapanının tam gücü ilə axmasını nəzərə almaq olar. Misal üçün, ilkin buraxılma yüksək sürətdə ola bilər, yaylı reduksiya klapanı açıldıqda, axın klapanın nominal gücü təqribən 25%- ə kimi azaldılana qədər yayın bağlanma gücünü kompensasiya etmək üçün kinetik qüvvələr kifayət qədər olsun. Azaldılmış axın qiymətləri baş verə bilər, çünki məhdudlaşdırmaya təsir edən şərtləraradan qaldırılmışdır. Əksər hallarda, kiçik isitismar pozuntusu nəticəsində həddindən artıq yüksək təzyiq baş verə və axın qiymətinin əhəmiyyətli dərəcədə hesabi tutumdan az olmasına səbəb ola bilər. Bu hallar çox vaxt iki və ya daha çox reduksiya klapanlarından istifadə etməklə və ardıcıl iş təmin etmək üçün müəyyən edilmiş təzyiqini qarışdırmaqla minimuma endirilə bilər.

Reduksiya klapanının klapanın təqribən nominal tutumunun dörddə birində təkrar qurulma əsnasında olduğu nöqtədə azaldılmış təzyiq azaltma sürətlərinin təsirlərini qiymətləndirmək üçün Batell İnstitutunda (70) araşdırma aparılmışdır. Bu araşdırmada həmçinin karbohidrogen qazlarının temperaturu və nisbi molekulyar kütləsinin təsirlərinə də yer verilmişdi. Çünki bunlar çıxış sürətlərinin külək sürətinə olan fərqli əmsallarında alışma qabiliyyəti zonasına təsir edirdi. Bu araşdırmalar təsdiq etdi ki, ayrı–ayrı dayaqlar vasitəsi ilə reduksiya klapanlarından buraxılan buxarlar təhlükəsiz şəkildə dispersiya olunur, baxmayaraq ki, klapanlar öz tam tutumunun 25%-əişləyir, bu da klapanların təkrar qurulma səviyyəsinə uyğun gəlir. Tənlik (22) ilə verilən minimal qiymət aşıldıqca, buraxılmada şırnaq üstünlük təşkil edir və şırnaq modelində alışmahəddindən kənarda durulaşır. Əksər hissədə,hətta 25 %- lik buraxılma qiymətində ventilyasiya sürətləri 30 m/san (100 ft/san)- dən böyük olur.

Sistem ventilyasiyasının təhlükəsizliyinə dair digər araşdırma (72) eyni şırnaq impulsu durulaşma təsirlərini göstərmişdir. Burada buraxılma sürətləri 30 m/san (100 ft/ san) – i aşır. İstisna edilə bilər ki, yalnız aşağı təyin olunmuş reduksiya klapanları və ya qollarla ümumi ventilyasiya dayağına istiqamətlənən çoxsaylı klapanlar üzrə buraxılan qazların Reynold ədədi şırnaq impulsu təsirləri üzrə minimum zəruri qiymətdən aşağı olur.

Şəkil 4, 5 və 6 şaquli, üfüqi və şırnağın əsas oxu boyunca alışma qabiliyyəti hədlərini göstərir. Hoehn və Luce (70) göstərir ki, bu rəqəmlər həm tək, həm də çox komponentli metan və heptan arasındakı hər hansı nisbi molekulyar qarışığı olan karbohidrogen şırnaqlara şamil olunur. Daha təfərrüatlı analiz üçün dispersiya modelləşdirməsi aparıla bilər. Hərəkətsiz havadakı oxlu və şaquli məsafələrin əvvəlki hərəkətsiz hava tədqiqatı ilə göstərilən 120 diametrdən bir qədər böyük olduğu qeyd edilir, lakinyanar örtüyün üfüqi limitinin əsas etibarı ilə külək sürətindən sərbəstolması və əvvəlki tədqiqatla göstərilən oxlu məsafələrdən əhəmiyyətli dərəcədə aşağı olması göstərilir.

Tədqiqat hər hansı konstruksiyadan üfüqi şəkildə ən azı 15 m (50 ft) –də atmosferə boşalan və ya təzyiq azaltma nöqtəsindən yüksək hündürlükdə işləyən avadanlıqdan boşalan reduksiya klapanı dayaqlarının yerinin müəyyən olunmasına dair ümumi sənaye praktikasının uyğunluğunu göstərir. Bu şırnaq impulsu boşaldılması ilə yanar buxarın iri yığınlarına və ya dayağın boşaldılma səviyyəsindən aşağı səviyyədə mövcud olan yanar şəraitə dair məsələ olmamalıdır. Bu son tədqiqatlar ümumi şəkildə atmosfer reduksiya klapanı dayağından şaquli olaraq atmosferə buxar boşalmasının təhlükəsizliyinə aid uzun – müddətli təcrübəni təsdiq etmişdir.

Y şaquli məşəl mərkəzinin məsafə faktoru,, ölçüsüz

saniyədə metrlə ifadə olunmaqla (saniyədə fut) külək sürəti.

ujsaniyədə metrlə ifadə olunmaqla (saniyədə fut) şırnağın çıxış sürəti.

pj sonluq çıxışı daxilindəki maye sıxlığı, kub metrə kiloqram (kub futda funt)

kub metrə kiloqram (kub futda funt) ifadə olunmaqla ətraf mühitin hava sıxlığı

dj metrlə (futla) ifadə olunmaqla sonluğun (şırnaq çıxışı diametrinin) daxili diametri.

y metrlə (futla) ifadə olunmaqla şaquli məsafədir.

Daxiletmə axın sistemini və oxları müəyyən edir:

x metrlə (futla) ifadə olunmaqla üfüqi məsafə.

S metrlə (futla) ifadə olunmaqla sonluq yuxarısından şırnaq mərkəzi boyunca məsafə.

1 təzyiq azaltma dayağının sonluğu

2 külək (axınla kəsişən)

Şırnaq çıxışından zəif alışma qabiliyyəti konsentrasiyası həddinəqədər maksimum külək istiqamətli şaquli məsafə metrlə (futla) ifadə olunmaqla, -a vurulmuş məsafə faktorudur.

Y külək istiqamətində üfüqi məşəl mərkəzinin məsafə faktoru, ölçüsüz olmaqla

Qeyd: Digər dəyişənlərin tərifi və axın sistemi ilə oxlar üzrə Şəkil 4- ə baxmanız xahiş olunur.

Şırnaq çıxışından zəif alışma qabiliyyəti konsentrasiyası həddinə qədər maksimum külək istiqamətli şaquli məsafə metrlə (futla) ifadə olunmaqla, -a vurulmuş məsafə faktorudur.

Y külək istiqamətli üfüqi məşəl mərkəzinin məsafə faktoru, ölçüsüz

1 Zəif hədd, soyuq şırnaq

2 Zəif hədd, isti şırnaq

3 Güclü hədd, soyuq şırnaq

4 Güclü hədd, isti şırnaq

Qeyd: Digər dəyişənlərin tərifi və axın sistemi ilə oxlar üzrə Şəkil 4- ə baxmanız xahiş olunur.

Şırnaq çıxışından zəif və güclü alışma qabiliyyəti konsentrasiyası həddinə qədər ox boyunca məsafə metrlə (futla) ifadə olunmaqla, -a vurulmuş məsafə faktoru.

6.3.2.3 Duman emissiyası

Bu Standartda istinad edilmiş qaydada dumanlar buxarın azaldılmasından sonra kondensasiyadan yaranır. Tərkibində mayelər olan məhdudlaşdırıcı axınlarla əlaqəli kiçik spreylərə 6.3.2.4 –cü bənddə baxılmışdır. Kondensasiya olunmuş dumanlar kiçik hissələrə bölünür; əksər damcıların diametri 10 µm–dən azdır, bir neçəsi isə 20 mikrometrdən iridir. Mexaniki spreylərin tərkibində adətən 100 µm–dən kiçik diametrdə çoxsaylı damcı olmur.

Buxarlar atmosferə buraxılan zaman əhəmiyyətli dərəcədə kondensasiya verib – verməmələri axın tərkibindən, atmosfer temperaturu və çıxış sürətindən asılıdır. Əgər gözlənilən minimalatmosfer temperaturu buraxılmış karbohidrogenin şeh nöqtəsindən aşağı olarsa kondensasiya baş verir. Bu yanaşmada buxarların buraxılması ilə əlaqəli iki mühüm təsiri nəzərə almır. Buxarların reduksiya klapanı boyunca təzyiqi aşağı salındığıüçün onlar yüksək dərəcədə qızdırılır və baş verən birbaşa kondensasiyaya meyllilik emissiya nöqtəsində yüksək kondensasiya zonasında minimuma endirilir. Daha əhəmiyyətli cəhət isə reduksiya klapanlarından atılan tullantılarda mövcud olan yüngül komponentlərin və havanın kombinə edilmiş durulaşma effektidir. Sürətli durulaşma ayrı – ayrı komponentlərin şeh nöqtəsini mühit temperaturundan aşağı nöqtəyə qədər endirməyə meyllidir.

Ludon (73) reduksiya klapanı tullantılarının kondensasiyasının baş verib–verməməsini hesablamağın metodunu verir. Baxmayaraq ki, nisbətən ağır molekulyar kütlə karbohidrogenlər əvvəlcədən qeyd edilmiş diapazonda kondensasiya oluna bilər (10 µm – 20 µm), bu hesablamalar göstərir ki, əksər emissiyalar nisbi molekulyar kütlədən asılı olmayaraq kondensasiya olmur.Geniş miqyaslı şərtləri əhatə edən buxar axınlarının atmosferə buraxıldığı neft emalı zavodundakı azaltma qurğuları bu yanaşmanı təcrübi olaraq dəstəkləyir.

Reduksiya klapanı tullantılarının kondensasiya olunduğu hallarda bu kondensasiyanın alışa bilən atmosferin yaranmasına necə təsir etməsinə diqqət yetirilməlidir. Baxmayaraq ki, maye qeyri – dəyişkən olduğundan mühit temperaturunda əhəmiyyətli dərəcədə buxar qalmır, havada olan yanar maye dumanlar alışan zaman alovu yayma qabiliyyətinə malikdir. Alışa bilən maye dumanları hətta alışma nöqtəsindən çox aşağı temperaturlarda belə təhlükə yarada bilər. Burgoyne (74) göstərmişdir ki, alışa bilən, kondensasiya olunmuş dumanlar üzrə kütlə - faiz aşağı alışma qabiliyyəti həddi və yanma sürəti müvafiq buxar ilə eynidir. Saletanın (75) fikrincə mühit temperaturunda və təzyiqində havadakı dumanı alışdırmaq üçün tələb olunan alışma enerjisi buxarı alışdırmaq üçün lazım olandan təqribən 10 dəfə böyükdür.

Hesablamalar reduksiya klapanlarından çıxan buxar tullantılarının kondensasiya olunmasını göstərdiyi hallarda bitişmənin buxarlara oxşar duman kimi dispersiyadan daha çox yerdə sürətlə çöküntü verən damcılar yaratması ehtimalı var. Hal – hazırda qəti məlumatlar olmasa da, 34 kPa (5 psi) və ya daha aşağı qismən karbohidrogen təzyiqində kondensasiya, bitişmədən kiçik hissələrə bölünmüş duman hesab edilir. Bitişmə olmadıqda, ağırlıq qüvvəsi təsiri nəzərə alınmamalıdır, çünki havadakı 10 µm karbohidrogen hissəciklərinin sərbəst – düşmə sürəti təqribən s mm/san (0, 01 ft/san) təşkil edir. Buna görə də, hətta çox yüngül küləkdə belə hündür yerdən tullantı yerə çatmazdan əvvəl əhəmiyyətli məsafə qət edir.

Dispersiya və duman yanma xarakteristikasına aid yuxarıda qeyd edilmiş faktorlar əsasındabelə nəticəyə gəlmək olar ki, kondensasiya kiçik hissələrə bölünmüş formada qaldıqda və havadan keçici olduqda, qarışıq alışma qabiliyyəti və dispersiya xüsusiyyətlərinə görə tam buxarlanmış kimi işlənə bilər. Damcıların həddindən artıq kiçik olması səbəbindən, 6.3.2.2 –ci bənddə qeyd edilən metodlardan istifadə, emissiya nöqtəsindən müxtəlif məsafələrdə konsentrasiya həcminin qaydasını verə bilər. Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, karbohidrogenlərin eyni kütləli faiz dərəcələrinin dumanı alışa bilən etməsi vacibdir. Buna görə də belə nəticəyə gəlmək olar ki, buraxılmanın minimum Reynold ədədi Tənlik (22) ilə tələb olunandan artıq olduqca, duman üçün alışma qabiliyyətinin kənar həddi buxarla eyni məhdud proqnoz olunan hədlərdə olur. Buna görə də, baxmayaraq ki, kondensasiya hava çirklənməsi ilə bağlı problemlər yaradır, yalnız karbohidrogenlərin alışma qabiliyyəti mülahizələri olarsa, ərazi-partlayış potensialından yaranan risk buxarlar kondensasiya olmadıqda mövcud olan riskdən yüksək deyildir.

6.3.2.4 Maye emissiyası

Buxar və ya dumandan ibarət, yüksək sürətdə atmosferə ventilyasiya olunan zaman sürətlə dispersiya olunan boşalmalardan fərqli olaraq, maye boşalmaları yerə çökür. Əgər dəyişkən komponentlər olarsa, alışa bilən atmosfer yarana bilər. Yanğın və ya partlayış riski o zaman yüksək olur ki, maye hidrokarbonlarının miqdarı, mühit temperaturu mayenin yanma nöqtəsində və ya ondan yuxarıda olduqda atmosferə buraxılır.

Nəzəri nöqteyi – nəzərdən gözlənilən maksimal mühit temperaturundan yuxarıda yanma nöqtəsinə malik olan mayelər alışa bilən atmosfer yaratmaq üçün kifayət qədər buxarlanmır. Lakin yağ damcılarının geniş səpilməsi qəza zamanı problem yaradır. Əgər maye çox isti xətlərlə və ya avadanlıqla təmasda olarsa, yanğın yarana bilər. Buna görə də bütün maye məhdudlaşdırıcı axınlar 6.6 – cı bənddə qeyd edilən metodlardan biri vasitəsi ilə ümumi şəkildə atıla bilər. Yanar mayenin ayrılmasının mümkünlüyünü minimuma endirmək üçün atmosferə buxar ventilyasiya edən bütün reduksiya klapanları elə yerləşdirilməlidir ki, klapan girişi kameranın buxar sahəsinə və ya xətlərlə birləşsin. Məsələn, blokun pozuntusu zamanı, maye səviyyələri arta bilər və normal istismar zamanı buxarla tam və ya qismən dolu olan kameraları daşdıra bilər. Reduksiya klapanını texnoloji sistemdəreduksiya klapanı girişində ehtimal olunan maye vaxtla və sistemin maye tutumu ilə əlaqədar faktorlar ucbatından əhəmiyyətsiz hesab edildiyi yerdə yerləşdirməklə əhəmiyyətli dərəcədə bu vəziyyətin yaranması ehtimalını azaltmaq olar. Məsələn, iri fraksiya sütununun yuxarısında yerləşdirilmiş reduksiya klapanı yerüstü qəbuledici üzərində yerləşən klapandan daha az maye ayrılması riskinə malikdir. Digər vəziyyətlərdə yüksək səviyyəli qəza siqnalları və ya digər cihazlar, yüksək səviyyəli mayenin reduksiya klapanı girişinə çatmasına qarşı əhəmiyyətli mühafizə təşkil edə bilər.

Nəhayət, atmosferə ventilyasiya olunan reduksiya klapanlarının layihəyə daxil edildiyi alışqan maye olan hər hansı sistemdə həddindən artıq yüksək təzyiqin müxtəlif səbəblərinin ciddi analizi aparılmalıdır. Mayenin reduksiya klapanına daxil olmasına imkan verən bütün ehtimallar müəyyən olunmaklldır və müvafiq mühafizə tədbirləri görülərək bunun ba.ş verməsinin qarşısı alınmalıdır.

6.3.3 Toksik buxarların və ya korroziv kimyəvi maddələrin ekspozisiyası

6.3.3.1 Toksik buxarlar

Baxmayaraq ki, yüksək konsentrasiyada əksər buxarlar insan üçün zərərli ola bilər, onların əksəriyyəti reduksiya klapanından uzaq yerdə boşaldıqda onlara heç bir təhlükə yaratmır.

Müəyyən axınların tərkibində son dərəcəaşağı konsentrasiyalı təhlükəli buxarlar vardır; məsələn hidrogen sulfid buxarları 1000 mq/ kq (ppm3)–dən yuxarı konsentrasiya ekspozisiyasından sonra bir neçə saniyədə huşsuzluğa səbəb ola bilər. Bu, təqribən hər hansı karbohidrogenin ən aşağı alışma həddini əks etdirən konsentrasiyanın onda biridir. Azaltma axınında toksik materiallar olarsa, personalın məruz qalma ehtimalının olduğu halda, hər hansı yerdə maksimal külək istiqamətli konsentraisyasını proqnoz etmək üçün araşdırma aparılmalıdır. Məşəlin daxilində olan və nisbətən yüksək konsentrasiyalarla ekspozisiya olunan hündür ətraf konstruksiyalara xüsusi diqqət yetirilməlidir.

Toksiklik müxtəlif materiallar üzrə əhəmiyyətli dərəcədə fərqləndiyi üçün maksimal yolverilən konsentrasiya əvvəlcədən müəyyən olunmalıdır. Ekspozisiyanın müddətindən asılı olaraq maksimal yol verilən səviyyə müxtəlif yerlər üzrə fərqli ola bilər. Yüksək konsentrasiya personalın növbədə olmalı olduğu və ya personalın asanlıqla tərk edə bilmədiyi yerlərlə müqayisədə, təhlükəsiz və tez evakuasiya edilən yerlərdə daha az risk yaradır. Ayrılmanın ehtimal olunan müddəti də əhəmiyyət kəsb edir. Avadanlıqda həddindən artıq yüksək təzyiqin yaranmasına səbəb olunan 5 – 10 dəqiqə ərzində nəzarətə alına bilər. Qəza vəziyyətinin müddəti avadanlıq və prosesdən asılı olaraq fərqli ola bilər. Məsələn, həddindən artıq yüksək təzyiqin mənbəyi nasos və ya kompressoru söndürməklə aradan qaldırıldıqda, azaltma müddəti fraksion sütunun həddindən artıq təzyiqinin olması halından qısa olmalıdır. 10 – 30 dəqiqəlik müddət bədbəxt hadisəolmayan qəza vəziyyətinin nəzarət altına alınması üçünkifayət edir.

Ayrı-ayrı şəxslərin toksikburaxmanın faktiki ekspozisiyasına məruz qalmasının dəqiq müəyyən olunması çətindir, lakin hesablanmalıdır. Toksik ayrılmaların kifayət qədər yüksək Reynold nömrəsi olduqda, onlar 6.3.2.2 – ci bənddə qeyd edilən şırnaq impulsunun buraxılması üzrə dispersiya / durulaşma meyarlarına cavab verir. Ayrılmadakı maddələrin 30:1 və 50:1 arasında şırnaq impulsu effekti itmədən durulaşması gözlənilə bilər. Şırnağın sonundan əlavə dispersiyanın nəzərə alınması zamanı ayrılmış materialın ən azı bu səviyyəyə kimi durulaşmasını nəzərə almaq olar. Bu qarışma səviyyəsindən torpaq konsentrasiyaları hesablamaları Gifford [76] məqaləsində verilmiş vasitələrə əsasən qiymətləndirilə bilər.

6.3.3.2 Korroziv kimyəvi maddələr

Ətraf mühit şəraitində maye halında olan kimyəvi maddələr, məsələn fenollar reduksiya klapanlarından atmosferə buraxıldıqda insanlar üçün ciddi təhlükə yaradır. Texnoloji sistemlərinin tərkibində bu cür kimyəvi maddələr olduqda, bu cür maddələrin buraxılması nəticələrinə personalın məruz qalmasının qarşısı alınan yerlərdə klapanlar quraşdırılmazsa, atmosferik azaltma təhlükəli olur. Maye ayrılmasının qarşısının alınması ilə bağlı 6.3.2.4 – cü bənddə müzakirə edilən eyni mülahizələrin əksəriyyəti korroziv kimyəvi maddələrə şamil olunur.

6.3.4 Emissiya nöqtəsində azaltma axınının alışması

6.3.4.1 Alışma mənbələri

6.3.4.1.1 Reduksiya klapanından və ya ventilyasiya çıxışından alışqan buxarların xaricə axınının təsadüfi alışması ehtimalı 6.3.4.1.2 – 6.3.4.1.5 –ci bənddə verilən mümkün səbəblər baxımından analiz olunur.

6.3.4.1.2 Kənar alışma mənbələri kimi açıq alovlar, isti səthlər, həmçinin ətraf ərazilərdə və ya konstruksiyalarda təsnif edilməmiş elektrik avadanlıqların qurulması və s. mümkündür. Reduksiya klapanlarından şırnaq impulsu ayrılmalar olduqda, emissiya nöqtələri dispersiya modelləşdirməsi ilə elə yerləşdirilir ki,təkamül edən yanarstrukturun bu mənbələrə çatmasın. Küləyin üstünlük təşkil etdiyi aşağı sürətli ayrılmalar olduqda bu, daha da çətinləşir, çünki alışqan modellər ayrılma nöqtəsindən böyük məsafələrə genişlənir. Həmçinin, bu hallarda müvəqqəti mənbələrdən, məsələn avtomobil avadanlıq, metalın qaynar halda formasını dəyişməsi və s. mənbələrindən alışma ehtimalı təsdiq edilməlidir. Normal atmosferik ayrılmalar olduqda kənar alışma mənbələrinin ventilyasiya çıxışlarının düzgün yerləşməsi ilə asanlıqla qarşısı alınır. Digər tərəfdən, aşağı sürətli, alçaq-sürətli, alçaq - impulsluburaxmalarolduqda, müxtəlif emissiya qiymətlərində və atmosfer şəraitində kənar mənbələrlə alışma ehtimalının qarşısını almaq üçün şəraitin diqqətli layihələndirmə yoxlanışı aparılmalıdır. Dispersiya hesablamaları ilə birgə təcrübəyə əsaslanan layihələr üzrə stabil məsafələrdən istifadə edilə bilər.

6.3.4.1.3 Açıq atmosfer ventilyasiya çıxışlarından çıxan tullantıların ildırım çaxması nəticəsində alışması mümkündür. İldırım zamanı enerjinin kəsilməsi ilə bağlı qəza tullantıları istisna olmaqla, reduksiya klapanının açılması ilə eyni zamanda baş verən ildırım çaxması ehtimalı nəzərə alınmır. Uzun müddətdən bir aralıq və davamlı boşalmalar ildırım çaxması nəticəsində alışma ehtimalını artırır. İldırım çaxması barədə ətraflı məlumat əldə etmək üçün bax: NFPA 780 (36) –da tövsiyələr.

6.3.4.1.4 Elektrostatistikaya dair ümumi məlumat əldə etmək üçün bax Eichel-in məqaləsi (77) və APİ RP 2003 (15). Qaz quyularından atmosferə yüksək sürətli boşalmalar zamanı statik boşalmalar edilir ki, onlar qığılcım və alışmaya səbəb olur. Quyu ağzının şırnağındakı kondensasiya zonası praktiki olaraq yüksək səviyyəli doldurma yaratmağa meyllidir, baxmayaraq ki, alışma faktiki olaraq baş vermir. Statik alışma ilə bağlı digər bir nəzəriyyəyə görə ventilyasiya zamanı boru sistemi vasitəsi ilə qaz axını boru divarı ilə təmasda olan boru axınındakı bərk və ya maye hissəciklərində statik doldurmaya səbəb olur. Qaz ventilyasiya çıxışının iti kənarlarına çatdıqca, tam (qığılcım boşalması) və ya qismən elektrik nasazlığı (korona boşalması) vasitəsi ilə statik boşalmalar baş verə bilər. Boşalma nöqtəsində elektrik potensialının yaranması nəticəsində reduksiya klapanından buxar boşalmalarının alışmasına dair sənədləşdirilmiş informasiyalar azdır. Boru kəməri şirkətlərinin (Adətən atmosferə aşağı hündürlükdə təbii qaz buraxırlar) təcrübəsinə 6 200 kPa (900 psi) qədər yüksək qaz manometrik təzyiqləri və vahid ventilyasiya dayağından 82 kq/ san (650 000 funt/ s) qədər yüksək təzyiq azaltma qiymətləri daxildir. Statik elektriklə alışma ehtimalı buna görə də,şırnaqda nisbətən zəif yük daşıyıcısı toplanmasına və əsaslandırılmış ventilyasiya borusuna görə çox azolur.

Bu qənaət karbohidrogen buxar ayrılmalarına aiddir. Təcrübə göstərir ki, yüksək hidrogen tərkibi olan axınlar ventilyasiya çıxışının iti kənarlarında elektrostatik boşalma olması ucbatından təsvir edilən mexanizm nəticəsində statik elektrikləalışmaya həssasdır. NASA bu fenomeni araşdırmış (79) və müəyyən etmişdir ki, bu cür elektrostatik boşalmaların qarşısı ventilyasiya dayağı çıxışında dairəvi kəsikli halqa quraşdırmaqla alına bilər. Bu halqa qığılcım yaranması üçün əlverişli olan ventiyasiya çıxışının iti kənarlı strukturunu kənarlaşdırmaqla ventilyasiya dayağının çıxışında statik boşalmaya mane olur.

Hidrogenin atmosfer ventilyasiya çıxışlarından alışma kamera və borularda tez – tez rast gəlinən hidrogen və dəmir oksidlər arasında kimyəvi reaksiya nəticəsində baş verə bilər. Tərkibində çox kiçik dəmir oksid (FeO) və ya dəmir (Fe) hissəcikləri olan axın atmosferdə olan oksigenlə yaxın təmasa girdikdə ekzotermik reaksiya baş verə bilər ki, bu da ideal şəraitdə hidrogen – hava qarışığının alışdırılması üçün kifayət qədər enerji təmin edə bilər. Enerji tələbi eksperimental olaraq 0,017 milli coulda (təqribən metan – hava qarışığını alışdırmaq üçün lazım olanın 5% - i) müəyyən edilir. Bu enerji miqdarı ya FeO və ya Fe –nin oksigenlə (O2) reaksiyada ayrılan istilik nəticəsində kiçik hissəciklərə təqribən verilir. Bundan başqa əgər səth sahəsinin kütləyə olan əmsalı kifayət qədər yüksək olarsa, alışma üçün kifayət edən temperatur əldə edilə bilər. Həmçinin hidrogenin partlayıcı diapazonu səbəbindən (4-75% həcm fraksiyası) ayrılma nöqtəsinə çox yaxın yanar atmosfer yaranır. Hidrogenin çox aşağı alışma enerjisi ilə birgə alışma ehtimalını artırır.

6.3.4.1.5 Yanar buxar – hava qarışığı formalaşmazdan əvvəl kifayət qədər soyutma olmazsa, klapanın yuxarı axınında avtomatik alışma temperaturundan yuxarıda məhdudlaşdırma axınları hava ilə təmas zamanı spontan olaraq alışa bilər. Bu səbəbdən bu isti axınlar adətən qapalı sistemə, soyuducu və kəskin soyuducu qülləyəistiqamətləndirilməlidir. Bəzi hallarda təzyiq azaltma dayağı düzgün yerləşdirilməklə alışma dözümlü ola bilər. Bu halda, 6.3.4.3 – cü bənddə müzakirə olunan termal radiasiya effektləri qiymətləndirilməlidir. Əlavə məlumat əldə etmək üçün APİ Publ 2216 (17) - ə baxın.

6.3.4.2 Partlayıcı enerji ayrılması

Əgər müəyyən miqdarda qaz akkumulyasiya olunarsa və sonra alışarsa, atmosferdə partlayıcı enerji ayrılması ehtimalı atmosfer məhdudlaşdırmasındaistifadəyə dair narahatçılıq yarada bilər. Məhdudlaşdırılmamış şırnaq impulsuburaxmaları olduqda, normal təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazda olduğu kimi iri buxar buludlarının yaranması ehtimalı çox az olur vədispersiya və nəticələrin modelləşdirilməsi ilə təsdiq olunur. Ümumi təhlükə potensialı emissiya nöqtəsindən aşağı axında alışqan örtükdə akkumulyasiya olunan karbohidrogen – hava qarışığının ümumi miqdarı ilə əlaqədardır. Yanar zona 40– 120 diametr diapazonunda ola bilər, lakin şırnaq–hava axını sürəti əmsallarından və sıxlıqlardan asılı olaraq fərqli ola bilər. Bu zonadakı qarışığın tərkibində təqribən 6%-lik orta rəqəm ola bilər ki, bu da emissiya axınının 3 saniyəsini əks etdirir. Hər hansı vaxt yanarməsafə daxilindəki həcm emissiya olunan ümumi qazla müqayisədə nisbətən kiçikdir və alışma baş versə belə problemi əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşdırır.

Əgər buraxma qiyməti şırnaq impulsunaçatmazsa və durulaşma olmazsa, buxar dumanları yarana bilər. Eyni zamanda baxmayaraq ki, nisbətən kiçik miqdarda yanar qaz məhdud və ya qapalı sahədə akkumulyasiya olunur, ciddi təhlükə yarana bilər. Bu hallarda ayrılan qazın qapanıb qalmamasına diqqət yetirilməlidir, çünki qapanıb qalma dərəcəsi təsadüfi alışma baş verən zaman təzyiq artımını müəyyən edir. Bu cür qapanıb qalmanı müəyyən edən zaman binaların yaxınlığı və qapanmanı və ya məhdudlaşmanı yaradan avadanlığın yüksək konsentrasiyaları nəzərə alınmalıdır. Bu mənbələrdən ümumi potensial təhlükə bu halda ayrılmış qazın ümumi miqdarı ilə nisbi olur (80).

6.3.4.3 Termal radiasiya effektləri

İri miqdarda yanar maddələr ventilyasiya olunduqda, potensial istilik ayrılması onunpersonala və avadanlığa təsirlərinə baxılması üçün kifayət edir, baxmayaraq ki, təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazların alışma ehtimalı azdır. Yol verilən termal radiasiya səviyyələri müəyyən olunduqda müxtəlif ekspozisiya yerlərindən emissiya nöqtəsinə tələb olunan məsafə hesablana bilər (termal radiasiya effektlərinin qiymətləndirilməsinə dair əlavə məlumat əldə etmək üçün bax 6.4.2.3 – cü bənd).

6.3.5 Həddindən artıq səs- küy səviyyələri

Reduksiya klapanından atmosferə boşalan zaman uca. səs – küy yarana bilər. Atmosfer boşalması nöqtəsində qazlar vasitəsi ilə yaranan səs –küy səviyyəsi təqribən 7.3.4.3 – cü bəndlə müəyyən oluna bilər. Qəza məhdudlaşdırması səciyyəvi olaraq nadir hallarda baş verdiyi üçün və qısa müddətli olduğu üçün səs- küyün səviyyəsi tənzimlənməyə bilər. Əksər sahələrdə, tənzimləyici orqanlar personal və ya mülklərin hüdudlarıüçün səs – küy səviyyəsinəməruz qalmanın yol verilən səviyyələrini müəyyən edir. Tənzimləyici limitlər müəyyən edilməzsəAmerika Dövlət Sənaye Gigiyena Mütəxəssislərinin Konfransının (81) nəzərdə tutulmuş standartları tətbiq edilə bilər.

Yol verilən səs – küy intensivliyi və müddəti personalın normal olaraq işlədiyi və ya mülkiyyət sahələri olan yerlərdə qiymətləndirilməlidir. Əgər atmosferə iki və ya daha çox reduksiya klapanı eyni zamanda boşalarsa birgə təsirlərin qiymətləndirilməsi zəruridir. Atmosferə boşalma ilə bağlı səs – küy səviyyələrinə dair layihə informasiyaları əldə etmək üçün bax 7.3.4.3 – cü bənd.

6.3.6 Havanın çirklənməsi

Havanın çirklənməsinə dair normalar adətən yalnız qəza şəraitində baş verən boşalmalara görə istisnalar nəzərdə tutur. Baxmayaraq ki, məhdud və təsadüfi qəza boşalması uzunmüddətli və ya davamlı emissiyalardan çox ola bilər, qrunt səviyyəsində və ya digər yerlərdəki çirkləndirici konsentrasiyalar açıq şəkildə nəzarətdə saxlanmalıdır. Hava çirklənməsini müəyyən etmək üçün qrunt səviyyəsi konsentrasiyasının hesablanması metodları Giffordun məqaləsində (76) müzakirə edilmişdir.

6.4 Məşəl vasitəsi ilə tullantı

Məşəlin əsas funksiyası yanar, toksik və ya korroziv buxarları daha azarzuolunmaz aşqarlara konversiya etmək üçün yanmadan istifadə etməkdir. Məşəl növünün seçilməsi və tələb olunan xüsusi layihə xüsusiyyətlərinin seçilməsinə müxtəlif faktorlar, o cümlədən sahənin olması, məşəl qazının xüsusiyyətləri, tərkibi, miqdarı və təzyiq səviyyəsi, ilkin investisiya, istismar xərcləri və ictimaiyyətlə əlaqələr təsir edir. İctimaiyyətlə əlaqələr o zaman faktor olur ki, məşəl yaşayış sahələrindən və ya naviqasiya üçün su yollarından görünə və ya eşidilə bilsin.

Məşəl mexaniki layihəsi, istismar və texniki xidməti APİ Std 537 ilə əhatə olunur.

6.4.2 Yanma xassələri

6.4.2.1 Alov xassələri

6.4.2.1.1 Alov sürətli, özünü-saxlayan kimyəvi reaksiyadır ki, ayrıca reaksiya zonasında baş verir. Alovun iki əsas növü bunlardır:

a) diffuz alov - bu, ənənəvi truba ağızlarında olur və yanacaq şırnağının havaya buaraxılmasının alışması zamanı baş verir;

b) qazlı alov- bu, yanacaq və hava alışmadan əvvəl qarışdırıldıqda baş verir. Yanma sürəti və ya alov sürəti alov önünün yanmamış yana bilən qarışıqla qət etdiyi sürətdir.

6.4.2.1.2 Məşəl olduğu halda məşəl önü normalda dayağın yuxarısında olur, lakin aşağı qaz sürətləri olduqda havanın əks qarışması dayağın arxasında baş verir. Eksperimentlər (82) göstərmişdir ki, əgər yanan qazın kafi axını saxlanaraq yer səviyyəsindən görünən alov yaranarsa, havanın dayağa əks qarışması əhəmiyyətli dərəcədə olmur. Aşağı qaz axınlarında, nəticədə yüksək ucluq temperaturu yaranmaqla, məşəl ucluğunun aşağı yolunda qismən yerləşmiş alov xəttində yanma ehtimalı olur. Yaxud da dayaqda partlayıcı qarışığının yaranması və ya siqnal lampasından alışma ilə alovun sönməsi baş verə bilər.

Əvvəlcədən qarışdırma cihazından, məsələn məşəl siqnalından yaranan qazlı alovda alovun əks zərbəsi baş verir. Bu, alov sürətindən aşağı enən yana bilən qarışığın xətti sürətindən yaranır, alovun qarışıq nöqtəsinə getməsinə səbəb olur.

Diffuzion alov yaranan zaman yanacaq axını qiyməti hər nöqtədə alovsürətini aşana kimi artarsa, nəticədə turbulentqarışıq və hava ilə durulaşma, alovun odluqdan yuxarıda qaz axınında yeni stabil mövqeyə çatana kimi odluqdan yuxarı qalxmasına səbəb olur. Bu hadisə qopmuş, sabit alov adlanır ( Alovun sönməsi üfləmə adlanır). Həm üfləmə, həm də alovun əks zərbəsi sürətləri yüksək yanma sürətləri olan yanacaqlar üzrə daha böyükdür. Karbohidrogen yanacağındakı az miqdarda hidrogenlər davamlılıq diapazonunu genişləndirir, çünki üfləmə sürəti alovun əks zərbəsi sürətindən daha sürətli artır.

Yol verilən məşəl-odluq çıxışı sürəti məhdudlaşdırıcı qaz tərkibinin, məşəl odluq layihəsinin və qaz təzyiqinin funksiyasıdır. Bu parametrlər bir-biri iləqarşılıqlı şəkilə əlaqədədir. Bəzi məşəl ucluqlarına alov saxlama cihazı və ya məşəlinə yapışdırılmış və ya ondan qopmuş şəkildə sabit yanma alovunu təmin edən digər vasitələr daxildir. Sabitlik təzyiq azaltma xüsusiyyətlərindən və istifadə edilən ucluq növündən asılı olaraq nisbətən yüksək sürətlərdə saxlanıla bilər. Təcrübə göstərmişdir ki, düzgün layihə olunmuş və tətbiq edilmiş məşəl odluğu təzyiq düşməsi, səs- küy və digər faktorlar imkan verərsə, 0,5 Maxdan çox olmayan çıxış sürətinə malikdir. Sərbəst və ya asılı olub - olmamasından asılı olmayaraq, çoxsaylı truba ağızları və havadan asılı məşəllər Max rəqəmləri 0,8 Max və ya daha yuxarı olmaqla uzun illər işləmişdir.

Bəzi məşəllər çıxış sürətini məhdudlaşdıran normalarla tənzimlənir. ABŞ –da uçucu orqanik birləşmə (UOB) emissiyaları üzrə nəzarət texnologiyası kimi tətbiq edilən boru məşəlləri Amerika Birləşmiş Ştatları Federal Normalar Məcəlləsi 40CFR60.18 (118) ilə məhdudlaşdırılmış qaz çıxışı sürətinə malik ola bilər. Bəzi yerlərdə, çıxış sürətləri ilə bağlı40CFR60.18tələbləri “qəza şəraitinə” də aid eidlmişdir. Bu normalar tullantı qaz xarakteristikasının funksiyası olaraq maksimal çıxış sürətinin müəyyən olunması və istifadə olunan məşəl odluğunun növü üzrə təlimat verir. Qeyd etmək lazımdır ki, DOQ nəzarətinin olmadığı çoxsaylı məşəl tətbiqetmələri vardır. Bu məşəllərin adətən CFR – in çıxış sürəti tələbləribə cavab verməsi tələb edilmir.

Əksər karbohidrogen alovları alovlarda əmələ gələn qızmar karbon hissəciklərinə görə parlaqolur. Müəyyən hallarda bu hissəciklər parlaq alovlardan tüstü kimi ayrılır. Çoxsaylı fərqli proseslər tövsiyə edilmişdir, lakin onların müzakirəsi bu Standartın tətbiq sahəsindən kənardadır. Demək olar ki,ümumilikdə və ya yerli şəkildə yalnız yanacaqla zəngin olduqda karbohidrogenlərin yanması zamanı tüstünün əmələ gəlir. Müşahidələrlə aşkar edilmişdir ki, alovlarda hidrogen – atom konsentrasiyasının yatırılması tüstü əmələ gəlməsinin yatırılması ilə oxşardır. (90). Tüstü yaranması hidrogen atomlarını istehlak edən və ya onları təsirsiz edən reaksiyalar vasitəsi ilə azaldıla bilər.

Su buxarlarınınməşəldən gələn tüstünü azaltdığı üsullar Smit (91) tərəfindən müzakirə edilmişdir. Bir nəzəriyyəyə görə buxar karbohidrogen molekullarını ayırır, bununla da polimerləşməni minimuma endirir və azalmış qiymətdə və ya temperaturda yanan, çatlamaya və polimerləşməyə meylli olmayan oksigen qarışıqları yaradır. Digər nəzəriyyədə bildirilir ki, su buxarları karbon monoksid, karbon dioksid və hidrogen yaratmaq üçün karbon hissəcikləri ilə reaksiyaya girir və bununla da soyumazdan və tüstü əmələ gətirməzdən əvvəl karbonu çıxarır.

6.4.2.3 Termal radiasiya

6.4.2.3.1 Termal radiasiyanın insan dərisinə təsirini müəyyən etmək üçün çoxlu araşdırmalar aparılmışdır. Stoll və Green (92) müəyyən etmişdir ki, 6,3 kW/m2 (2 000 Btu/h·ft2) intensivliklə ağrı həddinə 8 saniyəyə çatılır və qovuqcuqlar 20 saniyəyə yaranır. Ağ siçovulların açıq dərisində6,3 kW/m2 (2 000 Btu/h·ft2) intensivliyi 20 saniyədən az müddətə yanıqlar verir. Eyni hesabatda bildirilir ki, 23,7 kV/m2 (7 500 Btu/h·ft2) intensivlik təqribən 6 saniyəyəyə ağ siçovulların açıq dərisində yanıqlar yaradır. Cədvəl 8–də Buettnerin (93) şüalanma intensivliyi funksiyası olaraq ağrı həddinə çatmaq üçün lazım olan məruz qalmamüddətləri verilmişdir. Bu eksperimental məlumatlar otaq temperaturunda bazu önünün radiasiyasına məruz qoyulan insanlar üzərində edilən sınaqlardan götürülmüşdür. Məlumatlarda göstərilir ki, yanıqlar ağrı həddinə çatdıqdan sonra kifayət qədər sürətlə yaranır. Buettnerin məlumatları Stoll və Green məlumatlarına tam uyğundur. Toxuma zədəsi yüngül günəş yanığını xatırladan yanıqla başlayır. Məruz qalma vaxtı və ya radiasiya intensivliyi artdıqca, yanıq kəskin günəş yanığına keçir və daha da artıq məruz qalma olunduqda, daha ağır toxuma zədəsi yaranır:

Yol verilən radiasiya səviyyəsi ekspozisiya müddətinin funksiyası olduğu üçün reaksiya müddətinin və insan hərəkətliliyin daxil olduğu əmsallar nəzərə alınmalıdır. Qəza ayrılmaları zamanı 3 - 5 saniyə reaksiya vaxtı nəzərə alına bilər. Ortalama bir şəxsin örtük altına girməsindən və ya ərazidən kənarlaşmasından əvvəl əlavə 5 saniyə keçə bilər ki, bu da 8 saniyə - 10 saniyə həddində cəmi məruz qalma müddəti ilə nəticələnər. Qəza prosedurlarının qiymətləndirilməsi zamanıməruz qalmış şəxsin ərazini tərk etməsinin gözlənməsi vaxtına da nəzər yetirilməlidir.

Müqayisənin əsası olaraq günəş radiasiyasının intensivliyi coğrafi yerləşmədən və ya ilin vaxtından asılı olaraq 0,79 kV/m2 – 1,04 kV/m2 (250 Btu/h·ft2 to 330 Btu/h·ft2) diapazonundadır. Günəş radiasiyası bəzi yerlərdə faktor kimi çıxış edə bilər, lakin məşəl radiasiyasına əlavə edilmiş effektin məqbul məruz qalma vaxtına təsiri azdır.

Məşəl sahibi / operatoru Cədvəl 9 –da verilmiş qiymətlərə günəş – radiasiya tənzimləməsinə olan ehtiyacı müəyyən edir. 0,79 kV/m2 - 1,04 kV/m2 (250 Btu/h·ft2 -330 Btu/h·ft2) - a 6,31 kV/m2 (2 000 Btu/h·ft2) tənzimləmə səviyyəsi məşəl xərcinə nisbətən az təsir edir, 1,58 kV/m2 (500 Btu/h·ft2) edilən eyni tənzimləmə səviyyəsi isə xərcin əhəmiyyətli dərəcədə artması ilə nəticələnir. Bunun müəyyən olunmasına, həmçinin maksimal radiasiya məşəl tezliyinin analizi, personalın və ya ictimaiyyətin üzvlərinin maksimum məşəl insidenti zamanı məşələ yaxın olması ehtimalı, günəş və alovun əlavə intensiv verəcək şəkildə taraz olması ehtimalı və personalın və ya ictimaiyyətin üzvlərinin məruz qalmasından yayınma və ya ondan kənar durma ehtimalı daxildir.

Personalın təcili tədbir görməsi tələb olunan hər hansı bir yerdə maksimal radiasiyalı istilik intensivliyi. Personal 6,31 kV/m (2 000 Btu/h·ft2) –dan böyük radiasiyalı istilik intensivliyi potensialı olan əraziyə daxil olduqda və ya işlədikdə, radiasiya mühafizəsi və ya digər xüsusi mühafizə örtüyü (məsələn, yanğına yaxınlaşma kostyumu) nəzərə alınmalıdır.

Təhlükəsizlik tədbiri: Müvafiq geyimi olan personal bir neçə saniyədən çox 6,31 kV/m (2 000 Btu/h·ft) termal radiasiyaya tab gətirə bilmir.

Mühafizə olmadan, lakin müvafiq geyimlər personal tərəfindən 30 saniyəyə qədər davam edən qəza tədbirlərinin tələb olunduğu yerlərdə maksimal radiasiyalı istilik intensivliyi.

Mühafizə olmadan, lakin müvafiq geyimlərlə personal tərəfindən 2 -3 dəqiqəyə qədər davam edən qəza tədbirlərinin tələb olunduğu yerlərdə maksimal radiasiyalı istilik intensivliyi.

Müvafiq geyimli personalın davamlı ekspozisiya oluna bilən yerdə maksimal radiasiyalı istilik intensivliyi.

a Müvafiq kaskadan, manjetlər düymələnməklə uzunqol köynəklər, iş əlcəkləri, şalvarlar və işçi ayaqqabılar. Müvafiq geyim birbaşa dərinin termal radiasiyayaməruz qalmasının qarşısını alır.

Məşəl sistemi layihəsi və zavod avadanlığı planı ele qurulmalıdır ki, yüksək radiasiyalı istilik intensivliyi olan ərazilərdə istifadəçilərin iştirakı və avadanlıq quraşdırılması ehtiyacı minimuma endirilsin.

Məşəl radiasiyasına məruz qalmış qüllələrin və digər hündür konstruksiyaların layihəsində təhlükəsiz çıxış qabiliyyətinə radiasiya təsirləri nəzərə alınmalıdır. Əgər personalın radiasiyalı istiliyə məruz qalması yuxarıda verilən normaları keçərsə, onda ekran mühafizəsi və ya digər mühafizə tədbiri görülməlidir. Bunu əsasən məşəl ətrafında nərdivanlar və platformalar yerləşdirməklə yerinə yetirmək daha səmərəlidir.

Personal yüksək termal radiasiya intensivliyindən termal radiasiyanın 6,31 kV/m (2 000 Btu/h·ft) – ı aşdığı bütün yerlərə giriş məhdudlaşmaqla qorunur. Məhdudlaşdırılmışərazilərin sərhədi potensial termal radiasiyaya məruz qalma təhlükəsi xəbərdarlıq işarəsi ilə qeyd edilə bilər. Bu ərazilərə personalın buraxılması və orada işləməsi inzibati qaydada nəzarətdə saxlanmalıdır. Məhdudlaşdırılmış ərazi daxilində personalın termal radiasiyadan mühafizə, xüsusi geyimlərlə təmin olunmaq və dərhal təhlükəsizəraziyə çıxmaq imkanına malik olması çox vacibdir.

Termal radiasiya səviyyələri ilə bağlı nəzərə alınmalı olan digər faktor ondan ibarətdir ki, xüsusi qoruyucu geyimlər radiasiyadan mühafizə edir, yalnız bədənin kiçik bir hissəsi tam radiasiyaya məruz qalır. Yüksək nöqtədən qaynaqlanan radiasiya olduğu təqdirdə, personalın standart mühafizə tədbirləri, məsələn kaskanın geyinilməsitermal radiasiyaya məruz qalmanı azalda bilər.

Laboratoriya sınaqları və tam – miqyaslı sahə ekspozisiyası arasında praktiki fərqlər mövcuddur [70], [94]. İstilik radiasiyası hündür və yerüstü məşəl kimi avadanlığın ara sahəsinin müəyyən edilməsi zamanı əksər hallarda nəzarətedici faktor olur. Cədvəl 9–da yerdə və ya qonşu platformalarda personal üçün tövsiyə olunan ümumi radiasiya səviyyələri verilir. Fərdi mühafizə vasitəsindən istifadə və onun dərəcəsi radiasiyayaməruz qalma vaxtını artırmağın praktiki üsulu kimi nəzərə alına bilər.

Zavodlarda və ya onun hüdudlarında termal radiasiyaya məruz qalanlara radiasiyanın təsiri nəzərə alınmalıdır.

Hər bir şirkət personalın məruz qala biləcəyi qısa müddətli ya da davamlı radiasiya səviyyəsini seçməlidir. Cədvəl 9 bu qərarı verməkdə şirkətlərə istiqamət vermək üçün verilmişdir. Lakin personalın davamlı olaraq məruz qaldığı radiasiya səviyyələrinə çoxlu faktorlar təsir edə bilər. Bu faktorların bəziləri aşağıda verilmişdir:

a) Ətraf mühit: külək və mühit temperaturu bir nəfərin tab gətirəcəyi radiasiya miqdarına təsir edir.

b) Layihə: iş yerinin məşəl və ekran mühafizəsi ilə bağlı istiqamətləndirilməsi kimi faktorların hər ikisi personalın radiasiya ekspozisiyasına təsir edə bilər.

c) Təlim: Düzgün təlim keçmiş işçilər müvafiq geyim geyinir və dəyişən vəziyyətə necə reaksiya verməyin yolunu bilirlər. Məsələn, böyük külək olarsa, müəyyən istiqamətdə əsən küləkdə işləmək təhlükəsiz ola bilər.

Hər bir şirkətin personal üçün təhlükəli radiasiyaya məruz qalmasını müəyyən etmək üçün bu faktorların təsirini qiymətləndirməsi gözlənir.

6.4.2.3.2 Əksər hallardapersonaldan daha çox avadanlıq istilik intensivliyinin yüksək dərəcələrinə təhlükəsiz şəkildə tab gətirə bilər. Lakin həddindən artıq qızma problemlərinə qarşı həssas olan predmet, məsələn aşağı ərimə nöqtəsi olan tikinti materialları (məsələn, alüminium və ya plastik), istiliyəhəssas axınlar, yanar buxar sahələri, elektron və elektrik avadanlıqlar olduqda, onlara radiasiyalı istiliyin təsirinin qiymətləndirilməsi lazım ola bilər. Əgər qiymətləndirmə lazım olarsa, istilik tarazlığı aparılaraq avadanlıq üzrə məqbul temperaturlarla müqayisə üçün yaranan səth temperaturu müəyyən edilə bilər [94].

6.4.2.3.3 Maraq nöqtəsinə kimi alov radiasiyasının müəyyən olunmasındaalovun vahid radiasiya episentrinə malik olması və Hajek və Ludviqin (85) aşağıdakı tənliyindən istifadə olunur. Tənlik (24) həm infrasəsli, həm də səsliməşəllər üçün istifadə edilə bilər, bu şərtlə ki, düzgün F faktorundan istifadə edilsin.

D- metrlə (futla) ifadə olunmaqla alovun episentrindən avadanlğa kimi minimal məsafə,;

- atmosferə keçən radiasiyalı istilik fraksiyasıdır;

F - radiasiyalı istilik fraksiyasıdır;

Q - istilik ayrılmasıdır (aşağı istilik qiyməti), kV (Btu/h )ilə ifadə olunur.

K- kV/m (Btu/h×ft)ilə ifadə olunmaqla radiasiyalı istilik intensivliyidir.

Vahid episentr tənliyinin müzakirəsi, Tənlik (24) və onun şərtləri metoda baxış və onun şərhlərinin müqayisəsini istinad dan əldə etmək olar (88).

F faktoru alovdan ayrılan bütün istiliyin radiasiya ilə verilməməsinə imkan verir ki. Alovlardan radiasiya ölçüləri göstərir ki, radiasiyalı istilik fraksiyası (hər ümumi istilik yanmasına görə radiasiyalı enerji) artan alov diametri olan yanma qiymətindəki artıma oxşar olaraq limit istiqamətində artır.

Qazla dəstəklənən diffuzion alovlardan yaranan radiasiya üzrə ABŞ Mədən İdarəsindən alınmış F faktoru məlumatları (95) Cədvəl 10-da verilmişdir. Bu məlumat yalnız infrasəsliməşəllər radiasiyaya şamil olunur. Əgər 150 μm-dən iri karbohidrogen maye damcıları alovda olarsa, Cədvəl 10-da verilən qiymətlər bir qədər artmalıdır. Əgər alov tam tüstüsüz deyilsə, effektiv ümumi F faktoru Cədvəl 10-da verilən qiymətlərdən az ola bilər.

Radiasiya səviyyələrinin nəzərə alınması üçün Əlavə C- də iki metod verilmişdir. C.2 –də verilən nümunə uzun illər istifadə edilmiş sadə yanaşmadır. Burada ehtimal edilən alov uzunluğunu müəyyən etmək üçün Şəkil 7 və 8 –dən istifadə olunur. Külək alovu küləyin əsdiyi istiqamətə əyir. Külək təsiri Şəkil 9 –dan alınır ki, bu da alovun yan külək sürətinin dayaq sürətinin əmsalına doğru üfüqi və şaquli yerdəyişməsi ilə bağlıdır. 9 m/San. (20 mil/saat) külək sürəti əksər radiasiya hesablamaları üçün ümumi hesablamadır. Alov radiasiyası episentri məşəl ucluğu və alovun sonluğu arasında çəkilmiş düz xəttin mərkəzində yerləşir. Şəkil 7 və 9–dan ancaq infrasəs truba ağızlarında istifadə edilməlidir və səsli məşəllər üzrə istehsalçı ilə məsləhətləşmə aparılmalıdır.

Burada təqdim edilən metodlarla nəzərə alınır ki, radiasiya üzrə vahid nöqtəli mənbə ilə alovu modelləşdirmək olar. Ara məsafəsini və radiasiyaya məruz qalmanı müəyyən edən zaman bu modelləşdirilən radiasiya axını bu hesablamaya uyğun olmalıldır. Əgər maraq nöqtəsi vahid nöqtə hesablaması üzrə alova çox yaxın olarsa, daha da kompleks radiasiya analizi aparılmalıdır.

Alov mərkəzinin yeri radiasiya səviyyələrinin yoxlanması zamanı kifayət qədər əhəmiyyət kəsb edir. Alov müddəti emissiya sürəti və istilik ayrılmasından fərqlidir. Bu mövzuya dair informasiya məhduddur və məşəllərə qəza boşalmaları ilə əlaqədar olaraq vizual müşahidələrə əsaslanır. Hidrogen və karbohidrogenin müxtəlif qarışıqlarının nisbətən yüksək ayrılma qiymətlərini əhatə edən alov müddətləri üzrə zavod miqyaslı eksperimental işdən şəkil 7 və 8 hazırlanmışdır.

X vatla ifadə edilməklə istilik ayrılması

Y metrlə ifadə edilməklə alov uzunluğu (laylama daxil olmaqla)

1. yanacaq qazı (508- mm dayaq )

2. Əlcəzair qaz quyusu

3. katalitik reformator – resirkulyasiya qazı (610 – mm dayaq )

4. katalitik reformator – reaktor çirkli qazı (610 – mm dayaq )

5. dehidrogenizasiya vahidi (305 – mm dayaq )

6. hidrogen (787 – mm dayaq )

7. hidrogen (762 – mm dayaq )

1.Bu şəkil Şəkil 8 –dən konversiya edilmişdir.

2. Çoxsaylı nöqtələr ayrıca müşahidələr və ya fərqli istilik tərkibi hesablamalarını göstərir.

X Britaniya termal vahidləri ilə ifadə olunmaqla hər saata istilik ayrılması

Y metrlə ifadə edilməklə alov müddəti (laylama daxil olmaqla)

1. yanacaq qazı (20 –düym dayaq )

2. Əlcəzair qaz quyusu

3. katalitik reformator – resirkulyasiya qazı (24 düym dayaq )

4. katalitik reformator – reaktor çirkli qazı (24 düym dayaq )

5. dehidrogenizasiya vahidi (12 düym dayaq )

6. hidrogen (31 düym dayaq )

7. hidrogen (30 düym dayaq )

Qeyd: Çoxsaylı nöqtələr ayrıca müşahidələr və ya fərqli istilik tərkibi hesablamalarını göstərir.

Alov müddətinin hesablanması və alov mailliyininin uyğunlaşdırılması üçün bir neçə düstur istinad (70), (94),(96), (97), (98) -də verilmişdir. Hər bir düstur öz xüsusi tətbiq sahəsinə malikdir və ehtiyatla istifadə olunmalıdır, çünki bir neçə faktorun kombinə təsiri (radiasiya, radiasiyalı istilik fraksiyası, alov müddəti, mərkəz və alov mailliyi) nəzərə alınır.

C.3 – də verilmiş nümunə Brzutovski və Somemrin (94) son modelindən istifadə etməklə ehtimal olunan radiasiya təsirlərinin hesablanmasına digər bir yanaşmadır. Bu metodlar arasındakı əsas fərq alov mərkəzinin yeridir. Hesablamaları sadələşdirmək üçün lazım olan qrafiklər Əlavə C-də verilmişdir.

Məşəllərdən çıxan radiasiyanın hesablanması üçün istifadə edilə biləcək digər metodlar vardır. Külək sürətinin, məşəl qaz sürətinin, alov formasının və alov seqmenti analizinin nəzərə alındığı daha mürəkkəb modellər xüsusi hallar üzrə xüsusilə də iri ayrılma sistemləri üçün uyğun ola bilər.

Əksər məşəl istehsalçıları empirik qiymətlər əsasında xüsusi radiasiya proqramları işləyib hazırlayıblar. Bu proqramlarda istifadə edilən F faktoru (radiasiyalı istiliyin fraksiyası) qiymətləri istifadə olunan tənliklərə spesifikdir və Tənlik (24) –də istifadə edilən F faktoru qiymətləri ilə dəyişdirilə bilməz.

6.4.3 Yanma metodları

6.4.3.1 Ümumi müddəalar

Yanma vasitəsi ilə yana bilən qazların, buxarların və mayelərin tullantısı ümumi şəkildə məşəllərində aparılır. Məşəllərdən artıq qazların davamlı axınına ətraf mühitin nəzarəti və qəza zamanı iri qaz pulsasiyaları üçün istifadə edilir. Məşəlin adətən normal gündəlik fəaliyyətdən yaranması gözlənilən qaz axınları üçün tüstüsüz olması tələb olunur. Bu, adətən maksimal qaz axınının bir fraksiyasıdır, lakin bəzi ətraf mühit baxımından həssas sahələr 100% tüstüsüz və ya hətta tam qapalı məşəl tələb edir. Tüstüsüz yanma gözləntiləri açıq şəkildə təyin edilməlidir. Tüstüsüz axının qiymətini, maksimal qəza axınının faiz dərəcəsi təyin etməklə faktiki yanma tələbləriniqısa yolla müəyyən etmək səyləri məyusluğa və ya lazımsız xərclərə gətirib çıxara bilər.

Tüstüsüz iş aparmaq üçün müxtəlif vasitələr vardır, bunlardan da əksəriyyəti belə bir ilkin şərtə əsaslanır ki, tüstü yanacaqla zəngin şəraitin nəticəsidir və alovlar arasında vahid hava paylanışını inkişaf etdirməklə aradan qaldırıla bilər (bax 6.4.2.2 –ci bənd). 6.4.3.2-ci bənddə tüstüsüz işin aparılması üçün istifadə edilən əksər geniş yayılmış vasitələrin təsviri verilir. Tüstüsüz iş tələbləri ilə yanaşı, daha ciddi məşəl qaydaları (federal, ştat və lokal) daim dəyişir və əksər sahələrdə səciyyəvi olaraq buraya aşağı səs – küy səviyyələri, tüstü məhdudlaşdırmalarına dair limitlər, davamlı idarəetmə monitorinqi və ucluq – çıxış sürətlərinə dair limitlər və məşəl qazının minimal istilik tərkibi daxildir. Təfərrüatlı məşəl tələbləri ilə bağlı, qüvvədə olan qanunlar həmişə nəzərə alınmalıdır.

6.4.3.2 Məşəl sistemləri layihələri

6.4.3.2.1 Tüstüsüz iş, məşəl sistemi üçün odluq layihələndirilən zaman normalda əsas tələbdir. Demək olar ki, hər bir məşəl layihəsi müəyyən məşəl qaz və ya enerji daşıyıcısı mövcudluğu şəraitində tüstüsüz işə yönəlmişdir. Alovlar arasında bərabər hava paylanışını təşkil etmək üçün (bununla da tüstü yaranmasının qarşısını almaqla) turbulentlik yaratmaq və alışmış məşəl qazı daxilində yanma qazın qarışması üçün enerji tələb olunur. Bu enerji qazlarda təzyiq formasında mövcud ola bilər və ya bu sistemə digər vasitə ilə tətbiq edilə bilər, məsələn yüksək təzyiqli buxar, kompressiya olunmuş hava və ya aşağı təzyiqli ventilyator havasının, məşəl ucluğundan çıxanda qazlara inyeksiya edilməsi. Tüstüsüz yanma üçün əlverişli şərait yaratmaq məqsədilə məşəl layihələri kompleksliyinə görə alışma mənbəli sadə açıq borudan tutmuş kompleks nəzarət sistemləri olan inteqrasiyalı, mərhələli məşəl sistemlərinə kimi dərəcələnir. 6.4.3.2.2 və 6.4.3.2.3-cü bənddə ən geniş yayılmış məşəl sistemlərinin növlərinin qısa təsviri verilmişdir.

6.4.3.2.2 Ən sadə məşəl ucluğu layihəsi ümumi şəkildə enerji daşıyıcısı və ya boru-məşəl ucluğu adlanır və kiçik borudan ibarətdir, yüksək çıxış sürətlərində alov stabilliyi üçün alov saxlama cihazı ilə (yuxarı hissəsi yüksək alov temperaturlarına tab gətirə bilmək üçün səciyyəvi olaraq paslanmayan poladdandır) və qaz alışması üçün yardımçı klapanla təchiz edilmişdir. Bu sadə layihə tüstü formalaşmasının qarşısını almaq üçün xüsusi xassələrə malik deyildir və məşəldə olan qazlar, məslən metan və ya hidrogen qazları tüstüyə meylli olmadıqca tüstüsüz işin tələb olunduğu tətbiqlərdə istifadə edilə bilməz. Bu növ məşəl ucluqlarına alov saxlama cihazı (yüksək axın qiymətlərində alov stabilliyini artırmaq üçün), bir və ya daha çox pilot daxildir (ucluğun diametrindən asılı olaraq). Küləkdən qoruyucu ekranlar və ya istilikdən qoruyucu ekranlar ucluğun kənarındakı alov qırılmalarının azaldılması üçün məşəl ucluqlarına əlavə olunur. Alçaq qiymətlərdə daxili yanma nəticəsində termik deqradasiyanın minimuma endirilməsi üçün daxildən alova davamlı futerləmə, iri diametrli ucluqlarlda geniş yayılmışdır (əks yanma adlanır).

6.4.3.2.3 Tüstüləməyə nəzarət etmək üçün buxardan isitfadə edən məşəl ucluqları tüstüsüz məşəl ucluğunun geniş yayılmış formasıdır. Buxar,məşəlin mərkəzində yerləşən vahid boru soplosu vasitəsi ilə, məşəldəki bir sıra buxar/hava injektorları vasitəsi ilə məşəl ucluğunun periferiyasında yerləşən qollara ayrılmış borular vasitəsi ilə, və ya xüsusi tətbiqetmə (bax şəkil 10 a və 10 b)) üçün bunların hər üçünün kombinasiyası vasitəsi ilə inyeksiya edilə bilər. Buxar turbulentlik yaratmaq və/və ya buxar şırnaqları vasitəsi ilə alov zonasına hava verməklə alov zonasına inyeksiya edilir.

Bu təkmil hava paylanması tüstünün əmələ gəlməsi ilə ilə nəticələnən yanacaqla zəngin hava şəraitin aradan qaldırılması üçün,havanın məşəl qazları ilə asanlıqla reaksiyaya girməsinə imkan verir. Tüstüsüz iş görməyəşərait yaradan digər faktor buxar suyu-qaz dəyişikliyi əlaqəsidir ki, burada da karbon monoksid və su buxarı reaksiyaya girərək, daha asan yanan karbon dioksid və hidrogen yaradır. Özünəməxsus buxar inyeksiyası metodlarını və fərqli nəticəli buxar məhsudlarlığı təklif edən xüsusi ucluq layihələri müxtəlif istehsalçılarda mövcuddur.

Tələb olunan buxarın miqdarı əsasən, məşəl-qaz tərkibinin axın qiymətinin və buxar təzyiqinin, məşəl ucluq layihəsinin funksiyasıdır (bax cədvəl 11). Baxmayaraq ki, buxar normal olaraq 700 kPa - 1000 kPa (təqribən 100 psi - 150 psi) monametrik təzyiqdə qidalandırıcı kollektordan verilir, 200 kPa (təqribən 100 psi – 150 psi) manometrik buxar təzyiqindən istifadə edən xüsusi layihələr vardır. Aşağı buxar təzyiqinin əsas təsiri, tüstüsüz maillik şəraitində buxar məhsuldarlığındakı azalmadır.

1 Buxar ucluqları 2 alov tutqacı 3 buxar qolları 4 buxar birləşmələri

Hər kq (funt) karbohidrogen qazına kq (funt) buxar

Pentan və əlavə olaraq

Tüstüsüz yanmaya şərait yaratmaq üçün, məşəldə yanan qazlara inyeksiya edilməli olan buxarın tövsiyə edilən miqdarı (Ringlemann 0) bu cədvəl vasitəsi ilə müəyyən oluna bilər. Verilən qiymətlər tələb olunan buxarın miqdarı üçün ümumi təlimat verir. Təfərrüatlı buxar tələbləri üçün məşəl təchizatçısı ilə məsləhətləşin.

Soyuq iqlimlərdə daxili buxar soplosu, kondensatın məşəl dayağına və kollektoruna daxil olmasına, toplanmasına və donmasına səbəb ola bilər. Bəzi hallarda bu, məşəl dayağının və ya məşəl kollektorunun tam tutulması ilə nəticələnmişdir. Buna görə də soyuq şəraitdə söndürülmək üçün ayrıca nəzarət olunan buxar xətti vasitəsi ilə daxili buxar soplosunun buxarla təchiz edilməsinə diqqət yetirilməlidir.

6.4.3.2.4 Yükəsk təzyiqli hava həmçinin, tüstünün formalaşmasının qarşısını almaq üçün istifadə edilir. Bu yanaşma geniş yayılmamışdır, çünki kompressiya olunmuş hava adətən buxardan daha baha başa gəlir. Lakin, aşağı tüstüsüz tutum şəraitində, misal üçün, buxarın donduğu və ya məşəl ucluğunu/dayağınıtıxadığı arktik və ya aşağı temperaturlu tətbiqlərdə ona üstünlük verilə bilər. Həmçinin, digər tətbiqlərə buxar üçün su çatışmazlığının olduğu və ya tullantı – məşəl qazı axınının su ilə rekasiyaya girdiyi səhra və ya ada quraşdırmaları daxildir. Buxar üçün təsvir olunan eyni inyeksiya metodu (6.4.3.2.3-cü bənd) kompressiya olunmuş hava ilə istifadə olunur. Hava adətən 689 kPa (100 psi) manometrik təzyiqdə verilir və tələb olunan kütlə miqdarı təqribən buxarla tələb olunandan 200 % böyükdür, çünki kompressiya olunmuş hava buxarda baş verən su – qaz dəyişikliyi reaksiyasını vermir.

6.4.3.2.5 Yüksək təzyiqli su kifayət qədər geniş yayılmasa belə, xüsusilə də, üfüqi məşəl tətbiqləri, iri miqdarda çirkab suyunun və ya dəniz suyunun ləğv edilməsi üçün lazım olduqda tüstüyə nəzarət etmək məqsədilə istifadə edilir. 350 kPa – 700 kPa (təqribən 50 psi – 100 psi) manometrik təzyiqdə bir funt (0,45 kq) su adətən məşəldə olan qazın hər 0, 45 kq (1 funt)-ı üçün tələb olunur. Soyuq iqlimlərdə şaxtadan mühafizə tələb olunur və aşağı məşəldə yanma qiymətlərində su axınına nəzarət etməyin çətin olmasına görə, adətən bu, mərhələli su – sprey inyeksiya sistemini tələb edir.

6.4.3.2.6 Əgər tüstüsüz iş aparmaq üçün kifayət qədər iş sahəsi-daxili enerji daşıyıcıları olmazsa, onda aşağı təzyiqli məcburi – hava sistemi adətən ilk baxılan alternativ olur. Sistem qazlar alışan zaman məşəl ucluğu boyunca ventilyatordan aşağı təzyiqli hava inyeksiya etməklə, alov zonasında turbulentlik yaradır, bununla da alovlar arasında bərabər hava paylanmasına kömək edir. Adətən, 0,5 kPa – 5,0 kPa (2 düym H2O – 20 düym H2O) manometrik təzyiqdə hava məşəl qazı ilə koaksial şəkildə ikisinin qarışdığı məşəl ucluğuna axır. Bu sistem cüt dayaq və hava ventilyatoru tələbinə görə yüksək ilkin xərclə başa gəlir. Bax Şəkil 11. Lakin, bu sistem buxardan asılı layihələndirmədən çox aşağı istismar xərclərinə malikdir (üfləyici üçün yalnız enerji tələb olunur). Tüstüsüz iş üçün üfləyici ilə təchiz edilən əlavə hava miqdarı normal olaraq doymuş karbohidrogenlər üçün tələb olunan stexiometrik havanın 10 – 30 % -idir və doymamış karbohidrogenlər üçün tələb olunan stexiometrik havanın isə 30 – 40 % -dir.

a) Nərdivan/platforma və cüt ventilyatorlu, kanatla- dayaq verilən, havadan asılı

b) Yüksək təzyiqli,akustik, sərbəst dayaq və KO barabanı ilə bazada yardım edilən hava

6.4.3.2.7 Yüksək təzyiqli sistem tüstüsüz məşələ yardım etmək üçün buxar və ya hava kimi daşıyıcılar tələb etmir. Bunun əvəzinə bu sistemlər məşəl qazının özündə olan təzyiqli enerjidən (səciyyəvi olaraq məşəl ucluğunda minimal 35 kPa - 140 kPa (5 psi - 20 psi)) istifadə edərək yanacaqla zəngin şəraiti və nəticədə alovlarda yaranan tüstünü aradan qaldırır. Yüksək təzyiqli sistem məhdudiyyətləri də mövcuddur, lakin istehsalçıya və layihənin xarakterinə görə fərqlənir. Atmosferə yüksək təzyiqdə məşəl qazını inyeksiya etməklə, alov zonasında turbulentlik yaranır ki, bu da alovlar arasında havanın bərabər paylanmasına kömək edir. Xarici daşıyıcılar tələb olunmadığı üçün bu sistemlər həm tüstüsüz işin qənaətçiliyinə görə, həm də alov formasının nəzarətinə görə çox iri qaz ayrılmalarının atılması üçün normalda üstünlük təşkil edir. İstifadə olunan ayrı – ayrı ucluqlar nisbətən kiçik tutumlara malikdir və iri sistem layihələri çoxlu ucluqların birgə qollara ayrılmasını tələb edə bilər. İmtina şəraitində kifayət qədər ucluq təzyiqinin saxlanması çox vacibdir və əksər hallarda tələb edir ki, axan qazın miqdarı ilə münasibətdə xidmət göstərən məşəl ucluqlarının sayına proporsional nəzarət etmək üçün mərhələli sistem tətbiq edilsin. Mərhələli məşəl sistemi qrunt səviyyəsində və ya hündürlükdə qurula bilər, lakin iri sistemlər yer səviyyəsində olan layihələr tələb edə bilər, çünki çoxsaylı ucluqlar tələb olunur (iri mərhələli məşəl sistemində 300 ucluqdan çox ucluğun olması geniş yayılmamışdır) və ucluqlar sistemə hava daxil olmasına imkan vermək üçün bərabər şəkildə ara məsafəsinə malik olmalıdır.

Mərhələli məşəllər yan keçidlərin və ya qəza ventilyasiya çıxışlarının daxil edilməsi yolu ilə sistem nasazlıqları üzrə ehtiyat təmin etməlidir. Bunlar səciyəvi olaraq, qoruyucu element və ya oxşar cihazdan istifadə edir.

6.4.3.2.8 Yuxarıda qeyd edilənlərin hamısı məşəl avadanlığının ekzotermik məşəl qazlarının, yəni köməkçi yanacaq əlavələri olmadan özləri yanmanı təmin etmək üçün kifayət qədər istilik qiymətinə malik qazların (adətən sərbəst truba ağızları üçün 74,5 MJ/m (200 Btu/Scf), sərbəst olmayan truba ağızları üçün isə 112 MJ/m (300 Btu/Scf)) tullantısı üçündür. Endotermik qazlar termal yandırma sistemlərində atılaraq məhv edilir. Lakin, elə hallar olur ki, burada üstünlük verilən yanaşma xüsusi məşəl layihəsindən istifadə etməkdir. Bu məşəllər qazları yandırmaq üçün əlavə yanacaq qazından istifadə edir. Kiçik qaz axını qiymətləri olduqda, qarışığın xalis qızdırma qiymətini artırmaq üçün məşəl kollektorundakı qaza əlavə yanacaq tökməklə məşəl qazlarının sadə şəkildə zənginləşdirilməsi kifayət edə bilər. Digər hallarda, məşəl ucluğu ətrafında yanacaq – qaz inyeksiya qolu qoymaq və qazların axması üçün vacib olan məşəl ucluğunun çıxışı ətrafında alov yaratmaq lazım gələ bilər (buxar qoluna oxşar). Durulaşdırılmış ammonyak və ya yüksək CO2 tərkibli məşəl qazları kiçik miqdarda H2S - ə malik olmaqla geniş yayılmış tətbiqlərdir ki, burada da yanacaq qazının əlavə olunması tələb olunur.

6.4.3.2.9 Yüksək təzyiqli yanacaq qazın həmçinin, bayırdakı havanın məşəl alovuna daxil olması, ümumi yanmaya yardım və turbulentlik yaratmaqla tüstü əmələ gəlməsinin qarşısını almaq üçün də istifadə edilə bilər. Adətən, inyeksiya metodları buxar ucluqlarına oxşardır, lakin xüsusi yüksək məhsuldarlıqlı ucluqlardan istifadə edilərək yardımçı qazın miqdarı azaldılır. Əgər təbii qaz yardımçı qaz kimi istifadə edilərsə, səciyyəvi olaraq məşəl qazının hər kiloqramı üçün 0,5 - 0,75 kq yardımçı qaz tələb olunur ki, bu da məşəl qazının propan və butan kimi normal parafinlərdən ibarət olmasına əsaslanır. Təbii qaz yardımı üçün qaz – manometrik təzyiqi səciyyəvi olaraq 500 kPa (təqribən 75 psi) olmaqla, 1000 kPa (təqribən150 psi ) üstünlük verilir.

6.4.3.3 Örtülü yerüstü məşəllər

Yerüstü məşəlləri çox fərqli olan geniş çeşidli məşəl sistemlərini əhatə edir. Ümumiyyətlə, 6.4.3.2- ci bənddə müzakirə edilən məşəl ucluqları və ya sistemləri hər hansı biri hündür dayağın yuxarısında və ya qrunt səviyyəsində montaj edilə bilər. Alovun görünmə qabiliyyəti, emissiya və səs –küy ilə bağlı çox ciddi tələblər olduqda, örtülü yerüstü məşəlləri görünməyən alovlar, emissiya monitorinqi və səs-küyün azalması kimi üstünlüklər verir. Lakin, əksər hallarda maya dəyəri iri buraxmalar üzrə onları hündür sistemlərlə müqayisədə arzuolunmaz edir. Örtüklü yerüstü məşəl sistemində bir çox ucluqlardan və odluqlardan istifadə edilə bilər və onlar yanğınadavamlı xətli karbon polad örtük axarında görünmürlər və örtülürlər. Yerüstü məşəldəki ən böyük çatışmazlıq məşəlin nasaz olması zamanı buxar buludunun potensial akkumulyasiyasıdır. Nəticədə adətən yerüstü məşəl sistemində xüsusi təhlükəsizlik dispersiya sistemləri əlavə edilir. Bu səbəbdən də, yerüstü məşəllərə nəzarət üçün cihazlar hündür sistemlərdən səciyyəvi olaraq daha ciddi xarakter daşıyır. Bu məşəllər səciyyəvi olaraq ən baha başa gələn məşəllərdir, çünki bu əsas parametrlərin monitorinqi üçün örtüyün ölçüsü, çəpər və əlavə alətlər buna imkan vermir. Digər əhəmiyyətli bir məhdudiyyət ondan ibarətdir ki, örtülü yerüstü məşəllər hündür məşəllərdən səciyyəvi olaraq daha az tutuma malikdir.

Əgər emissiya monitorinqi tələb olunmazsa, çox iri tutumu olan çəpərlənmiş yerüstü məşəl sistemi layihələndirilə bilər. Radiasiya/külək çəpəri, qrunt səviyyəsinə yaxın olan adamın alovları görməsinin qarşısını tam və ya qismən alır. Qrunt səviyyəsində olan yerlərdə lazımi nöqtədən görünən alovların miqdarını azaltmaqla məşəldən xarici radiasiyanın miqdarını böyük həcmdə azaltmaq olar. Çəpərli yerüstü məşəllər əksər hallarda çoxsaylı, yüksək təzyiqli odluqlardan istifadə edərək, hündür məşəllərdə normal olaraq tüstüsüz alınmayan yanma qiymətlərində, tüstüsüz işi həyata keçirir.

6.4.3.4 Hündür məşəllər

Hal – hazırda istifadə edilən ən geniş yayılmış növ məşəl sistemi hündür məşəldir. Bu sistemlərdə məşəl ucluğu dayağın yuxarısında qurulur ki, bu da yer səviyyəsində radiasiyanın miqdarını azaldır və toksikliyin dispersiyası profilini inkişaf etdirir. Üç geniş yayılmış dayaq dayaq metodları vardır:

a) Sərbəst: Sərbəstdayaqlar normal olaraq ən çox arzu olunandır. Lakin, onlar həmçinin gözlənilən şəraitdə (küləkli, zəlzələ və bu kimi şərait) konstruksiya tamlığını təmin etmək üçün lazım olan daha böyük material tələblərinə görə ən baha başa gələn məşəldir. Onlar yalnız bünövrə üçün kifayət qədər torpaq sahəsi və təhlükəsiz yer səviyyəsi, istilik şüalanması səviyyələri tələb edir lakin 60 m – 90 m (təqr. 200 fut – 300 fut) dayaq hündürlüyü ilə məhdudlaşır (qənaətçilik alternativlərlə müqayisədə).

b) Kanat – dayaq. Bunlar ucuz başa gəlir, lakin kanat radiusu tələblərinə görə ən iri torpaq sahəsini tələb edir. Səciyyəvi kanat radiusu ümumi dayaq hündürlüyünün yarısına bərabərdir. Kanatlı dayaq hündürlüyü 180 – 250 m (təqr. 600 fut – 800 fut) istifadə edilmişdir. Bax şəkil 12 b).

c) Kran –dayaqlı: Bunlardan iri dayaqlarda istifadə edilir ki, burada özünü – dayaq layihəsi praktiki mümkün deyildir və ya mövcud torpaq sahəsi kanat layihəsini istisna edir. Bəzi buruq qülləsi konstruksiyaları məşəl dayağının və ucluğunun təftiş və texniki xidmət üçün daşınar arabalarda qrunt səviyyəsinə endirilməsinə imkan verir. Özünü – endirmə layihəsi xüsusilə o zaman faydalı olur ki, çoxsaylı dayaqlar eyni kranda qurulur. Torpaq sahəsinin mövcud olmadığı hallarda çoxsaylı məşəl krandan istifadə edilir. Bax şəkil 12 c).

Hündür məşəllər, dayaq konstruksiyaları və onların konstruksiya layihəsinə dair əlavə məluamtı APİ Std 537 –dən əldə etmək olar.

6.4.3.5 Sərbəst boru məşəli

Sərbəst boru məşəlindən tüstüsüz yanma yardımı tələb olunmadıqda istfadə edilir. Fitillər və fitilli alışma sistemi məşəl alovunun alışmasını təmin edir.

Boru – məşəl ucluğu mexaniki cihaza, stabil alovun yaranması və saxlanmasının digər vasitələrinə malikdir. Qaz boşalmasından yaranan alışma yanğını ilkin olaraq fitil alovları ilə qarşılıqlı əlaqədən yaranır. Fitilyandıqda və alovlar stabilləşdikdə, məşəl işçi layihə diapazonundan yuxarı alov stabilliyini saxlamalıdır. Boru məşəli üzrə alovun stabilliyi əsasən, qaz çıxışı sürətindən asılıdır.

Sərbəst boru məşəlindən yaranan alovun forması,azaltma qaz tərkibinin və qaz çıxışı sürətinin funksiyasıdır. Daha böyük qaz çıxış sürətləri olduqda, alov, yanma havasını alova çəkmək üçün qaz boşalması enerjisindən istifadə edir. Bu, qısa, daha dik alov yaradır ki, bu da külək əyilmələrinə qarşı daha güclü davamlılıq yaradır. Aşağı qaz – çıxış sürətlərində hava alova qızdırılmış yanma materiallarının üzmə qabiliyyəti vasitəsi ilə çəkilir. Üzmə qabiliyyətli alov səciyyəvi olaraq daha mülayim və uzun olur, külək ona yüksək qaz çıxışısürətlərindən istifadə edən alovdan daha çox təsir edir.

Alçaq istilik qiymətli azaltma qazının yaxşı yanması üçün, alçaq qaz çıxışı sürətləri və üzmə qabiliyyəti olan alovlara üstünlük verilir. Yüksək istilik qiymətli karbohidrogen azaltma qazlarına və ya hidrogenlə zəngin məhdudlaşdırma qazlarına görə, yüksək qaz-çıxış sürətlərinə üstünlük verilir. Yüksək alov sürətlərinə, böyük alışma qabiliyyəti diapazonuna, üzmə qabiliyyəti effektlərinə və səs – küyə görə hidrogen məşəlləri xüsusi layihələndirmə mülahizələrini tələb edir. İstehsalçı əlavə məlumatlarla bağlı məsləhətləşmə aparmalıdır.

Məşəl yanma səs-küyünə qaz-çıxış sürəti təsir edir.Yüksək azaltma qaz çıxış sürəti böyük yanma turbulentliyi və yüksək yanma səsi yarada bilər. Ən yüksək yanma səs səviyyələri o zaman yaranır ki, məşəl ucluğu yanma qeyri – stabilliyinin baş verdiyi yerlərdə qaz çıxış sürətləri ilə sitismar edilsin.

Məşəl ucluğundan boşalan məhdudlaşdırıcı qaz məşəl sistemi üçün hidravlik layihədə yaranır (yol verilən təzyiq düşməsi və alov yanma sürəti hədlərində). O, nəzərdə tutulmuş alov xüsusiyyətləri ilə alışır və yanır.

6.4.3.6 Köməkçi məşəl avadanlığı

6.4.3.6.1 Əgər istifadə edilərsə, maye kipkəcinin məşəl sistemində məqsədinə aşağıdakılar daxildir:

- Məşəl ucluğundan yaranan əks alov zərbəsinin məşəl sistemi ilə geri yayılmasının qarşısını almaq;

- Məşəl sistemində heç bir hava sızmasının olmamasını təmin etmək və məşəl qaz bərpa sistemindən istifadəyə imkan vermək üçün müsbət sistem təzyiqinin saxlanması;

- Örtülü məşəl və tam ölçülü qəza məşəli arasında məşəl mərhələsi metodunun təmin olunması;

- Qəflətən temperatur dəyişiklikləri və ya məşəl qazının kondensasiyası zamanı məşəl sisteminə, havanın girişinə mane olmaq, bu, məşəl qazının əsaslı ayrılmasından və ya buxarlanma işinin görülməsindən sonra baş verir.

Maye kipkəcləri əsas baraban separatoru ilə məşəl dayağının arasında yerləşir və əksər hallarda dayağın bazasına daxil edilir. Onlar maksimal buxar ayrılmasını tutacaq ölçüyə malik olur. Avadanlıq, boru hündürlükləri və digər amillər imkan verdikdə, maye cəftəsi həcmi və şlüz cəftəsi hündürlüyü cəftənin məşəl qazının əsas ayrılması və ya buxarlanma işindən sonra, məşəl kollektorunda əmələ gəlmişvakuum nəticəsində sınmasının qarşısını almağa kifayət etməlidir.

Məşəl kollektorunda kriogen məhsullar olan avadanlıqlarda soyuq materialın kipkəc maye daşıyıcısına təsirinə diqqət yetirilməlidir. Buz tıxacı nəticəsində məşəl sisteminin tıxanması riski olduqda su kipkəcləri tösviyə olunmur. Qlikol/su qarışığı kimi alternativ hidravlik cəftə mayeləri istifadə edilə bilər. Alternativ olaraq, soyuq temperatur aşkar edildikdə kipkəc axıntısının qızdırılması və ya kipkəcin drenaj edilməsi kimi metodlar istifadə edilmişdir.

6.4.3.6.2 Təhlükəsizlik məqsədləri üçün kondensasiya olunmayan oksigensiz qazla əvvəlcədən istifadəyə verilmiş üfləmə və ya sonradan davamlı üfləmə məşəl sistemlərində tələb olunur. Əvvəlcədən üfləmə dayaqdasn mövcud havanı çıxarır və davamlı üfləmə aşağı axın şəraitində məşəl ucluğu vasitəsi ilə atmosfer havasının daxil olmamasını təmin edir. Bundan sonra köməkçi qazın üfləməsi aparılmalıdır ki, bu da proses ventilyasiya çıxışlarında verilən qaz ola bilər (bu şərtlə ki, tələb olunan axın qiyməti saxlansın). Davamlı üfləmə tələbləri o halda ləğv edilə bilər ki, maye cəftəsidayağın bazasına yaxın yerləşsin (bax 6.4.3.6.1 – ci bənd). Bu, daxili partlayışın olması halında hərəkət qabiliyyətini təmin etmək üçün dayağın layihələndirilməsində xüsusi ehtiyat tədbirlərinin görülməsini tələb edir. Bu, həmçinin havanın maye kipkəcini infiltrasiya etməsinə imkan verəcək ki, bu da bəzi kipkəc daşıyıcıları üçün digər tələblərə malikdir.

Dayaqda mövcud olan hava aşağı məşəl qaz axın qiyməti şəraitində giriş məşəl qazı ilə potensial partlayıcı qarışıq yarada bilər. Mexaniki kipkəcin iki geniş yayılmış növü vardır, adətən bunlar məşəl ucluğunda və ya ondan aşağıda yerləşir və məşəl dayağında hava infiltrasiyasını qarşısını almaq, tələb olunan davamlı üfləmə qazının miqdarını azaltmaq üçün istifadə edilir:

a) Üzmə qabiliyyətli kipkəc:

Bu kipkəc növü üfləmə qazının və infiltrasiya havasının nisbi molekulyar kütlələri arasındakı fərqdən istifadə edərək ağırlıq qüvvəsi iləkipləşmə yaradır ki, bu da havanın dayağa daxil olmasının qarşısını alır. Arakəsmə silindr sxemi giriş havasını məşəldayağına daxil olmazdan əvvəl iki 180 dərəcəlik əyridən məcburən keçirir (bir əyri yuxarıya, bir əyri isə aşağıya getməklə). Əgər üfləmə qazı havadan yüngül olarsa, kipkəcin yuxarısında üfləmə qazı toplanır və havanın sistemi infiltrasiya etməsinə mane olur. Əgər üfləmə qazı havadan ağır olarsa, onda üfləmə qazı kipkəcin dibində toplanır və havanın infiltrasiya etməsinə mane olur. Bu kipləşmə normal olaraq ucluqla 0,003 m/san. (0,01 fut/san) tələb olunan üfləmə qazı sürətini azaldır. Həmçinin əksər üfləmə qazı tərkiblərində bu qiymət cihazdan aşağıdakı oksigen səviyyələrini 0,1% –dən aşağı endirir. Məşəl ucluğunda əks yanmanın qarşısını almaq üçün yükəsk üfləmə qazı sürətləri tələb oluna bilər. Üzmə qabiliyyətli kipkəcdə 180° dərəcəlik dönmə maye toplanmasına səbəb ola bilər (bax şəkil 13) ki, bu halda da drenaj tələb oluna bilər. Yanğına davamlı futerləməsi olan məşəl ucluqları üzrə yanğına davamlı məşəl ucluğu qalığının üzmə qaibliyyətli kipkəcdə tıxanması ehtimalı vardır ki, bu da təhlükəli vəziyyətin yaranması ilə nəticələnə bilər. Drenaj kanalı açıq saxlanmalıdır və soyuq iqlimdə şaxtadan mühafizə olunmalıdır.

Bu kipkəc elə ilkin şəraitdə işləyir ki, filtrlənən hava məşəl ucluğundan daxil olur və məşəl ucluğunun daxili divarını tutur. Sürət kipkəci konus şəkilli maneədir, vahid və ya çoxsaylı arakəsmələri vardır ki, bu da havanın divardan kənarlaşmasını məcbur edir. Bundan sonra o, xüsusi üfləmə qazı axını ilə qabaqlaşır və ucluqdan kənar edilir. Bu kipkəc normal olaraq ucluqdakı üfləmə qazı sürətini 0,006 m/san – 0, 012 m/san. (0,02 fut/san. və 0,04 fut /san)- ə kimi azaldır, bu isə oksigen konsentrasiyalarını kipkəcdən aşağıda 4% - 8% - də saxlayır (təqribən alışqan qarışığın yaranması üçün tələb olunan məhdudlaşdırıcı oksigenin 50 %-i). Yüksək üfləmə qazı sürətləri məşəl ucluğundakı əks yanmanın qarşısını almaq üçün tələb oluna bilər. Tullantı qazı axınında hidrogen, etilen və ya geniş partlayıcı hədləri olan digər qazlar olduqda, xüsusi dəqqt yetirmək lazımdır. Bu cür hallarda, yüksək üfləmə qiyməti hava ilə partlayıcı qarışığın qarşısını almaq üçün tələb oluna bilər. Korroziya və/və ya donmanın qarşısını almaq, mümkün mayelərin drenajına imkan vermək üçün hər bir arakəsmə plitəsində dəlik açılmalıdır.

DİQQƏT – üfləmə - azaldan kipkəclər alov söndürənlər deyildir; yəni onlar əks alov zərbəsini dayandırmayacaq. Onlar dayağa hava infiltrasiyasını yüngülləşdirmək və tələb olunan üfləmə qaz axınlarını azaltmaq üçün enerjiyə qənaət cihazları kimi nəzərdə tutulmuşdur. Üfləmə qaz axını itkisi zamanı (və digər tullantı qazı axını olmadığını hesab edərək) sürət tipli kipkəcdən aşağıdakı oksigen səviyyəsi demək olar ki, dərhal artmağa başlayacaq. Üzmə qabiliyyətli kipkəc olduğu təqdirdə isə üfləmə qazı axınının dayanma anı və kipkəcdən aşağı oksigen səviyyəsinin artmağa başladığı vaxt arasında vaxt ləngiməsi vardır.

Üzmə qabiliyyətli və sürət kipkəcləri səciyyəvi olaraq çox- nöqtəli, mərhələli məşəllərə şamil olunmur. Mərhələli sistemlərdə, mərhələ cihazının aşağı axın borusu mərhələ cihazının hər dəfə bağlanmasından sonra kondensasiya olunmayan inersiya qazı ilə üflənə bilər.

6.4.3.6.3 Tüstüsüz məşəl nəzarəti üzrə aşağıdakı metodlarla buxara (və ya kompressiya olunmuş havaya, suya və s.) nəzarət etmək olar (digər çoxsaylı strategiyalar mümkündür):

Mexaniki nəzarətə adətən məşəlin asan şəkildə göründüyü avadanlığa ayrılmış personal tərəfindən işlədilən buxar klapanının uzaqdan istismarı daxildir. Məşəldə yanma zamanı qəflətən artım baş verdikdə, qısa-müddətli tüstü yol veirlən olarsa, bu metod kifayət edir. Mexaniki sxemdə pozuntunun aradan qaldırılmasından sonra buxar axınının azaldılmasını təmin etmək üçün yaxından nəzarət tələb olunur. Monitorinq vaxtında aparılmazsa istismar xərcləri həddindən artıq ola bilər.

b) Mexaniki nəzarətlə televiziya monitorinqi:

Maşın zalı istifadəçilərinin buxar axınının daha səmərəli şəkildə monitorinq və nəzarətini aparması üçün televiziya monitorinqi sisteminin əlavə edilməsi istisna olmaqla, əsas psinsipləri mexaniki işlə eynidir.

c) Təzyiq, kütlə axını və sürət üçün konturidarəetmə sistemi:

Məşələ verilən məşəl qazının miqdarını ölçməklə, qiymət dəyişikliklərini kompensasiya etmək üçün buxar qiyməti avtomatik tənzimlənə bilər. Məşəldə yanan qazın tərkibi vaxt ötdükcə çox fərqli olarsa, bu sistem arzuolunan olmaya bilər (başqa sözlə, parafin – olefin və ya aromat, hidrogen və ya onların müxtəlif qarışıqları).

d) İnfraqırmızı sensordan istifadə edən əks əlaqə sistemi:

İnfraqırmızı sensorlar alovlardakı tüstü formalaşmasını aşkar etmək və kompensasiya etmək üçün buxar nəzarət klapanını tənzimləmək üçün istifadə olunur. Sistemin çatışmayan cəhəti ondan ibarətdir ki, infraqırmızı dalğalar rütubətlə sovrulur, nəticədə yağışlı və ya dumanlı şəraitdə əks siqnal azalır.

Aşağı məşəl qiymətlərində, təzyiqdə və yaxud axındakı dəyişmələr elə kiçik olur ki, tullantının qarşısını almaqla, eyni zamanda tüstüsüz yanmaya kifayət qədər buxar təmin etmək üçün çox həssas cihazlar tələb olunur. Buna görə də, kafi istismara nail olmaq üçün nəzarət vasitələrinin diqqətlə ölçüsü müəyyən olunmalı, dəqiq tənzimlənməli və düzgün şəkildə quraşdırılmalıdır.

Əgər məşəl ucluğu özünün maksimal reaksiya məhsuldarlığına nail olmalıdırsa, düzgün buxar (və ya digər yardımçı vasitə) nəzarəti vacibdir. Bu, aşağı məşəldə yanma qiymətlərində xüsusilə düzgündür, burada məşəlin, alovun sönməsi nöqtəsinə yaxın həddən artıq buxarlanması mümkündür. Bu cür istismar ona əsaslana bilər ki, alovu görmək çətin olana kimi onu həddindən artıq havalandırmağa üstünlük verilir. Bu düzgün deyildir. Məşəl reaksiyası səmərəliliyinə dair araşdırma və sınaqlar müəyyən etmişdir ki, həddən artıq buxarlanmış məşəl, düzgün istismar olunan məşəldən aşağı məhsuldarlığa malikdir. Həddən artıq buxarlanma həmçinin məşəlin yaratdığı səsi də artıra bilər.

6.4.3.6.4 Fitilli- alışma paneli, alışma üçün alov cəbhəsi yaranmasından istifadə edən hər hansı məşəl sisteminin ayrılmaz hissəsidir. Alov cəbhəsi generatoru paneldən alışqan hava və yanacaq qaz qarışığı ilə fitilə gələn alışma xəttini doldurur. Bundan sonra qarışğı və fitili alışdırmaq, borularla alov cəbhəsi göndərmək üçün panelə qığılcım verilir. Bu panellər mexaniki qaydada istismar edilə bilər və ya fitildənalovunçıxması aşkar edildikdə,fitilin təkrar alışması üçün avtomatlaşdırıla bilər. Alov cəbhəsinin yayılmasını tələb etməyən elektron alışma sistemləri də istifadə edilir. Bu sistemlər səciyyəvi olaraq fitil qazını fitilin özündə alışdırır. İstifadəçiyə məsləhət görülür ki, oxşar zavodlarda əldə edilmiş təcrübə əsasında konkret tətbiq üçün məşəl alışdırma sisteminin seçilməsini qiymətləndirsin.

6.4.3.6.5 Fitilin başlığında quraşdırılmış termocütlər, fitil başlığında ionlaşma və uzaqdan akustik, infraqırmızı və ya optik monitorlar fitilə nəzarətə dair bir sıra nəzarət metodları mövcuddur,. Təcrübə göstərmişdir ki, yüksək temperatur ekspozisiyası nəticəsində termocütlər nasaz olur. İstifadəçi fitilə nəzarət sistemini konkret tətbiq üçün müvafiq təcrübəyə əsaslandırmalıdır. Fitilə nəzarət sisteminin layihəsinə dair əlavə məlumatları APİ Std 537 –dən əldə etmək olar.

6.4.3.6.6 Təyyarə xəbərdarlıq nişanları adətən yalnız o zaman tələb olunur ki, məşəl hündürlükləri 61 m (200 fut)-dan yüksək olur və ya dayaq aeroporta yaxın olur. Tələb olunan işıqların növü və sayı adətən tənzimlənir. İstifadə üçün işıqların növünü müəyyən edən zaman texniki xidmət girişinə xüsusi diqqət yetirilməlidir.

6.4.3.6.7 Məşəl sistemindəki mayeni qazdan ayırmaq üçün və qəza zamanı məhdudlaşdırılan mayenin maksimal miqdarını tutmaq üçün bəzi məşəl sistemləri baraban separatoru tələb edir.

Baraban separatorları səciyyəvi olaraq məşəl dayağının və ya hər hansı maye cəftəsini yuxarı xəttindəki əsas məşəl xəttində yerləşir. Əgər xüsusi avadanlıq və ya texnoloji qurğular zavodda yerləşirsə və bunlar məşəl kollektoruna iri miqdarda maye buraxırlarsa, baraban separatorlarının bu halda batareya hüdüdlarında yerləşdirilərək bu mayeləri toplaması arzu olunandır. Bu, əsas məşəl baraban separatoru ölçüsünün müəyyənləşdirilməsi tələblərini azaldır və eləcə də məhsulun bərpasını sürətləndirir.

Ümumiyyətlə, məşəl kiçik maye damcılarını saxlaya bilər. Lakin, normal alov parıltısı xaricində alovun qarşısını almaq üçün, 300 µm – 600 µm –dən çox olan damcıların ayrılsındabaraban separatoru tələb olunur ki,. Əgər avadanlıq baraban separatoru əsas məşəl separatoru vasitələrinin yuxarı axınında təmin edilərsə, bu barabanlar səciyyəvi olaraq diametri 600 µm-dən iri damcıları ayırmaq üçün kifayət qədər ölçüyə malik olur. Avadanlıq baraban separatorunun səmərəli istismarı əsas məşəl baraban separatoru və vasitələri üzrə ölçü tələblərini azaldır. Bax bənd 7.3.2.1.

Məşəl baraban separatorunun maye tutumu maye ayrılmasının nəzərə tutulmuş dərəcəsi üzrə maksimal səviyyəni aşmadan qəza zamanı ayrıla biləcək mayenin miqdarının nəzərə alınmasına əsaslanır. Bu tutum həmçinin nasoslanmamış baraban daxilində əvvəlcədən toplanmış hər hansı mayeni də nəzərə almalıdır. Davam gətirməmüddətləri istifadəçilər arasında fərqlidir, lakin əsas tələb 20-30 dəqiqə qəza ayrılması üzrə kifayət qədər həcmin təmin olunmasıdır. Daha uzun tab gətirmə müddəti o halda tələb olunur ki, axının saxlanması üçün daha uzun müddət lazım olsun.

Ölçü mülahizələrinin tərkib hissəsi kimi başa düşmək vacibdir ki, maksimal buxar buraxılması maksimal maye ilə üst-üstə düşməyə bilər. Buna görə də baraban separatoru ölçüsü həm maksimal buxar ayrılması halının, həm də maksimal maye miqdarı ayrılması halının nəzərə alınması vasitəsi ilə müəyyən olunmalıdır.

6.4.3.7 Toksik qazların məşəldə yanması

Toksik qazların məşəldə yanması xüsusi mülahizələr tələb edir. Bəzi informasiyaları Kimyəvi maddələr İstehsalçıları Assosiasiyası (KİA) vasitəsi ilə Ətraf Mühitin Mühafizəsi (ƏMM) Agentiliyinin sponsorluq etdiyi sınaq proqramından almaq olar. Düzgün istismar edilən məşəldə müəyyən yanar toksik materialın məhv edilmə məhsuldarlığı 98 % diapazonunda ola bilər (99).

Məşəldə yanan qazlardan və istifadə edilən məşəldən asılı olaraq, minimal yol verilən xalis aşağı isitmə qiyməti 7,5 MJ/m - 11,2 MJ/m (200 Btu/Scf - 300 Btu/Scf) diapazonunda olmalıdır. Əgər xalis aşağı isitmə qiyməti bu diapazondan aşağı düşərsə, xüsusi məşəl layihəsi tələb oluna bilər (bax bənd 6.4.3.2.8).

Məşəldə alov olmayan zaman təhlükəsiz istismarını təmin etmək üçün təhlükəli komponentlər üzrə yer- səviyyəli konsentrasiya hesabalamaları aparılmalıdır, bu zaman məşəlin yalnız ventilyasiya çıxışı kimi fəaliyyət göstərdiyi hesab edilir. Yer – səviyyəli ekspozisiyanı yüngülləşdirmək üçün digər qoruyucu vasitələr lazım ola bilər. Toksik qazlar məşldə yananda etibarlı, davamlı fitilə nəzarət əhəmiyyətli hesab edilir.

6.4.3.8 Tullantı yandırma çuxuru

Tullantı yandırma çuxurları normal olaraq maye karbohidrogenləri və natamam yanma nəticəsində yaranmış digər qüsurlu materialları tutmaq üçün quyu və ya bəndlənmiş sahələr tələb edir. Zəif layihələndirilmiş və ya saxlanmış tullantı yandırma çuxurundan maddələrin çıxması yeraltı su mənbələrində təhlükə yarada bilər.

6.5 Aşağı təzyiqli sistemə boşaltma

Məhdudlaşdırılmış materialın eyni və ya başqa bir sistemə daha aşağı təzyiqdə buraxılması təhlükəsiz və qənaətcil metoddur, bu şərtlə ki, qəbul edən sistem əlavə yük üçün layihələndirilmiş olsun.

6.5.2 Kanalizasiya borusu

Təzyiq məhdudlaşdırma cihazlarından qeyri-uçucu maye boşalmaları borularla kanalizasiya drenaj kanallarına birləşdirilə bilər, bu şərtlə ki, kanalizasiya sistemi müvafiq tutuma malik olsun, düzgün kipləşdirilmiş və ventilyasiyalı olsun. Dəyişkən, toksik və ya isti axıntıların kanalizasiya borusuna buraxılmasına xüsusi diqqət yetirilməlidir.

Seçilmiş xüsusi texnoloji qurğu növü yüksək təzyiqli sistemdən məhdudlaşdırılmış materialı təhlükəsiz şəkildə qəbul edə bilən aşağı təzyiqli proses sisteminin olub – olmamasını müəyyən edir. Bu, adətən maye məhdudlaşdırılmasına aiddir (məsələn, sorma tərəfinə boşalan nososun boşaltma tərəfindən azaldılan maye). İstifadə edilən klapanın növünün seçilməsi (yəni, taraz və ya ənənəvi klapan) aşağı təzyiqli sistemin əks təzyiqindən (davamlı, dəyişən və ya qurma) asılıdır.

6.6 Mayelərin və kondensasiya oluna bilən buxarların atılması

Bənd 6.3 – 6.5-də əhatə olunmayan mayelər və kondensasiya oluna bilən mayelər üzrə tullantı sisteminin seçilməsi bənd 6.6.2 – 6.6.5 -də əhatə olunan müddəalar əsasında müəyyən olunur.

Yalnız torpaq sahəsi planının və ayrı – ayrı təzyiq azaltma cihazların məlumatlarının hərtərəfli tədqiqatı xüsusi zavod üçün arzu olunan sistemi müəyyən edə bilər. Bənd 6.6.2.2. – 6.6.2.4-də verilən temperatur problemlərinin öhdəsindən gəlmə metodlarının məhdud olması nəzərdə tutulmamışdır. Onlar sadəcə boşalmaların ayrılamsı prinsipini göstərmək üçün qeyd edilmişdir.

6.6.2.2 Mühit temperaturu

Mühit temperaturunda olan qeyri-uçucu mayelər,onlarınregenerasiya olunduğu çuxura boşalan ayrıca, qapalı azaltma kollektoruna boşaldıla bilər. Uçucu və ya qeyri-uçucu mayelər müntəzəm, qapalı tullantı sisteminə alternativ olaraq boşaldıla bilər. Maye məşəldən əvvəl baraban separatorunda ayrılır (əlavə məlumat əldə etmək üçün bax bənd 7.3.2.1).

İsti mayelər və buxar aşağıdakı a) – c) bəndlərində verilmiş metodlardan biri vasitəsi ilə soyudula və kondensasiya oluna bilər.

a) İsti kondensasiya oluna bilən karbohidrogen buxarları və ya maye buraxan təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazlar kəskin soyutma barabanına birləşən ayrıca kollektora borularla birləşdirilə bilər. Bu xidmətdə kəskin soyutma məhdudlaşdırma axınının temperaturunu azalda bilər və avadanlığın aşağı axını ilə daha az xərc tələb edən maddələrin keçməsinə imkan verir. Soyutma həmçinin az dəyişkən komponentlərin bəzilərini kondensasiya edir və atmosferə isti kondensasiya oluna bilən buxarların buraxılmasını azaldır və ya qarşısını alır. Kəskin soyutma barabanı elə bir kameradır ki, barabandan azalmış sürətlə keçən isti boşaldılmış qazlar vasitəsi ilə aşağıya doğru kəskin soyutma mayesini sprey etmək üçün təchiz edilmişdir. Kəskin soyutma axıntısı su, qazoyl və ya digər uyğun maye ola bilər. Kəskin soyutma mayesi sonradan çıxarılmaq üçün barabanın dibində toplanır.

Kəskin soyutma barabanının bir növü tərkibində ekran olan şaquli kameradır, o, ventilyasiya çıxışına və ya məşələ konus şəkilli keçid vasitəsi ilə birləşdirilir. Kondensasiya oluna bilən karbohidrogen materialı ekranlardan aşağıdakı barabana verilir. Su ekrandan yuxarıdakı barabana, kəskin soyutma barabanına verilən karbohidrogenin temperaturundan və miqdarından asılı olan qiymətlə verilir. Ekranlara suyun səpilməsi karbohidrogen buxarını qızdırdıqdan sonra soyudur və kondensasiya edir, tutulmuş karbohidrogen mayesini ayırır və barabanın dibində toplanmış karbohidrogen mayesini soyudur. Kondensasiya edilməmiş buxar və yaranmış buxarlar ventilyasiya dayağından keçir və ya məşəl sisteminə daxil olur (Bax şəkil D.2 və D.3).

Kəskin soyutma barabanının ölçüsü 7.3.2.3.2 – ci bənddə müzakirə olunur. Buxarların kəskin soyudulması ilə yanaşı, baraban səciyyəvi olaraq, buxar- maye ayrılmasını, maye saxlanması və tullanması üçün tələb olunur. Əgər kəskin soyutma barabanı çoxsaylı məhdudlaşdırıcı cihazlardan və ya içəridə bağlanmalardan ibarət kollektor şəbəkəsinin tərkib hissəsi olarsa, onda əlavə layihə təlimatı əldə etmək üçün 6.7 və 7.3.4 bəndlərə bax.

b) Birləşmiş təzyiq azaltma sistemi hal-hazırda layihələndirmədə istifadə edilmir. Atmosferə çıxan, kondensasiya oluna bilməyən qazlar mövcud olduqda onun istifadəsinə və yerinə diqqət yetirilməlidir. İsti mayenin soyuması və soyuq mayenin iri obyektdəsualtı boşalma vasitəsi ilə buxarın kondensasiyası, eyni texnoloji qurğuda aşağı təzyiqli sistemə tullantı metodu kimi nəzərə alındıqda, məhdud faydalı olur. Təsadüfi hallarda, buxar boşaldılanları yanmayan hala gətirmək üçün kifayət qədər iri miqdarda çirkləndirici ilə qarışır. Bu cür layihələndirmədə ağır karbohidrogenlərlə işləyən blokdakı təzyiq azaltma sistemi ümumiyyətlə, ikili məqsədə xidmət edir: təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazlar üçün tullantı sistemi və soba ilə kameralar üçün itmə və ya üfləmə kimi.

Sualtıboşalma sistemi elə azaltma sistemdir ki, o, su ilə dolu çuxurda suya batırılan paralel qollarlabirləşir. Dəliklər öz uzunluğu boyunca qollarınaltında kəsilir, maksimal agitasiyaya, soyutma və kondensasiya səviyyəsinə çatmaq üçün aşağı axını boşaldılmış axına verir. Üfləmə sistemindən istifadə edən zaman çuxurdakı maye səviyyəsinin saxlanması təmin edilməlidir. Tullantı bu çuxurdan ayırıcıya drenaj olunur ki, burada da yağ və kondensasiya olunmuş buxarlar sudan çıxarılır.

c) Örtük və boru tipli istilik dəyişdiricilərindən və ya spiral boru soyuducularından istifadə soyudulmuş və ya kondensasiya olunmuş materialın dərhal ayrılması imkanına malikdir. Bundan başqa, spiral boru (qəza soyuducusu) soyuducusu bir qədər istiliyi götürə bilər ki, bu da soyutma suyu axmayan zaman, qəza hallarında arzu olunandır.

6.6.2.4 Soyuq temperatur

Aşağı temperaturlu axıntılar isti axınlar üçün müəyyən olunanlara oxşar olan mülahizələr tələb edirlər, bu xüsusilə də, alçaq temperaturda qaynayan mayelərin tullantı sistmeinə daxil olması ehtimalı olduqda yaranır. Maye azalmış təzyiqdə qaynadığı üçün avtomatik soyuma baş verir. Əgər taraz temperatur kifayət qədər aşağı olarsa, aşağı temperatur üçün nəzərdə tutulmuş materiallardan hazırlanmış borular və barabanlar zərif sınma riskini aradan qaldırmaq üçün tələb olunur (100). Bu hallarda, ya tamamilə ayrıca aşağı temperatur sisteminə ya da mayenin ayrılacağı ayırıcı barabanına kimi axın çatana qədər izolyasiyaya xüsusi diqqət yetirilməlidir. Barabandan ventilyasiya olunan buxarlar əksər hallarda digər tullantı sistemləri ilə təhlükəsiz şəkildə birləşir, bu o zaman baş verir ki, maye olmadığı zaman ətraf mühitdən istilik götürmə (boru sisteminin) temperaturların təhlükəli aşağı səviyyəyə düşməsinin qarşısını alır.

6.6.3 Təhlükəli xassələr

Toksik, turşu, qələvi və korroziv xassələri olan materialın təhlükəsiz atılması zamanı xüsusi tullantı sistemində neytrallaşdırma, sovrulma və ya reaksiya tələb oluna bilər. Təhlükəsiz səviyyəyə kimi hava və ya su ilə durulaşma, bəzi hallarda kafi ola bilər.

6.6.4 Suvaşqanlıq və bərkimə

Mayelər və kondensasiya oluna bilən buxarlar üzrə tullantı sisteminin seçilməsi zamanı yüksək suvaşqan və ya bərk maddələrin yaranmasına diqqət yetirilməlidir. Bu materiallar üzrə tullantı sisteminin layihələndirilməsi klapanların və basma boruların isinməsini tələb edə bilər. Tullantı sisteminin təhlükəsiz isitismarına mane ola biləcək qatranın, polimerlərin, koks və buzların yaranmasına da layihələndirmə zamanı baxılmalıdır.

6.6.5 Qarışma qabiliyyəti

Materialın su ilə həll olunma və qarışma qabiliyyəti, emulsiyaların formalaşmasının qarşısının alınması tullantı sisteminin seçilməsi zamanı nəzərə alınmalıdır.

6.7 Ümumi ventilyasiya ştabeli vasitəsi ilə tullantı

6.3 – cü bənddə qeyd edilən ümumi prinsiplər həmçinin, ümumi ventilyasiya ştabeli və ya separator, kəskin soyutma, üfləmə, qaz təmizləyicisi və ya mayenin toplandığı, buxarın isə ümumi ventilyasiya ştabeli vasitəsi ilə boşaldığı digər bir baraban vasitəsi ilə birbaşa atmosferə ventilyasiya olunan, ümumi kollektor qoluna boşalan çoxsaylı məhdudlaşdırıcı cihazların daxil olduğu layihələrə şamil olunur. Xüsusilə də, bu sistemlərin qiymətləndirilməsinin zəruri olması mülahizələrinə aşağıdakılar daxildir:

a) hesabi yüklərin müəyyən olunmasına dair təlimat bənd 7.1–də verilmişdir;

b) təzyiq azaltma qol sisteminin layihəsi bənd 7.2.3 və 7.3.1.3 – də göstərilmişdir;

c) maye tullantı seçimlərinə dair təlimat bənd 5.23 və 6.6-da göstərilmişdir.

Bu sistemlər geniş miqyaslı təzyiq azaltma yükləri ilə işlədiyi üçün, nəticələrin qiymətləndirilməsində həm hesabi yükləri əks etdirən ssenarilər, həm də alçaq boşalma sürəti ilə nəticələnən kiçik ayrılmalar və nəticədə şırnağın təhlükəli konsentrasiyada yer səviyyəsinə düşməsinə olan böyük meyllilik qiymətləndirilir. Ventilyasiya ştabelinin spesifikasiyasına və yerinə dair təlimat bənd 7.3.4 – də verilmişdir. Qeyd edək ki, bənd 6.3.2 – də qeyd edilən təlimat yalnız atmosferə boşalan ayrı – ayrı məhdudlaşdırıcı cihazın quyruqlu borularına şamil olunur.

DİQQƏT: Təzyiq boşaltma hallarının biri və ya bir neçəsi ilə və ya boşalmalarla bağlı buxar buludunun partlaması təhlükəsi olarsa, aşağıdakılardan biri istifadə edilir:

- Məşəllə tullama (bax bənd 6.4);

- Aşağı təzyiq sisteminə boşalma (bax bənd 6.5);

- YİMS – in tətbiqi (bax Əlavə E);

- Müvafiq təzyiq azaltma hallarının aradan qaldırılması (avadanlığın təkrar layihələndirilməsi və s).

İstifadəçi buxar bulud partlayışından başqa təhlükəni qiymətləndirməlidir və müvafiq azaldılma tədbirləri təyin etməlidir.

7.1 Sisteminhesabi yükünün tərifi

7.1.1.1 Utilizasiya sistemi hesabi yüklərinin işlənməsinin ümumi prosesi texnoloji proseslərdən, əməliyyatlardan, cihazlardan və digər mühəndislik qaydalarından məlumatların verilməsini tələb edən kompleks bir prosesdir. Utilizasiya sisteminin hüdudlarına borular, kameralar və məhdudlaşdırıcı cihaz çıxışından tutmuş yekun tullantı nöqtəsinə kimi digər avadanlıq daxildir. Utilizasiya sisteminin həcminin müəyyənləşdirilməsi məhdudlaşdırıcı cihazın işinə təsir edə bilər (yəni, reduksiya klapanı üzrə əks təzyiq, normadan kənarlaşma və s).

7.1.1.2 Birtərəfli zərər halları üzrə ayrı – ayrı cihazlardan alınmış tələb olunan azaltma qiymətlərinin məlum olmasına baxmayaraq, tullantı sisteminə birgə təsirlərin müəyyən olunması vacibdir, misal üçün:

a) Enerjinin itməsi nəticəsində soyutma suyunun və/və ya NÖC hava kompressorunun itməsi;

b) Aşağı axın sütunundan proses təkrar qaynama istiliyinin itməsi;

c) Alət havasının itməsi enerjinin itməsinə səbəb olmaya bilər, lakin enerjinin itməsi birbaşa NÖC havasının itməsinə səbəb ola bilər.

d) Alət təsirləri (əlverişli və ya əlverişsiz) kompleks analiz tələb edə bilər;

e) Yük azaltma qiymətləri.

7.1.1.3 Utilizasiya sisteminin hesabi yüklərinin müəyyən olunmasında aşağıdakı ümumi mərhələlər vardır.

a) Başlanğıc nöqtəsi olaraq, utilizasiya sisteminə boşalan ayrı –ayrı məhdudlaşdırıcı cihaz və bənd 4-də qeyd edilmiş hallar üzrə tələb olunan məhdudlaşdırma yüklərinin müəyyən olunması. Təzyiq – idarəetmə klapanları və qəza təzyiq aşağı salma klapanlarından potensial Utilizasiya sistemi yüklərinin nəzərə alınması.

b) Vahid halların hansı təzyiq sistemlərinə birlikdə təsir etməsinin müəyyən olunması (bax bənd 7.1.2 ).

c) Bu hallarda tullantı sisteminə maksimum gedən yükün müəyyən olunması (bax bənd 7.1.3).

d) Tullantı sisitemi üzrə hesabi yükün müəyyən olunması (bax bənd 7.1.4).

7.1.2 Təzyiq sistemindən verilən yüklər

Məhdudlaşdırma tələblərinin müəyyən olunması zamanı nəzərə alınmalı olan hallar bənd 4-də müzakirə olunur. Sistem yükünün müəyyən olunması üçün iki və ya daha çox əlaqəsiz halların eyni zamanda baş verməsini nəzərə almaq zəruridir. Məsələn, daşıyıcının nasaz olması ilə eyni zamanda təsadüfən klapanın bağlanması səciyyəvi olaraq nəzərə alınmır. Buna görə də, analizdə əsas diqqət ayrı – ayrı başlanğıc hadisələrə və nəticədə yaranan təsirlərə yetirilməlidir.

Əsas enerji daşıyıcıların, məsələn eletkrik enerjisi və soyutma vasitəsinin nasaz olması hallarına dair xüsusi araşdırma aparılması tələb olunur. Elektrik enerjisinin, buxarın, soyutma vasitəsinin, qızdırma vasitəsinin və ümumi zavoda NÖC havasının gəlməsinin qismən nasazlığı və ya tam nasazlığı nəzərə alınmalıdır. Elə hallar vardır ki, burada qismən nasazlıqlar tam nasazlıqlardan daha çox yükün yaranması ilə nəticələnir. Bu növ araşdırma elektrik enerjisi kəsilməsi ilə bağlı olaraq, ümumi şəkildə bir şinin nasazlığına əsaslanan hesabi qiymət ilə nəticələnir, baxmayaraq ki, ümumi paylama mərkəzinin və ya giriş xəttinin itməsi hesabi qiyməti tənzimləyir.

Daşıyıcıların qarşılıqlı əlaqəsi də nəzərə alınmalıdır. Məsələn, enerjinin itməsi NÖC havasının, buxarın, qızdırma vasitəsinin və/və ya soyutma vasitəsinin itməsi ilə nəticələnə bilər. Soyutma vasitəsinin və ya qızdırma vasitəsinin nasazlığının analiz olunmasının ən geniş yayılmış əsası ümumi təchizatın nasazlığıdır. Hava təchizatının davam etməsinə imkan verən şərait, məsələn fasiləsiz mənbədən avtomatik qida və ya çoxsaylı kompressor mənbəyi təchizatı təmin edilməsi şəraiti olmasza, NÖC havası nasazlığı ümumi şəkildə zavod miqyaslı nasazlıq hesab edilir. Elektrik və ya elektron alətlərə zavod enerjisinin gəlməsinin kəsilməsi də nəzərə alınmalıdır, baxmayaraq ki, kifayət qədər etibarlı ehtiyat enerji təchizatına (məsələn, fasiləsiz enerji verilişi) qiymət verilməlidir.

Yanğına məruz qalma zamanı kombinəazaltma yüklərinin müəyyən olunması üçün yanğının ehtimal olunan maksimal dərəcəsi hesablanmalıdır. Konservativ yanaşma olaraq, tənzimləyici hər hansı faktorun olmadığı zaman yanğın təsir sahəsinin nəzərə alınması əksər hallarda 230 m - 460 m (2 500 ft - 5 000 ft) ilə məhdudlaşır. Təfərrüatlı analiz daha kiçik yanğın təsir sahəsini göstərə bilər. Təfərrüatlı analizə vasitələrin faktiki planının nəzərə alınması, yanan maddələrin mənbələrinin yeri, drenajın təminatı və təbii maneələrin təsirləri daxildir.

Yalnız yanar qazlarla işləyən avadanlıqların, yanar və ya alışqan mayelərin buraxılması tökmə sahəsi yanğına səbəb olan zaman, yaranan yanğınlardan daha lokal yanğın yaratması nəzərə alınır.

7.1.3 Utilizasiya sistemləri üçün hesabi yükün müəyyən olunması

Maksimal potensial yük hər bir ümumi – rejimli hal üzrə həmin halda yaranacaq ayrı – ayrı sistem yüklərini əlavə etməklə hesablanmalıdır. Ümumi rejimli hal üzrə təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazlar, qəza təzyiq azaltma klapanları və/və ya digər klapanlar (məsələn, təzyiq nəzarət ventilyasiya klapanları) daxil olmaqla, hər bir ayrıca sistem üzrə yüklərin layihəçi tərəfindən müəyyən olunması zəruridir. Təsdiq etmək lazımdır ki, təzyiq-idarəetmə klapanları və ya təzyiq azaltma klapanları olan sistemlər təzyiqi reduksiya cihazının açılış təzyiqindən aşağıda saxlaya bilər. Bu hallarda, təzyiq məhdudlaşdırma cihazından çıxan yükün təzyiq – idarəetmə klapanları və ya təzyiq aşağı salma klapanlarından çıxan yükə əlavə olaraq, məşəl yükünə daxil edilməsi zəruri deyildir. Nəzərə almaq lazımdır ki, bu hallarda təzyiq – idarəetmə klapanları və ya qəza təzyiq aşağı salma klapanlarından yaranmış utilizasiya sistemi yükü təzyiq məhdudlaşdırma cihazı üzrə hesablanmış yükdən iri ola bilər. Məsələn, azaltma təzyiqində təkrar qaynama temperatur lingi azaltma yükü ilə nəticələnmir, lakin təzyiq – idarəetmə tənəffüs klapanı elə təzyiqdə açılır ki, təkrar qaynama yenə də utilizasiya sisteminə buxar yükü yaradıb verə bilər.

Təzyiq – idarəetmə klapanları və ya qəza təzyiq azaltma klapanlarından maksimal axın birinci dəfə açıldığı zaman klapanın yuxarı axınındakı gözlənilən maksimal təzyiqlə məhdudlaşır. Layihəçi həmin maksimal gözlənilmə təzyiqi, təzyiq – idarəetmə klapanları və ya qəza təzyiq aşağı salma klapanlarının açıldığı ssenarilərə baxmaqla müəyyən edir. Əgər hərəkət planında reduksiya klapanı müəyyən təzyiqinə və ya tam məhdudlaşdırma təzyiqinə təzyiq – idarəetmə klapanları və ya qəza təzyiq azaltma klapanlarının açılmasından əvvəl çatan kameralar olduqda onda bu təzyiqlər layihələndirmənin əsası kimi isitfadə edilməlidir. Əgər ssenaridə heç bir anormal təzyiq yığılması, təzyiq – idarəetmə klapanları və ya qəza təzyiq azaltma klapanlarının açılmasından əvvəl gözlənilməzsə, onda maksimal normal işçi təzyiqin layihə əsası kimi istifadə edilmə ehtimalı vardır. Təsdiq etmək lazımdır ki, təkrar bağlana bilən təzyiq azaltma cihazları eyni avadanlığa və ya kameraya birləşmiş basma klapanlarına əlavə yük verməyə bilər.

Əgər buxar təzyiqinin aşağı salınması klapanı mühafizə olunan avadanlıqda normal axın qiymətini keçərsə və ya təzyiqin aşağı salınması qiyməti avadanlıqdakı normal axınlara əlavə olarsa, mayenin əhəmiyyətli dərəcədə tutulması baş verə bilər.

Tullantı sisteminin layihə əsasının maksimal kütlə yükünə əsaslanması zəruri deyildir, çünki axıntı xassələrinin təsiri olur. Məsələn, sistemdə axın zamanı ən böyük təzyiq itkisi yaradan axın ən yüksək kütlə axını olmaya bilər. Buna görə də 12,6 kq/san (100000 funt/saat) buxarın 19 nisbi molekulyar kütlə ilə 149 °C (300 °F) temperaturda axını daha böyük təzyiq itkisi yaradır və buxarın 44 nisbi molekulyar kütlə ilə 38 °C (100 °F) temeperaturda 18,9 kq/san (150000 funt/ saat) axınından daha böyük “yük” olur. Həmçinin, müxtəlif hərəkət planlarıqollar, baraban separatorları, məşəl dayaqları və s. kimi ayrı – ayrı komponentlər üzrə layihələndirməəsasını təyin edə bilər.

7.1.4 Utilizasiya sistemi hesabi yükünün optimallaşdırılması

Bir neçə vasitəni bənd 7.1.3-də hesablanmış qaydada tətbiq edərək, maksimumdan daha kiçik olan utilizasiya sistemi layihəsini müəyyən etmək olur. Bənd 7.1.4.2 və 7.1.4.3-də qeyd edilən üsullardan istifadə, xüsusilə də birlikdə, müfəssəl analiz tələb edə bilər və çox kompleks ola bilər.

7.1.4.2 Dinamik sistem yükünün modelləşdirilməsi

Dinamik sistem yükünün modelləşdirilməsi istifadəçiyə imkan verir ki, utilizasiya sisteminin hidravlik məhsuldarlığını müəyyən etmək üçün ayrı – ayrı sistem pik yüklərinin vaxtını proqnoz etsin. Müxtəlif vaxt intervalları utilizasiya sisteminin fərqli hissələri üzrə pik nöqtələr hesab olunmalıdır və müxtəlif vaxtlarda baş verməlidir. Dinamik sistem yükünün modelləşdirilməsi ayrıca dinamik sistem modelləşdirməsindən fərqlidir (bənd 5.22-də müəyyən edilmiş qaydada), çünki dinamik sistem yükü çoxsaylı azaltma vaxtını nəzərə aldığı halda, dinamik sistem modelləşdirməsində əsas diqqət digər azaltma yüklərinə vaxtın təsirini nəzərə almadan bir sistemdənçıxan pik yükün müəyyən olunmasına yetirilir. Sinfaza rejimi zamanı (yanğın və ya əsas daşıyıcının nasazlığı) bütün zədələnən təzyiq sistemləri eyni zamanda tam təzyiq azaltma şəraitinə çatmır və bütün zədələnmiş sistemlər eyni müddətə öz yüklərini saxlamaq imkanına malik olmur. Dinamik sistem yükünün modelləşdirilməsi ayrıca sistem dinamik modelləşdirməsindən daha çox həssaslıq araşdırması aparılmasını tələb edə bilər, çünki utilizasiya sistemi üzrə birgə pik yükün ayrıca təzyiqli sistemin pik yükü zamanı baş verməsi mütləq deyildir.

7.1.4.3 Yük azaltma qiymətləri

Yük azaltma qiymətlərinə HIPS (bax Əlavə E) operator müdaxiləsi, əsas proses nəzarəti və s. daxildir. Bənd 4.2-də müəyyən edilmiş qaydada utilizasiya sisteminin hesabi yüklərinin azaldılması üçün bəzi əlverişli NÖC cavab reaksiyasına qiymət verilə bilər. Qəza sistemlərinin əlverişli cavab reaksiyasına görə xüsusi yükün istisna edilməsi qərarında tətbiq edilən qəza sistemlərinin sayı və etibarlığı nəzərə alınmalıdır. Yükəsk SIL qiymətləri olan təhlükəsizlik sistemlərinin (bax bənd 3.66 və 3.67) funksiyasının sadə alət qəza sistemlərindən və ya texnoloji prosesin idarə olunması cihazlarından daha çox ehtimalı vardır. Bir yanaşma istifadəçinin qəza sistemi etibarlığı əsasında, təyinatı üzrə işləməyən bu sistemlərin faiz dərəcəsini müəyyən etməsidir. Bundan sonra, istifadəçi hansı qəza sisteminin nasaz olduğunun hesab edildiyini müəyyən edir. Bir qayda olaraq, ən yüksək yüklərə və/və ya əks təzyiqlərə əlavələr edən alət sistemlərinin nasaz olduğu hesab edilir. Bu yanaşmanı həyata keçirərkən istifadəçi müvafiq layihələndirməni təmin etmək üçün ümumi azaltmaya təsir edən çoxsaylı qəza sistemlərinin nasaz olması ehtimalı qiymətləndirilməlidir.

Sistem yüklərinin azaldılmasınıın vasitəsi olaraq istifadəçi müdaxiləsi üçün mövcud reaksiya vaxtı və qabiliyyəti də nəzərə alına bilər. Bunu edən zaman, istifadəçi təzyiqin enməsi zamanı istifadəçiyə hansı başqa tələblərin qoyulduğunu nəzərə almalıdır. Operatorun müdaxiləsi qiymətləri ayrı – ayrı sistem azaltma yükünün müəyyən olunması (bax bənd 5.4) zamanı artıq verilmiş olur və mühüm təzyiq enməsi pozuntular operatorun çoxsaylı siqnalizasiya şəraitinə cavab verməsi tələb olunur.

Sistemin azaltma yükünə–reduksiyasına etibar edilmənin əsası dəqiq şəkildə qiymətləndirilməli və müvafiq layihə təmin edilməlidir. Sistemin azaltma yükünə–reduksiyasına etibar edilməsinin məqbulluğunun qiymətləndirilməsinin bir metodu tullantı sistemi məhsuldarlığının bötüvlükdə kəmiyyət qiymətləndirməsidir. Bu metodda həddindən artıq təzyiq halları və ayrı – ayrı azaltma yüklərini azaldan və ya aradan qaldıran qoruyucu vasitələrin etibarlılığı nəzərə alınır. Bu kəmiyyət yanaşmasında ehtimal olunan utilizasiya sistemi yükləri, ehtimal olunan hidravlika və ehtimal olunan avadanlığın həddən artıq təzyiqi hesablanır. Sistem məhsuldarlığı istifadəçinin qəbul meyarına əsaslanır.

Yüklərin müxtəlif kombinasiyaları bütün aidiyyəti hallar üzrə təyin olunduqdan və bütün təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazlar üzrə uyğun yol verilən əks təzyiq müəyyən olunduqdan sonra utilizasiya sisteminin seçilməsi davam edə bilər. utilizasiya sisteminin seçilməsinə təsir edən faktorlar bənd 6 -da müzakirə edilmişdir.

Utilizasiya sistemi və ya sistemlərinin sxeminin seçilməsi zamanı təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazların alışan mayelər buraxdığı və ya soyuq maye ilə isti buxar kombinasiyasının mayenin buxarlanmasına səbəb olduğu hallara xüsusi diqqət yetirilməlidir. Bu cür hallar azaltma yüklərindən əlavə buxar yüklərinin yaranmasına səbəb ola bilər (avtomatik – soyuma qabiliyyətinə malik olan mayelərlə iş zamanı xüsusi mülahizələr haqqında informasiya almaq üçün bənd 6.6.2.4-ə bax).

Tələb olunan azaltma qiymətinin və ya təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazların nominal gücünün qoların və əsas kollektorun layihəsində necə istifadə edilməli olduğunu müəyyən etmək üçün Cədvəl 12 – dən istifadə etmək olar (əgər uyğundursa).

Cədəl-12 Təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazların yanları və tullantı sistemləri kollektorları üzrə layihə əsası

Qol/işlənmiş qazborusu

Əsas kollektor (əgər uyğundursa)

Yaylı, pilotla-idarə olunan reduksiya klapanı

Reduksiya klapanı nominal gücü

Tələb olunan azaltma qiyməti

Modulyasiya - pilotla-idarə olunan reduksiya klapanı

Tələb olunan azaltma qiyməti

Tələb olunan azaltma qiyməti

Yayla - idarə olunan reduksiya klapanı

Reduksiya klapanı nominal gücü

Tələb olunan azaltma qiyməti

Qoruyucu element (müstəqil)

Tələb olunan azaltma qiyməti

Tələb olunan azaltma qiyməti

Bərkitmə ştifti (müstəqil)

Tələb olunan azaltma qiyməti

Tələb olunan azaltma qiyməti

a İstehsalçı ilə məsləhətləşmə aparın, çünki bəzi növ yayla - idarə olunan reduksiya klapanları bir qədər modulyasiya qabiliyyətinə malik ola bilər. Bu hallarda, tələb olunan azaltma qiymətindən istifadə edilə bilər.

b Sistemin mexaniki və hidravlik layihəsində nəzərə alınmalıdır ki, dəlikdən ani axın qiyməti, xüsusilə də məhdudlaşdırıcı cihazın ölçüsü həddən artıq olduqda, tələb olunan azaltma qiyməti keçə bilər.

c İstifadəçinin diqqətinə çatdırılır ki, əgər qolun layihələndirilməsi üzrə tələb olunan məhdudlaşdırma qiymətindən istifadə edilərsə (bax bənd 3.41), tələb olunan məhdudlaşdırma qiymətini artıran hər hansı proses dəyişiklikləri əks təzyiqi məqbul hədlərdən yuxarıya qaldıra bilər.

7.2.2 Vahid cihazlı utilizasiya sistemləri

Yalnız vahid reduksiya klapanı və ya vahid təzyiq azaltma klapanı,utlizasiya sisteminə biləşdirildikdə, çıxış da atmosferə, aşağı təzyiqdə işləyən digər sistemə və ya lokal məşələ ola bilər.

Əgər çıxış aşağı təzyiqli sistemə birləşdirilərsə, utlizasiya sistemindəki yol verilən təzyiq düşməsi ümumiyyətlə, aşağı təzyiqli avadanlığın maksimal yol verilən işçi təzyiqinə əsaslanmalıdır. Lakin, (a) azaltma yükü yaradan heç bir halın aşağı təzyiqli avadanlıq təzyiqini həddindən çox artırmadığını və (b) yüksək təzyiqli azaltma cihazının aşağı təzyiqli avadanlığın həddindən artıq təzyiqli olması ilə nəticələnmədiyini göstərmək mümkün olarsa (cihazın tələb olunan məhdudlaşdırma qiyməti), aşağı əks təzyiqdən (məsələn, aşağı təzyiqli avadanlıqdakı normal işçi təzyiq) istifadə edilə bilər.

Birbaşa atmosferə ventilyasiya çıxışı olan hər bir təzyiq məhdudlaşdırma cihazı normalda nisbi yüksək çıxış sürəti ölçüsünə malik ayrıca ventilyasiya borusuna malik olmalıdır; lakin, çıxış boruları təzyiq məhdudlaşdırma cihazından kiçik olmalı deyildir. Sistemin yaranmış əks təzyiqinə bütün təzyiq itkiləri, məsələn çıxış itkiləri, sürtünmə itkiləri və kinetik enerji itkisi daxildir.

Yaylı, idarə olunan reduksiya klapanları normalda klapanın nominal gücü əsasında əks təzyiqin hesablanmasına malik olur. Utilizasiya sisteminin layihəsinin bu hallarda uyğunluğu yoxlanmalıdır. Modulyasiyalı idarə olunan tipdən reduksiya klapanları xüsusi bir hal üzrə tələb olunan azaltma qiymətinə bərabər olan yüklər yaradır (101). Utilizasiya sisteminin ilkin layihəsi minimal olaraq tələb olunan azaltma qiymətinə əsaslanmalıdır.

Bir qayda olaraq, tələb olunan azaltma qiyməti məşəl kollektoru, məşəl ucluğu və yaylı reduksiya klapanları olan baraban separatoru layihəsi üçün istifadə edilir. Lakin, elə hallar ola bilər ki, tələb olunandan artıq axın qiymətinə rast gəlmək olar ki, bu da aşağı axın avadanlığın işinə təsir edir. Məsələn, əksər yaylı reduksiya klapanları qurma təzyiqində nominal gücün 50% - i və ya daha artığını boşaldır. Nəticədə, ilkin axın qiyməti tələb olunan məhdudlaşdırma qiymətindən yüksək ola bilər. Bu halda, nominal güc, axın qiymətininyuxarı həddi kimi istifadə oluna bilər ki, bu zaman da, zindanlar, termal oksidləşdiricilər və maye – cəftəsi barabanları kimi aşağı istiqamətli komponentlər layihələndirilir.

Bəzi yaylı reduksiya klapanları məhdud modulyasiya imkanlarına malikdir və ilkin olaraq nominal gücdə ventilyasiya oluna bilər; klapanın modulyasiya xüsusiyyətlərinə malik olub – olmadığını müəyyən etmək üçün istehsalçı ilə məsləhətləşin. Aşağı axın avadanlığın, xüsusilə kürəciklər və termal oksidləşdiricilərin layihələndirilməsində məhdudlaşdırma cihazının açıldığı yuxarı axın təzyiqinə əsaslanaraq meydana gələn yüksək təzyiqi nəzərə almalıdır. Borunun mexaniki layihəsində yüksək ilkin tutum nəzərə alınmalıdır.

7.2.3 Çoxsaylı cihazlıutilizasiya sistemi

Məşələ və ya uzaqdan atmosfer ventilyasiya borusundautilizasiya üzrə bir sıra təzyiq azaltma cihazları və ya təzyiqin aşağı salınması klapanları adətən qənaətcil xarakter daşıyır. Kollektorların konkret sxemi və çoxsaylı cihaz sistemi üzrə boruların istiqaməti normalda minimallaşdırma investisiya məsələsidir. Bu, sistem yüklərinin, əks təzyiq məhdudiyyətlərinin, xüsusi materiallara tələblərin və bənd 7.2.1 və 7.2.2-də müzakirə olunan digər layihə parametrlərinin nəzərə alınmasını tələb edir.

Birqurğuya xidmət göstərən çoxsaylı cihaz sistemində qənaətçilik, təhlükəsizlik və digər aidiyyəti faktorlar nöqteyi – nəzərindən, əksər hallarda müəyyən təzyiq azaltma və təzyiq aşağı salma axınlarının izolyasiya olunması arzu olunandır. Buraya aşağıdakı hallardan biri və ya bir neçəsi daxildir:

a) Korroziyalı maddələrin yaranması;

b) Sistemə birləşdirilmiş avadanlığın təzyiq səviyyələrindəki əhəmiyyətli fərqlər;

c) Boruların qeyri adi şəkildə yüksək və ya aşağı temperaturlara malik olmasına səbəb olan təzyiq azaltma və təzyiq aşağı salma axınları;

d) Reaktiv materiallar (bax bənd 6.2.1).

Kollektor sxemlərinin təyin oluması zamanı mühafizə olunan avadanlıq üzrə ayrıca sönmə və ya ayrıca texniki xidmət tələbləri nəzərə alınmalıdır. Adətən, təzyiq məhdudlaşdırıcı cihaz kollektorlarının bir iş sahəsindən əsas texniki xidmət sönmə işlərinin ayrıca aparıldığı digər sahəyə istiqamətləndirilməsi məsləhət görülmür. Bundan başqa, utilizasiya sistemlərindən ayrıca proses sahələrinə xidmət edən kollektorların izolyasiya olunması, ümumi proses sahəsində ayrı – ayrı təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazların izolyasiya olunmasından daha çox tövsiyə olunur.

Yanar buxarlarla işləyən çoxsaylı təzyiq məhdudlaşdırıcı cihaz, utilizasiya sistemlərindən texnoloji avadanlığın işə salınması zamanı ventilyasiya havası və ya buxarı kimi istifadə edilməməlidir. Proses ventilyasiyalarının çoxsaylı cihaz sisteminə birləşdirilməsi sistemdə alışqan qarışıqların kənarlaşdırılması və bu birləşmələrdən ventilyasiya üçün istifadəyə qarşı ciddi təlimatla müşayiət olunmalıdır.

Əksər çox cihazlı sistemlərin işinə müxtəlif hündürlüklərdən təzyiq azaltma cihazların boşalmalarını toplamaq aiddir. Ümumiyyətlə, qollar və kollektorlar elə təşkil edilməlidir ki, hər bir təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazdan çıxış maye trapına çevrilməsin. Bütün kollektorlarda mayenin içəriyə axması hesab edilməlidir və maye traplarının qarşısı alınmalıdır. Əgər qollar və kollektorların uzaqdan baraban separatoruna drenaj olunacağı şəkildə təşkil olunması mümkün olmazsa, lokal baraban separatoru tələb olunur. Normal olaraq, bu baraban separatorunun maksimal axın qiymətində səmərəli buxar- maye ayrılması həcminə deyil, maye buraxan hər hansı cihazdan maksimal maye keçməsini toplamaq həcminə malik olması zəruridir. Trapların və ya digər cihazların işçi mexanizmlərlə istifadəsinin qarşısı alınmalıdır.

Əgər işdə olan mayelərə nisbətən yüksək süzülmə nöqtəsi olan su və ya yağ olarsa, sistemdə bərkimənin yaranmasınının qarşısının alınması təmin olumalıdır. Oxşar olaraq, yüksək suvaşqanlıqlı mayelərin olması aşağı mühit temperaturuna qarşı xüsusilə, alət – impuls xətləri üzrə mühafizə tələb edir.

7.3 Utilizasiya sistemi komponentlərinin layihəsi

Tullantı borularının layihəsi İSO 15649 və mülkiyyətçi tərəfindən müəyyən olunmuş digər boru kodlarına uyğun olmalıdır.

Qeyd: Bu müddəanın məqsədi üçün ASME B31.3 İSO 15649-a ekvivalentdir.

Təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazlara aid quraşdırma detalları və meyarları API RP 520-II və ya ISO 4126 - də müəyyən olunanlara uyğun olmalıdır.

7.3.1.2 Məhdudlaşdırıcı cihazın giriş borularının layihəsi

Giriş borularına kamera soplosuna giriş və reduksiya klapanı və ya cihazının giriş flansının səthi arasındakı axın keçidini təşkil edən bütün komponentlər və armaturlar daxildir. İlk mülahizə, minimal olaraq tam giriş sahəsinin təmin olunması və qoruyucu element cihazları, bağlayıcı klapan və digər komponentlərin sayəsində reduksiya klapanındakı azalmanın qiymətləndirilməsidir.

Giriş sistemi özünü – drenaj edən olmalıdır və həddindən artıq təzyiq itkisinin qarşısının alınması üçün layihələndirilməlidir ki, bu da sonradan axının azalması və yəhər səthlərinə, boru birləşmələrinə zədə vurulması ilə titrəyiş verir. Bax API RP 520-II və ISO 4126, bunlar təlimat və məqbul giriş – təzyiq itkilərinə dair təlimat verir. İdarə olunan klapanların giriş təzyiqi itkisi həddindən artıq olduqda, əsas klapanın stabil işi üzrə düzgün sensor fəaliyyətinin təmin olunması üçün təzyiq artımının yerinin nəzərə alınmasını tələb edir. Yanmış qoruyucu element vasitəsi ilə təzyiq düşməsi reduksiya klapanına giriş itkilərinin hesablanması zamanı nəzərə alınmalıdır. Təzyiq məhdudlaşdırıcı cihaz da mümkün qədər təzyiq mənbəyinə yaxın yerləşməlidir; həddindən artıq ölçünün qarşısı alınmalıdır.

API RP 520-II, ISO 4126 və EN 764-7 təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazların giriş borularının layihəsinə dair informasiya verir; təsdiq olunur ki, onların yanaşması fərqlidir və istifadəçi hansı standartdan istifadə edilməsini müəyyən edir. Bir neçə ölçü metodları işlənib hazırlanmışdır ki, onlar da əksər hallarda giriş boru hesablamalarını minimuma endirir və layihəçinin hüdud situasiyalarını cəld müəyyən etməsinə imkan verir [102], [103].

Axın mülahizələrindən başqa kamera soplosu və digər giriş boruları elə layihələndirilməlidir ki, termal yüklənmələrə, klapan işindən yaranan reaksiya qüvvələrinə, vibrasiyaya, ağırlığa və xaricdən tətbiq edilən yüklənmələrə tab gətirsin.

Giriş borusunun gücü klapanınkından azdır, çünki giriş borusu daha kiçik kəsik modullarına malikdir. Çıxış flansına tətbiq edilən yüklərin və axıntı boşaldan reaktiv qüvvə yaratdığı anlar əyilmə gərginliklərini və fırlanma güclərini giriş borularına ötürür. Reaktiv qüvvənin layihəsi API RP 520-II və ISO 4126-də müzakirə olunmuşdur.

7.3.1.3 Məhdudlaşdırma cihazının boşaldıcı borularının layihəsi

7.3.1.3.1 Təzyiq azaltma borularının və boşaltma qollarının ölçüsü üzrə əsas meyar ondan ibarətdir ki, əks təzyiq (sistemdə mövcud ola bilər və ya hər hansı məqamda yarana bilər) hər hansı təzyiq məhdudlaşdırma cihazının azaltma gücünü müvafiq kameraları həddindən artıq təzyiqdən mühafizə etmək üçün tələb olunan miqdardan aşağı azaltmır. Buna görə də klapanların istismar xassələrinə statik vədinamik əks-təzyiq təsiri diqqətlə yoxlanmalıdır. Təzyiq azaltma boru sistemi elə layihələndirilməlidir ki, nəzərə alınan klapandan axın nəticəsində yaranan dinamik əks-təzyiq eyni zamanda azaldan reduksiya klapanından aşağı endirmir. Ənənəvi reduksiya klapanlarından istifadə olunduqda, azaltma qol sistemi elə ölçüyə malik olmalıdır ki, yığılmış əks təzyiqi təqribən eyni zamanda azaldılan reduksiya klapanının müəyyən olunmuş təzyiqinin 10% -inə qədər məhdudlaşdırır. Bundan başqa, digər klapanlardan qoyulmuş əks təzyiqin qurma təzyiqə təsiri nəzərə alınmalıdır.

Taraz reduksiya klapanları (silfon, porşenli və ya idarə olunan), daha yüksək sorucu kollektor təzyiqindən istifadə oluna bilər. Bu taraz klapanların tutumu o zaman azalmağa başlayır ki, əks təzyiq yüksək əks təzyiqə fiziki cavablar və/və ya səsəqədər axın səbəbindənmüəyyən olunmuş təzyiqin 30% - 50%- i ötür. Bu əks təzyiqin təsirinə dair informasiya əldə etmək üçün API RP 520-I və ISO 4126-a və ya istehsalçının əyrilərinə baxın. Bundan başqa, əks təzyiq mülkiyyətçi tərəfindən müəyyən edilmiş qaydada API Std 526 və ya ISO 4126 –də cədvəldə verilmiş çıxış flansı rejimindən aşağı olan rejimi keçməməlidir.

Təzyiq azaltma qolları və zaltma kollektorları ölçüsü müəyyən olunduqda, ən böyük əks təzyiq yaradan azalma vəziyyəti müəyyən olunmalıdır. Vahid hər hansı bir azaltma vəziyyətinə bir neçə təzyiq məhdudlaşdırma cihazı daxildir. Nəzərə alınacaq səciyyəvi azaltma vəziyyətlərinə soyutma suyu kəsilməsi, enerjinin kəsilməsi və NÖC havasının kəsilməsidir.

Boru ankerlərinin və təzyiq azaltma qollarının dayaqlarının layihələndirilməsi xüsusi mülahizə tələb edir. Axın qiymətində və temperaturunda baş verən dəyişikliklər iri rekasiya gücünü yarada bilər; əgər azaltma sistemində mayelər olarsa, dartılma qüvvələri əhəmiyyətli ola bilər. API RP 520-II –də bu mövzu daha geniş müzakirə olunur.

Əks təzyiq meyarından başqa nəzərə alınmalı axın qiymətinin müəyyən olunması təzyiq azaltma xətti ölçüsü üçün əsas təşkil edir. Ümumiyyətlə, ayrı – ayrı reduksiya klapanlarından qollar və işlənmiş qaz borularının ölçüsü nominal güc əsasında müəyyən olunur (bax cədvəl 12-yə). Modulyasiyalı pilotla idarə olunan reduksiya klapanı yanı və ya quyruq borusunun ölçüsü xüsusi bir vəziyyət üzrə tələb olunan məhdudlaşdırma qiymətinə əsaslanır. Əgər proses şəraiti dəyişərsə və tələb olunan azaltma qiyməti ilkin layihədən böyükdürsə, modulyasiyalı idarə olunan reduksiya klapanı qolu və ya işlənmiş qaz borusunun uyğunluğu yoxlanmalıdır.

Əgər işlənmiş qaz boruları üçün sürət meyarı müəyyən etmişdirsə, işlənmiş qaz borusundakı maksimal sürət utilizasiya sisteminə yeganə boşalma mənbəyi kimi vahid çənbər ilə (məhdudlaşdırma və ya təzyiq aşağı salma cihazı) hesablanmalıdır. Quyruq borusundakı təzyiq düşməsi ucbatından maksimal sürətin hər biri boru diametrinin sonunda hesablanmalıdır (əgər diametr fərqli olarsa).

Ümumi kollektor sistemləri və çoxsaylı cihaz qurğularındakı qol borusunun ölçüsü ümumi şəkildə vahid həddindən artıq təzyiq vəziyyətində əsaslı olaraq boşalması gözlənən bütün cihazların ən pis vəziyyətdə tələb olunan kumulyativ tutumları (nominal güc əvəzinə) əsasında müəyyən olunur (başqa sözlə, müəyyən ssenarilərdə əlverişli alətin və/və ya iş reaksiyasının səviyyəsinin nəzərə alınması uyğundur). Həddindən artıq təzyiq hallarının səbəbləri 4 – cü bənddə müzakirə olunur; müxtəlif hallar üzrə tələb olunan azaltma tutumları 5 – ci bəddə müzakirə olunur. Əgər proses şəraiti dəyişərsə və ilkin layihədən daha yüksək tələb olunan kumulyativ tutum bildirilərsə, ümumi kollektor sistemi yenidən qiymətləndirilməlidir.

Sadə qaydaların bütün qurğuları əhatə etməsini gözləmək olmaz. Hər bir hala uyğun olan axın əsaslarını seçmək üçün qabaqcıl mühəndislik mühakiməsi aparılmalıdır.

Buxar təzyiqinin aşağı salınması sisteminin layihələndirilməsi zamanı dəqiq təzyiq – enmə hesablamalarının aparılması adətən zəruri hesab olunmur. Yığılmış əks təzyiq üzrə yeganə limitlər yuxarıda qeyd olunanlarla yanaşı aşağıdakı kimidir:

a) Əks təzyiqin təsirinə məruz qalmış armaturların rejimləri.

b) Eyni zamanda təzyiqi əsaslı şəkildə aşağı salına biləcək hər hansı bir mənbə təzyiqin aşağı salınması klapanı açıq olduqda, kollektora daxil olmaq imkanına malik olmalıdır.

c) Kollektordan hər hansı birləşdirilmiş prosesə gedən əks axının qarşısı alınmalıdır.

Maksimal buxar azaltma tələbi müəyyən olunduqda və maksimal yol verilən kollektor əks təzyiqi təyin olunduqda (sistemdəki klapanların növü və qüvvədə olan layihə tələbləri ilə müəyyən edilmiş qaydada) xətt ölçüsünün seçimi bundan sonra axıntının axın hesablamalarına kimi azaldılır. Axın şəraiti məlum olduqda təzyiq azaltma borularının ölçüsünü hesablamaq üçün bir neçə metoddan istifadə oluna bilər. Bunlar axının izotermal hesab olunmasından tutmuş kinetik enerji təsirləri üzrə müvafiq yol verilən hədlər olmaqla adiabatik yanaşmaya daxil olan daha ciddi həllərə kimi dərəcələrə bölünür. “Borular” adı altında istinad da qeyd olunan bir sıra metodlar istifadəçiyə imkan verir ki, onun tələbatına ən uyğun olan metodu seçsin. Hər hansı üstünlük olmadığı təqdirdə, aşağıdakı metodlar tövsiyə olunur.

7.3.1.3.2 Layihəçi bir sıra kommersiya azaltma – sistem, şəbəkə - axın simulyasiya proqramlarına malikdir. Proqramlar istifadəçiyə imkan verir ki, təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazın giriş boruları, təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazları, təzyiq ventilyasiya çıxışları, çıxış quyruqlu borular, məşəl qolları, əsas məşəl kollektoru, baraban separatoru, kipkəc barabanı, məşəl dayağı və məşəl ucluğu daxil olmaqla kompleks məşəl sistemini modelləşdirsin. Müasir məşəl ucluqlarının hidravlik tutumu təkcə montaj oluna bilən flans ölçüsündən birbaşa görünmür. Məşəl ucluğunun tutumu haqqında informasiya əldə etmək üçün məşəl ucluğunun istehsalçısı ilə məsləhətləşmə aparın. Əlavə informasiya almaq üçün APİ Std 537 -yə baxın. Axına imkanı olan cihazları əvəz etməklə çoxsaylı – azaltma cihazları araşdırıla bilər. Proqramlar səciyyəvi olaraq məhdudlaşdırma sistemindəki axıntının xassələrini proqnoz etmək üçün stabil tənliklərdən istifadə edir. Qazlar və buxarlar üzrə həm izotermal, həm də adiabatik axın modelləri mövcud olur. Bundan başqa istilik transferini (yəni, adiabatik və izotermal arasındakı şəraiti) də nəzərə almaq üçün seçimlər mövcuddur. Təzyiq azaltma cihaz çıxışı və qoşa fazalı işlənmiş qaz boruları kimi məhdudiyyətlərdəki kritik axın şəraitinə görə qazlar, buxarlar və qoşa fazalı axıntılar üçün təzyiq kəsilmələri halı proqramda nəzərə alınır. Qoşa fazalı axın şəraiti üzrə Beggs və Brill (104) kimi qoşa fazalı təzyiq endirmə metodundan və ya səciyyəvi olaraq homogen tarazlıq metodundan (bax bənd 7.3.1.3.5) istifadə oluna bilər. Lazım gələrsə, çox vaxt məşəl kollektorlarında rast gəlinən yüksək sürətlərə görə Beggs və Brill metoduna sürətlənmə müddətində düzəliş olunmalıdır. Kritik axın şəraiti səciyyəvi olara homogen axını nəzərə almaqla və baza termodinamik əlaqələri tətbiq etməklə yoluna qoyulur.

Qazlarla və ya buxarlarla işləyən daha az kompleks sistemlər üzrə cədvəl modelləri və ya digər istifadəçi tərəfindən işlənmiş modellərdən istifadə edilərək azaltma sisteminin ölçüsü müəyyən oluna və yoxlana bilər. Bu növün səciyyəvi modeli sistemdəki bəndlərdəki azaltma axınının axın, temperatur və fiziki xassələrini hesablamaq üçün kütlə axınından, sıxlıq və istilik tutumundan istifadə edir. Müxtəlif nöqtələrdəki təzyiq, kompressiya olunan axın modelindən isitfadə etməklə hesablanır. Hansı girişlərin aktiv olmasını dəyişməklə müxtəlif azaltma ssenariləri qiymətləndirilə bilər.

7.3.1.3.3 İstinad siyahısında “Borular” adı altında qeyd edilən bir sıra metodlar istifadəçiyə imkan verir ki, məşəl sistemindəki qazlar və buxarlar üzrə əks təzyiqi hesablamaq üçün mexaniki metod seçsin. Üstünlük verilmə halı olmadıqda, bu bəndin qalan hissəsində qeyd edilən metodlar tövsiyə olunur.

Azaltma – təzyiq azaltma borularındakı buxar axını sıxlıqla və sürətdəki sürətli dəyişikliklərlə xarakterizə olunur. Azaltma sistemlərindəki faktiki axın şəraiti normal olaraq izotermal və adiabatik şərait arasında olur. Əksər hallarda bir qədər daha konservativ izotermal tənliklər tövsiyə olunur; lakin adiabatik axın tənliklərinə bəzi geniş yayılmamış tətbiqlər (məsələn, kriogen şərait) üzrə üstünlük verilə bilər.

Azaltma – təzyiq azaltma borularının ölçüsünü adətən təzyiq məlum olduqda sistem çıxışında işə salma vasitəsi, hər bir təzyiq məhdudlaşdırma cihazındakı məqbul əks təzyiqi yoxlamaq üçün sistem vasitəsi və geriyə işləmə vasitəsi ilə sadələşdirmək olar. Daimi diametrli hər bir boru seqmenti üzrə mərhələli şəkildə hesablamalar aparılır. Giriş Max ədədinə (105) əsaslanan izotermal axın tənliyi Tənlik (25) – də verildiyi kimidir:

Çıxış Max nömrəsi üzrə bu tənliyi Tənlik (26)-ya çevirmək olar:

f - ölçüsüz olmaqla, Mudi sürtünmə faktorudur;

l - metrlə (futla) ifadə olunmaqla borunun ekvivalent uzunluğudur:

d - metrlə (futla) ifadə olunmaqla borunun daxili diametrdir;

Ma1 - boru girişindəki Max nömrəsidir;

Ma2 - boru çıxışındakı Max nömrəsidir;

p1 - Kilopaskalla (kvadrat düymə funt) ifadə olunmaqla, boru girişinin mütləq təzyiqidir;

p2 - Kilopaskalla (kvadrat düymə funt) ifadə olunmaqla, boru çıxışının mütləq təzyiqidir;

İzotermal çıxış Max ədədi Tənlik (27) və tənlik (28)- də verilmişdir:

qm - saata kiloqramla (saata funt) ilə ifadə olunmaqla, qaz kütləsinin axın qiymətidir;

Z - qazın kompressiya olunma faktorudur;

T - kelvinlə (Rankin dərəcəsi ilə) ifadə olunmaqla mütləq temperaturdur;

M - qazın nisbi molekulyar kütləsidir.

Tənlik (25) və (26)-nın həll olunması və boru giriş təzyiqlərinin hesablanması üçün həm qrafik, həm də kompüterləşdirilmiş metodlar işlənmişdirŞəkil 14 tənlik (25) –in səciyyəvi qrafik əksidir. Şəkildən istifadə olunaraq çıxış təzyiqinin məlum olduğu daimi diametrin xətt seqmenti üzrə giriş təzyiqini p1 hesablamaq olar. Azaltma sistemi yüksək təzyiqdə istismar edilərsə, axın sistemin bəzi hissələrində səsli xarakter daşıya bilər. Bu hallarda yoxlama aparılaraq axının kritik olub – olmadığı müəyyən olunur. Tənlik (29) və (30) –la nəticələnən tənlik (27) və (28) –də boru çıxışındakı kritik təzyiq Ma2 = 1,0 (səsli axın) –nın qurulması ilə müəyyən oluna bilər:

- kilopaskalla (kvadrat funta düym) ilə ifadə olunmaqla kritik mütləq təzyiqdir.

Əgər kritik təzyiq boru çıxışı təzyiqindən az olarsa, axın səsə qədər hesab olunur. Əgər kritik təzyiq boru çıxış təzyiqindən böyük olarsa, axın səsli olur və Ma2 = 1. Buna görə də boru giriş təzyiqi p1 Tənlik (25) – dən hesablanır və p2 kritik təzyiqə bərabər olur.

7.3.1.3.4 Təzyiqin aşağı salınması xətləri üzrə ölçünün sürətli həlli yolu Lapple tərəfindən işlənmiş metoddan istifadə edilməklə bu bəndin qalan hissəsində verilmişdir. Metod ideal soplo və adiabatik axın şəraiti əsasında nəzəri kritik kütlədən istifadə edir və məlum yuxarı axın sürət mənbəyi təzyiqini nəzərdə tutur. İzotermal axın şəraiti üzrə kritik kütlə axını (yəni buxar k = Cp/Cv = 1,00) Tənlik (31) və (32)-dən istifadə edilərək müəyyən oluna bilər:

GCi - hər ikinci-kvadrat metrdə kiloqramla ifadə olunmaqla (hər ikinci kvarat futa funtla) kritik kütlə axınıdır;

p1 - kilopaskalla (kvadrat düymə funt) ifadə olunmaqla yuxarı axınla aşağı sürət mənbəyində mütləq təzyiqdir;

M - buxarın nisbi molekulyar kütləsidir;

T1 - kelvinlə (Rankin dərəcəsi ilə) ifadə olunmaqla yuxarı axın temperaturudur;

Z - kompressiya olunma faktorudur.

1 kritik axın xəttidir

Sıxılma faktoru axın şəraitində götürülür və buna görə də təzyiqin aşağı düşməsi ilə nəticələnərək xətlə aşağı hərəkət etdikcə, axıntı dəyişir. Bu dəyişikliyi nəzərə almaq üçün mərhələli hesablama aparıla bilər. Bu metoddan istifadə edilən dəqiq həll yolu uzundur, lakin uzunluqlarda orta kompessiya olunma faktorundan istifadə etməklə nisbətən iri boru uzunluğu mərhələlərində hesablama aparmaqla kifayət qədər dəqiq nəticələr almaq olar. Hansı tənliyin istifadə olunmasından asılı olmayaraq faktiki kütlə axını (G) kritik kütlə axınının (GCi), sürtünmə davamlılığının (N) və aşağı axın – yuxarı axın təzyiqinin nisbətinin funksiyasıdır. Bu əlaqələr Şəkil 15 –də göstərilir. (1,4 və 1,8 spesifik istilik nisbətləri olan oxşar adiabatik hallar üzrə diaqramlar Lappletərəfindən işlənib hazırlanmışdır.). Şəkil 15 – də diaqonal xəttən aşağıdakı sahədə G/GCi əmsalı daimi qalır və bu da göstərir ki, səsli axın müəyyən olunmuşdur. Diaqramla istifadə üçün cəmi sürtünmə dayanıqlığı Tənlik (33) – lə ifadə olunur:

N - ölçüsüz olmaqla, boru sürtünmə davamlılığı faktorudur;

f - ölçüsüz olmaqla, Mudi sürtünmə faktorudur;

l - metrlə (futla) ifadə olunmaqla borunun faktiki uzunluğudur;

d - metrlə (futla) ifadə olunmaqla borunun diametridir;

Ki - ölçüsüz olmaqla, armaturların davamlılıq əmsallarıdır (bax Cədvəl 13 və 14).

Fannin sürtünmə əmsalından istifadə olunarsa, Tənlik (33) aşağıdakılara qədər azalır:

Bu metodlarla nəzərə alınır ki, borularda genişlənmə və sıxılmalar olmur və sahədəki dəyişiklikdən yaranan Max nömrəsində heç bir dəyişiklik baş vermir. Kulterqəflətən genişlənmələr və sıxılmalarda ideal qaz axınının daha ətraflı işlənməsini verir.

Yüksək sürətlərdə ideal qazların təzyiqinin düşməsinin hesablanmasının digər bir metodu Fanno xətlərindən istifadə edilməsidir. Fanno xətləri entalpiya/entropiya şəraitinin yeridir, daimi çarpaz kəsişən borudakı sürtünmə ilə adiabatik axında yaranır. Fanno xətləri həm ultrasəs, həm də səsəqədər axın zonalarına genişlənir. Məhdudlaşdırma tullantı sistemləri üzrə yalnız səsəqədər axın maraq dairəsindədir. Cəmi boru davamlılığı parametr kimi olmaqla Fanno xətlərindən istifadə adiabatik və izotermal axın şəraitində ideal qaz üzrə təzyiq düşmələrinin hesablanmasına imkan verir. Ümumiyyətlə, qaz – təzyiq azaltma borusundakı sürət sonik və ya kritik sürət limitini aşır (bu limit Lapple – nin diaqramlarında və ya Fanno xətlərində göstərilir).

Əksər tullantı sistemlərində, idarə olunan qazlar ideal deyildir. Qazlar üzrə dəqiq qiymətdən yayınmalar sıxılma faktorları olaraq ifadə olunur ki, bunlar da öz növbəsində aşağı təzyiq və aşağı temperaturla normal nisbətdə olur. Karbohidrogen qazları üzrə kompressiya oluna bilmə faktoru o halda 1,0- dan aşağı olur ki, aşağı temperatur 2,0 –ı keçmir və aşağı təzyiq təqribən 6,0 –ı aşmır. Əksər təzyiq azaltma cihazı utilizasiya sistemləri bu limitə düşdüyündən, qazların kompressiya olunma qabiliyyəti adətən 1,0 –dan aşağıdır. Kompressiya olunma qabiliyyəti 1,0 –dan aşağı olduğundan ideal qaz üçün hesablanmış təzyiq düşməsi sıxılma faktorunun daxil olduğu eyni qaz üçün hesablandan daha iridir.

Əksər tətbiqlər üzrə mükəmməl qazları izotermal axın şəraitində hesab etməklə hesablanan təzyiq enmələri daha ciddi prosedurlarla hesablananları aşıb keçir. Tullantı sisteminin hər hansı layihəsində izotermal şəraitdə ideal qaz axınlarına əsasən boruların ölçüsü normal olaraq uyğundur. Lakin çox yüksək təzyiq, yüksək və ya aşağı temperatur vəziyyətlərində ideallıqdan yayınmanın mümkün təsirləri yoxlanmalıdır.

Qeyri – ideal xassə təsiri daxil olmaqla təzyiq düşməsinin ciddi hesablanması lazım olarsa adətən mərhələli spesifik istilik əmsalı tələb olunur. Həmçinin qeyd etmək lazımdır ki, ideal qazlar üzrə spesifik istilik əmsalı izentropik genişlənmə eksponentinə bərabərdir və təzyiqdən asılı deyildir. Qeyri – ideal qazlar üzrə bu, ən yaxşı halda uyğunlaşdırmadır. Ciddi təzyiq düşməsi hesablamaları real – qaz izentropik – genişlənmə eksponentinə əsaslanmalıdır və onun təzyiq asılılığını nəzərə almalıdır.

Hər hansı bir hesablama metodunda cəmi sürtünmə dayanıqlığına boruların uzunluğu, bütün armaturların, klapanların, genişlənmə və sıxılmanın ekvivalet uzunluğu, digər axın davamlılığı daxil olmalıdır. Armaturların və sistemdə olan digər predmetlərin sürtünməyə davamlılığı həmçinin K-faktorları baxımından da ifadə oluna bilər. Cədvəl 13 və 14 boru armaturları və reduktorlar üzrə (genişlənmə və sıxılma) səciyyəvi K-faktorlarını göstərir.

Sürtünmə faktoru f təzyiq düşməsinin bütün hesablamalarına daxil olur. Tullantı sistemlərinin layihələrində adətən üstünlük təşkil edən yüksək qaz – axını sürətlərində sürtünmə faktoru yalnız boru ölçüsündən və daxili sərtlikdən asılı olan daimi nömrəyə yaxınlaşır.

X p3/p1 (p2/p1 yalnız diaqonal punktirli xəttdən yuxarıda)

p3 - borunun boşaldığı rezervuardakı təzyiqdir (atmosfer boşalmasında 101 kPa (14,7 psia);

p1 - kPa (psia) ilə ifadə olunmaqla, yuxarı axın aşağı təzyiq mənbəyindəki təzyiqdir;

p2 - kPa (psia) ilə ifadə olunmaqla, mənbədən aşağı axınla məsafədən hər hansı nöqtədə və ya çıxışda borudakı təzyiqdir.

1. Tənlik (31) və (32) adiabatik axına və 1,00 – a yaxınlaşan k-qiymətinə (=Cp/Cv) əsaslanır. Adiabatik axın və k=1, 40 buxarla kritik kütlə axını tənlik (31) və (32) ilə hesablanandan 12,9 % yüksəkdir.

2.Diaqonal punktirli xəttdən aşağı sahə səs axınını əks etdirir.

Şəkil 15 aşağıdakı kimi istifadə olunur:

a) Tənlik (33) –dən istifadə edərək N (sürət basqısının nömrəsi)-i hesablayın;

b) p3/p1 və ya p2/p1 -i hesablayın;

c) tənlik (31) və (32)- dən istifadə edərək Gci-ni hesablayın;

d) N-i və p3/p1-i, yaxud p2/p1-i bilərək Şəkil 15 –dən G/Gci - i əldə edin;

e) Hər kvadrat metrə (kvadrat futa saniyədə funt);

f) W-i [faktiki axın saniyəyə kiloqramla (saniyəyə funtla)] aşağıdakı kimi hesablayın:

Ap - borunun en kəsiyi sahəsidir, kvadrat metrlə (futla) ifadə olunur.

Cədvəl 13 — Boru fittinqi üzrə səciyyəvi K-faktorları

90° cüt- bucaq altında dirsək

Səciyyəvi təzyiq aşağı salma klapanı, açıq

Uzunluq boyunca yivli üçlük

Bağlayıcı klapanı, açıq

Uzunluq boyunca yığma üçlük

Döndərici əks klapan, açıq

Uzunluq boyunca yan boru

180° qapalı-yivli çıxış

90° üçqat-bucaq altında dirsək

Qol vasitəsi ilə yivli və ya yığma üçlük

45° tək-bucaq altında dirsək

90° tək-bucaq altında dirsək

Qolda qaynaq edilmiş üçlük

90° standart-yivli dirsək

Uzunluq boyunca qaynaqlı üçlük

60° tək-bucaq altında dirsək

45° qol vasitəsi ilə yan boru

90° uzun-meyyli əyriliyi olan dirsək

Bağlayıcı klapan, açıq

Qoruyucu element, subkritik axın

1. Qoruyucu element məlumatları istisna olmaqla bu cədvəl Truba-fırlatma kataloqundan və 211 saylı (143) Mühəndislik məlumat kitabçasından götürülmüşdür.

2. K nominal boru diametrində fərqli ola bilər. Yuxarıda qeyd edilən qiymətlər yalnız səciyyəvi xarakter daşıyır.

K= 1,5 layihə məqsədləri üçün uğurla istifadə edilmişdir. Digər K qiymətləri də bildirilmişdir.Lazım gələrsə konkret məlumat əldə etmək üçün qoruyucu element istehsalçısı ilə məsləhətləşin.

Cədvəl 14 – Reduktorlar üçün səciyyəvi K – faktorları (sıxılma və genişlənmə)

Sıxılma və ya genişlənmə

d/d müxtəlif qiymətləri üzrə K-faktorları

Genişlənmə (qəflətən)

d reduktorun kiçik ucluğunun daxili diametridir; d' isə reduktorun böyük ucluğunun daxili diametridir.

İlkin araşdırma üzrə K-faktorların və ya ekvivalent uzunluqda fittinqlərin, genişlənmə rəzə-boru kompensatorunun və bu kimi digərlərinin nəzərə alınması vacibdir. Faktiki planlara əsasən bu elementlər boru coğrafi uzunluğunun 100%-ə və ya daha artığına bərabər uzunluq əlavə edə bilər.

Qaz axını sürəti boruların uzun hissələrində kritik axın limitinə yaxınlaşdıqda, həmin hissə boyunca boru ölçüsünün proqressiv olaraq və ya mərhələlərlə artırılması çox vaxt qənaətcil olur. Ümumiyyətlə, təzyiq enməsinin hesablanması vahid ölçüdə hər bir kəsiküçün tələb olunur. Təzyiq məhdudlaşdırıcı cihaza birbaşa birləşdirilmiş borular çıxış flansının ölçüsündən kiçik olmamalıdır.

7.3.1.3.5 Əgər sistemə qarışıq – fazalı axıntılar (buxar və alışqan və ya qeyri-alışqan maye) daxil olarsa, xətt ölçüsü daha kompleks olur. Kommersiya azaltma–sistem şəbəkə-axın simulyasiya proqramları (bax 7.3.1.3.2) ümumiyyətlə, buxar/maye tarazlığını proqnoz etmək üçün tənlik modelindən istifadə edir, bundan sonra isə xətt təzyiq itkisini müəyyən etmək üçün, səciyyəvi olaraq məşəl xətlərindəki yüksək sürət səbəbindən sürətlənməni tənzimləməklə, iki – fazalı təzyiq enmməsi tənliyini tətbiq edir.

Bir sıra mexaniki qoşa – fazalı alışqan axın təzyiq enmə nisbətləri mövcuddur (bax “Alışqan axınlı borular” və “klapanlardakı alışqan axın” başlıqları altındakı istinad). Digər bir metod homogen tarazlıq axın hesablamasına, yəni həm maye, həm də buxar fazalarında bərabər sürətə (sürüşməsiz) və bərabər temperatura əsaslanır. Vahid diametr, üfüqi xətli vəziyyət üzrə Tənlik (34) –də verilən kompressiya olunan axın nisbətlərindən istifadə olunaraq çox-fazalı axın sistemlərində təzyiq düşməsini müəyyən etmək olar:

l - metrlə (futla) ifadə olunmaqla d diametrinə (fittinqlər də daxil olmaqla) malik borunun ümumi uzunluğu;

d - millimetrlə (düymlə) ifadə olunmaqla, daxili boru diametridir;

f - borunun uzunluğunda daimi hesab olunan Fanninq sütünmə faktorudur;

pR - kilopaskalla (kvadrat düymə funt) ifadə olunmaqla, istinad halı mütləq təzyiqidir;

ρR - kub metrə kiloqramla (kub futa funt) ifadə olunmaqla, istinad halı sıxlığıdır;

G - saat- kvadrat millimetrə kiloqramla (kub futa funtla) ifadə olunmaqla borudakı kütlə axınıdır;

Reduksiya klapanı yanları üzrə G –dən reduksiya klapanı tutumu bölünsün borunun çarpaz kəsişən sahəsi kimi isitfadə edin. Kollektorlar üzrə G – dən tələb olunan məhdudlaşdırma yükü bölünsün borunun çarpaz kəsişən sahəsi kimi isitfadə edin.

p1 - kilopaskalla (kvadrat düymə funt) ifadə olunmaqla, boru girişi mütləq təzyiqidir;

p2 - kilopaskalla (kvadrat düymə funt) ifadə olunmaqla, boru çıxışı mütləq təzyiqidir;

ω - pR,ρR - ə istinad edən nisbilik parametridir [bax Tənlik (36)];

C1 - Sİ vahidlərində 2000 - ə bərabər olan konstantadır (USC vahidlərində C1 = 24);

C2 - Sİ vahidlərində 0,01296 -ya bərabər olan konstantadır (USC vahidlərində 2,898 x 10);

Qazlarda olduğu kimi boru-çıxışı təzyiqi p2 borunun ucundakı axının tıxanmış olub-olmamasından asılıdır. Konstanta-diametr borusunun boru – çıxışı təzyiqi p2 borunun çıxışındakı təzyiqdən və Tənlik (35)- də verilmiş kritik tıxanma təzyqindən yüksəkdir:

pc - kilopaskalla (kvadrat düymə funt) ifadə olunmaqla, kritik tıxanma mütləq təzyiqidir;

C3 - Sİ vahidlərində 8, 784 - ə (USC vahidlərində 5, 8742 x 10 ) bərabər konstantadır;

Digər simovlların açılışı Tənlik (34)- lə eynidir.

Əgər boru çıxışındakı təzyiq (məsələn, atmosfer təzyiqi və ya digər məlum təzyiq) pc ən kiçik olarsa onda axın tıxanır. Bu halda p2-ni tənlik (34)-də istifadə olunan η2 müddətində pc ilə əvəz edin. Əks təqdirdə axın tıxanmır, beləliklə boru çıxışı təzyiqi tənlik (34) –də p2 kimi istifadə edilməlidir.

Tənlik (34) və (35)-də istifadə və ω-ni hesablamaq üçün istinad şərtinin seçilməsi proseduru aşağıda verilmişdir:

Mərhələ 1: Məhdudlaşdırma şəraitindən başlayaraq, maksimal gözlənən təzyiqə (pB) kimi gedən izoentalpik qaynamahəyata keçirin. Çoxfazalı azaltmanın daxil olduğu əksər hallarda, taraz silfon və ya idarə olunan reduksiya klapanı tələb olunur, beləliklə də birinci cəhddə reduksiya klapanı müəyyən edilmiş təzyiqinin pB ~30%-dən 50 % -ə imkan verin. Bu təzyiqi yeni istinad təzyiqi pR edin və çoxsaylı fazalı qarışığın sıxlığını müəyyən edin.

Mərhələ 2: Azaltma şəraitindən istinad təzyiqinin pR 50% - ə kimi Mərəhələ 1 –dən və ya atmosfer təzyqindən izoentakpik qaynamahəyata keçirin. Bu təzyiqi p təyin edin, bu təzyiqdəki çox – fazalı qarışıq sıxlığını isə ρ kimi təyin edin.

Mərhələ 3: bundan sonra

v - kiloqrama kub metrlə (funta kub fut) ifadə olunmaqla spesifik həcmdir;

vR - kiloqrama kub metrlə (funta kub fut) ifadə olunmaqla istinad şəraitidir.

Qeyd: Tənlik (34) və (35)-də istifadə olunan ω-nin qiyməti APİ RP 520-I: 2000, Əlavə D-yə uyğun olaraq reduksiya klapanı ölçüsü müəyyən olunan zaman istifadə edilənlə eyni deyildir.

Mərhələ 4: Əgər böyük təzyiq düşməsi olarsa əlavə ω-nin qiymətini almaq üçün 2-ci və 3- cü mərhələlərdən istifadə edin. Hər bir boru seqmentində hesablanmış təzyiqlərə daha yaxın olan uyğun ω, pR və ρR qiymətlərindən istifadə edin.

Yuxarı axın təzyiqini (yəni p1) və ya spesifik məhdudlaşdırıcı cihazda yol verilən maksimal ekvivalent boru uzunluğunu hesablamaq üçün tənlik (34), (35) və (36) –dan istifadə edilir. Yuxarı axın təzyiqini müəyyən etmək üçün bu tənliklərdən istifadə edilərsə onda

a) Tənlik (36) –dan və yuxarıda qeyd olunan təlimatdan istifadə edərək ω- i müəyyən edin;

b) G-ni hesablayın və tənlik (35)-dən istifadə edərək kritik təzyiq pc- ni müəyyən edin.

c) Əgər pc p2 çıxış təzyiqini aşarsa, onda p2 = pc təyin edin; əks təqdirdə tənlik (34) –də birbaşa p2 kimi istifadə edin.

d) Fanninq sürtünmə faktorunu hesablayın;

e) Sınama və xəta metodu ilə η1 p1=( η1·pR) tənlik (34)-ü həll edin;

f) Seçilmiş məhdudlaşdırıcı cihazın hesablanmış p1-ə uyğun olub –olmadığını müəyyən edin.

Spesifik növdən reduksiya klapanı üçün maksimal yol verilən ekvivalent boru uzunluğunu müəyyən etmək üçün tənliklərdən istifadə olunsa, onda

a) Spesifik növdən reduksiya klapanı üçün maksimal yol verilən əks təzyiqi müəyyən edin (məsələn, ənənəvi reduksiya klapanları üzrə qurma təzyiqin 10% -i, əksər taraz silfonlu reduksiya klapanları (nominal qiymət azalması olmadan) üzrə qurma təzyiqin 30% -i, əksər idarə olunan reduksiya klapanları (nominal qiymət azalması olmadan) üzrə qurma təzyiqin 50% -i). Bu əks təzyiqi p1 -ə bərabər qurun;

b) Tənlik (36) –dan və yuxarıda qeyd olunan təlimatdan istifadə edərək ω- i müəyyən edin;

c) G –ni hesablayın və tənlik (35)-dən istifadə edərək kritik təzyiq pc- ni müəyyən edin.

d) Əgər pc p2 çıxış təzyiqini aşarsa, onda p2 = pc təyin edin; əks təqdirdə tənlik (34) –də birbaşa p2 kimi istifadə edin.

e) Fanninq sürtünmə faktorunu hesablayın;

f) Birbaşa l üzrə tənlik (34)-ü həll edin.

7.3.1.3.6 Tullantı sisteminin məhsul layihələndirməsinə proses axıntıları ilə işləyən boru sistemlərinin layihələndirməsi ilə eyni diqqət yetirilməlidi. Təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazdan və ya təzyiqin aşağı salınması klapanlarından çıxan təzyiq azaltma borularının layihələndirilməsi zamanı ortaya çıxan problemlər əksər hallarda proses sisteminin layihələndirilməsi zamanı rast gəlinən problemlərdən daha çətin olur, çünki təzyiq azaltma boruları geniş istismar şəraitinin yaratdığı daha böyük diapazonda temperaturun, təzyiqin və zərbəyə məruz qalır.

Azaltma sisteminin buraxıcı borularının məruz qaldığı əsas gərginliklər soyuq və ya isti maddələrin daxil olması, təzyiq azaltma axıntısının yaratdığı təkandan yaranan termal genişlənmə və sıxılmanın nəticəsidir. Bu Standartın təsir dairəsinə düşən avadanlıqlara xidmət göstərən azaltma sistemlərində temperatur diapazonu sıfırdan yüzlərlə dərəcəyə kimi dəyişir. Elastiklik imkanının layihələndirilməsi texnoloji boru sistemindən daha mürəkkəbdir, çünki əks təzyiq və eləcə də termal genişlənmə nəzarətə alına bilər.

Əksər hallarda azaltma sistemlərində istiqamətləndirici qurğular, ankerlər və müvafiq boru konfiqurasiyaları təmin etməklə,gərginliyi tam temeperatur həddi çərçivəsində yol verilən hədlərdə saxlamaq mümkün olur.

Karbon poladdan konstruksiya olunmuş borular öz keçid temperaturundan alçaqtemperatura kimi soyudula bilərsə, onda gərginliklərə xüsusi diqqət yetirilməsi tələb olunur. Soyuma soyuq maddələrin daxil olması və ya avtomatik soyutma vasitəsi ilə baş verə bilər ki, bu da aşağı-qaynama nöqtəsi olan mayelər üzrə təzyiq azaldıqda baş verir Material texniki şərtləri, yol verilən gərginlik və - 46 °C (-50 °F) dərəcə temperaturlarda istifadə oluna biləcək karbon polad boru materialları üzrə zərbə sınağı tələbləri haqqında məlumat almaq üçün İSO 15649 standartına istinad edilməlidir. Qaynaq edilmiş borular sisteminin gərginliyininazaldılması, öz keçid temperaturundan aşağı temperaturda işləyən karbon-polad borunun zəifsınma riskini azaltmaqda əlavə ehtiyat tətdbiri kimi faydalıdır. Əgər -46 °C (-50 °F) dərəcədən aşağı temperaturlar olarsa, onda adi təcrübə minimal gözlənilən işçi temperaturda elastik xassəsi olan materiallardan məhdudlaşdırma xətləri konstruksiya etməkdir.

Təzyiq azaltma borularının layihəsi ilə əlaqədar təzyiq – məhdudlaşdırma cihazları üzərində həm termal, həm də mexaniki gərginliyin olması ehtimalının təfərrüatlı analizini tələb edir. Təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazlarda qurulmuş gərginliklər cihazların nasazlığına və ya sızmasına səbəb ola bilər (bax APİ RP 520 – II). Cihazdakı qüvvə müvafiq ankerlər, dayaqlar və təzyiq azaltma borunun elastikliyinin təminatı ilə nəzarətdə saxlana bilər.

Ayrı-ayrılıqda dayaq vermə əvəzinə, təzyiq azaltma cihazların çıxışı ilə dayaq verilənburaxıcı boruları, əlaqədar təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazlarında və giriş borularında gərginliyə səbəb olur. Qısa işlənmiş qaz boruları daxil olmaqla təzyiq azaltma boruları tələblərə uyğun şəkildə yoxlanmalıdır, dayaq verilməlidir və tam tarazlaşdırılmalıdır. Adətən mexaniki nasazlığa səbəb olan dartılma birinci giriş borusunda baş verir, lakin daha aşağı səviyyədə olan hallar ciddi nasazlığa və təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazın sızmasına səbəb ola bilər. Təzyiq azaltma cihazların buraxan zaman yaranan rekasiya qüvvəsinin də nəticəsində tullantı sistemlərinə gərginlik düşə bilər. Analizlə zəruri hesab edildiyi hallarda, bu cihazlarla bağlı tullantı xətlərinin ankerlənməsi və saxlanması təmin edilə bilər. Təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazların işi nəticəsində reaktiv qüvvənin hesablanması düsturu APİ RP 520 – II və ya İSO 4126- 9 –da verilmişdir.

Azaltma xətlərində zərbə yükləri də nəzərə alınmalıdır. Zərbə yükü ya kompressiya oluna bilən axıntının çox – istiqamətli boru sisteminə atılması nəticəsində, ya da istiqamət dəyişikliyi nöqtələrində maye kütlələrinin zərbəsi nəticəsində yarana bilər. Reaksiya qüvvəsi borulardakı hər bir istiqamət dəyişikliyində baş verə bilər.

7.3.1.3.7 Təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazlar üzrə müvafiq və uyğun ankerlərin, istiqamətləndiricilərin və dayaqların layihəsi kompleks xarakter daşıyır. Boru elastikliyinin hesablanmasının bir neçə metodu vardır; ilkin müzakirə üçün İSO 15649 – a istinad edilə bilər. İşlənəcək azaltma şəraitinin miqyası müəyyən edildikdə ox gücünün də nəzərə alınması istisna olmaqla, problemlər digər əksər boru sistemlərindən fərqli olmur.

Təcrübə göstərmişdir ki, ankerlərin, istiqamətləndiricilərin və dayaqların kafi sistem layihələndirməsinə şərait yaratmaq üçün aşağıdakı sualların cavablarına diqqətlə baxmaq lazımdır.

a) Qollarla işləməli olan azaltma şəraitinin ehtimal olunan kombinasiyaları hansılardır? Bu şərait mühit temperaturundakı dəyişiklikləri nəzərə alaraq hansı növ temperatur diapazonu tətbiq edir? Məhdudlaşdırma baş verən zaman termal hərəkətlə bağlı ehtimal olunan giriş şəraiti nədən ibarətdir?

b) Maye kütlələrinin ehtimal olunan böyüklüyü və mənbələri hansılardır?

c) Yüksək təzyiqli qazı iri həcmdə ayıran və zərbə yükləri yaradan klapanlar vardır? Əgər vardırsa, onlar harada yerləşir?

Ümumiyyətlə, anker nöqtələrini elə seçmək lazımdır ki, kollektor hərəkətləri, nəticədə yaranan qüvvələr və anlar reduksiya klapanının korpusuna, təzyiq azaltma borusuna düşməsin. Əgər təzyiq azaltma cihazları atmosferə buraxırsa, quyruqlu boru konfiqurasiyasında həddindən artıq gərginliyin olmamasına əmin olmaq üçün təzyiq azaltma reaksiya gücü yoxlanmalıdır.

7.3.1.3.8 Tullantı sistemi təzyiq azaltma ucluğu istiqamətində özü – drenaj edən olmalıdır. Təzyiq azaltma xətlərində çuxurların yaranmasının qarşısı alınmalıdır. Təzyiq azaltma cihazlarında suvaşqan materiallar mühit temperaturuna kimi soyuduqda və bərkiyən maddələr olduqda, təzyiq azaltma xətti istilik izlənməsindən keçirilməlidir. Baraban separatoruna və üfləmə barabanına davamlı olaraq meyləndirilməyən aşağı xətt nöqtələrində kiçik drenaj çəni və ya budaq qolu lazım ola bilər. İşləyən mexanizmləri olan maye drenaj trapları və ya digər cihazlardan istifadə edilməməlidir.

7.3.1.3.9 Əksər layihə detalları və xassələri azaltma sistemləri ilə əlaqədar olaraq xüsusi diqqət tələb edir. Aşağıdakı məqamlar qəti və ya məhdudlaşdırıcı kimi qəbul edilməməlidir.

a) Ayrı – ayrı azaltma cihazların yan boruları normalda kollektora yuxarıdan daxil olmalıdır. Bu, hər bir klapana yan borulardan kollektora axan və ya orda yaranan mayeni saxlamağa meylli olur.

b) Kollektordan hündürdə yerləşən ayrı – ayrı klapanlardan çıxan yan borular kollektora drenaj olunmalıdır. Təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazların qapalı sistemlərdə kollektor hündürlüyündən aşağıda yerləşməsinin mümkün olduqca qarşısı alınmalıdır. Kollektordan aşağıda yerləşdirilməli olan ayrı – ayrı cihazlardan yan borular davamlı olaraq kollektor giriş nöqtəsinin yuxarısına qalxacaq şəkildə təşkil olunmalıdır, lakin bu klapanların boşaldıcı tərəfində maye akkumulyasiyasının qarşısını almaq üçün vasitələr təmin edilməlidir.

c) Dayaqlar arasındakı boru yayınmalarını nəzərə alaraq, yan borular və kollektorlar üzrə 10 m -də 21 mm (19 futda 1/4 düym) maillik tövsiyə olunur.

d) Ayrı – ayrı cihazlar atmosferə ventilyasiya olunduqda, cihazın aşağı istiqamətində maye toplanmamasının qarşısının alınması üçün alçaq nöqtədə müvafiq drenaj dəliyi (ND 15 (NBÖ ½) nominal boru ölçüsü adətən uyğun hesab olunur). Ventilyasiya zamanı bu dəlikdə baş verən buxar axını ümumi şəkildə, əhəmiyyətli hesab edilmir, lakin hər bir hala baxılmalı və drenaj birləşməsinin təhlükəsiz yerə boru ilə çəkilməsi müəyyən olunmalıdır. Drenaj dəliyindən çıxan buxarlar kamera örtüyü ilə toqquşmamalıdır, çünki bu ventilyasiya axınlarının təsadüfi alışması örtüyü ciddi şəkildə zəiflədə bilər.

e) Yan borular üzrə bucaq altında girişdən, məsələn kollektor oxuna 0,79 radianda (45°) və ya hətta 0,52 radianda (30°) əksər proses boru sistemində olduğundan azaltma sistemlərində daha geniş yayılmışdır. Bu yanaşma üzrə iki əsas səbəb bunlardır: (1) aşağı təzyiq düşməsi (sürət təyiq itkisi daxil olmaqla) və (2) aşağı reaksiya gücü. Azaltma sistemindəki yan boruların ölçüsü əksər hallarda səs səviyyəyə çatan sürətlərdə müəyyən olunduğu üçün sürət dəyişikliyi nəticəsində yaranan təzyiq itkisi və ya bərpası sistem analizində əhəmiyyətli faktor ola bilər. Nəticədə yaranan sıxlıq dəyişiklliyi böyük reaksiya qüvvəsi yarada bilər.

f) Texniki xidmət və ya texniki təhlükəsizlik üzrə kollektor sisteminə stopor klapandan istifadə nəzərə alınmalıdır. Bu stopor klapanlar bağlayıcı və ya kipləşdirici cihazlarla təmin edilməlidir. Stopor klapanlar əsaslandırılmadıqda, barmaqlıq təminatı olmalıdır. Seksiya bağlayıcı klapan və ya barmaqlıqların yerləşdirilməsi zamanı işləyən avadanlığın öz azaltma sistemindən izolyasiya olunmamasını təmin etmək üçün onlardan istifadədə ehtiyatlı olmaq lazımdır. Əgər kollektor sistemində bağlayıcı klapanlardan istifadə olunarsa, onlar elə montaj olunmalıdır ki, qapalı mövqedə nasaz olmasın (misal üçün, ağızlığın öz qapalı mövqeyinə düşməsi). Prosedurlar,izolyasiya klapanı olmadıqda, işçilərin məşəl sistemini barmaqlıqla təmin edən zaman baş verən azaltmahadisəsi nəticəsində yaranan məşəl qazına məruz qalma ehtimalını aradan qaldırmalıdır. Bəzi hallarda kollektor vakuum altında işləyə bilər (dayaqçertyoju), burada kollektora hava gedə bilər ki, nəticədə də partlayıcı – yanıcı qarışıqların yaranması ehtimalı olar.

7.3.2 Barabanlar və kipkəclər

7.3.2.1.1 Məşəl baraban separatoru

Baraban layihəsinin qənaətcilliyi üfüqi və şaquli baraban seçiminə təsir edə bilər. Əgər iri maye saxlama tutumu istənilirsə və buxar axını yüksək olarsa, əksər hallarda üfüqi baraban daha qənaətcildir. Həmçinin üfüqi barabandakı təzyiq düşməsi ən alçaq hesabi qiymətdir. Əgər maye yükü aşağı olarsa və ya məhdud torpaq sahəsi olarsa, şaquli baraban separatorlarından istifadə olunur. Məşəl dayağının basazına daxil olduqda onlar daha uyğun olur.

Baxmayaraq ki, üfüqi və şaquli baraban separatorları çoxsaylı konfiqurasiyalarda mövcud olur, fərqlər buxar yolunun necə istiqamətləndirilməsindədir. Müxtəlif konfiqurasiyalara aşağıdakılar daxildir:

a) Buxarın kameranın bir ucluğunda daxil olduğu digər əksər ucunun yuxarısından isə çıxdığı üfüqi baraban (daxili ekran olmadan);

b) Buxar giriş soplosu kameraya radial olaraq daxil olmaqla çıxış soplosu isə kameranın şaquli oxunun yuxarısında olmaqla şaquli baraban. Giriş axını axının aşağıya istiqamətləndirilməsi üçün ekranla ölçülməlidir;

c) Tangensial soploda şaquli kamera. Şaquli sentrifuqal separatorlar şaquli yerləşmə barabanlarından onda fərqlənir ki, axın tangensial olaraq daxil olur və mərkəz borusu ətrafında fırlanır, bu isə maye girişi soplosundan aşağıya uzanır. Qaz və maye radial olaraq halqa vasitəsi ilə aşağıya doğru axır və maye damcılarının divarlarda birləşməsinə və barabanın dibində toplaşmasına səbəb olur. Mayenin tutulmasının qarşısını almaq üçün buxar sürəti barabanın dövrə bölməsindən aşağıda saxlanmalıdır. Maye tutulmasının qarşısını almaq üçün digər əlavə tədbir dövrə bölməsindən aşağıda ekran plitəsinin olmasıdır. Maksimal maye səviyyəsi şaquli yerləşən barabanları ilə eynidir.

d) Buxar üfüqi oxun hər ucundan və mərkəz çıxışından daxil olmaqla üfüqi baraban;

e) Buxar üfüqi oxun hər ucundan çıxmaqla və mərkəzindən daxil olmaqla üfüqi baraban;

f) Buxarda tutulmuş mayenin bütöv çıxarılması üçün məşəl dayağının bazasındakı şaquli barabanın və yuxarı axın üfüqi barabanın kombinasiyası. Bu kombinasiya sürət tənliyində ədədi konstanta üzrə böyük qiymətlərdən isitfadəyə imkan verir.

Kamera diamertri 3,66 m-i (12 fut) aşarsa, axın qiymətləri üzrə baraban diametrini azaltmaq üçün (ancaq uzunluğunu artırmaq üçün) ayrıca giriş-çıxış konfiqurasiyasından istifadə oluna bilər. Axının həqiqətən arzu olunan proporsiyada bölünməsini təmin etmək üçün ayrıca giriş-çıxış konfiqurasiyalarının hidravlikasına xüsusi nəzər yetirmək lazımdır. Giriş soplolarına maye tutulmasının qarşısını almaq üçün kranlar və ya uzun maili əyri dirsək kimi vasitələr daxil olmalıdır. Uzun maili dirsəklər səciyyəvi olaraq ND 300 (NBÖ 12) giriş diametrinə kimi istifadə olunur. Ekranlar səciyyəvi olaraq daha iri giriş diametrlərində istifadə olunur.

Əgər istifadə olunarsa, uzun maili dirsəklər axının impulsunun azaldılması vasitəsi ilə buraxılmanın maksimuma qaldırılması üçün və qısa qapanmanın və ya kamerada “sürətləndirici” axının qarşısını almaq üçün, çıxış yerindən kənara istiqamətlənməlidir. Uzun maili dirsəklər ucluq qapağından çıxan mayenin rikoşetinin yüngülləşdirilməsi üçün kameranın sonluğundan kifayət qədər kənarda yerləşdirilməlidir. Aternativ olaraq, ikinci dərəcəli daxili ekran quraşdırıla bilər. Çıxış soploları keçmələrin minimuma endirilməsi üçün reflektora və ya ekrana malik olmalıdır. Digər daxili ekranlar tələb olunaraq maye sıçraması minimuma endirilə bilər. Əgər quraşdırılarsa, qaz sürəti və maye sıçraması ilə əlaqədar olan əsaslı qüvvələr ekranın mexaniki layihəsində nəzərə alınmalıdır.

Maksimal maye səviyyəsi maye tutulması baş verdiyi səviyyəni aşmamalıdır. Baraban separatoru vasitələri səciyyəvi olaraq lokal və uzaqdan səviyyə göstəricisi, yüksək və alçaq siqnallar daxil olmaqla səviyyə - nəzarət alətlərinə malikdir. Digər alətlərə isə təzyiq göstərcisi və eləcə də temperartur ölçüsü daxildir. Barabandan akkumulyasiya olunmuş mayenin çıxarılması üçün bir və ya daha çox nasos tələb olunmur. Ən azından bir nasosun ötürücüsü, qəza elektrik enerjisi və ya buxar turbin ötürücüsü kimi etibarlı mənbədə təchiz edilməlidir. İşləmə prinsiplərindəın asılı olaraq, bu nasoslar səciyəvi olaraq, alçaq səviyyədə avtomatik sönmə düyməsi ilə mexaniki qaydada işə salınır.

Sistemdəki mayenin xarakterindən və iqlimdən asılı olaraq yalnız dəyişkən mayeləri (məsələn, propan) buxarlandırmaq üçün baraban separatoru üzrə soyuğa davamlılığın təminatı və bəzi əlavə istilik verilişi tələb oluna bilər. Lakin baraban separatorunda buxarlanan maddənin məşəl kollektorunda və baraban separatorunun aşağı axın dayağında kondensasiya etməsinin və mümkün bərkiməsinin təmin olunmasına diqqət yetirilməlidir.

7.3.2.1.2 Üfüqi baraban separatorunun ölçü texnikası aşağıda verilmişdir. Şaquli baraban separatorunun ölçü texnikası vahid girişə vahid buxar çıxışı ilə məhdudlaşdırılır. Baraban separatoru ölçüsü, ümumiyyətlə, sınama və xəta prosesidir. Birinci addım maye tutulmasının ayrılması üçün tələb olunan baraban ölçüsünün müəyyən olunmasıdır. Maye hissəcikləri bu hallarda ayrılır: (a) buxar və ya qazın qalma müddəti, maye hissəciklərinin düşmə sürətində mövcud şaquli hündürlüyü getmək üçün tələb olunan vaxta bərabər və ya ondan böyük olur, (b) qaz sürəti maye düşməsinin nasaz olmasına iman verəcək qədər kifayət qədər aşağı olur. Bu şaquli hündürlük adətən maksimal maye səviyyəsindən olan məsafə kimi götürülür. Buxar və qazın şaquli sürəti iri maye kütlələrinin məşələ daxil olmasının qarşısını almaq üçün kifayət qədər alçaq olmalıdır. Kiçik maye damcılarının olması termal şüalanma axınını və tüstüləmə potensialını artırır. Uzun müddətli istehsalat təcrübəsi göstərmişdir ki, iri ölçüdə düşmə sürəti diametri 300 μm – 6000 μm olan damcıların ayrılmasının zəruri olmasına əsaslanır. İri ölçüdə damcılar isə həddindən artıq tüstü olmaqla natamam yanmaya, “səpilən yanğına” və ya hətta alovun qopmasına səbəb ola bilər. Bəzi növ məşəllərdə iri maye damcıları yerləşə bilir, buna görə də tədarükçü ilə həmişə spesifik məşəlin mayelərin yandırılmasına uyğun olması ilə bağlı məsləhətləşmə aparılmalıdır.

Axındakı hissəciyin düşmə sürəti metr/saniyə ilə (saniyədə funtla) ifadə olunmaqla tənlik (37)-dən istifadə etməklə hesablanır:

g - ağırlıq qüvvəsinə görə sürətlənmədir

D - metrlə (futla) ifadə olunmaqla hissəcik diametridir;

ρ1- işçi şəraitdə maye sıxlığıdır, kub metrə kiloqramla (kub futa funtla) ifadə olunmaqla;

ρv - işçi şəraitdə buxar sıxlığıdır, kub metrə kiloqramla (kub futa funtla) ifadə olunmaqla;

C - dayanıqlıq əmsalıdır (bax Şəkil 16).

Baza tənlik bütün aparılan mayenin ayrılm formaları üzrə geniş şəkildə məqbuldur.

vahidləri üzrə “meqapaskal – saniyələr (santipauz) ilə ifadə olunmuşdur” – “millipaskal – saniyələrlə ifadə olunmuşdur” ilə əvəz olunsun.

μ - millipaskal – saniyələrlə ifadə olunmaqla qazın suvaşqanlığıdır;

D - metrlə (futla) ifadə olunmaqla hissəcik diametridir;

ρ1 - işçi şəraitdə maye sıxlığıdır, kub metrə kiloqramla (kub futa funtla) ifadə olunmaqla;

ρv - işçi şəraitdə buxar sıxlığıdır, kub metrə kiloqramla (kub futa funtla) ifadə olunmaqla;

Qeyd: Kimya mühəndisinin kitabçasında hissəcik dinamikasına dair bölməyə baxın (46).

Baraban separatorunun ölçüsünün müəyyən olunmasında ikinci bir addım barabanda olan hər hansı mayenin buxar/maye buraxma üzrə mövcud həcmin azadılmasına təsirini nəzərə almaqdır. Bu maye aşağıdakılar nəticəsində yarana bilər:

a) Buxar ayrılması zamanı ayrılan kondensasiya;

b) Buxar ayrılması ilə birgə gedən maye axınlar.

Mayenin tutduğu tutum 20 dəq. – 30 dəq. davam edən ayrılmaya əsaslanmalıdır. İri tutum həcmi o zaman tələb olunur ki, axınını dayandırılması çox vaxt aparır. Əvvəlki ayrılmadan qalmış maye akkumulyasiyası (təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazlardan və ya digər mənbələrdən) 6.7 a) və 6.7 b) bəndlərində qeyd edilən mayeyə əlavə olunmalı və mövcud buxar ayırma sahəsi müəyyən olunmalıdır.

Məşəl barabanının artıq doldurulması riski qiymətləndirilməlidir. Əksər məşəllər, mayeni effektiv şəkildə yandırmaq üçün nəzərdə tutulmamışdır. Bu qiymətləndirmələrdə aşağıdakılar nəzərə alınmalıdır:

- Kənarlaşdırma vaxtı daxil olmaqla, ayrılmadan əvvəl baraban separatorundakı mayenin miqdarı,

- Məşəl kollektorundakı maye ağırlığı və məşəl ştabelinin mexaniki tamlığı,

- Məşəldən mayenin buraxılması (yəni, alov qopması, artıq tüstü və yanmayan karbohidrogen emissiyası, “yanan yağış” boşalması, məşəl ştabelində rezervuar yanğını və s.);

- İnsanların ekspozisiya olunduğu yerlərə, mülkiyyətin hasarı xətlərinə, avadanlıqlara və s. yaxın olan məşəl yeri.

Ölçü mülahizələrinin tərkib hissəsi olaraq başa düşmək lazımdır ki, maksimal buxar ayrılması maksimal maye ilə üst – üstə düşməyə bilər. Buna görə də baraban separatoru ölçüsü həm maksimum buxar ayrılması halının, həm də maksimal maye miqdarı olan ayrılma halının nəzərə alınması vasitəsi ilə müəyyən olunmalıdır.

Aşağıdakı nümunə hesablamalar hesabi qiymətin ən sadəsi ilə məhdudlaşır [(7.3.2.1.1, baraban konfiqurasiyaları (a) və (b) bəndləri]. (d) və (e) baraban konfiqurasiyaları üzrə hesablamalar oxşardır, axın qiymətinin yarısı kamera müddətinin yarısını müəyyən edir. (c) baraban konfiqurasiyaları üçün normal hesablamalardan istifadə olunur və burada təkrarlanmır.

Aşağıdakı şərait nəzərə alınır.

- Vahid bir hal maye sıxlığı 496,6 kg/m (31 lb/ft), buxar sıxlığı isə 2,9 kg/m (0,18 lb/ft) olmaqla hər ikisi axın şəraitində 25,2 kg/s (200 000 lb/h) axın ilə nəticələnir.

- Manometrik təzyiq 13,8 kPa (2 psi)-dir, temperatur isə 149 °C (300 °F) – dir.

- Buxarın suvaşqanlığı 0,01 mPa x s (0,01 cP) –dir.

- Axıntı tarazlığı 3,9 kg/s (31 000 lb/h) maye ilə və 21,3 kg/s (169 000 lb/h) buxar ilə nəticələnir.

Bununla yanaşı, vahidlərdən başqa drenaj üçün 1,89 m (500 US gal) saxlayıcı lazımdır. Şəkil 17 –də verilən sxematika tətbiq edilir. Yol verilən həddə seçilmiş damcı ölçüsü diametri 300 μm (0,012 düym) təşkil edir.

1. Buxar və maye təhlükəsizlik reduksiya klapanı buraxmaları

2. Maillik və drenaj həcminin tükəndiyini göstərmək üçün səviyyə ölçən

3. Düşmə sürəti üzrə minimal buxar sahəsi

4. Təhlükəsizlik reduksiya klapanlarından və digər qəza ayrılmalarından maye tutumu.

5. Maillik və drenaj mayesi.

Rv buxar qiyməti saniyədə faktiki kub metrlə (saniyədə kub futla) ifadə olunmaqla, aşağıdakı qaydada müəyyən olunur:

C dayanıqlı əmsalı tənlik (39)-dan istifadə etməklə Şəkil 16 – dan əldə edilir:

Şəkil 16 – dan C = 1,3.

uc - düşmə sürəti aşağıdakı qaydada hesablanır:

Daxili diametri Di və silindr uzunluğu olan üfüqi kamera nəzərə alınmalıdır. Bu isə aşağıdakı ümumi çarpaz kəsişən sahə At -ni verir:

Eyni bir halda, 30 dəqiqəlik buraxma üzrə maye qalması, maillik və drenaj həcminə əlavə olaraq arzu olunandır. Sadələşdirilmə məqsədi ilə, qapaqlardakı həcmə məhəl qoyulmur. Kub metrlə (kub futla) tələb olunan maye tutumu AL1 aşağıdakı kimi hesablanır:

maillik və drenaj həcmi aşağıdakı qaydada dib seqmentini tutur:

sıxlığı olan kondensasiya olunmuş mayelərin cəmi 30 dəqiqəyə akkumulyasiya olunmaqla aşağıdakı qaydada çarpaz kəsişən bir seqmenti tutur [bax bənd 7.3.2.1.2.a]:

Buxar axını üzrə qalıq en kəsiyi sahəsi aşağıdakı kimi ifadə olunur:

Maye və buxar sahələrinin şaquli dərinlikləri standart həndəsədən istifadə etməklə müəyyən olunur və ümumi baraban diametri ht Tənlik (46) –dan istifadə etməklə hesablanır:

hL1 - mailliklərin və drenaj kanallarının dərinliyidir;

(hL1+hL2) - bütün maye akkumulyasiyasının dərinliyidir;

hv- buxar axını üzrə qalıq şaquli sahədir.

Buxar sahəsinin uyğunluğu Tənlik (47) – dən istifadə etməklə θmaye damcılamamüddətini müəyyən etməklə yoxlanır:

θ - saniyə ilə ifadə olunmaqla maye damcılamamüddətidir;

hv - santimetrlə (düymlə) ifadə olunmaqla maye damcısı üzrə şaquli damcıdır;

uc - saniyədə metrlə (saniyədə futla) ifadə olunmaqla düşmə sürətidir.

Buxar keçidi əsasında N buxar keçidləri sürəti Tənlik (49) – dan və (50) – dən 7,34 m/s (260 ft/s) həcm axın qiyməti üzrə müəyyən olunur:

Av - kvadrat metrlə (kvadrat futla) ifadə olunmaqla çarpaz kəsişən sahədir;

N - buxar keçidlərinin sayıdır;

uv - saniyədə metrlə (saniyədə futla) ifadə olunmaqla buxar sürətidir.

Lmin tələb olunan baraban uzunluğu aşağıdakı qaydada müəyyən olunur:

Lmin yuxarıda nəzərə alınan silindrik baraban uzunluğu L -ə bərabər və ya ondan az olur, əks təqdirdə, hesablama yeni hesablanmış silindrik baraban uzunluğu ilə təkrar olunur.

Cədvəl 15 və 16 ən qənaətcil baraban ölçüsünü müəyyən etmək üçün müxtəlif daxili diametrləri olan üfüqi barabanlar və bir keçid üzrə əvvəlki hesablamaları yekunlaşdırır. 15 sm (6 düym) hissələrdəki baraban diametrləri standart başlıq ölçülərinə uyğun nəzərə alınır.

Cədvəl15-Üfüqi baraban separatorunun ölçüsünün optimallaşdırılması(SI vahidləri)

Maye və buxar sahələrinin şaquli dərinliyi

1.Bu cədvəldəki məlumatlar bir buxar keçidi üzrə mətnə uyğun olaraq verilir.

2. Bu cədvəldəki rəqəmlər Cədvəl 16 – dakı rəqəmlərin yuvarlaqlaşdırılmış versiyasıdır

D1 metrlə ifadə olunmaqla hesablanan barabanın daxili diametridir.

L metrlə ifadə olunmaqla hesablanan silindrik baraban uzunluğudur.

θ saniyə ilə ifadə olunmaqla maye damcılama vaxtıdır

uv saniyədə metrlə ifadə olunmaqla buxar sürətidir.

Lmin metrlə ifadə olunmaqla tələb olunan baraban uzunluğudur.

Cədvəl 15 –dən belə qənatə gəlmək olar ki:

- yuxarıda qeyd edilən baraban ölçülərinin hamısı layihə tələblərini yerinə yetirir;

- ən uyğun baraban ölçüsü hesabi təzyiqə, material tələblərinə və korroziyanın yol verilən həddinə, eləcə də plan, nəqliyyat və digər mülahizələrə uyğun şəkildə seçilir;

- Şəkil 17 – də verildiyi kimi iki – keçidli axın seçimi fakültətivdir.

Cədvəl 16 — Üfüqi baraban separatorunun ölçüsünün optimallaşdırılması(USC vahidləri)

Çarpaz kəsişən sahə m

Vertical depth of liquid vapour spaces

Qeyd:1 Bu cədvəldəki məlumatlar bir buxar keçidi üzrə mətnə uyğun olaraq verilir.

D1 futla ifadə olunmaqla hesablanan barabanın daxili diametridir.

L futla ifadə olunmaqla hesablanan silindrik baraban uzunluğudur.

θ saniyə ilə ifadə olunmaqla maye damcılama vaxtıdır

uv saniyədə metrlə ifadə olunmaqla buxar sürətidir.

Lmin futla ifadə olunmaqla tələb olunan baraban uzunluğudur.

Cədvəl 16 –dan belə qənatə gəlmək olar ki:

- yuxarıda qeyd edilən baraban ölçülərinin hamısı layihə tələblərini yerinə yetirir;

- ən uyğun baraban ölçüsü hesabi təzyiqə, material tələblərinə və korroziyanın yol verilən həddinə, eləcə də plan, nəqliyyat və digər mülahizələrə uyğun şəkildə seçilir;

- Şəkil 17 – də verildiyi kimi iki – keçidli axın seçimi fakültətivdir.

Əgər şaquli kameraya baxılırsa, buxar sürəti damcı sürətinə bərabərdir, bu isə 0,71 m/san (2,35 fut/san) təşkil edir. Həcmli axın qiyməti 7,34 m/s (260 ft/s) təşkil edir. Barabanın tələb olunan çarpaz kəsişmə sahəsi Acs kvadrat metrlə (kvadrat futla) aşağıdakı kimi müəyyən olunur:

Baraban diametri D aşağıdakı qaydada müəyyən olunur:

7.3.2.1.3 Məşəldə yanma hallarında bütün məşəl baraban separatorundakı maye səviyyəsinin monitorinqi aparılmalıdır. Qeyri – normal separator şəraiti haqqında operatora xəbərdarlıq siqnalı vermək üçün yükəsk səviyyəli siqnalizasiya qurulmalıdır. Buna görə də bu siqnalizasiya nisbətən aşağı səviyyədə quraşdırılmalıdır ki, normal avadanlıq sönməsi üçün siqnalizasiya nöqtəsi və yüksək maye səviyyəsi arasında tələb olunan tutum vaxtı olsun. Artıq səviyyə sensorları o halda nəzərə alına bilər ki, yüksək siqnalizasiya etibarlılığına ehtiyac olsun. Baraban separatorlarındakı minimum səviyyələr saxlanaraq kifayət qədər sərbəst həcmin məşəldə yanma zamanı mövcud olması təmin olunur. Səviyyə sensorları baraban separatorunun minimal hesabi temperaturunda istismarı üçün layihələndirilir.

7.3.2.1.4 Siqnallar, aşağı səviyyə nasos sönmə alətləri və s. daxil olmaqla səviyyə ölçən cihazları planlaşdırılmış texniki xidmət fasilələrində tədarükçünün tövsiyələrinə uyğun olaraq yoxlayın. Baraban səviyyəsi sahədə müntəzəm əsaslarla yoxlanmalıdır: sahə hər hansı uzaqdan səviyyə göstəricisi ilə müqayisədə. Baraban separatorları və maye kipkəcləri səciyyəvi olaraq “çirkli” xidmət hesab olunduğundan manometrik şüşələrin müntəzəm təmizlənməsi tələb oluna bilər.

Məşəl sistemi komponentlərində məsələn, maye – kipkəc barabanlarında xüsusilə baraban separatorlarında pirofor dəmirin olması ehtimalı vardır. Hər hansı kamera girişi planlaşdırıldıqda bu maddələrin mövcud olması ehtimalı təhlükəsiz giriş mülahizələrinə daxil edilməlidir.

7.3.2.2 Maye – kipkəc barabanları

7.3.2.2.1 Maye – kipkəc barabanı bənd 6.4.3.6.1-də qeyd edilmiş qaydada çoxsaylı istifadəyə malik ola bilər. Məşəl – kollektor sisteminə hava girişinin qarşısını almaq üçün bəzən maye kipkəcindən istfadə olunur. İsti buraxmadansonra aşağı axında və ya axınsız şəraitdə buxarın soyuması və ya kondensasiyası məşəl kollektorunda vakuum şəraiti yarada bilər. Bu hallarda məşəl ucluğu vasitəsi ilə məşəl sisteminə hava keçə bilər. Sıxılma qiyməti o halda çox artır ki, soyutma, tərkibində olan qazın komponentlərinin kondensasiyasına gətirib çıxarır.

Bu ehtimalı qiymətləndirən zaman nəzərə alınmalı faktorlar aşağıdakılardır:

a) Soyuyan zaman tərkibdə olan qazın sıxılması ehtimalı;

b) Məşəl sisteminin həcmi;

c) Məşəl sisteminin vakuum qiyməti;

d) Məşəl sisteminin gözlənən soyutma qiyməti, buna izolyasiya, küləkdən və yağışdan qəflətən soyuma təsir edə bilər.

Hava girişinin qarşısını almaq üçün, kipləşdiricibudaq qolu hündürlüyü və barabanda olan kipləşdirici mayenin sıxlığı və miqdarı kipkəcin məşəl kollektorunda yaranmış vakuum nəticəsində sınmasının qarşısını almağa kifayət etsin. Fiziki budaq qolu hündürlüyü kipkəc başlığınının yuxarı dəliyindən və son hissəsindən tutmuş giriş qolunun birbaşa yuxarı axınında məşəl kollektoru borularının üfüqi kəsiyinin dibinə kimi (məsələn, V-şəkilli çivlərinin boru ucundakı yuxarı hissəsində) ölçülsün. Məşəl kollektorunun və digər avadanlığın nisbi yüksəklikləri və digər faktorlar vakuum kipləşdirmə qabiliyyətini məhdudlaşdıra bilər. Əgər maye kipkəci girişinin hündürlüyünü məşəl – kollektor hündürlüyündən yuxarıda olması lazım olarsa, onda aşağı nöqtələrin qarşısını almaq üçün məşəl kollektoru meylləndirilir. Kipkəc barabanı elə layihələndirilməlidir ki, müəyyən olunmuş vakuuma kimi şaquli kipkəc qolunu doldurmaq üçün maye həcmini verə bilsin (bəsləyici mayeyə etibar etmədən).

Əgər mümkün olarsa, 3 m (10 fut) minimal hündürlük nəzərə alınmalıdır. Rezervuar mühafizə tənzimləyicisi, təzyiq tənzimləyicisi və/və ya vakuum olduğu zaman sistemə əlavə üfləmə qazı verən təzyiq açarı/sensoru maye cəftəsi ilə yanaşı nəzərə alına bilər.

Qazın kipkəcdən keçməyə başladığı məşəl kollektoru təzyiqi su kipkəcinin təyinatından (hava infiltrasiyasının qarşısının alınması, alov söndürən və mərhələli dəyişmə cihazı kimi işləməsi və ya məşəl qaz bərpa sisteminə əks təzyiq verilməsi) asılı olaraq fərqlənə bilər. Maye kipkəci vasitəsi ilə axının başlanğıcındakı qaz təzyiqi 50 mm –dən (2 düym H2O) 3050 mm-ə qədər (120 düym H2O) və ya daha çox ola bilər. Səciyyəvi kipkəc dərinliyi mərhələli məşəl üzrə 13,8 kPa – 34 kPa (2 psi – 5 psi) və ya məşəl – qaz bərpa sistemindən istifadə olunduqda 6,9 kPa – 13,8 kPa (1 psi – 2 psi) ekvivalentindədir. Ümumi tətbiqlər üzrə 150 mm (6 düym) kipkəc dərinliyi geniş yayılmışdır. Normal istismar zamanı aşağı mərhələ tutumunu və ya məşəl qazı regenerasiya qurğusunun tutumunu aşan qaz axını tullantı qazının kipkəc vasitəsi ilə axmağa başlamasına səbəb olur.

Düzgün layihələnmiş və istismar edilmiş maye kipkəci qaz axınında və/və ya yuxarı axın qaz təzyiqində minimal titrəyişlə qazın kipkəcdən keçməsinə imkan verməlidir. Maye kipkəcinin daxili layihəsi və kameranın ölçüsü kipkəcin bu məhsuldarlıq tələbinə cavab vermə imkanına əhəmiyyətli dərəcədə təsir edə bilər. Məsələn, budaq qollu boru ucu üzrə geniş yayılmış layihədə boru divarının ucuna kəsilmiş “V”–şəkilli çivlərdən istifadə edir. Bu layihə maye kipkəci tədarükçülərinin işləyib hazırladığı mülki layihələrdən az səmərəlidir. Alternativ layihələndirmə normativlərindən istifadə edən mülki layihələr qənaətcillik və istismar üstünlükləri verir. İstehlakçı həmin layihələrin onun sistem, vəziyyəti və tətbiq edilə bilmə qabiliyyətini müəyyən etməlidir. Maye kipkəclərinin əlavə müzakirəsi və alternativ kipkəc başlığı layihələri nümunələri Istinad (114) – də əldə edilə bilər.

Maye kipkəcləri adətən kipkəc vasitəsi olaraq sudan istifadə edir, lakin digər axıntılar da mümkündür. Axıntı seçimi soyuq iqlimdə şaxtadan mühafizənin, karbohidrogen/su ayırmasının, digər mərhələyə keçmənin nəticələrinin, məhdudlaşdırma axınına uyğunluğun, xərc, mövcudluq və tullantının nəzərə alınmasını tələb edir. Məşəl sisteminə kriogen məhsulların ayrıldığı hallarda soyuq maddənin kipkəc vasitəsinə təsiri nəzərə alınmalıdır. Əgər buz tıxacı nəticəsində məşəl sisteminin tıxanması riski olarsa, onda su kipkəcləri tövsiyə olunmur. Qlikol/su qarışığı və ya digər vasitələr kimi alternativ kipləşdirici axıntıları donmanın qarşısını almaq üçün tələb oluna bilər.

Maye kipkəci barabanı nümunələri şəkil D.1 və D.2 – də verilmişdir. Onlar yekun və ya ikinci dərəcəli baraban separatoru kimi çıxış edir və bu qaydada şaquli yerləşmə barabanı ilə eyni prinsiplər əsasında layihələndirilməlidir. Uyğun olduqda maye – kipkəc barabanlarına sıçrama əleyhinə ekranlar daxil olmalıdır ki, onlar da barabanda maye hərəkəti nəticəsində yaranan təzyiq titrəyişlərinin yüngülləşdirilməsi üçün işləyir (bax istinad (115). Neft yığma cihazı da layihəyə daxil edilməlidir, o, maye kipkəcindən keçərkən kondensasiya olunan karbohidrogen mayesinin çıxarılmasına imkan verir. Neft yığma cihazı sərbəst axan drenaj və cəftəli kipkəcə birləşdirilə bilər. Cəftəli kipkəcin mexaniki dərinliyində hər hansı işlək şəraitdə maksimal kamera təzyiqi, eləcə də cəftəli kipkəcdəki mayenin spesifik minimal ağırlıq qüvvəsi nəzərə alınmalıdır.

7.3.2.2.2 Kipkləşdiricimayenin davamlı axmasının təmin olunmasına diqqət yetirilməlidir, bu, karbohidrogenlərin davamlı yığılmasına, eləcə də maye səviyyəsinin saxlanmasına imkan verir. Maye – kipkəc barabanı işinin düzgün olması kipkəcdə hesabi maye səviyyəsinin saxlanmasından asılıdır. Uyğun olduqda müntəzəm müşahidə və karbohidrogen ayrılması tələb olunmaqla, düzgün kipkəc istismarı təmin olunur. Məşəl ucluğunda pulsasiyalı yanma səsi bəzən kipkəc barabanları ilə bağlı rast gəlinən bir problemdir. Bunun səbəbi kipkəc barabanına maye sıçramasıdır və kipkəc barabanında dəlikli ekran quraşdırmaqla aradan qaldırılır

7.3.2.2.3 Məşəl sisteminin çoxsaylı komponentləri kimi maye – kipkəc barabanları ümumiyyətlə, elə mövqedə olur ki, onlara tam texnika sönməsi zamanı texniki xidmət göstərilir. Lakin, maye – kipkəc barabanı köməkçi hissələrinin normal təftişi və cari xidmətlə təmiri operatorlar tərəfindən həyata keçirilməlidir. Siqnallar, nasos açarları və s. daxil olmaqla səviyyə alətləri tədarükçünün tövsiyələrinə uyğun olaraq yoxlanmalıdır. Həmçinin, xüsusilə də birləşmələrdə və flanslarda sızma və korroziya əlamətlərinə də baxmaq lazımdır. Sızıntılar bildirilməli və aradan qaldırılmalıdır, çünki sızıntı qazın məşəldən çıxmasına və aşağı axın qiymətlərində yüksək temperaturlu və aşağı sıxlıqlı məşəl qazları şəraitində məşələ hava daxil olmasına səbəb olur.

Baraban səviyyəsi sahədə müntəzəm əsaslarla yoxlanmalıdır: sahə hər hansı uzaqdan səviyyə göstəricisi ilə müqayisədə. Baraban separatorları və maye kipkəcləri səciyyəvi olaraq “çirkli” xidmət hesab olunduğundan və qaz yuyucusu kimi bərk maddələri və mayeləri çıxardığı üçün manometrik şüşələrin müntəzəm təmizlənməsi tələb oluna bilər. Çirkin toplanması həmçinin drenaj kanalını tıxaya və axıb daşa bilər; hələ də işlək vəziyyətin təmin olunması üçün onlar dövri olaraq yoxlanmalıdır.

İstismarın ilk bir neçə ayı ərzində və hətta birinci ilində yeni məşəl – kipkəc barabanı üzrə (və ya xidmətin dəyişdiyi bir barabanda) məşəl tullantı qazlarından asılı olaraq kipkəc mayesinin nümunəsinin götürülməsi (normal olaraq su) tövsiyə olunur. Kipkəc barabanından götürülmüş maye nümunələrində kükürd, xlorlu tullantılar və ya kipkəc barabanının daxili hissələrini zədələyə biləcək digər komponentlərin olub – olmamasına görə yoxlanmalıdır. Konkret məhdudiyyətlər haqqında məlumat almaq üçün tədarükçü ilə əlaqə saxlayın. Məşəl qazının sızmasının və ya havanın məşələ daxil olmasının qarşısını almaq üçün düzgün nümunə - götürmə prosedurlarından istifadə olunmalıdır. Əgər hər hansı problemli maddələr aşkar olunarsa, onda su kipkəcini və dayağı tədarükçünün tövsiyələrinə uyğun olaraq qorumaq üçün maye cəftəsi üzrə işləmə proqramı və ya davamlı su ilə yuma nəzərə alınmalıdır.

Həmçinin maye kipkəc barabanında pirofor dəmirin olması ehtimalı da vardır. Kameraya giriş planlaşdırıldıqda bu maddənin olması ehtimalı təhlükəsiz giriş mülahizələrinə daxil edilməlidir.

Texnikanın sönməsi zamanı maye – kipkəc barabanının daxili hissələrini (məsələn qalpaq plitəsi) çirklənmə və tıxanmaya qarşı yoxlayın, çirki və ya kənar maddəni çıxarın və korroziyaya görə qoruyun. Əsas korroziya halını bildirin, çünki bu bölmələr lazım olduqda düzəliş oluna və əvəz oluna bilər.

DİQQƏT – Kipkəc – baraban giriş lyukunu yalnız tam məşəl sistemi söndürüldükdən və bütün karbohidrogenlərdən, qazlardan və buxarlardan üflənib təmizləndikdən sonra açın. Oksigen səviyyəsini yoxlayın və girişdən əvvəl (qapalı sahəyə) texnika təhlükəsizliyi prosedurlarına riayət edin. Maye cəftəsi təzyiqi çox enərsə və ya titrəyişlər baş verərsə, iki ildən bir təftiş aparın.

XƏBƏRDARLIQ – Maye – kipkəc barabanından mümkün qaz sızma hallarına aşağıdakılar səbəb ola bilər.

a) Məşəl avadanlığının (alov söndürən, odluq və ya məşəl dayağı) çirklənməsi və ya tıxanması, donması nəticəsində həddindən artıq əks təzyiq; bu, suyun daşıb axmaısna maneə ola bilər və/və ya u-şəkilli kranın drenaj edərək qazın çıxmasına səbəb ola bilər. Kipkəcin aşağı axınındakı təzyiqlərin aşılmaması üçün təzyiqlərin monitorinqi aparılmalıdır.

b) İçərisində məşəl qazı saxlamaq üçün həmişə maye ilə doldurulan maye cəftəsində və sifonda maye itkisi.

7.3.2.2.4 Maye səviyyəsindən yuxarı qaz axını sahəsi məşələ qaz axını qalxmasının qarşısını almaq üçün ən azı giriş borusu çarpaz kəsişən sahəsinin üç mislində olmalıdır. Bənd 7.3.2.2.1-də təsvir edildiyi kimi qazın barabandan keçməyə başladığı məşəl –kollektoru təzyiqi fərqli ola bilər. Subasma dərinliyi kipkəc axıntısının spesifik ağırlıq qüvvəsi nəzərə alınmaqla (bax tənlik (56) və (57)) bu təzyiqlə müəyyən edilir. Bu əks təzyiq ventilyasiya kollektorunda yol verilən maksimal əks təzyiqi aşmamalıdır (bax 7.3.1.3). Bu əks təzyiq giriş borusunun suya batırıldığı h maksimal məsafəsini müəyyən edir (bax tənlik (56) və (57)).

h - metrlə (futla) ifadə olunmaqla suya batırılan giriş borusunun maksimal məsafəsidir;

p - kilopaskalla (kvadrat düymdə funtla) ifadə olunmaqla maksimum kollektor çıxışının mütləq təzyiqidir;

ρ – tərcümə olunmuyub

Maye səthindən yuxarıda qaz sahəsi 2 d-yə bərabər olan D diametri olan dairəyə bərabər olmalıdır, burada da d giriş qaz borusunun diametridir. Bunu ekvivalentində olan daxili sahəli, ekvivalentində isə giriş borusu olan şaquli kamera nəzərə almaqla əldə etmək olar. Halqavari sahə -dir. Tövsiyə olunan nisbət 1:3 olduğu üçün:

Şaquli kipkəc barabanındakı buxar sahəsinin hündürlüyü tutulmuş kipkəc mayesi üzrə buraxma sahəsini təmin etmək üçün D diametrinin təxminən 0,5 – 1,0 mislində olmalıdır. 1 m (3 fut) minimal ölçü tövsiyə olunur.

Bəzi hallarda xüsusi mülahizələr kipkəc barabanının ölçüsünə təsir edə bilər. Bu hala bir nümunə ventilyasiya kollektoruna böyük miqdarda isti buxar axını ola bilər. Bu buxar soyuyanda yaranan vakuum kipkəcini sındırmaq üçün kollektora kifayət qədər maye çəkə bilər və bununla da məşəl sisteminə hava keçə bilər. Bu halın qarşısını almaq üçün giriş xətti vakuum ayaqlığı yaradacaq şəkildə konstruksiya oluna bilər. Kipkəc barabanında giriş qolunun cəmi şaquli hündürlüyü maksimal gözlənən vakuumla müəyyən olunur. Maksimal vakuumda giriş xəttindəki mayenin həcmi kipkəc barabanından əldə olunmalıdır. Bu tələb baraban ölçüsündə artımı zəruri edə bilər.

7.3.2.3 Atmosferə ventilyasiya olunan baraban separatoru

Atmosfer üfləmə sistemləri atmosferə açıq ştabeli olan baraban separatorlarıdır.

DİQQƏT: - Təzyiq boşaltma hallarının biri və ya bir neçəsi ilə və ya boşalmalarla bağlı buxar buıludunun partlaması təhlükəsi olarsa, aşağıdakılardan biri istifadə edilir:

- Məşəllə tullama (bax 6.4 –cü bənd);

- Aşağı təzyiq sisteminə boşalma (bax 6.5 –ci bənd);

- YİMS – in tətbiqi (bax Əlavə E);

- Müvafiq təzyiq azaltma hallarının aradan qaldırılması (avadanlığın təkrar layihələndirilməsi və s).

İstifadəçi ayrılma ilə əlaqədar buxar buludunun partlamasından başqa təhlükələri qiymətləndirir və müvafiq yüngülləşdirmə tədbirlərini müəyyən edir.

7.3.2.3.2 və 7.3.2.3.3 bəndlərində qeyd edilən meyarlardan istifadə olunmaqla buxar buludunun partlayışı təhlükəsi olmayan atmosfer baraban separatorlarının layihələndirilməsi mümkündür.

7.3.2.3.2 Atmosfer baraban separatorları (kəskin soyutma müddəaları olmadan)

Aşağıdakı meyarların hamısı yerinə yetirilməlidir.

a) Atmosfer baraban separatorlarının layihəsi 7.3.2.1 –ci bənddə qeyd edilən məşəl baraban separatorları üzrə meyarlara cavab verir.

b) Atmosfer baraban separatoru maye damcılarını ayırmaq üçün elə layihələndirilir ki, qalıq damcılar və ya şırnaq iş sahələrinə, mülki xətlərə və ya digər kritik sahələrə təhlükəli konsentrasiyada çatmasın. Atmosfer baraban separatorları üzrə damcı ölçüsünə dair meyarlar, məşəl baraban separatorlarına dair meyarlardan daha ciddi olmalıdır (bax 7.3.2.1 –ci bənd) çünki əksər məşəllər kiçik damcıları yandırmaq qabiliyyətinə malikdir.

c) Ventilyasiya ştabelinə dair layihə təlimatı üçün bax 7.3.4 – cü bənd.

7.3.2.3.3 Atmosfer baraban separatorları (kəskin soyutma müddəaları ilə)

7.3.2.3.3-cü bənddə kəskin soyutma müddəaları olan atmosfer baraban separatorlarının (məsələn baraban separatoru) layihəsi nəzərə alınır, burada kəskin soyutma mayesi ayrılmış materialı soyudan və /və ya kondensasiya edən sudur. Kəskin soyutma mayesinin su olmadığı və ya qeyri – neft kimya ayrılmalarının kəskin soyudulmasının aşağıda verilmiş prinsiplərdən istifadə etdiyi barabanların layihəsi əlavə və ya fərqli mülahizələr tələb edə bilər.

Aşağıdakı meyarların hamısı yerinə yetirilir.

a) Kəskin soyutma barabanın layihəsi bənd7.3.2.1 –də verilmiş məşəl baraban separatorları üzrə layihə meyarlarına cavab verir. Ümumiyyətlə, şaquli silindr kamerasına üstünlük verilir.

b) Kəskin soyutma barabanı, maksimal kəskin soyutma su təchizatı və əlavə olaraq, kondensasiya olunmuş yaxud maye karbohidrogenlərə bərabər maye – çıxartma sistem tutumuna malikdir. Əgər rezerv kəskin soyutma tələb olunarsa, aşağıdakı h) bəndinə uyğun olaraq, maye – çıxarma sistemi maksimal kondensasiya olunmuş ayrılma axını ilə birgə kəskin soyutmanın hər iki mənbəyindən maksimal axını tutacaq ölçüyə malik olur. Özü-axan drenaj xəttində heç bir klapan təmin edilmir.

c) Əgər özü-axan drenajdan istifadə olunarsa, onda kəskin soyutma barabanı b) bəndində tələb olunan qiymətlə özü-axan drenaj kanalından mayenin çıxarılması, lakin şəkil D.2-ə göstərilmiş qaydada elektromaqnit buraxıcıların dibinə çatmaması üçün zəruri olan statik təzyiq yaratmaq üçün kifayət edən maye tutumuna malik olmalıdır.

d) Su tələbləri normal olaraq qaz və maye çıxış temperaturlarının azaldılmasına əsaslanır. Optimal temperaturun seçilməsi temperatur mülahizələrinə və daxil olan axınların tərkibinə, barabanın aşağı axınında tullantı buxarlarının sonradan kondensasiyası həddinə tab gətirəcək dərəcəyə və tullantı sisteminin (məsələn, kanalizasiya) maksimal temperatur məhdudiyyətlərinə əsaslanır.

e) Kəskin soyutma rezervuarındakı maksimal temperatur elə seçilir ki, barabanın kənarında qurumanın və maye kipkəcinin itməsinin qarşısı alınsın. Yerli atmosfer qaynama temperaturundan aşağıda bir hədd təmin edilir.

f) Barabanın bazasındakı su tutumu elə ölçüyə malik olur ki, kəskin soyutmanın tam yaranması üçün kifayət edən vaxt ərzində ayrılmanın maksimal istiliyini absorbsiya etsin.

g) Su təchizatı etibarlı olur. Əgər stabil su hövzəsindən istifadə edilirsə, onda hövzə 30 dəqiqə ərzində maksimal kondensasiya oluna bilən kəskin soyutma tələbini təchiz etmək üçün uyğun tutuma malik olur.

h) Kəskin soyutma suyu yüksək temperaturla və ya giriş xəttində axınla avtomatik işə düşür. Kəskin soyutma su sisteminin mövcudluğu (TAS səviyyəsi) müəyyən olunur (bax E.4.2). Tələb olunan TAS səviyyəsinə nail olmaq üçün qəza rezerv su birləşməsi tələb oluna bilər. Atmosferə həddən artıq buxar ayrılması ilə və ya /və kanalizasiya kanalına isti mayelərin ayrılması ilə nəticələnməklə kəskin soyutma suyunun nasazlığının mümkün nəticələri nəzərə alınır.

i) Çıxış kipkəcinə dəstək üçün davamlı qidalandırıcı su təchizatı təmin edilir.

j) Atmosfer baraban separatoru maye damcılarını ayırmaq üçün elə layihələndirilir ki, qalıq damcılarına və ya şırnaq iş sahələrinə, mülki xətlərə və ya digər kritik sahələrə təhlükəli konsentrasiyada çatmasın (151).

k) Buxar – maye kontaktının yaxşılaşdırılması üçün baraban daxili hissələri təmin olunur. Şeiman [116], [117] ədəbiyyatı bu xidmətdə tez – tez istifadə olunan daxili hissələrin biri üzrə layihə meyarlarını əhatə edir.

l) Maye – tullantı xəttindəki kipgəc hündürlüyü (maksimal baraban maye temperaturunda 100% su fərz edərək), normalda maksimal baraban işçi təzyiqinin 175% -i və ya 3 m (10 fut( (hansı böyükdürsə, şəkil D.2) ölçüsündə olur.

m) Maksimal baraban işçi təzyiqləri səciyyəvi olaraq 7 kPa – 14 kPa (1 psig – 2 psig) diapazonunda olur. Yüksək təzyiqlər məqbuldur, bu şərtlə ki, maksimal yol verilən təzyiq məhdudlaşdırıcı cihaz əks təzyiqləri aşılmasın. Soyutma suyunun buxarlanması nəticəsində kondensasiya oluna bilən üfləmə barabanında yaranan buxar əks təzyiqlərin hesablanması zamanı tullantı – qaz buxar tərkibinə daxil edilir.

n) Kəskin soyutma su sistemi uyğun soyuqluq təminatı və dondurmadan mühafizə ilə təmin edilir.

o) Hesabi maye səviyyələrinin aşılması zamanı operatorlara xəbərdarlıq etmək üçün siqnallar təmin oluna bilər.

7.3.2.4 Layihələndirmə məlumatları

Kipkəc barabanı və baraban separatoru üzrə təfərrüatlı layihə tələblərinin qeyd edilməsinin uyğun yolu APİ Std 537 – də verilmiş məlumatlardan istifadə etməkdir.

Kipkəc barabanı və baraban separatoruna şamil oluna bilən layihə məlumatlarına aşağıdakılar daxildir:

a) Maye çıxış xətlərində burulğan əleyhinə ekranlardan istifadə olunmalıdır.

b) Daxili genişlənmiş maye çıxış soplolarından istifadə olunmalıdır ki, çöküntülər xətlərdəki alçaq konteynerlərdə deyil barabanlarda çöksün.

c) Donma problemi varsa, onda donmayan sifon tipli drenaj kanalından istifadə olunmalıdır.

d) Üç – fazalı ayırma gözlənərsə, su budağı, uzun çəkmələr və suyun çıxarılması təmin olunmalıdır.

e) Tam təmizləməyə imkan yaratmaq üçün barabanın dibində dəliklər [DN 100 - DN 200 (NBÖ 4 - NBÖ 8) soplolar] olmalıdır. Bu soplolar açılmazdan əvvəl kameraların tam drenajına imkan vermək üçün bütöv flans üzərində DN 40 (NBÖ 1-1/2) və ya DN 50 (NBÖ 2) klapanlarına malik olmalıdır.

f) Barmaqlıq, ventilyasiya, üfləmə (axın) və lyuklar olduqda kameranın girişə hazırlanması üçün yol verilən hədd olmalıdır.

g) Soyuq hava şəraiti, avtomatik soyuma, suvaşqan və ya donan mayelər problem yaradarsa, onda kameranın tərkibinin qızdırılması təmin olunmalıdır. Əgər daxili spirallar lazım olarsa, spiralın drenajı nəzərə alınmalıdır. Spirallar uyğun korroziya yol verilən həddinə malik olmalıdır və mexaniki nasazlığın qarşısını almaq üçün müvafiq dayağa malik olmalıdır. Kameranın örtüyünün bir tərəfi təftiş olunmadığı üçün kamera örtüyündən istifadə edən qızdırıcı örtüyün bir divar kimi olmasına yol verilmir.

h) Kipkəc barabanı və baraban separatorunun əksəriyyəti nisbətən aşağı təzyiqlərdə işləyir. Təhlükəsiz tikintinin təmin olunması üçün səsəqədər məşəldə və digər aşağı təzyiqli məşəldə minimal 435 kPa (50 psi) hesabi manometrik təzyiq tövsiyə olunur. 435 kPa (50 psi) hesabi manometrik təzyiqi olan kamera deflaqrasiya baş verən zaman sınmamalıdır. Stexiometrik karbohidrogen – hava qarışıqları mütləq işçi təzyiqin yeddi – səkkiz mislində pik partlayış təzyiqləri yarada bilər. Əksər səsəqədər – məşəl kipkəc barabanları 0 kPa - 34 kPa (0 psi - 5 psi) manometrik təzyiq diapazonunda işləyir.

i) Kamera soplolarını, qurğuları, dayaqları və daxili hissələri layihələndirən zaman termal effektlərdən, maye kütlələrindən və qaz genişlənməsindən yaranan zərbə yüklərini nəzərə almaq lazımdır.

j) Səviyyə ölçənlərin əvəzinə və yan borulara əlavə olaraq maye səviyyəsinin müəyyən olunması üçün nümunə kranı istifadə oluna bilər.

k) Akkumulyasiya oluna bilən karbohidrogenlərin davamlı çıxarılması və ya aralıq mexaniki yağsızlaşdırılması nəzərə alınmalıdır. Kipləşdirici mayesinin davamlı əlavə olunması və daşıb axma vasitəsi ilə daimi yığılması prosesi istifadə edilə bilər. Neft ayırıcısı birləşməsi vasitəsi ilə yüngül axıntının kənarlaşdırılması üçün kipkəc mayesinin səviyyəsinin dövri olaraq artırılmasının təmin olunması qəbul olunandır. Layihəçinin diqqətinə çatdırılır ki, yüngül maddələrin süni(layihələndirilməmiş) kipləşdirmə effektinin yaranması nöqtəsinə kimi toplanmamasının təmin olunmasına diqqət yetirsin.

l) Alət komponentləri sadə, möhkəm və texniki xidməti asan olmalıdır (xaricdən montaj olunan və klapanlı). Klapanların yerinə kipkəclərdən, sifonların yerinə isə klapanlardan istifadəyə üstünlük verilir, bunun səbəbi işlənən maddələrin növü və bu komponentlərin işlənməsinin zəruri olduğu şəraitdir. İri axın sahələri olan birdəfəlik klapanlara əskər hallarda kiçik – keçidli drossel klapanlardan çox üstünlük verilir.

m) Müvafiq kipkəc səviyyəsinin müəyyən olunması və saxlanması müddəaları tövsiyə olunur.

n) Kipkəc axıntı/buxar interfeysində korroziya baş verərsə, müvafiq korroziyaya yol verilən həddən istifadə olunmalıdır. Bu cür korroziya hətta kipkəc axıntısı kimi sudan istifadə edən karbohidrogenlərdə və ya sistemdə, aşağı nöqtələrdə, suyun toplandığı yerlərdə də baş verə bilir.

Ümumi detallarla yanaşı, müxtəlif növ avadanlığa məxsusi detallar vardır. Baraban separatorları üfüqi və şaqüli növdən ola bilər; onlar akkumulyasiya olunmuş mayelərin çənə, kanalizasiya borusuna və ya digər bir yerə çıxarılması üçün nasosla və ya drenaj vasitəsi ilə təmin olunmalıdır. İstifadə edilən tullantının faktiki növü çıxarılam mayelərin xassələri və təhlükələri ilə əlaqədardır. Baraban separatoru üzrə maye çıxarma vasitələrinin layihəsi kameranın ölçüsündən və sistemdə mayenin olması ehtimalının dərəcəsindən asılıdır.

Ən sadə sistemdə kamera yalnız mexaniki idarə olunan drenaj klapanına və istinad üçün maye səviyyəsini görmə şüşəsinə malik ola bilər. Baraban separatorlarında çox vaxt maye – çıxarma nasosundan istifadə olunur. Baraban separatoru vuma nasosları minimal xalis müsbət sorma – hündürlüyü tələbi üzrə ölçüyə malik olur. Onların spesifikasiyasında həmçinin rast gəlinə bilən maksimum maye temperaturu nəzərə alınmalıdır.

Ümumiyyətlə, yüksək – səviyyə siqnalı, mexaniki işə salma açarı və nasos mühərrikinə avtomatik sönmə açarı təmin edilir. İşlənmiş sxemlər isə həmçinin yüksək və aşağı səviyyə - siqnallarına, mühərrikli drenaj klapanını və ya maye çıxarma nasosunu idarə edən səviyyə nəzarət vasitələrinə malik ola bilər. Buraxıcı klapandan istifadə olunduqda, birdəfəlik növ daha geniş yayılmış variantdır, lakin drossel tipli klapan da istifadə edilə bilər. Barabandakı yüksək – maye səviyyəsi məhdudlaşdırılır ki, buxar keçidinin çarpaz kəsişən sahəsi azalmasın. Buxarın maye çıxartma sisteminə girməsinin qarşısını almaq üçün aşağı – maye səviyyəsi müəyyən olunur.

Baraban kipkəci dayaq və kollektor barabanları arasında və mümkün qədər məşəl dayağına yaxın yerləşdirilməlidir. Kipkəc barabanının fərqli növü məşəl xəttinin dayağa daxil olduğu yerdə, çox vaxt məşəl dayağının bazasına daxil edilir. Kipkəc barabanının konfiqurasiyası qismən kipləşdirici maye ilə (məsələn, su) dolu kameradan ibarət olur.

Hidr-cəftələrdə dalğalanma problem soltlardan yaxud V-şəkilli çivlərdən maili borunun ucluğunda istifadə olunması vasitəsi ilə minimuma endirilə bilər ki, yüksək artım sahəsi qaz axını artdıqca təmin edilir, burada qovucu qapağın layihələndirilməsində olan prinsipə oxşar prinsipdən istifadə edilir.Təsadüfi hallarda qaz sürətini azaltmaq və yuvacıqlar və kifayət qədər ətraf dairənin təmin olunması üçün baraban daxilində giriş xəttinin ölçüsünü artırmaq istənilə bilər. Arzu olunan kipləşdirmə səviyyəsi həmçinin maye təchizat xəttində işləyən avtomatik tənzimləyici vasitəsi ilə də saxlana bilər. Yüksək və aşağı səviyyə siqnalları bəzi hallarda mayenin lazım olunan səviyyələrdə saxlanmaması zamanı xəbərədarlıq kimi istifadə olunur. Mayenin çıxarılması üçün müvafiq ölçüsü və bağlayıcı klapanı olan drenaj xətti təmin eidlməlidir.

Əlavə təlimat APİ std 537 – də verilir ki, bu da məşəl avadanlığının mexaniki layihəsinə, istismarına və texniki xidmətinə həsr edilir. APİ std 537 həmçinin həm proses, həm də mexaniki layihə informasiyalarının mübadiləsi üzrə cədvəllər də verir. Nəzərə alın ki, məşəllər çirkləndirməni azaldan avadanlıqlar heab olunur, adətən ətraf mühit normaları ilə və onların istifadəsi, yerləşdirilməsinə imkan verən tələblərlə tənzimlənir.

7.3.3.2.1 Məşəllərin ölçüsünü tənzimləyən faktorlar bənd 7.3.3.2.2 – 7.3.3.2.6-də əhatə olunur. Bu tələblərin hesablanmasına daxil olan ümumi mülahizələr bənd 6-da müzakirə olunur. Məşəl dayağının tam layihəsini əhatə edən nümunələr Əlavə C – də verilir. Nəzərə alın ki, məşəl diametr hesablamaları baza məşələ əsaslanır. Əksər kommersiya məşəlləri axın sahəsini 2% -dən 10% - ə qədər məhdudlaşdıran alov stoporlarına malikdir, onlar məşəl və kollektor ölçüsünün müəyyən olunması zamanı nəzərə alınmalıdır.

7.3.3.2.2 Məşəldayağının diametri, ümumiyyətlə, sürət əsasında müəyyən olunur, baxmayaraq ki, təzyiq enməsi yoxlanmalıdır. Daha normal və aşağı təzyiqli məşəllər üzrə daha tez – tez rastlanan şərait üzrə 0,2 max saxlanmaqla, pik, qısa müddətli, nadir axın üzrə 0,5 max-a qədər süərətə imkan verilməsi arzu olunandır. Bu, aşağıdakılara əsaslanır:

a) Gözlənən orta məşəl axınına maksimal ehtimal oluna bilən həcm nisbəti:

b) Bu axınların ehtimal olunan vaxtı, tezliyi və müddəti;

c) Məşəl yanmasının stabilləşdirilməsi üçün layihə üzrə müəyyən olunmuş layihə meyarları.

Lakin səs- sürətilə iş yüksək təzyiqli məşəllərə uyğun ola bilər. Tüstüsüz məşəllərin ölçüsü tüstüsüz işlədikləri şəraitə uyğun olmalıdır. Max ədədlərinin hesablanması üçün tənlik (27) və ya (28)-dən istifadə oluna bilər (bax 7.3.1.3.3). Tənzimləyici orqanların qoyduğu sürət məhdudiyyətləri qəza – məhdudlaşdırma xidmətlərində olan məşəllərə şamil oluna bilər (bax istinad 118).

14 kPa (2 psi)-a qədər iri olan təzyiq düşməsi məşəl ucluğunda kafi formada istifadə olunmuşdur. Düzgün alov stabilləşməsinə malik olan müasir ənənəvi məşəl ucları bu səviyyədən yuxarıda işləyə bilər. Əksər məşəl satıcıları bir sıra xüsusi rejimli yüksək təzyiqli məşəllərə malikdir ki, onlar da 700 kPa manometrik təzyiqlərdə (100 psi) və ya daha yüksək təzyiqdə işləyə bilər. Məşəl layihələrinin bu ümumi sinfi APİ std 537 ilə təsdiq edilir və adətən buxar ilə hava yardımı olmadan tüstüsüz işləyir. Çox aşağı ucluq sürəti istilik və korroziya zədələnməsinə səbəb ola bilər. Qazların yanması kifayət qədər azalır və külək alova əhəmiyyətli dərəcədə təsir edir. Dayağın külək istiqamətindəki tərəfində alçaq təzyiqli sahə, yanan qazların dayaq boyunca 3 m (10 fut) və daha çox uzanmasına səbəb olur. Dayağın axından yayınma təsiri ilə bağlı olaraq məşəl odluqlarının mexaniki detallarını APİ std 537 -dən əldə etmək olar.

7.3.3.2.3 Məşəl – dayağının hündürlüyü ümumiyyətlə, alovla yaradılan İstilik şüalanması intensivliyinə əsaslanır. Bənd 6.4.2.3.3-də qeyd edilən tənlik (24) şamil olunur. K tövsiyə olunan radiasiya səviyyələri Cədvəl 9 – da verilmişdir.

Yanmanın keyfiyyəti radiasiya xassələrinə təsir edir. Şüalanan istiliyin F fraksiyasından istifadəyə, əsaslı lakin konservativ dayaq hündürlüyündə nəticələnmə nəzərə alınmaqla, ABŞ Mədən Bürosuna əsaslanır.

7.3.3.2.4 Nəzərə alınmalı olan digər bir faktor alovu meylləndirən küləyin təsiridir, bu təsir alovun mərkəzindən fərqli məsafədə olur və baxılan texnika yeri ilə bağlı ümumi radiasiya istilik ayrılmasının mənşəyidir. Küləyin təsirinin təxmin olunması üzrə ümumiləşdirilmiş əyri şəkil 9 – da verilmişdir.

7.3.3.2.5 Məşəl söndürüldükdə atmosfer dispersiyası ilə nəticələnməyə dair hər hansı bir narahatlıq olarsa, bənd 6.3.1-də və Giffordun məqaləsində qeyd edilən informasiyalardan istifadə olunaraq sözü gedən nöqtədə ehtimal olunan konsentrasiya hesablanır.

7.3.3.2.6 Örtüklü yerüstü məşəlin tam təsvirini APİ Std 537 – dən əldə etmək olar, burada ümumi fəsil bu növ məşələ həsr edilir. Dib və ya yan yanma, mərhələli və ya mərhələsiz nəzarət və buxar-, hava-, təzyiq və ya sərbəst odluqlar üzrə seçimlər mövcuddur. Bu tip məşəl sistemi çox vaxt kompleks olur və buraya bir sıra müstəqil odluq sistemləri daxildir. Odluqlar, çəpərlər, dayaq, tüstü boğucu avadanlıq, borular və külək/hava arasında müxtəlif əlaqələrin nəzərə alınması əhəmiyyətli təcrübə tələb edir və buraya işlək layihə əldə edilməzdən əvvəl təfərrüatlı axın modelləşdirilməsi daxildir.

7.3.3.3 Hesab detalları

7.3.3.3.1 Məşəllərin tüstüsüz işini müxtəlif metodlarla, o cümlədən buxar inyeksiyası, yüksək təzyiqli tullantı qazının, məcburi dartqı havasının inyeksiyası, məşəllərin ilkin qarışma odluğu kimi istismarı və çoxlu kiçik odluqlardan axının paylaşdırılması kimi metodlarla əldə etmək olar. Tüstüsüz məşəlin geniş yayılmış növünə buxar inyeksiyası aiddir. Buxar inyeksiyası ilə tüstüsüz yanma nəzəriyyəsinə dair daha təfərrüatlı informasiya əldə etmək üçün bənd 6.4.3.2- yə istinad edin.

Tüstüsüz yanma üçün tələb olunan buxarın miqdarı yanacaq buxar axın qiymətindən və qarışığın təfərrüatlı tərkibindən asılıdır. Tüstüsüz yanmaya aid olan əsas parametrlərə doymamış maddələrin və inersiya qazlarının faiz dərəcəsi, qarışığın nisbəti molekulyar kütləsi daxildir. Müəyyən xüsusi aşqarlar tədarükçünün xüsusi mülahizələrini tələb edir. Məsələn, etilen, butadien, asetilen və etilen oksid daxildir. APİ std 537 –dən əldə edilən cədvəllər tərkibin müəyyən olunması üçün uyğun vasitələr verir.

Məşəl müxtəlif tüstüsüz iş dərəcələrinə görə layihələndirilə bilər. Çoxsaylı dövlət və federal qanunvericilik aşağıdakı formada tüstüsüz iş tələbini qeyd edir: “Heç bir istifadəçi məşəl emissiyasının ardıcıl 2 saatlıq müddətə 5 dəqiqədən çox 20 % tutqunluğu aşmasına imkan vermir”. Bu növ qanunvericilik adətən məşəllərin Ringelman 1 (20 % tutqunluq) iş xarakterinə nail olmaq məqsədilə layihələndirilməsi üçün əsasdır. Digər qanunvericilik tənzimləyici və ya ictimai əlaqələri səbəblərinə görə Ringelman 0 (sıfır tutqunluq) tələb edə bilər. İstifadəçinin tüstüsüz iş tələblərini tənzimləyən yerli tənzimləmə tələblərini başa düşməsi zəruridir.

Tərkib funksiyası kimi buxar tələblərinin hesablanması üçün cədvəl 11 – dən istifadə oluna bilər. Qarışıqlar üzrə buxar tələblərinin hesablanması qarışıqdakı yana bilən spesifik kütlə fraksiyası əsasında mütənasib ola bilər (yəni, inersiya qazları istisna ola bilər). İstənilən halda xüsusi tüstüsüz məşəl alınarsa, istehsalçı ilə minimum zəruri buxar qiymətinə dair məsləhətləşmə aparılmalıdır.

7.3.3.3.2 Havanın daxil olması nəticəsində məşəl sisteminə alov dağılmasının qarşısının alınmasının ən geniş yayılmış metodlarından biri bənd 7.3.2.2-də müəyyən edilmiş qaydada kipkəc barabanı quraşdırmaqdır. Müvafiq bir qiymətdə üfləmə qazının davamlı verilməsi vasitəsi ilə də kipkəc barabanı olmaqla və ya olmamaqla əks alov ehtimalını azaltmaq olar. Əks alov zərbəsindən mühafizə məqsədi ilə məşəl sistemində alov söndürənlər nadir hallarda istifadə olunur, çünki onlar tıxana bilir. Məşəl sistemində maneənin olması ilə bağlı təhlükələr elə ciddi xarakter daşıyır və alov söndürənlər yalnız o halda tövsiyə olunur ki, buxarlar qeyri – korroziya tipli, quru, dona bilən, mayesiz və maneə yaradacaq maddələrdən təmiz olsun. Baxmayaraq ki, bu hallara məşəl sistemində az rast gəlinir, məşəl sisteminə aid olan alov söndürənlərin əlavə bir çatışmayan cəhəti ondan ibarətdir ki, isti təzyiq azaltmadan sonra soyuma zamanı hava alov söndürən vasitəsi ilə sistemə geri çəkilə bilər. Alov söndürənlərlə əlaqədar əlavə ehtiyat tədbirləri haqqında informasiya əldə etmək üçün istinad - ə baxın.

Araşdırmalar göstərmişdir ki, karbohidrogen hava qarışıqları aşağı alışa bilmə limitinə qədər inersiya qazı ilə durulaşdırıla bilər. Alternativ olaraq. Karbohidrogen-hava qarışığı yanan qazla elə zənginləşdirilə bilər ki, o yuxarı alışma həddində olsun və çox zəngin olsun ki, yanmasın.

7.3.3.3.3 Külək və ya sıxlıq təsirləri nəticəsində məşəldən hava infiltrasiyasının yaranması üfləmə qazından istifadə vasitəsi ilə yüngülləşdirilə bilər. Əgər üfləmə qazı tələb olunarsa, istifadəçi onun təchizatının etibarlığını təmin edir. Tələb olunan üfləmə qazının miqdarı üfləmə - azaltma kipkəcindən (məsələn, üzmə qabiliyyətli kipkəc və ya sürət kipkəci, bax bənd 6.4.3.6.2) istifadə vasitəsi ilə azaldıla bilər.

Havadan yüngül üfləmə qazları üzrə üzmə qabiliyətli kipkəc və ya sürət kipkəci effekti olmadan açıq məşəllərdə davamlı üfləmə tələbləri üçün saatda normal kub metrlə (saatda standart kub futla) ifadə olunmaqla, üfləmə qazı qiymətinin Q – nün müəyyən olunması üçün tənlik (59) və (60) – dan istifadə oluna bilər

D - metrlə (düymlə) ifadə olunmaqla, məşəl dayağı daimetridir;

y - sütun dərinliyidir, bu dərinlikdə oksigen konsentrasiyası (O2) proqnoz edilir, metrlə (futla) ifadə olunur;

O2 - faiz dərəcəsi kimi ifadə olunmaqla, oksigen həcmi fraksiyasıdır;

Ci - faiz dərəcəsi kimi ifadə olunmaqla, komponentin həcm fraksiyasıdır;

Ki - i komponenti üzrə konstantadır.

Ki - üzrə səciyyəvi qiymətlər aşağıda verilmişdir:

— hidrogen: K = + 5,783;

— helium: K = + 5,078;

— metan: K = + 2,328;

— azot: K = + 1,067 (küləksiz);

— azot: K = + 1,707 [təqribən 7 m/san (saatda 15 mil) küləklə];

— propan: K = − 2,651;

Qeyd: buxar və ya digər kondensasiya oluna bilən maddələr uyğun üfləmə qazları deyildir.

Məşəl dayağının aşağı hissəsində 7,62 m (25 fut) məsafədə oksigen həcminin 6%-lə azaltmanın standart meyarından istifadə edərək Tənlik (59) və (60), Tənlik (61) və (62) şəklində sadələşdirilə bilər (aşağı oksigen konsentrasiyalarının hidrogen kimi müəyyən qarışıqlar üçün istifadə edilməli olması istisna olmaqla):

Q - saatda normal kub metrlə (saatda standart kub fut) ifadə olunmaqla, üfləmə qazı qiymətidir;

D - metrlə (düymlə) ifadə olunmaqla məşəl dayağının diametridir;

K - konstantadır (yuxarıya bax).

Təbii qaz istehsalı obyekti məşəllərinə aid son sınaq məlumatlarına əsasən tənlik (59), (60), (61 və (62) –də bildirilmiş qaydada üfləmə qiymətlərindəki əhəmiyyətli dərəcədə azalma müəyyən məhdudiyyətlərlə qəbul edilə bilər. İstifadəçinin diqqətinə çatdırılır ki, sınaqların aparıldığı hüdudlardan və şəraitdən kənar ekstrapolyasiya etməsin.

Əgər dayaqdakı qaz (məsələn, hidrogen və ya metan) havadan yüngül olarsa, dayağın dibində olan təzyiq atmosfer təzyiqindən aşağı ola bilər, baxmayaraq ki, dayağın yuxarısından bir qədər axıb daşma olur. Bu şərait elə bir hala səbəb olur ki, flans sızması, açıq drenaj/ventilyasiya çıxışı və ya məşəl kollektorundakı digər dəliklər məşəl kollektoruna hava gətirir və daxili partlama ehtimalı yaradır. Bu səbəbdən də istifadəçilərin diqqətinə çatdırılır ki, avadanlığın tamlığını qorusunlar və aktiv kollektoru açarkən müvafiq ehtiyat tədbirlərini görsünlər.

7.3.3.3.4 Nəzərə alın ki, tənlik (59), (60), (61 və (62) –də verilmiş qiymətlərdən yuxarı üfləmə qiymətləri aşağıdakılar üçün tələb oluna bilər:

a) İşə salma zamanı ilkin, havasız şərait yaratmaq;

b) Günəş ekspozisiyası olan keçici leysan soyutması ilə bağlı keçici şərait;

c) Məşəl kollektoruna isti kondensasiya oluna bilən tullantının ventilyasiya olunmasından sonra;

d) Asan şəkildə detonasiya olunan və ya qeyri – adi böyüklükdə alışma qabiliyyəti limitlərinə malik qarışıqların əhəmiyyətli dərəcədə böyük miqdarını saxlayan axının ventilyasiya olunmasından sonra.

Qeyri – adi şəkildə yüksək yanma sürətləri olan qazlar və buxarlar məsələn, hidrogen və asetilen alov zərbəsi ehtimalına görə qiymətləndirilməlidir (bax bənd 6.4.3.6.1 və 6.4.3.6.2).

7.3.3.3.5 Üfləmə qazı tələb olunan miqdarı müəyyən olunduqdan sonra inyeksiya qiymətinə stabil dəlik, rotometr, təchizatın daimi olmasını təmin edən və NÖC nasazlığı və ya yanlış tənzimləməsi olmayan digər bir cihaz vasitəsi ilə nəzarət edilir. Məşəl ucluğu daxilində yanmanın qarşısını almaq üçün üfləmə qiymətlərinin müəyyən olunması ilə bağlı tədarükçü ilə məsləhətləşmə aparın.

7.3.3.3.6 Məşəl qazlarının alışmasının təmin olunması üçün uzaqdan alışma vasitəli davamlı fitillər bütün məşəllər üzrə tövsiyə olunur. Bəzi qanunvericilik aktları termocütlər və ya ekvivalent vasitələrlə sübut olunmuş davamlı fitil alovunun olmasını tələb edir. Alışdırıcının ən geniş yayılmış növü alovun ön sərhədində yayılma növüdür ki, bu, alışqan qarışığı alışdırmaq üçün uzaqda yerləşən yerdən qığılcımdan istifadə edir. Fitil alışdırıcı nəzarət vasitələri hündür məşəllərin bazasına yaxın və yerüstü məşəllərdən ən azı 30 m (100 fut) məsafədə yerləşdirilir (bax bənd 6.4.3.6.4). Pilotların və alışdırma sistemlərinin təfərrüatlı müzakirəsini APİ Std 537 – dən əldə etmək olar.

7.3.3.3.7 Fitillərə və alışdırıcılara yanacaq – qaz təchizatı yüksək etibarlı olmalıdır. Normal texnika yanacağı mənbələri pozulduğundan və ya itdiyindən alçaq təzyiq zamanı avtomatik kəsilmə təmin edilməklə ən etibarlı alternativ yanacaq mənbəyinə birləşdirilmiş ehtiyat sisteminin təmin edilməsi arzu olunandır. Alçaq enerji tərkibi və ya qeyri – adi yanma xassələri olan tullantı qazlarından istifadəyə yol verilməməlidir. Təzyiqin azaldılması üzrə paralel alətlər əksər hallarda əsaslıdır. Məşəl yanacaq sistemi diqqətlə yoxlanmalı və hidratların problem yaratmaması təmin edilməlidir. Kiçik xətlərin, uzun ekspozisiyalı gedişlərin, dayaqda iri şaquli qalxmaların və təzyiq azaltmasının olmasına görə sonuncu təzyiq azaltmasından sonra maye baraban konteynerindən və ya qaz təmizləyicidən istifadə çox vaxt əsaslıdır. Əgər məsafə nisbi yerləşmə və xərc baxımından uyğun olarsa, pilotlara gedən yanacaq itkisinin olması barədə operatorlara xəbərdarlıq etmək üçün sonuncu tənzimləyicidən və nəzarət klapanından sonra yanacaq təchizatında aşağı təzyiqli siqnal quraşdırılmalıdır.

7.3.4 Ventilyasiya dayaqları

Atmosfer ventilyasiyası yanar buxarlarla işləyərsə, ventilyasiya çıxışı hər hansı yanaşı avadanlıqdan, tikilidən, bacadan və ya digər konstruksiyadan təqribən 3 m (10 fut) yuxarıda olmalıdır (əlavə məlumat əldə etmək üçün bax bənd 6.3). Ventilyasiya çıxışında mayenin akkumulyasiya olunmasının qarşısını almaq üçün hər bir ventilyasiya borusunda drenaj təmin edilməlidir.

Ventilyasiya dayağının ölçüsü və mümkün təzyiq düşməsi yerüstü və işçi səviyyələrdə yanar və ya toksiki maddə ucbatından təhlükəli şəraitin qarşısını almaq üçün tələb olunan minimal sürət vasitəsi ilə müəyyən olunur. Təhlükəli maddələr buraxan ventilyasiya dayağına tətbiq edilən hesablama metodları bənd 6-da verilmişdir. Normal olaraq elə bir ölçü seçilir ki, yüksək təzyiq azaltma sürəti ilə nəticələnir, məsələn, 150 m/san (500 fut/san) sürət yaxşı disperiya təmin edir. Bu ölçü yoxlanılmalı və səs axınının yaranmaması və ya yaranarsa, təzyiq düşməsinin hesablanması zamanı təzyiq azaltma ucluğunda təzyiq kəsilməsinə yol verilən hədd təmin edilir. Ventilyasiya ştabelindəki təzyiq düşməsi kollektor şəbəkəsinə axan təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazlardakı əks təzyiqin cəminin hesablanmasına daxil olunur. əlavə məlumat üçün bənd 7.3.1.3- ə baxın.

Nümunə hesablaması aşağıda verilmişdir.

Bu hesablama üçün aşağıdakı şərait nəzərə alınmalıdır: maksimal məhdudlaşdırma qiyməti m 1,5 kq/s (250 000 funt/saat) təşkil edir. Buxarın nisbi molekulyar kütləsi M 44 –dür. Ventilyasiya dayağından çıxış nöqtəsinin içərisində olan buxarın mütləq temepraturu T 361 K (650 °R) təşkil edir. Çıxış sürəti v 150 m/s (500 ft/s) təşkil edir. Ventilyasiya dayağından çıxış nöqtəsinin içərisində olan buxarın mütləq təzyiqi p 101 kPa (14,7 psi) təşkil edir. Qaz konstantası R isə Sİ vahidlərində 8,3 (USC vahidlərində 10,7) təşkil eidr. Sıxlıq ρ tənlik (63) və (64) ilə hesablanır:

AT ucluq sahəsi tənlik (65) və (66) ilə müəyyən olunur:

Boru diametri təqribən DN 4000 (NBÖ 16) olmalıdır.

7.3.4.2 Layihələndirmə məlumatları

6.3 və 6.7-ci bəndlərdə verilən prinsiplər ventilyasiya ştabeli hündürlüyü və yerini seçən zaman istifadə edilir. Atmosferə boşalan ventilyasiya ştabellərinin yerinin müəyyən olunması zamanı personalın sağlamlığı və təhlükəsizliyi, səs – küy, potensial iylər, potensial yer səviyyəsi konsentrasiyaları, potensial maye daşımalar, alışdırma mənbələri və termal radiasiya nəzərə alınmalıdır. Dispersiya modelləşdirməsi, nəticələrin analizi və /və ya risk analizi ventilyasiya ştabelindən buraxılan buxarların personal üçün alışqan, toksik və ya digər təhlükələrin yaradıb – yaratmamasının müəyyənləşdirilməsi üzrə dəyərli vasitələrdir. Bu sistemlər əksər hallarda geniş miqyaslı təzyiq azaltma yükləri ilə işləyir. Dispersiya analizi və nəticə qiymətləndirməsi ştabelin işləmə ehtimalı olan şərait diapazonunu (axın qiyməti, tərkib, temperatur və s) qiymətləndirir.

Qeyd: Kiçik ayrılmalar aşağı boşalma sürəti ilə nəticələnir, bu isə şırnağın təhlükəli konsentrasiyada yer səviyyəsinə düşməsi tendensiyasını yaradır.

Ventilyasiya ştabelinin hündürlüyü və yeri maraq nöqtəsindəki buxar konsentrasiyasının aşağı alışqan buxar limitindən aşağıda olmalıdır. Alışma qabiliyyəti üzrə aşı hədd o halda kafi olur ki, potensial alışma mənbələrində, personalın yerləşdiyi yerdə və ya digər həssas sahələrdəki konsentrasiyanın aşağı alışqan limitin 0,1 – 0,5 mislini aşmasın. Atmosfer ayrılmalarının elektrostatik alışması 6.3.4.1.4 – cü bənddə müzakirə olunur. İstənilən halda ventilyasiya ştabeli üzrə radiasiyalı istilik intensivliyi alışdırıla bilən buxar üzrə qiymətləndirilir. Bu. Məşəl ştabeli üçün istifadə edilən eyni vasitələrlə aparılır və eyni radiasiyalı istilik intensivliyi limitləri şamil olunur. Dispersiyadan fərqli radiasiyalı istilik səviyyələri bəzən ştabel hündürlüyünün müəyyən olunması zamanı ventilyasiya ştabeli layihəsini tənzimləyir.

Müəyyən tətbiqetmələrdə toksik kənarlar adətən alışma qabiliyyətli kənarlardan daha aşağı olur və idarə edən faktor kimi çıxış edə bilər.

Əgər dispersiya və nəticələrin analizi alışqan və toksik, radiasiyalı istilik səviyyələrinin aşıla biləcəyini göstərərsə, layihənin təkmilləşdirilməsi bu halda zəruridir. Layihə seçimlərinə məhdudiyyətsiz olaraq, müvafiq təzyiq azaltma hallarını aradan qaldırılması (YİMS, avadanlığın təkrar layihələndirilməsi və s. vasitəsi ilə), ventilyasiya sistemindən müvafiq təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazların çıxarılması və ya ventilyasiya sisteminin aradan qaldırılması (məsələn, məşələ birləşmə) daxildir.

Alovun geri vurması üçün potensial nəzərdən keçirilməlidir. Alovun geri vurmasının yüngülləşdirmək metodu havanın müdaxiləsinin qarşısını almaq üçün Husa korrelyasiyası tərəfindən müəyyən edilmiş dərəcədə müvafiq və etibarlı davamlı üfləmə qazı quraşdırmaq lazımdır (bax 7.3.3.3.3). Buxar kondensasiya olduğuna görə hava sızmasının qarşısını almaq üçün effektiv üfürmə maye hesab edilmir.

Bənd 7.3.4.1 -də qeyd edilən tövsiyələrə uyğun olaraq ventilyasiya dayağının ölçüsü və hündürlük bənd 6.3 – də müəyyən edilmiş prinsiplərə uyğun müəyyən olunduqdan sonra layihələndirmədə əsasən konstruksiya problemi olur. Əgər ventilyasiya dayağı obyektlərdən uzaqda yerləşərsə, kanat – dayaqlı dayaqdan istifadə adətən kifayət edir və dayağın dayağı üçün konstruksiyanın təmin edilməsindən daha qənaətcildir. Dayağa əksər hallarda fraksiyalaşdırıcı qüllədən, bacadan və ya blokdakı digər hündür konstruksiyadan dayaq verilir. Bu cür sxem təhlükəsiz hündürlükdən qənaətcil təzyiq azaltmanı təmin edir.

Ventilyasiya dayağının hündürlüyü elə seçilir ki, maraq nöqtəsində buxar konsetrasiyası buxarın aşağı alışa bilmə limitindən çox aşağıda olsun. Alışma qabiliyyəti mülahizəsi aşağı alışma limitinin 0.1 – 0.5 nisbəti ilə təmin edilə bilər. Toksiklik mülahizəsi müəyyən tətbiqlərdə daha aşağı konsentrasiyalar tələb edə bilər və buna görə də o idarəedici faktordur. Mühit dispersiya hesablamaları aparılaraq potensial kadrların yerləşmə yerindəki konsentrasiyaların məqbul ekspozisiya səviyyələrində olması təsdiqlənə bilər. Ventilyasiya dayağı üzrə radiasiyalı istilik intensivliyi də o halda yoxlanmalıdır ki, məhdudlaşdırıcı buxar alışdırılmalı olsun. Bunu məşəl dayağı üçün istifadə edilən eyni vasitə ilə edirlər və radiasiyalı istilik intensivliyinə eyni limitlər şamil olunur. Radiasiyalı istilik səviyyələri bəzən dayaq hündürlüyünün müəyyən olunması zamanı dispersiyadan üstünlük təşkil edir.

Hər bir dayaq quraşdırması zamanı iki potensial problemə diqqət yetirilməlidir.:

a) ventilyasiya dayağında sona çatan xətlərdə mayenin akkumulyasiya olunması;

b) ildırım vasitəsi ilə ayrılmış buxarın təsadüfən alışması.

Ventilyasiya dayağında sona çatan xətlərdə mayenin akkumulyasiya olunması mühit temperaturunda kondensasiya olunan yüksək nisbi molekulyar kütləsi olan buxarların sistemi sıxması nəticəsində baş verə bilər. Əgər əhəmiyyətli dərəcədə iri miqdarda maye toplanarsa, sistemə buxar buraxılanda onlar sonradan atmosferə buraxılır.

Maye akkumulyasiyasının qarşısını almaq üçün xətlərdə çuxurların yaranmasının qarşısı alınmalıdır və sistemlər aşağı nöqtəli drenaj borusuna meylləndirilməlidir. Bu drenaj boruları elə quraşdırılır ki, düzgün layihə olunmuş kipkəcdən istifadə etməklə avtomatik işləsin. Kipkəcin hündürlüyü kipkəc vasitəsi ilə buxarın ayrılmasının qarşısını almaq üçün maksimal məhdudlaşdırma yükü altında əks təzyiqin ən azı 1,75 mislinə ekvivalent olan başlıq təmin etməlidir. Kipkəcli drenaj borusuna alternativ olaraq ventilyasiya dayağının bazasında kiçik buraxma barabanı quraşdırılır. Bu quraşdırma növü əhəmiyyətli dərəcədə böyük miqdarda maye toplandıqda tövsiyə olunur.

Ventilyasiya dayağından çıxan buxarların ildırım və ya digər mənbələr vasitəsi ilə təsadüfən alışması ehtimalı adətən ventilyasiya dayağında uzaqdan idarə olunan iyləyici-buxar birləşməsinin olması arzu olunandır. Bu, xüsusilə ildırım insidenti ehtimalı yüksək olan yerlərə şamil olunur və ya ənənəvi yanğın söndürmə avadanlığı ilə təzyiq azaltma nöqtəsinə giriş mümkün olmadıqda uyğun olur. Maksimal ventilyasiya şəraitində yanğını söndürmək üçün kifayət edən qiymət üzrə buxar – təchizat xəttinin ölçüsünün müəyyən olunması çox vaxt mümkün olmur. Lakin buxar yenə də əhəmiyyətlidir, çünki əksər hallarda təkcə sistemə gələn axında sızma və ya kiçik ventilyasiya olduqda ventilyasiya yanğınları baş verir. Bundan başqa buxar təchiz edilməzsə və maksimal hesabi yükdə və ya ona yaxın rəqəmdə ventilyasiya baş verdikdə alışma yaranarsa, həddən artıq təzyiqin səbəbi aradan qaldırıldıqda və ventilyasiyada bununla birgə azalma olduqda yanğının davam etməsi ehtimalı olacaq.

7.3.4.3.1 Atmosferə boşaltma nöqtəsindən 30 m (100 fut) səs- küy səviyyəsi tənlik (67) vasitəsi ilə əldə oluna bilər:

L30(100) - desibellə ifadə olunmaqla, təzyiq azaltma nöqtəsindən 30 m (100 fut) məsafədə səs – küy səviyyəsidir.

L - desibellə ifadə olunmaqla, şəkil 18 – dən alınmış səs – küy səviyyəsidir;

qm - saniyədə kiloqramla (saniyədə funtla) ifadə olunmaqla, klapandakı kütlə axınıdır;

c - saniyədə metrlə (saniyədə futla) ifadə olunmaqla, klapandakı qazdakı səs sürətidir.

Şəkil 18 Reduksiya klapanında təzyiq nisbəti ilə müqayisədə dayaq ucluğundan 30 m (100 fut) məsafədə səs təzyiqi səviyyəsi kimi ölçülmüş səs – küy səviyyəsi intensivliyini göstərir.

Y səs təzyiq səviyyəsi L30(100) desibel

Qeyd: PR təzyiq əmsalıdır və məhdudiyyətdən yuxarı axınla mütləq statik təzyiq (məsələn, reduksiya klapanı soplosu) bölünsün azaltma zamanı məhdudiyyətin aşağı axınında mütləq təzyiqin hasili kimi müəyyən olunur. Bəzi hallarda kritik təzyiq təkcə reduksiya klapanı soplosunda deyil, həmçinin atmosferə təzyiq azaltma borusu çıxışında da ola bilər. Bu halda səs – küy səviyyəsi əlavədir (loqarifm). Təzyiq azaltma borusu olduğu zaman isə təzyiq əmsalı çıxışdakı boruda mütləq təzyiq bölünsün atmosfer təzyiqidir.

Səsin sürəti c-ni hesablamağın yolu tənlik (68) və (69)- da verilmişdir.

k - qazdakı spesifik istiliklərin nisbətidir;

M - qazın nisbi moleklulyar kütləsidir;

T - kelvinlə (Rankin dərəcəsi ilə) ifadə olunmaqla, qaz temperaturudur.

7.3.4.3.2 Atmosferə təzyiq azaltma nöqtəsindən 30 m məsafədə səs – küy səviyyəsi Sİ vahidlərində aşağıdakı qaydada hesablanır:

a) Vattda (0,5 q·c) hesablayın.

b) 10 × lg(0,5 q·c) hesablayın.

c) Şəkil 18- də absis oxunda PR qiymətini tapın və uyğun koordinatı oxuyun.

d) L30(100) almaq üçün b) və c) bəndlərini əlavə edin, bu, desibellə ifadə olunmaqla, 30 m (100 fut) məsafədə orta səs təzyiqi səviyyəsidir.

Aşağıdakıları hesablayın:

Nömrəli bəndlər siyahısına istinadən nəticələr aşağıdakı kimidir:

a) (0,5 q·c)=(0,5)(14,6)(353)= 910000;

b) 10 × lg(0,5 q·c)=60;

c) Şəkil 18 –dən PR = 3 -ə uyğun olan ordinat 54 – dür.

d).L30(100) = 54+60= 114 dB

7.3.4.3.3 Atmosferə təzyiq azaltma nöqtəsindən 30 m məsafədə səs – küy səviyyəsi Sİ vahidlərində aşağıdakı qaydada hesablanır:

a) Vattda (0,5 q·c) aşağıdakı kimi hesablayın: kütlə axınını (saniyədə funt) 32,2 funt –gücdə - kvadrat saniyədə fut – funta bölün qm alın və saniyədə funt – gücü (0,5 q·c) funt mislini 1,36-ya vurun.

b) 10 × lg(0,5 q·c) hesablayın.

c) Şəkil 18- də absis oxunda PR qiymətini tapın və uyğun koordinatı oxuyun.

d) L30(100) almaq üçün b) və c) bəndlərini əlavə edin, bu, desibellə ifadə olunmaqla, 30 m (100 fut) məsafədə orta səs təzyiqi səviyyəsidir.

Aşağıdakıları hesablayın:

Nömrəli bəndlər siyahısına istinadən USC vahidlərində nəticələr aşağıdakı kimidir:

a) (0,5 q·c)=(0,5)(1)(1159) (1,36)= 910000;

b) 10 × lg(0,5 q·c)=60;

c) Şəkil 18 –dən PR =3- ə uyğun ordinat 54 –dür.

d) L30(100) = 54+60= 114 dB

Yuxarıda qeyd edilən hesablamalar səsin kürə şəklində yayılmasına əsaslanır. Əgər yerdən hündür ventilyasiya çıxışının hündürlüyündən böyük məsafələr narahatçılıq yaradırsa, yarım – kürə şəklində yayılmasına görə düzəliş etmək üçün 3 dB əlavə edin.

Tənlik (70) və (71) – i tətbiq etməklə, səs – küy səviyyəsi 30 m (100 fut) dayaq həddindən fərqli məsafələrə uyğunlaşdırıla bilər:

Lp - desibellə ifadə olunmaqla, məsafədə səs təzyiqi səviyyəsidir;

L30(100) - desibellə ifadə olunmaqla, 30 m (100 fut) məsafədə səs təzyiqi səviyyəsidir;

r - metrlə (futla) ifadə olunmaqla səs mənbəyindən (dayaq ucluğundan) məsafədir.

305 m (1000 fut) –dan iri məsafələr üzrə molekulyar səs absorbsiyasına müəyyən qiymət verilə bilər. Əgər reduksiya klapanları işləyən zaman çox səs – küylü olarsa, onda klapan korpusuna və klapandan təqribən beş boru diametrinə qədər aşağı axın borusunda izolyasiya tətbiq etməklə səs boğula bilər.

7.4 Məşəl qaz bərpa sistemləri

Ekolojivə qənaətcillik mülahizələrinə görə digər istifadələr üçün məşəl qazlarının tutulması və kompressiya olunması üçün məşəl qazının bərpası sistemlərindən istifadə edilməsi məqsədəuyğundur. Məşəl qazının tərkibindən asılı olaraq bərpa olunmuş qaz digər təyinat üçün istifadə eidlə bilər.

7.4.2 Təhlükəsizlik mülahizələri

7.4.2.1 Məşələ gedən yol

Məşəl sistemlərindən həm normal proses ayrılmaları, həm də qəza ayrılamaları üzrə istifadə edilir. Qəza axımları, məsələn reduksiya klapanlarından, təzyiq aşağı salma sistemlərindən və s. gələn axınlar həmişə məşələ gedən axın yoluna malik olur. Məşəl – qaz bərpa sistemlərinin layihəsi bu yola zərər vurmur. Bunun yerinə yetirilməsinin bir sıra metodu.4.3.3 – cü bənddə verilmişdir.

Məşəl – qaz bərpa sistemlərinə adətənsormanı birbaşa məşəl kollektorundan götürən kompressorlar daxil olduğu üçün aşağı məşəl – qaz yüklərində məşəldən kompressora havanın əks axını nəzərə alınır. Səciyyəvi olaraq məşəl – qaz axının oksigen tərkibi ölçülməlidir və potensial təhlükəli şərait mövcud olarsa, məşəl – qaz kompressorlarının söndürülməsi təmin olumalıdır.

7.4.2.3 Məşəl – qaz xassələri

Məşəl qazları geniş fərqli tərkiblərdə ola bilər ki, bu da bərpa sistemlərinin spesifikasiyası zamanıqiymətləndirilir. Məşəl – qaz işləmə sistemlərinə və ya son məntəqəyə uyğun olmayan maddələrə olan ehtimal müəyyən olunur. Məsələn, səciyyəvi olaraq turş qazları saxlayan axınlar birbaşa məşələ istiqamətləndirilir. Bununla da bərpa sisteminin yanından keçir. Yüksək inersiyalı axınlar da bərpa sistemlərinə uyğun gəlməyə bilər.

7.4.3 Hesabi mülahizələr

Şəkil 19 məşəl – qaz bərpa sistemi üzrə konseptual hesablamanı göstərir. Səciyyəvi olaraq sistem bir və ya daha çox porşenli kompressorlardan ibarətdir ki, onların da sorması birbaşa məşəl kollektoruna birləşdirilmişdir. Kompressiya olunmuş qaz adətən, qaz tərkibinə uyğun olan işlə sistemin bir növünə istiqamətləndirilir və sonra yanacaq – qaz və ya emal sistemlərinə verilir.

Məşəl – qaz bərpa sistemləri nadir hallarda qəza məşəl yükləri üçün ölçüyə malik olur. Adətən, bəzi normal məşəl qiyməti üçün tutum olur, bu tutumdan yuxarıda qaz məşəldə yanır. Məşəl yükləri vaxt ötdükcə çox fərqlənir və normal qiymət müəyyən orta məşəl yükü və ya tez- tez rast gəlinən maksimal yük verə bilər. Bu sistemlər üzrə faktiki yüklər çox fərqlidir və onlar geniş çeşiddə dinamik dəyişən yüklərdə işləyəcək şəkildə hesablanırlar. Əksər hallarda məşəl – qaz bərpa sistemi elə quraşdırılır ki, məşəl istismarı üzrə yerli qanunvericiliyə uyğun olsun.

Səciyyəvi olaraq məşəl – qaz bərpa sistemləri avadanlıq kollektorunun birləşmələrinin aşağı axınındakı əsas məşəl kollektorunda və kollektor təzyiqinin yükdən əsas etibarı ilə fərqli olmadığı bir yerdə yerləşir. Proses avadanlığı birləşmələrinin yuxarı axınında olan yerlər diqqətli şəkildə nəzərə alınmalıdır, çünki əks axın və oskigen konsentrasiyaları üçün ehtimal ola bilər. Bərpaya uyğun olmayan maddə üzrə məhdud aşağı axın birləşmələri tələb edilə bilər.

1. Kompressor yükünə nəzarət vasitəsi

2. Məşəl qazının işlənməsi

3. Proses avadanlığı məşəl KO barabanlarından

5. Məşəl KO barabanı (əgər istifadə olunarsa)

a. Kompressorun sönməsi

7.4.3.3 Məşəl birləşməsi

7.4.3.1.1 7.4.2 – ci bənddə müzakirə olunduğu kimi məşəl – bərpa sistem layihəsindəki əsas mülahizə qəza boşalmaları üzrə məşələ gedən yolun qorunmasıdır. Məşəl – bərpa sistemi məşəl kollektorundan yan axın kimi layihələndirilir. Əsas məşəl axını kompressor barabanı və ya sorma borusundan keçməməlidir. Məşəl – bərpa sisteminə gedən birləşmə xətti maye daxil olmasını minimuma endirmək üçün məşəl xəttinin yuxarısından gəlməlidir.

Məşəl – bərpa sistemi üzrə müsbət təzyiqin təmin olumasının bir metodu da təmin edilir. Şəkil 20 məşələ etibarlı gediş yolunu saxlamaqla yanaşı, bunu etməyin bəzi metodlarını göstərir:

1. Proses avadanlığından/ məşəl baraban separatorundan

2. Məşəl – qaz bərpası

3. Məşəl baraban separatoru

6. Yanacaq qaz üfləməsi

7. Pilotla idarə olunan reduksiya klapanı

8. Yüksək təzyiq və ya kompressor sönməsi/ boşalması üzrə açıq klapan

9. Qoruyucu element və ya digər bir təkrar bağlanan reduksiya klapanı

a. Üstünlük verilən sistem: su kipkəci.

b. Alternativ sistem 1.

c. Alternativ sistem 2.

d. Bax 7.4.3.3.3 –cü bənd.

7.4.3.3.1 Hava girişinin qarşısını almaq üçün ən müsbət və çox üstünlük verilən metod məşəl baraban separatoru ilə məşəlin özü arasında su – kipləşdirici kamerası quraşdırmaqdır. Kipləşdirici məşəl kollektoru üzərində nisbətən daimi, aşağı əks təzyiqi təmin edir və məşəl – qaz bərpa nəzarət sistemi üçün dar, ancaq adətən uyğun olan nəzarət diapazonu təmin edir. Su cəftəsi məşəl – qaz bərpa sisteminin təzyiqdə işləməsi üçün hesablanır.Daha böyük ayrılma qiymətlərində məşəl qazı kipkəcdən və məşəlin kənarına axır. Layihə müddəaları təmin edilməli və kipləşdirici səviyyəsi saxlanmalı, yüksək məşəl qiymətlərinin məşəldən kipləşdirici suyunu keçirməsinin qarşısı alınmalı və kipləşdiricinin donmasına yol verilməməlidir. Səciyyəvi kipləşdirici – baraban layihəsi haqqında məlumat almaq üçün bax Şəkil D.1.

7.4.3.3.2 Əgər proses tələblərinə əsasən, su cəftələrinin işlədiyi dar işləmə diapazonu məqbul hesab edilmirsə, ondaalternativ bir metod məşəl – qaz bərpa sisteminin sorma təzyiqini tənzimləmək üçün imtina zamanı açılan nəzarət klapanından istifadə etməkdir. Məşələ gedən müsbət yol aşağı təzyiqli, yüksək tutumlu idarə olunan reduksiya klapanının nəzarət klapanı yanında quraşdırılmasıdır. Reduksiya klapanı idarəetmə mexanizmi üzrə sensor xətti təmiz qaz üfləyici və əks axın qabaqlayıcısı ilə təmin edilir.

Nəzarət və reduksiya klapanlarının ölçüsü kifayət qədər iri ola bilər. Məşəl – kollektor sisteminin də araşdırması aparılmalı və reduksiya klapanının tam kollektor yükündə tətbiq etdiyi əks təzyiqin (nəzarət klapanının bağlı olduğunu nəzərə alaraq) proses avadanlıqlarında kollektorlara buraxan cihazlarda qeyri-məqbul əsk təzyiqləri yaratmaması yoxlanmalıdır.

Reduksiya klapanından istifadəyə alternativ bir metod təkrar bağlanmayan cihazların, məsələn qoruyucu elementlərin və əyləc – iynə cihazlarının quraşdırılmasıdır. Bu quraşdırma da diqqətlə araşdırılmalı və tələb olunanda onların mümkün qədər aşağı sürətlə işləməsi və onların qeyri – məqbul əks təzyiq yaratmaması təmin edilməlidir. Bu tələblərin yerinə yetirilməsini təmin etmək üçün analiz aparılmalıdır.

7.4.3.3.3 Əgər məşəl – qaz regenerasiya sisteminin sorma təzyiqini tənzimləmək üçün məşəl xəttində nəzarət klapanından istifadə etmək zəruri olarsa, nəzarət klapanı imtina zamanı açılan tipli hesabi qiymətində olmalı və normaldan yüksək kollektor təzyiqi olduqda, yüksək oksigen tərkibi olduqda və kompressorlar boşaldıqda və ya söndükdə tam açıq olmaq üçün bloklanmalıdır. Bu bloklar 7.4.3.3.3 – cü bənddə qeyd edilmiş qaydada nəzarət klapanındakı müsbət yol üzrə əvəzedici deyildir.

7.4.3.4 Əks axından mühafizə

Havanın əks axının məşəldən məşəl – qaz bərpa sisteminə daxil olmasının qarşısını almaq üçün müddəlar nəzərdə tutulmalıdır. Bütün kompressorlar yüksək etibarlı olan aşağı – sorma təzyiqli sönmə nəzarət vasitəsi ilə təchiz edilməlidir. Əks axını müəyyən etmək və məşəl – qaz bərpa sistemini avtomatik olaraq söndürmək üçün məşəl və kompressor sorma götürücüsü arasında kollektor hissəsində əlavə alətlərin quraşdırılması nəzərə alınmalıdır.

7.4.3.5 Məşəl – qaz bərpa nəzarət vasitələr

7.4.3.5.1 Məşəl – qaz bərpa sistemləri böyük diapazonlarda, adətən çox dar təzyiq zolaqlarında işləyirlər. Səciyyəvi bir sistem 0,5 kPa - 1,2 kPa (2 in H2O - 5 in H2O) - 2,5 kPa - 3 kPa (10 in H2O - 12 in H2O) sorma təzyiq diapazonunda işləyir. Məşəl – qaz bərpa kompressorları müxtəlif mərhələ boşaldıcılar və kompressor – resirkulyasiya klapanı ilə təchiz edilməlidir. Sorma təzyiqi təkrar istifadə klapanının təzyiq nəzarət vasitəsi ilə saxlanır, klapan açılma və bağlanma hədləri və ya sorma təzyiqi limitinə çatdıqda əlavə boşalma və yüklənmə olur. Adətən, ardıcıl olaraq kompressorların yüklənməsi və boşalması üçün nəzarət vasitələri qurulur.

7.4.3.5.2 Məşəl sistemlərində əhəmiyyətli dərəcədə mayenin olması ehtimalı adətən çox yüksək olur. Yüksək sorma – baraban səviyyələrində kompressorların avtomatik söndürülməsi funksiyası olan kompressorlar üçün maye – baraban kameraları təmin edilməlidir. Kompressorlar üçün digər mexaniki mühafizə sistemləri tələb oluna bilər. Bu sistemlər ya kompressorları söndürür, ya da boşaldır. Kompressorun qorunması haqqında təlimatı əldə etmək üçün İSO 13707 (1) - əbaxın.

Qeyd: Bu müddəanın məqsədi üçün APİ Std 618 (11) İSO 13707-ə ekvivalentdir.

Saxlama çənləri üzrə yanğın məhdudlaşdırma tələblərinin qiymətləndirilməsi problemi ilk dəfə 1928 – ci ildə təsdiq edilmişdir, bu zaman NFPA APİ - dən tələb etdi ki, bir sıra çən tutumları üzrə minimal məhdudlaşdırma yüklərinin cədvəlinin Yanar mayelərin və onların məhsullarının istifadəsini, daşınmasını, saxlanmasını və satışını tənzimləyən NFPA Tövsiyə olunmuş Normasına daxil edilməsini tövsiyə etsin.

Sonradan təsdiq edildi ki, çən tutumları işlənən buxarın miqdarının hesablanması üzrə ən uyğun əsası təmin etmir. İstilik radiasiya vasitəsi ilə tam absorbsiya olunduğu üçün çən tərkibinin həcmi deyil, ekspozisiya sahəsi əhəmiyyətli faktor hesab olunur. Çənlər iri olduğundan yanğınla tam əhatə olunması mümkün deyil. Buna görə konteynerin sahəsi nə qədər çox olarsa, çənin radiasiya ekspozisiyası ehtimalı da o qədər kiçik olar. Başqa sözlə çən örtüyünün səth sahəsi nə qədər iri olarsa, yanğın zamanı avadanlığın orta istilik absorbsiyası da o qədər aşağı olar.

1948 – ci ilə kimi bir sıra müxtəlif tənliklər (125) ümumi istifadədə idi ki, bu da APİ–nin Məhdudlaşdırma Sistemlərinə dair Alt Komitəsinin həmin zaman mövcud olan sınaq məlumatlarından istifadə edərək açıq yanğınlar nəticəsində absorbsiya olunan istiliyin müəyyən olunması üzrə tənlik işləməyə vadar etdi. Nəticədə yaranan tənlik 1955 – ci ildə dərc edildiyi andan etibarən ümumi istifadədədir (126) və onun işlənib hazırlanması F.J.Heller tərəfindən 1983 – cü (127) ildə təqdim edilmiş məqalədə sənədləşdirildi.

Cədvəl A.1 On yanğın sınağından və bir faktiki yanğından alınmış məlumatları özündə əks etdirir. Bu məlumatlar aşağıda qeyd olunanlar vasitəsi ilə kameranın absorbsiya etdiyi ümumi istiliyi ölçmək üçün sınaqlardan alınmışdı: (A) maye tərkibinin qaynama həddinə gətirilməsi üçün tələb olunan istiliyi hesablamaqla və (B) müəyyən vaxtda buxarlanan maye tərkibinin ölçülməsi. Cədvəl A.1 – də qeyd edilən avadanlıq istilik absorbsiyası qiymətləri nəm səthlər üzrə orta qiymətlərdir.

A.1 — Yanğın sınaqlarında istilik absorbsiya qiymətlərinin müqayisəsi

Ümumi istilik verilişi

Hottel, 36 sınağın orta hesabı

Hottel, 13 sınağın orta hesabı

Kaliforniya Standart Neft Şirkəti

Kaliforniya Standart Neft Şirkəti

Underwriters Laboratories, Inc.

Rubber Reserve Corporation sınaq No. 17

Rubber Reserve Corporation sınaq No. 17

Rubber Reserve Corporation sınaq No. 17

API layihəsi sınaq No. 1

API layihəsi sınaq No. 2

38 fut butan kürə üzrə APİ- ə hesabat

Faktiki yanğını bildirir.

Sınaq 4, 5 və 8 üzrə parametr elə təşkil edilmişdir ki, kiçik kameraların davamlı və tam alova sarınması təmin edilsin, bu şəraitdə 96 kV/m –dan 100 kV/m– qədər (30 400 Btu/h·ft to 32 500 Btu/h·ft) maksimal orta istilik verilişi qiymətləri əldə edilir. Sınaq 1, 3, 6, 7, 9 və 10 üzrə ətraf mühit şəraiti alovun hava axını və küləyin təsirinə məruz qalmasına imkan verdi. Bütün digər faktorlar neft emalı zavodunda olması ehtimalı olmayan bir hala, maksimal istilik verilişinin saxlanmasına uyğundur. Bu şəraitdə maksimal orta istilik verilişi qiymətləri böyük fərqlərə malikdir. Sınaq 2 sınaq 1–dən avadanlıqdan kənar drenaj təmin edildiyinə görə fərlənir. Maksimal istilik verilişi qiyməti drenaj təmin edilən zaman 60% azaldılır. Bu fakt tənlik (6) və (7) – nin işlənməsinə daxil edilə bilər. Sınaq 11 faktiki yanğın zamanı orta istilik verilişinə dair təsiri göstərir.

Bəzi hallarda sınaqlar küləkli hava alovları kameradan kənara üfürüb apardığı üçün prosesi ləngidir. Bol yanacaq təchizatı var idi. Əksər hallarda yanacaq rezervuarda olan bəndlər vasitəsi ilə kameradan aşağıda saxlanırdı və normalda olduğundan fərqli olaraq kənara drenaj olunmur. Rubber Reserve Corporation şirkətinin sınağında 5 sm (2 düym) benzin xətti tam işləməklə sınaq zamanı yanacağın təchizatını təmin edir. Bu xüsusi əlverişsiz şərait olmadan bu sınaqlarla əldə edilən maksimal istilik absorbsiya qiymətlərinin faktiki neft emalı yanğını zamanı baş tutması mümkün deyildir.

A.2 Açıq yanğının xarakteri.

Yanar axıntının açıq yanğınının xarakteri sınaq məlumatına istinadən əhəmiyyətlidir. Bu növ yanğın qazanın və ya qızdırıcının odluğunda olan yanğından fərqlənir. Burada yanacaq və hava qızıdırılmış qazların yaratdığı konvensiyadan fərqli vasitələrlə qarışır. Buna müvafiq olaraq alov yanar buxar mərkəzinə malikdir, bu isə hava ilə qarışmır və ya yanmaq üçün qeyri–kafi formada qarışır. Bu mərkəzin xarici örtüyündə yanma baş verir. Faktiki yanma zonası yanacağın çox olduğu tərəfdə olduğundan, böyük miqdarda qara tüstü yaranır. Bu his örtüyü alovun çoxunun üstünü örtməyə xidmət edə bilər.

Yanma nəticəsində çıxan isti qazlar yuxarı qalxır və yanmaya dəstək verən hava aşağıya axır. Alov kütləsi kifayət qədər turbulentdir, çünki yanma buxar kütlələri enir və dalğalanır, tüstülü örtüyün yeri dəyişir və açıq alov fasilələrlə görünür. Alov sobada olduğu kimiaçıq ağ, qırmızı və ya portağal rəngində olur ki, bu da soba alovundan aşağı temperaturunu göstərir.

Bu növ alovlar öz temperaturlarına görə qalxmağa meylli olur, lakin onlar küləklə də kənara üfürülə bilər və kameradan o qədər kənara üfürülə bilər ki, nəticədə istilik effekti az olar.

A.3 Karbohidrogenlərin buxarlanmasının gizli istiliyinə dair məlumatlar.

Baxmayaraq ki, qrup olaraq karbohidrogenlər bir–birinə oxşar xassələrə malikdir, müxtəlif karbohidrogen mayeləri müxtəlif gizli buxarlanma istiliyinə malikdir. Saf vahid komponentli mayenin buxarlanmasının gizli istiliyi buxarlanmadakı temperatur artıqca azalır və kritik temperaturda və maye üzrə təzyiqdə sıfıra çatır.

Şəkil A.1 saf, vahid komponentli parafin karbohidrogen mayelərinin buxar təzyiqini və gizli istiliyini göstərir. Bu diaqram birbaşa bu mayelərə tətbiq edilir və nisbi molekulyar kütlələri propan və butan və ya butan və pentan arasındakı fərqdən çox olmayan fərqə malik iki komponentdən ibarət parafin – karbohidrogen yaxınlaşması kimi şamil olunur.

Bu diaqram həmçinin izomer karbohidrogenlərə, aromatik və tsiklik qarışıqlara, nisbi molekulyar kütlələri bir qədər fərqli olan komponentlərin parafin – karbohidrogen qarışıqlarına şamil olunur. Tarazlıq temperaturu hesablanır. Buxar təzyiqi ilə müqayisədəhesablanmış temperatur əlaqəsindən istifadə etməklə şəkil A.1-dən gizli istiliyi əldə etmək olar. Diaqramda qeyd edilən nisbi molekulyar buxar kütləsi buxar maye tarazlıq hesablamasından əldə edilməlidir.

Geniş qaynama həddinə və ya əhəmiyyətli dərəcədə fərqli olan nisbi molekulyar kütlələri olan komponentlərin qarışıqları olan hallar üzrə, 5.15.3.2 –ci bənddə müzakirə edildiyi kimi buxar yaranması qiymətlərini hesablamaq üçün tələb olunur.

Şəkil A.1 şamil olunmadığı hallarda, gizli istilik məlumatlarına və buxarlanmanın gizli istiliyinin hesablanamsına aid digər tanınmış mənbələr (128) istifadə edilməlidir.

X1 Selsi dərəcədə ifadə olunmaqla temperatur.

X2 Farengeyt dərəcələri ilə ifadə olunmaqla temperatur

Y1 kPa (mütləq) ilə ifadə olunmaqla buxar təzyiqi

Y2 hər kvadrat düymə funtla buxar təzyiqi (mütləq)

Z1 hər funta Britaniya termal vahidləri ilə ifadə olunmaqla buxarlanmanın gizli istiliyi

Z2 hər kiloqrama kilocoulla ifadə olunmaqla buxarlanmanın gizli istiliyi

a Psevdo-kritik — istifadə etməyin.

B.1 Texnoloji proses sistemində bir sıra komponentləri mühafizə edən vahid təzyiq məhdudlaşdırıcı cihaz

Bəzi hallarda vahid təzyiq məhdudlaşdırıcı cihaz proses sistemindəki bir sıra avadanlıq komponentlərini mühafizə etmək üçün arzu olunandır. Bu sistemin müvafiq qaydada layihələndirilməsi üçün aşağıdakı dörd meyar yerinə yetirilməlidir:

a) Klapanların bağlanması müsbət şəkildə idarə olunmayınca vahid təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazın quraşdırılmasından mühafizə olunan avadanlıq komponentlərinin bloklanması üçün heç bir vasitənin olmaması (məsələn, bax APİ RP 520-II:2003, Bölmə - 4 və ya EN 764-7).

b) Aktivasiya olunmalı birinci təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazın müəyyən edilmiş təzyiqi ən aşağı hesabi təzyiqdə və ya ondan aşağıda və ya sistemdə qorunan avadanlıq komponentinin MYİT – də olmalıdır.

c) Təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazın biri və ya bir neçəsi boşaldıqda akkumulyasiya olunan təzyiq Hesabi Təzyiq Kodeksinə uyğun olaraq maksimal yol verilən təzyiqi aşmır.

d) Hər hansı avadanlıq komponentindəki işçi təzyiq sistemi qoruyan təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazı təzyiq azaltma yanda Hesabi Təzyiq Kodeksi ilə yol verilən təzyiqi aşmır.

B.2 Səciyyəvi proses sisteminin təsviri

Yalnız bir təzyiq məhdudlaşdırıcı cihaz ilə təchiz edilən səciyyəvi proses sistemihidrogenerator-reaktorresirkulyasiya-qaz cəftəsidir. Bu sistem aşağıdakıəsas avadanlıq komponentlərindən ibarətdir:

a) Təkrar istifadə qaz kompressoru;

b) Bəsləyici/axıcı istilik qızdırıcısı;

e) Axıcı kondensatoru;

f) Baraban separatoru;

g) Birləşdiriciborular;

h) Borular üçün maye verilişi, məhsul və üfləmə qazı.

Şəkil B.1 komponentin əvvəlki siyahısında qeyd edilən səciyyəvi proses sistemi üzrə sxematikadır.

B.3 Hesabi təzyiqi hesablamaq üçün prosedur avadanlıq komponentinin MYİT (maksimal yol verilən işçi təzyiq)

Əgər aşağıdakı siyahıda qeyd edilən prosedura riayət olunarsa, sistemdəki hər hansı avadanlıq komponentin hesabi təzyiqi və MYİT, sistemdəki təzyiq təzyiq məhdudlaşdırıcı klapanı aktivasiya etməyincə aşılmır. Aşağıdakı addımlar atılmalıdır:

a) Təzyiq profili elə şərait üzrə işlənməlidir ki, maksimal təzyiq enməsi ilə nəticələnsin (çirklənmiş avadanlıqda normal iş sonu şərtləri).

b) Maksimal təzyiq enməsi baş verən zaman kompressor dayananda yaranan çökmə təzyiqi hesablanmalıdır. Baraban separatorunun kompressorun dayanmasından əvvəl normal işçi təzyiqdə işləməsi nəzərə alınmalıdır və qazı saxlamaq üçün üfləmə qazı xəttinin bağlanması nəzərə alınmalıdır.

c) Minimal hesabi təzyiq və ya baraban separatoru MYİT çökmə təzyiqinin 1,05 misli qədər hesablanmalıdır. Bu, kompressorun söndürülməsi vəziyyətində təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazın işçi təzyiq vəmüəyyən edilmiş təzyiqi arasında adekvat diferensialı təmin edir.

d) Təzyiq profili elə sistem üçün işlənməlidir ki, baraban separatorunun təzyiqi təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazın müəyyən edilmiş təzyiqində olsun. Bərabər həcmli qaz axınının olmasını nəzərə alaraq təzyiq qradiyenti mütləq təzyiqdə dəyişməyə proporsionaldır.

Qeyd – Hər bir avadanlıq komponentini minimal hesabi təzyiqi və ya MYİT – i d) bəndində qeyd edilən qaydada hər bir avadanlıq komponenti üzrə giriş təzyiqidir.

Y kilopaskalla (kvadrat düym cihazda funt) ifadə olunmaqla təzyiqdir.

1 işin sonu (İS) proses vəziyyətinə əsaslanmaqla normal iş üzrə təzyiq profilidir (bax B.3, a) bəndi).

2 sistem təzyiqi normal İS əməliyyatı zamanı compressor dayanandan sonar, bərabərləşdikdə yaranan çökmə təzyiqi (bax B.3, b) bəndi).

3 HP baraban separatorunun təzyiqi təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazın müəyyən edilmiş təzyiqində olmaqla sistem işləyən zaman təzyiq profili (bax B.3, d) bəndi).

a Normalda 1 689 kPa (245 psig) – də qurulmuşdur.

b 1896 (275 psig) –də qurulmuşdur.

c Sistemdəki avadanlıq komponentləri üçün səciyyəvi minimal hesabi təzyiqlər.

d Kompressor: DP = 2799 kPa (406 psi) min

e Qida/məhsul mübadiləsi: DP = 2779 kPa (403 psi) min

f Soba: DP = 2613 kPa (379 psi) min

g Reaktor: DP = 2517 kPa (365 psi) min

h Qida/məhsul mübadiləsi: DP = 2234 kPa (324 psi) min

i Məhsul kondensatoru: DP = 2062 kPa (299 bsi) min

j H.P separatoru: DP = 1896 kPa (275 psi) min

Bu əlavədə radiasiya effektləri əsasında səsəqədər məşəl dayaqlarının ölçüsünün müəyyən olunması üçün istifadə olunan iki metod nümunəsi verilmişdir. Əhatə olunan ilk metod6 – cı maddədə qeyd edilmiş sadə yanaşmadır; ikincisi isə Brzustovskinin və Sommerin metodundan istifadə olunan daha konkret metoddur (94). Məşəl dayağının hündürlüyü və yeri alov söndürülərsə, qaz dispersiyasına əsasən nəzərə alınmalıdır (bax 6.3).

C.2 Nümunə 1 – Sadə yanaşmadan istifadə etməklə məşəl dayağının ölçüsünün müəyyən olunması.

C.2.1 Əsas məlumatlar

Bu nümunədə axan material karbohidrogen buxarlarıdır. Kütlə axın qiyməti qm 45 360 kq/ saat (1000 000 funt/ saat) təşkil edir. Buxarların orta nisbi molekulyar kütləsi M isə 46,1 –dir. Axın temperaturu T isə 422 K (760 °R) təşkil edir. Kompressiya olunma faktoru Z isə 1,0 –dır. Yanmanın istiliyi 50 000 kJ/kg (21 500 Btu/lb) təşkil edir. isə 32,2 km/h (8,9 m/s) [20 mph (29,3 ft/s)] təşkil edir.

C.2.2 Məşəl diametrinin hesablanması

Max nömrəsi 7.3.1.3.3 – cü bənddən tənlik (27) və ya (28) –dən müəyyən olunur:

üzrə məşəl diametri aşağıdakı qaydada hesablanr:

üzrə məşəl diametri aşağıdakı qaydada hesablanır:

C.2.3 Alov uzunluğunun hesablanması

Ayrılan istilik Q aşağıdakı qaydada hesablanır: (şəkil 7 və 8 - ə baxın):

Şəkil 7 və 8 üzrə alov uzunluğu L təşkil edir. Şəkil C.1 - ə baxın.

C.2.4. Külək sürəti nəticəsində alov təhrifinin sadə hesablanması

buxar həcminin axın qiyməti aşağıdakı qaydada müəyyən olunur:

Külək sürəti nəticəsində alov təhrifi( bax şəkil 9) Tənlik (C.1) – də verilə bilər:

Məşəl ucluğunun çıxış sürəti tənlik (C.2) –dən müəyyən oluna bilər (-nin hesablanmasının digər bir metodu üçün bax C.3.3):

C.2.5. Tələb olunan məşəl dayağı hündürlüyü

C.2.5 – də istifadə olunan hesablamaların əsası üzrə bax 6.4.2.3. Ölçü istinadları üzrə bax Şəkil C.1.

Bu hesablamalar üzrə hesabi əsası aşağıdakı kimidir:

Radiasiyalı istiliyin fraksiyası F 0,3–dür. Ayrılan istilik (bax C.2.3) Q isə təşkil eidr. Maksimal yol verilən radiasiya K–in 45,7 m (150 fut)–də məşəl dayağından -a qədər məhdudlaşdırmaq zəruridir.

6.4.2.3.3.–cü bənddə Tənlik (24) –də -nin qiymətinin 1,0 olması nəzərə alınmalıdır. Alov mərkəzindən yer səviyyəsinə kimi olan məsafə (yəni, nəzərə alınan obyektə) D bundan sonra tənlik (24) - ə əsasən hesablanır:

Şəkil C.1 –də qeyd edilən fiziki sxem C.2.5 –dəki qalan hesablamaların əsasıdır.

-də h məşəl dayağı hündürlüyü aşağıdakı kimi hesablanır:

45,7 m –dən məşəldən yer səviyyəsinə qədər məsafəsi r - ə əsasən:

150 m –dən məşəldən yer səviyyəsinə qədər məsafəsi r - ə əsasən:

- da h aşağıdakı kimi hesablanır:

45,7 m –dən məşəldən yer səviyyəsinə qədər məsafəsi r - ə əsasən:

150 m –dən məşəldən yer səviyyəsi məsafəsi r - ə əsasən:

C.3 Nümunə 2 – Brzustovski və Sommerin yanaşmasından istifadə etməklə məşəlin ölçüsününü müəyyən edilməsi

C.3.1 Əsas məlumatlar

Bu nümunədə Brzustovski və Sommerin metoduna (94) əsasən material axını karbohidrogen buxarlarıdır. Axın qiyməti qm təşkil edir. Məşəl qazının nisbi molekulyar kütləsi Mj 46,1 təşkil edir və havanın nisbi molekulyar kütləsi 29–dur. Normal orta külək sürəti isə təşkil edir. Məşəl ucluğundakı məşəl qazının sürəti uj ilə ölçülür. Məşəl ucluğunun daxili diametri dj metrlə (futla) ölçülür. Məşəldə yanma zamanı məşəl ucluğunun mütləq təzyiqi təşkil edir. Orta nisbi rütubət Rh 50% təşkil edir. Yanma istiliyi təşkil edir. Kompressiya olunma faktoru Z isə 1.0-dır.Havadakı məşəl qazının aşağı partlayıcı limit konsentrasiyası CL həcm fraksiyası kimi ölçülməklə 0,021 təşkil edir (bax C.3.6.1). Məşəl qazının mütləq temperaturu Tj, havanın temperaturu isə təşkil edir.

Atmosferdə ötürülən zaman alov radiasiyasının azaldıldığı fraksiya ilə qeyd edilir. Radiasiyalı istiliyin fraksiyası F ilə qeyd eidlir. İstilik ayrılması Q ilə ölçülür və yol verilən radiasiya intensivliyi K ilə ölçülür.

C.3.2 Məşəl diametrinin hesablanması

Max nömrəsi aşağıdakı qaydada müəyyən olunur (bax 7.3.1.3.3 – cü bənd):

üzrə məşəl diametri aşağıdakı kimi hesablanır:

C.3.3 Məşəl mərkəzinin yeri

Ucluq çıxış sürəti uj aşağıdakl kimi hesablanır:

İzotermal sonik sürət

səs sürətin şırnaq max nömrəsi misli qədər

səs sürətinin şırnaq max nömrəsi misli qədər

Məşəl qazının aşağı partlayıcı limit konsentrasiyası parametri aşağıdakı qaydada hesablanır:

Dartıcı və külək qüvvəsi parametri aşağıdakı qaydada hesablanır (bax C.3.6.2):

Məşəl ucluğundan alov mərkəzinə qədər üfüqi və şaquli məsafələr və müvafiq olaraq aşağıdakı qaydada müəyyən olunur:

X Məşəl qazının aşağı partlayıcı limit konsentrasiyası parametri bax tənlik (C.7)

Y metrlə ifadə olunmaqla alov mərkəzinə dayaqdan olan üfüqi məsafə.

a dartı qüvvəsi və külək qüvvəsi üzrə parametrdir, bax Tənlik (C.8)

X Məşəl qazının aşağı partlayıcı limit konsentrasiyası parametri, bax tənlik (C.7)

Y metrlə ifadə olunmaqla alov mərkəzinə dayaqdan olan üfüqi məsafə.

a dartı qüvvəsi və külək qüvvəsi üzrə parametrdir, bax Tənlik (C.8)

X Məşəl qazının aşağı partlayıcı limit konsentrasiyası parametri, bax tənlik (C.7)

Y metrlə ifadə olunmaqla alov mərkəzinə dayaqdan olan şaquli məsafə.

a dartı qüvvəsi və külək qüvvəsi üzrə parametrdir, bax Tənlik (C.8)

X Məşəl qazının aşağı partlayıcı limit konsentrasiyası parametri, bax tənlik (C.7)

Y metrlə ifadə olunmaqla alov mərkəzinə dayaqdan olan şaquli məsafə.

a dartı qüvvəsi və külək qüvvəsi üzrə parametrdir, bax Tənlik (C.8

C.3.4 Məşəl mərkəzindən obyektə və ya baxılan nöqtəyə qədər olan məsafənin hesablanması

Bu hesablama üzrə layihələndirmə əsası aşağıdakı kimidir: Radiasiyalı istiliyin fraksiyası F 0,3 təşkil edir. Ayrılan istilik (bax C.2.3 bəndi) Q təşkil edir. Məşəl dayağı layihəsi maksimal yol verilən radiasiyanı məhdudlaşdırmalıdır.

K (bax 6.4.2.3 – cü bənd).

Tənlik (24) –də qiymətinin 1,0 olması nəzərə alınmalıdır(bax C.3.6.3 –cü və C.3.6.4 –cü bənd). Alov mərkəzindən obyektə və ya baxılan nöqtəyə qədər olan məsafə (yəni, radiasiyalı istilik intensivliyi həddinə qədər olan məsafə, məsələn yer səviyyəsi, avadanlıq platforması və ya texnika hüdudu), D bundan sonra aşağıdakı kimi hesablanır:

Buna görə də -nin maksimal yol verilən K rəqəmində məşəl mərkəzindən təşkil edir.

Oxşar olaraq, əgər maksimal yol verilən K rəqəmi olarsa, məşəl mərkəzindən təşkil edir.

C.3.5 Məşəl dayağı hündürlüyünün müəyyən olunması.

Məşəl dayağının məhdudlaşdırıcı hündürlüyü seçilmiş layihə meyarlarından və məşələ yaxın olan avadanlıqlardan asılıdır. Yer səviyyəsində məşəlin birbaşa altında K olmaqla, minimal məşəl dayağı hündürlüyü h aşağıdakı qaydada müəyyən olunur:

Yer səviyyəsində radiusda r məşəl dayağının bazasından, K ilə məhdudlaşmaqla və Şəkil C.1 –də qeyd edilən ümumi sxemə əsasən h aşağıdakı qaydada müəyyən olunur:

C.3.6.1 Eynicinsli komponentlər üzrə aşağı partlayıcı limitlər (7) –dən və ya -dan əldə edilə bilər. Qarışıqların aşağı partlayıcı limitləriLe Chatelierin Qaydasından istifadə etməklə aşağıdakı qaydada istifadə edilə bilər:

komponent 1 və 2-nin havadakı...n-in aşağı partlayıcı konsentrasiyasıdır (yəni, aşağı alışma limiti).

komponent 1 və 2-nin qarışıqdakı...n-in mol fraksiyasıdır ( və ya həcm fraksiyasıdır).

C.3.6.2 Şəkil C.2, C.3, C.4 və C.5 –də qeyd edilən qrafiklər iki müstəqil dəyişənə, və -nin dəyişmiş formasına əsaslanır. dəyişəninə dəyişiklik edilmiş (Brzustovski və Sommerin məqaləsi (94) vəqaz, hava temperaturu və sıxlıq əvəzinə nisbi molekulyar kütlələr əlavə edilmişdir. diapazonua 0,5 - 1,5- dən fasilələri aradan qaldırmaq üçün qrafik əyrilərinə bəzi düzəlişlər edilmişdi. Əllə hesablanan nəticələrlə müqayisədə məlumat ortalamasında əhəmiyyətli dərəcədə fərq olmamışdı. Əllə hesablama prosedurunun detallarını öyrənmək üçün orijinal məqaləyə baxın.

C.3.6.3 Brzustovski və Sommer verilən istilik intensiviliyinin fraksiyası olan -dən istifadə edərək radiasiya zərbəsini aradan qaldırmağı tövsiyə edir. Aşağıdakı hissə orijinal məqalədən gətirilmiş sitatdır:

Məşəllər olduğu halda atmosfer absorbsiyası K –ı 150 m (500 fut) məsafələrdə təqribən 10% - 20 % zəiflədir. Empirik tənliklər (C.10) və (C.11) çarpaz qrafik absorbsiya imkanları, Hottelin diaqramından hesablanmaqlaəldə olunur. Bu hal sırf o zaman tətbiq edilir ki, işıqsaçan karbohidrogen alovu 1 227 °C (2 240 °F) – də radiasiyaya səbəb olur, quru kürəciyin mühit temperaturu 27 °C (80 °F) olur, nisbi rütubət 10% -dən artıq olur və alovdan olan msəafə 30 m və 150 m (100 fut və 500 fut) arasında olur, lakin tənlikdən istifadə olunaraq, müəyyən şərtlər daxilində-nin böyüklüyünün qaydası hesablanır.

atmosferə ötürülən K –nın fraksiyasıdır;

faiz dərəcəsi olaraq ifadə olunmaqla nisbi rütubətdir;

D alovdan işıqlanan sahəyə qədər məsafə olmaqla metrlə (futla) ifadə olunur;

Tənlik (C.10) və (C.11) az və ya heç olmayan işıqlı radiasiya ilə yanan H2 və H2S istisna olmaqla əksər məşəl qazlarına uyğundur. Əgər gözlənilən hesabi şərait Tənlik (C.1) və (C.2)nin alındığından fərqli olarsa, layihəçi Hottel diaqramlarına qayıdır.

C.3.6.4 Buxar inyeksiyasında məşəl qazının bir kiloqramında (funtunda) buxarın 0,3 kq (0, 7 funt) qiymətində istifadə olunarsa, radiasiyalı istilik fraksiyası F 20 % azalır.

Şəkil D.1 səciyyəvi üfüqi məşəl kipkəc barabanını göstərir.

Şəkil D.2 kəskin soyutma barabanını göstərir.

Şəkil D.3 səciyyəvi məşəl qurğusunu göstərir.

Ölçülər santimetrlə (düymlə)

3. Karbohidrogenlər üzrə yoxlanış üçün nümunə kranı

4. Ventilyasiya çıxışı

5. Kanalizasiya trubasına

7. Məşəl xəttinin ucunda qaynaq edilmiş sualtı bənd

a. Kanalizasiya kipkəci barabanın maksimal işçi təzyiqinin minimum 175% -də layihələndirilməlidir.

Ölçülər santimetrlə (düymlə)

3. Atmosferə və ya məşəl kollektoruna ventilyasiya çıxışı

5. Ventilyasiya çıxışı

6. Kanalziasiya trubasına gedən su və kondensasiya olunmuş karbohidrogen

a. Kanalizasiya kipkəci barabanın maksimal işçi təzyiqinin minimum 175% -də layihələndirilməlidir.

1. Yağlı su kanalizasiya trubası (davamlı olaraq iri miqdarda H2S məşəldə yanarsa, turş su sistemi)

2. Baraban separatoru

3. Buxarla hərəkətə gələn nasos və elektriklə hərəkətə gələn ehtiyat nasos

6. Axın – ölçmə elementi

9. Alov önü generatorur

10. Baraban separatorundan

14. Məhdudlaşdırma və ya ventilyasiya kollektor sistemi

15. Ventilyasiya çıxışı

16. Yağ bərpa avadanlıqlarına və ya çirkaba

17. Paneldə montaj olunmuş

19. Tüstüsüz yanma üzrə soplo qollarına buxar

20. Qığılcım alışması üzrə elektriki təchizatı

22. Pilotlara və alışmaya yanacaq təchizatı

23. Tüstüsüz yanma üçün buxar

24. Barabana doğru maillik

a. Daxiletmə alternativ kipləşdirmə metodunu göstərir (su kipkəci)

Şəkil D.3 işlək sistem sxemini və onun komponentlərini əks etdirir. Tələb olunan iş xarakteristikasından asılı olaraq sistemin sxemi fərqlənir. Buna uyğun olaraq, komponentlərin növ və miqdarının seçilməsi, eləcə də onların tətbiqi xüsusi texnika və onun texniki şərtlərinin tələbatına uyğun gəlməlidir.

Təzyiq azaltmanın ənənəvi metodları kameraların və boru sistemlərinin həddindən artıq yüksək təzyiqinin ehtimalını azaltmaq üçün reduksiya klapanı kimi mexaniki cihaz tətbiq edir. Həddindən artıq yüksək təzyiqdən mühafizəyə fərqli bir yanaşma alətli sistemdən istifadə edilməsidi. Yüksək inteqrasiyalı mühafizə sisteminə səciyyəvi olaraq (YİMS) alətlərin sxemi, yekun nəzarət elementləri (məsələn, klapanlar, açarlar və s) və məntiq həlledicilər daxildir. Onlar həddindən artıq yüksək təzyiq mənbəyini aradan qaldırmaqla və ya həddindən artıq yüksək təzyiq ehtimalını müəyyən səviyyəyə kimi bu cür hallarınqarşısını almaq üçün konfiqurasiya olunurlar.

Müvafiq səviyyədə arıqlı olduqda, YİMS hazırlanır və mexaniki məhdudlaşdırma cihazına bərabər və ya ondan artıq səviyyəyə nail olunur. Lakin, YİMS – in tətbiqi layihə prosesi ərzində bir sıra xüsusi prosedurlar – müvafiq şəkildə təhlükəsiz YİMS – in hazırlanması, texniki xidmət, sınaq və təftiş istismar müddəti ərzində xüsusi diqqət tələb edir. Bu səbəbdənmüəyyən layihə üzrə YİMS – in aparılması qərarı çox diqqətlə və ehtiyatla verilməlidir. Qeyd edək ki, tələb olunan həddinən artıq yüksək təzyiqdən mühafizə mümkünlüyü vahid mexaniki məhdudlaşdırma cihazı ilə tələb olunandan böyük olması vacibdir.

Bu əlavə YİMS- in elementlərinin müzakirəsini, qüvvədə olan kodeksləri və YİMS –lə əlaqəli standartları və YİMS- i icra olunması zamanı yerinə yetirilməli olan prosedurları özündə əks etdirir.

E.2.1 YİMS- in elementləri

YİMS-ə sahə alətləri (məsələn, sensorlar), məntiq həll etmə cihazları (məsələn, Təhlükəsizlik Sistemi Məntiq Həlledici cihazı, relelər və s), yekun nəzarət elementləri, elektrik təchizatı və təftiş, sınaq və texniki xidmət prosedurları daxildir. YİMS –in hüdudlarına sensordan tutmuş yekun elementə kimi hər bir aspekt daxildir.

E.2.2 YİMS- in tətbiqi

YİMS- in beş əsas istifadə sahəsi vardır:

a) Müəyyən həddindən artıq yüksək təzyiq halının layihələndirmə əsasından çıxarılması üçün;

b) Xüsusi bir məhdudlaşdırıcı cihaz üzrə tələbatı aradan qaldırmaq üçün;

c) Məhdudlaşdırma cihazı səmərəsiz olduqda sistemin həddindən artıq yüksək təzyiqdən mühafizəsinin təmin olunması üçün;

d) Bir neçə məhdudlaşdırma cihazının eyni zamanda işləməsi ehtimalının azaldılması və bununla da tullantı sisteminin həcminin azalmasına imkan yaradılması;

e) Riski sonda azaldılması məhdudlaşdırma cihazına olan tələbatın azaldılması.

HIPS – in bu tətbiqlərinin kateqoriyaları arasında böyük həcmdə üst – üstə düşmə vardır; HIPS-in tətbiqi yuxarıda qeyd edilən kateqoriyaların bir neçəsinə aid ola bilər.

HIPS–in əsas faydalarından biri onun iqtisadi səmərəliliyidir. Mövcud məhdudlaşdırma/məşəl sistemində xərcli müasirləşdirmənin aparılmasına olan tələbatı aradan qaldırmaqla və ya yeni məhdudlaşdırma/məşəl sisteminin həcmini azaltmaqla, böyük miqdarda kapitala qənaət etmək mümkündür. Digər hallarda daha kiçik və ya daha az təzyiq məhdudlaşdırma cihazlarına olan tələbatı göstərməklə xərcə daha çox qənaət edilə bilər. Bundan başqa,çox aşağı nazaslıq-təhlükə qiymətlərinə hesablanmış, müvafiq səviyyəli artıq cihazların vasitəsi ilə təhlükəsiz rejimdə işləməsi hesablanmış komponentlərdən istifadə etməklə, HİPS təftişinin və sınağının müntəzəm əsaslarla aparılmasının təmin olunması ilə mexaniki azaltma cihazından daha yüksək etibarlıq/mümkünlük səviyyəsinə nail olmaq üçün HIPS layihələndirilə bilər. Buna görə də, YİMS –dən xüsusilə də,yüksək riskli proses avadanlıqlarından (məsələn, kəskin toksik maddələri olanlar) riskin azaldılması tədbiri kimi istifadə edilə bilər. Bəzi hallarda, YİMS –dən xüsusilə də, yüksək mühafizə səviyyəsi əldə etmək üçün məhdudlaşdırma cihazı ilə birlikdə istifadə edilə bilər (burada məhdudlaşdırıcı cihaz YİMS-ə rezerv kimi istifadə edilir). Buraya təzyiq məhdudlaşdırıcı cihazların texniki xidməti ilə müqayisədə YİMS – in müntəzəm sınaq xərcləri daxildir. Bu davamlı xərc SİL səviyyəsinə qeyri – mütənasib şəkildə artır (bax 3.66, 3.67 və E.3.3.2).

YİMS- in mümkünlüyü yalnız YİMS – in özünün istismarına aiddir. Həmçinin, prosesin YİMS- in istismarına cavab reaksiyasının diqqətlə analizi aparılmalıdır. Misal üçün, alışdırılmış qızdırıcıya gedən yanacağı kəsmək üçün YİMS sisteminin uğurla işləməsi qızdırıcı borulara gedən bütün istilik axınını aradan qaldırmır, çünki sobanın yanğına davamlı divarında artıq istilik vardır. Bundan başqa təzyiq məhdudlaşdırıcı cihaz normal istismar şəraitində açıldıqda nasaz olarsa, prosesə olan təsirlər istismar narahatçılığından mühüm bir hadisəinin baş verməsinə kimi fərqli ola bilər. YİMS –dən təsadüfən istifadə olunarsa, sönməyə səbəb olur ki, bu da yenidən başlama ilə əlaqəli təhlükələr yarada bilər.

E.3 Müvafiq qanunvericilik və sənaye standartları

İstifadəçi bu əlavədə istinad edilən sənədlərin son versiyasını əldə etməli və yerli yurisdiksiyanın tətbiq imkanını nəzərdən keçirməlidir.

E.3.2 ASME Bölmə VIII, Kodeks Kazusu 2211-1

1995/1996 – cı illərdə Kodeks Kazusu 2211 ilkin olaraq təsdiq edildi, dəyişiklik edilmiş variantı isə (2211-1) 1999 – cu ildə təsdiq edildi. Bu Kodeks Kazusu nda ASME belə bir rəy aldı ki, Istinad (129) verilmiş aşağıdakı şərtlərlə “təzyiqli kamera mexaniki məhdudlaşdırma cihazı ilə birlikdə sistem layihəsi vasitəsi ilə həddindən artıq yüksək təzyiqdən mühafizə ilə təchiz edilə bilər.

a) Təhlükəsizlik və ya ətraf mühit təhlükələrinin yaranması ilə nəticələnən axıntıların ayrılmasının qarşısını almaq üçün səylərin əhəmiyyəti olmazsa, kamera hava, su və ya buxar xidmətində olmur.

b) Sistem layihəsi vasitəsi ilə həddindən artıq yüksək təzyiq mühafizəsi ilə kameranın təchiz edilməsi qərarının verilməsinə görə istifadəçi məsuliyyət daşıyır. İstehsalçı yalnız istifadəçinin sistem layihəsi vasitəsi ilə həddindən artıq yüksək təzyiqi müəyyən etməsininin yoxlanmasına görə vəbu məcəllə halının məlumat hesabatında qeyd edilməsinə görə məsuliyyət daşıyır.

c) İstifadəçi təmin etməlidir ki, kameranın YMİT –i sistemdə məsul şəkildə gözlənilən ən yüksək təzyiqdən böyük olsun. İstifadəçi qiymət verilən həddindən artıq yüksək təzyiq hadisələrin təfərrüatlı analizini aparır. Bu analizdə mütəşəkkil, sistematik proses təhlükəsizlik analizi yanaşmasından istifadə olunur. Məsələn, təhlükələrin və istismar imkanının (TİO) yoxlanması, nasazlıq rejimləri, təsirlər və kritiklik (NRTKA), səhvlər diaqramı, hadisə baş verdikdə nə etməli analizi və ya digər oxşar metodologiya.

d) (c) bəndində qeyd edilən analizlər qüvvədə olan analiz metodologiyası sahəsində təcrübəsi olan mühəndislər tərəfindən aparılır. Analizin nəticələri (etibarlığın keyfiyyət və kəmiyyət qiymətləndirməsi) kameranın istismarına görə məsul olan şəxs tərəfindən sənədləşdirilir və imzalanır. Sənədlərə kameranın quraşdırıldığı tikinti meydançasında yurisdiksiyaya malik olan orqanlar üçün açıq elan olunur. İstifadəçinin diqqətinə çatdırılır ki, əvvəlcədən yurisdiksiya tərəfindən qəbul tələb oluna bilər.

E.3.3.1 Ümumi müzakirə

ISA S84.01 [31] layihə, istehsal, seçim, tətbiq, quraşdırma, istismara verilmə, sınaq, istismar, texniki xidmət və sənədləşmə kimi sahələrdə təhlükəsizlik Qəza təhlükəsizlik sistemlərinə (SİS) cəlb olunmuş şəxslər üçün nəzərdə tutulmuşdur. Standartın əsas hissəsi xüsusi normativ tələbləri əks etdirir.

Qeyd: OSHA tərəfindən qabaqcıl təcrübə kimi tanınsa da, ISA S84.01 öz – özlüyündə ABŞ –da icbari deyildir. Əlavələr qeyri – icbari, lakin informasiya xarakterli, texniki informasiyaları, təlimat və bu tətbiqlərdə faydalı olan nümunələri əks etdirir.

ISA S84.01 təhlükəsizlik alət sistemini təyin edir, məsələn, əvvəlcədən müəyyən olunmuş şərtlər pozulduqda prosesin təhlükəsiz vəziyyətə gətirilməsi məqsədi ilə sensorlardan, məntiq həlledici cihazlardan və yekun elementlərsistemi. Geniş istifadə olunan digər şərtlərə qəza sönmə sistemi (QSS), təhlükəsizlik sönmə sistemi (TSS) və təhlükəsizlik bağlayıcı sistemdən ibarət sistemlər daxildir.

YİMS həmçininqəza təhlükəsizlik sisteminin tərifinə də uyğundur. Buna uyğun olaraq ISA S84.01 və ya digər ekvivalent “qabaqcıl texniki təcrübələrdə” qeyd edilən prinsiplər və prosedurlar proses sənayesi üzrə YİMS sistemlərinin tətbiqində istifadəyə uyğundur. ISA S84.01 yekun formada 1996 – cı ilin fevralında buraxılmışdı. 1997 – ci ilin martında ANSİ standartı olaraq qəbul olunmuşdu. ISA TR84.02 [32] 2002 – ci ildə ISA S84.01-ə əlavə olaraq buraxılmışdı. ISA TR84.02 –də TAS mümkünüyünün kəmiyyətinin müəyyən olunması və nəzərdə tutulan layihələrin SİL –in təsdiqi üzrə bir sıra metodlar müzakirə olunur.

ISA S84.01 –da tədqiqat və işlənmə mərhələsində başlanmaqla və istismardan çıxarılmaya qədər davam etməklə, SİS-in xidmət müddətində mülkiyyətçiliyi üzrə iş standartını nəzərdə tutur. E.3.3.2 – ci bənddə qeyd edilən müzakirədə elə aspektlərə diqqət yetirilir ki, onlar standartın tanındığı texniki layihədə texnoloji layihələndirmə mərhələsində nəzərə alınmalıdır.

TAS–dən istifadə olunaraq təhlükəyə qarşı mühafizə üçün yerinə yetirilən ümumi işlər aşağıdakı kimidir:

a) Aradan qaldırılmalı olan təhlükələri müəyyən etmək üçün proses təhlükələrinin analizinin aparılması (PTA).

b) Qeyri TAS mühafizə layların təhlükələrin ilk dəfə müəyyən olunması və əlaqədar riskin aşağı salınması üçün tətbiq edilməsi.

c) SİS – in lazım olub – olmadığını müəyyən edilməsi.

d) Cari təhlükəsizlik inteqrasiya səviyyəsinin (TİS) və ya TİS – in faktiki cari mümkünük qiymətinin müəyyən olunmuş təhlükələrlə əlaqədar tanınan risk əsasında müəyyən olunması.

e) Kodeks Kazusu nömrəsi istehsalçının məlumat hesabatında qeyd edilir və əvvəlcədən yurisdiksiyanın qəbulunun tələb olunmasıbildirilir.

ISA S84.01 PTA üzrə istifadə olunmalı metodu müəyyən etmir və onun əhatə dairəsinə a) – c) bəndlərinin tətbiq sahəsi daxil deyildir. İstifadəçibir sıra tanınan metodlar arasından birini seçmək üçün sərbəstdir və təzyiq məhdudlaşdırma cihazlarının mövcudluğu ilə müqayisədə YİMS – in TİS-in qiymətləndirilməsi zamanı səmərəlidir. CCPS müxtəlif mühafizə səviyyələri üzrə təzyiq məhdudlaşdırma cihazları və TAS–lar daxil olmaqla (132) səciyyəvi risk azaltma faktorlarını dərc edir.

Təhlükəsizlik inteqrasiya səviyyəsi (TİS-1, TİS -2 və ya TİS – 3) səmərəliliyin səviyyəsini müəyyən edir (tələb edildikdə nasazlıq ehtimalında ifadə olunan TAS –nin mövcudluğu). Riskin aşağı endirilməsinin nəzərdə tutulan səviyyəsindən istifadə olunaraq, faktiki tələb olunan TİS müəyyən olunur. Hər bir TİS üzrə iş tələbləri Cədvəl E.1 – də verilir.

Nəzərdə tutulan TİS –in həqiqətən bu səmərəlilik tələbinə cavab verib – vermədiyinin yoxlanması ISA TR84.02 – də və ya digər təsdiqlənmiş vasitədə təsvir edilən metodlardan birindən kəmiyyətcə istifadə olunaraq həyata keçirilməlidir. Bu analiz təhlükəsizlik/ etibarlıq üzrə mütəxəssis tərəfindən layihələndirmə mərəhələsində aparılır.

ISA S84.01 – nin təhlükəsizlik inteqrasiya tələblərinin YİMS tətbiqetməsinə şamil olunması prosesi aşağıdakı ümumi tədbirlərdən asılıdır:

a) Müvafiq TİS və ya faktiki mümkünlük qiymətinin seçilməsi.

b) Cari TİS və ya mümkünlük qiymətinə cavab vermək üçün TAS – in layihələndirilməsi.

c) Sistem inteqrasiyasının yoxlanması üçün mümkünlük hesablamalarının aparılması.

d) Sınaq fasilələrini və YİMS – in TİS –i saxlamaq üçün tələb olunan prosedurların müəyyən olunması.

e) Modifikasiyalara dəyişikliklərin idarə olunması proseslərinin şamil olunması.

Yanlış keçirmələrin təhlükəli olduğu zaman etibarlıq hesablamalarının aparılması üçün ISA S84.01 –da heç bir tələb yoxdur. Tövsiyə olunur ki, yanlış dəyişdirmə htimalı və onun sistemə təsiri nəzərə alınsın. YİMS – in istismarı səciyyəvi olaraq avadanlığın sönməsinə səbəb olmaqla sonradan işə salınmanı tələb edir. Sənayedə təsdiq edilir ki, avadanlığın işə salma mərhələsi zamanı tərkibin itməsi və şəxslərin xəsarət alma ehtimalı yüksək olur. Bununla yanaşı lazımsız sönmələr məhsuldarlığa mənfi təsir edir. Buna görə də sistem konfiqurasiyasının bu cür yanlış keçirmə hallarının aşağı potensiala malik olmasını təmin etmək lazımdır. Nə SİS, nə də mümkünlük qiymətləri mütləq şəkildə yüksək etibarlığı əks etdirmir (yanlış keçirmələrin aşağı potensialı). ISA S84.01 –də qeyd edildiyi kimi, artıq xassələrin məqsədi və qiyməti, məsələn 3 səsvermə arxitekturasından 2 –i sistem layihələrində mümkünlüyün artırlmasından daha çox SİS – in etibarlığını artırmaqdır.

E.3.4 IEC 61508 və IEC 61511

IEC 61508 [3] Beynəlxalq Standartdır, TAS – ların müəyyən olunması vəicrasına ümumi tələbləri əks etdirir. IEC 61508 sənaye sahələrini əhatə etmək üçün nəzərdə tutulmuş geniş tətbiq sahəsi olan sənəddir. IEC 61511 (bütün hissələr) [4] 2003–cü ildə buraxılmışdır. Bu sənədlər proses sənaye sahələrinə şamil olunan IEC 61508 tələbləriniəks etdirir və bəzi fərqlər olmaqla, ISA S84.01 -ə ekvivalentdir. Ehtimal vardır ki, IEC 61511 qəbul edildikdə, İSA bu standartı ISA S84.01 əvəzinə qəbul edəcəkdir. İstifadəçinin diqqətinə çatdırılır ki,YİMS – i layihələndirilməsi zamanı hansı standartın qüvvədə olduğunu müəyyən etsin. İEC və İSA arasındakı əsas fərqlər aşağıdakı kimi verilir.

a) IEC 61508 standartına TAS-4 dördüncü təhlükəsizlik inteqrasiya səviyyəsinin təminatı daxildir, bununla sistemin minimum 99,99% mümkünlüyü tələb olunur.

b) IEC 61508 kənar risk (qeyri – alət) risk – aşağı salma vasitələri ilə bağlı tələbləri müzakirə edir və müəyyənləşdirir.

c) IEC 61508 ISO 9000 seriyalı keyfiyyət sistemlərindən və ya ekvivalentindən istifadəni tələb edir, ISA S84.01 standartı isə bunu tələb etmir.

d) IEC 61508 “təhlükəsizlik planından” istifadəni tələb etdiyi halda, ISA S84.01 isə ABŞ 29CFR1910.119 [139] normativinə uyğun sənədləşməni tələb edir.

e) IEC 61508 standartı ISA S84.01 – in tətbiq dairəsnə daxil olmayan bir sıra idarəetmə sistemi məsələlərini həll edir. ABŞ tətbiqləri üzrə bu idarəetmə sistemi geniş şəkildə 29CFR1910.119 –də əhatə olunub.

f) IEC 61508 standartı IEC 61508 –də olanlardan bir qədər fərqli termin və ixtisarlardan istifadə edir.

g) IEC 61508 standartı yüksək TİS tələbi ilə daha da tələbkar xarakter olan əlavə aparat və proqram təminatı tələblərinə malikdir.

İstifadəçi etibarlıq hesablamalarına şamil olunan komponent nasazlıq qiymətlərinin YİMS –də və nəzərdə tutulan xidmətdə quraşdırılmış komponent modeli və növünü əks etdirməsini təmin edir. Komponent nasazlıq qiymətləri YİMS etibarlığının hesablanması və tələb olunan sınaq intervallarının təyin olunması üçün əsasdır. Öz şirkətinizin və xidmətə məxsus məlumatlardan istifadə edilməsi arzu olunan olsa da, komponent nasazlıq qiymətlərinin qeyd olunduğu bir sıra ictimaiyyətə açıq olan mənbələr vardır. Seçilmiş məlumatlar sənaye, avadanlıq və planlaşdırılan və ya İMS –də qurulan xidmətə uyğun olmalıdır və aşkar olunmayan nasazlıq hadisələrinin statistik əhəmiyyətli olması üçün kifayət qədər populyasiyaya əsaslanmalıdır.

E.3.5 Müxtəlif TİS standartlarının müqayisəsi

Cədvəl E.1 müxtəlif TİS standartlarının müqayisəsini verir.

Cədvəl E.1 – TİS mümkünlüklə müqayisədə

DIN V19250[] (TUV sinif)

E.4 YİMS – in tətbiqi prosedurları

Xüsusi bir tətbiq üzrə YİMS–dən istifadə həm üstün, həm də çatışmayan cəhətlərə malikdir. Buna görə də, müəyyən bir hal üzrə fayda ilə müqayisədə riskin ölçülməsi və YİMS – in ən uyğun seçim olub – olmaması haqqında yaxşı nəzərə alınmış və bildirilmiş qərarın verilməsi zəruridir.

E.4.2 Təhlükəsizlik inteqrasiya səviyyəsi təyinatı və ya mümkünlük qiyməti

ISA S84.01 – a uyğun olaraq təhlükəsizlik alət sistemi layihəsindəki zəruri bir tədbir təhlükəsizlik inteqrasiya səviyyəsinin (TİS) və ya sistem layihəsi üzrə mümkünlük qiymətinin təyin olunmasıdır. Sistem TİS -1, TİS 2 və ya TİS -3 sistemi kimi təyin edilir, TİS -3 ən möhkəm və ən etibarlı, TİS -1 ən zəifidir. Hər bir TİS səviyyəsi ilə əlaqədar olaraq minimum iş tələbi vardır, yəni TİS –1 üzrə minimum 90% mümkünlük, TİS – 2 üzrə minimum 99% mümkünlük və TİS – 3 üzrə minimum 99,9% mümkünlük tələbi vardır. Müəyyən sistem üzrə cari TİS –nin müəyyən olunması sistemin mühafizəsi təmin etdiyi təhlükə ilə bağlı riskdən, yəni hadisələrin başlanması və ona yardımçı halların ehtimalı, nəticələrin böyüklüyü və digər qoruyucu tədbirlərə verilən qiymətdən asılıdır. TİS təyinatı çoxfunksiyalı komandalar tərəfindən aparılmalıdır.

YİMS səmərəliliyi üzrə qəbul meyarı TİS səviyyəsi baxımından ifadə olunur ki, bu da sistem mümkünlüyü səviyyəsinə uyğundur (yəni, lazım gəldikdə sistemin düzgün işləməsi ehtimalı). Hər bir hal ayrı –ayrılıqda yoxlanmalı və müvafiq cavab reaksiyası müəyyən olunmalıdır. Müəyyən sistem üzrə seçilmiş TİS aşağıdakılar daxil olmaqla bir sıra faktorlardan asılıdır:

a) YİMS - ə tələbin birinci növbədə qoyulması ehtimalı (yəni, neqativ nəticənin qarşısını almaq üçün YİMS-dən düzgün fəaliyyət tələb edən çox yüksək təzyiqli vəziyyətin alınması ehtimalı);

b) Tələbin qoyulmasını nəzərə alaraq YİMS – in nasazlığının nəticələri;

c) İstifadəçinin riskə dayanıqlığı;

d) Yerli yurisdiksiya orqanlarının tələbləri;

YİMS üzrə əksər hallarda təhlükələrin analizinin nəticəsi ya TİS – 2 sistemi (minimal 99% mümkünlük tələb edən) və ya TİS – 3 sistemidir (minimal 99,9 % mümkünlük tələb edən).

E.4.3 YİMS konfiqurasiyasının konseptual təklifi

Cari TİS və ya mümkünlük qiyməti təyin olunduqdan sonra TİS ilə əlaqədar mümkünlük tələbini yerinə yetirərək sistem konfiqurasiyasına nail olmaq məqsədilə baza halı YİMS konfiqurasiyası qurulmalıdır. Bu məqamda YİMS – in ayrı–ayrı komponentləri üzrəbazatexniki xidmət/ sınaq intervalı da nəzərə alınmalıdır. Baza konfiqurasiyası və sınaq məlumatları iş prosesindəki növbəti mərhələ üçün etibarlıq analizi üçün əsas rolunu oynayır.

E.4.4 YİMS istismara hazırlıq analizi

YİMS mümkünlük analizinin məqsədi nəzərdə tutulan konfiqurasiyanın sistem səmərəliliyini qiymətləndirməkdir. Istismara hazırlıq analizindəstandart texnikadan, məsələn xətaların analizi diaqramından istifadə olunur (bax ISA TR-84.02). Sınağın uyğun əhatə dairəsi və tezliyi nəticəsində aparat təminatının inteqrasiyasının nəzərə alınması ilə yanaşı sistemin xidmət müddəti ərzindəki sistematik nasazlıqlar və insan səhvi potensialı da nəzərə alınmalıdır. Əldə edilən nəticə təyin edilmiş təhlükəsizlik inteqrasiya səviyyəsi ilə əlaqədar iş tələbi ilə müqayisə olunur və nəzərdə tutulan sistemin məqbul–olub olmadığı müəyyən edilir. Əgər nəzərdə tutulan sistem səmərəlilik tələbinə cavab verməzsə, onda aşağıdakılar vasitəsi ilə sistem konfiqurasiyasına düzəliş etmək zəruridir:

a) Yaxşı keyfiyyətli sensorlardan, məntiq cihazlarından və aşağı naməlum nasazlıq qiyməti olan yekun nəzarət elementlərindən istifadə edilməsi;

b) Nasazlıq rejimlərinin bəzisinin naməlum olması və diaqnostika avadanlığında məlum olması üçün diaqnostik əhatə səviyyəsinin artırılması;

c) Artıq komponentlərdən istifadə (yəni, iki və ya üç surət çıxarma elementləri);

d) Müxtəlif komponentlərdən istifadə edilməsi;

e) Planlı sınaq tezliyinin artırılması.

Sistem layihələndirməsi zamanı təsadüfi nasazlıqlarının hesablanmasına xüsusi diqqət yetirilməlidir. Təsadüfidəyişdirmə xərcli olur və operatorlarn söndürmə sistemindən yayınması riskini artırır. Təsadüfi nasazlıqlar potensialı səsvermə məntiqi və oxşar texnikalar kimi funksiyaların daxil edilməsi yolu ilə azaldılmaqla, tətbiqetməni yanlış nasazlıqlara görə daha möhkəmlətmək olar. Bu müddəalar tələb olunan sınaq intervalını azaldır.

E.5 YİMS üzə sınaq intervalları

Səciyyəvi bir təhlükəsizlik alət sistemi üzrə nəzərə alınmalı cihaz nasazlıqları hallarının əksər hissəsi gizli xəta (gizli və ya naməlum nasazlıq) ilə bağlı nasazlıq növüdür. Gizli xəta o zaman baş verir ki, daimi tələb edilməyənavadanlıq hissəsi nasaz olur. Bu cür nasazlıq o zaman aşkar olunur ki, sınaq zamanı hissə tələb olunduqda nasaz olur və ya faktiki tələbdə həmin hissə nasaz olur. Buna uyğun olaraq sınağın tezliyi hissənin öz tələb edilən zaman təyinatına uyğun funksiyasını icra etməsi üçün həmin hissəsnin mümkünlüyünün qiymətləndirilməsində əhəmiyyətli rol oynayır.

Məsələn, yüksək təzyiq relesi kazusu. Açar 1/dəfə vahidi ilə daimi qiymətdə nasaz vəziyyətə keçə bilər. Lakin açarın öz funksiyasını yalnız yüksək təzyiq olduğu zaman yerinə yetirməsi sınaq və ya həqiqi tələb vasitəsi ilə tələb olunduğundan, tələb qoyulmayana kimi reledə nasazlıq aşkar edilmir. Əgər rele tələb zamanı nasaz olarsa, o dərhal təmir edilməli və ya dəyişdirilməlidir. Buna görə də təzyiq relesinin mümkünsüzlüyü və ya onun tələb zamanı nasaz olması ehtimalı sınaq intervalının birbaşa funksiyasıdır.

Qeyd: Bu misal təsviri xarakter daşıyır. TİS – 2 və ya TİS – 3 tətbiqində proseslə əlaqəli relelər bəzən tələb olunan inteqrasiyaya dəstək vermək üçün kifayət qədər mümkünlükdə olur. Aşağı naməlum nasazlıq qiymətlərinin olmasına görə ümumiyyətlə proses sensorlarından istifadə olunur.

Buna görə də YİMS – lə əlaqəli alətlərin müntəzəm intervallarla sınaqdan keçirilməsi əhəmiyyətlidir. Mümkünlük analizi hər bir avadanlıq hissəsi üçün sınaq intervalını nəzərdə tutur. Faktiki YİMS – in etibarlığın mümkünlük hesablamaları ilə verilənə uyğun olması üçün faktiki sınaq tezliyinin (istismar zamanı) layihələndirmə zamanı aparılan mümkünlük hesablamalarına uyğun olması zəruridir.

Sınaq intervallarının müəyyən olunması zamanı nəzərə alınacaq digər iki sınaq aspekti vardır. Birincisi, bu sınaqları həyata keçirmək üçün YİMS – in qurulduğu tikinti meydançasının imkanıdır. Meydançanın yalnız illik sınaq üzrə resursları olduğu təqdirdə, YİMS–in üç aydan bir sınaqdan keçirilməsini tələb edən sistemin müəyyənləşdirilməsinə aşağı qiymət verilir. İkincisi, proses olaraq sınağa insan səhvinə görə yanlış sönmələr və səhvlər daxildir. Bu halların nəticələri təhlükəli ola bilər və bunun nəticəsini azaltmaq üçün bütün səylər birləşdirilməlidir. Buna görə də, mümkün olduqda məqsəd avtonom sınağın minimal arzu olunan mümkünlük səviyyəsinə nail olacaq sistemin hesablanması olmalıdır. Nəzarət olunan dövrələrin, daxili diaqnostikanın olması və daxili artıqlı səviyyəsindən istifadə (komponentlərin və dövrələrin kompleks sınağını sürətləndirir) kompleks sınağın tezliyini minimuma endirir.

ISA S84.01 –də qeyd edildiyi kimi, YİMS sənədləri ABŞ 29CFR1910.119 normativinə uyğun olmalıdır. Bütün layihə meyarları, hesablamalar, quraşdırma detalları və növbəti texniki xidmət və sınaq düzgün şəkildə sənədləşdirilməlidir.

YİMS sisteminin inteqrasiyasının nəzərdə tutulmuş qaydada təmin olunması üçün istismar və texniki xidmət personalı müvafiq təlim keçməlidir.

Azərbaycan Respublikası Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsinin 27 oktyabr 2014-cü il tarixli 006 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmişdir.

___________________________________________________________________________________

Qaz turbinlərinin işçi xarakteristikalarının təyin edilməsi üçün sınaqlarının aparılması

___________________________________________________________________________________

1. Azərbaycan Respublikasının Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsinin tabeliyində olan Azərbaycan Standartlaşdırma və Sertifikatlaşdırma İnstitutu tərəfindən işlənib hazırlanıb və təqdim edilib.

2. Bu standart ASME PTC 22-2005 Performance Test Code on Gas Turbines ” standartının autentik tərcüməsidir.

3. İlk dəfə tətbiq edilir.

4. Dövlət standartında müəyyən edilən tələblərin beynəlxalq standartlara, norma, qayda və tövsiyələrə və digər dövlətlərin müvafiq mütərəqqi milli standartlarına, elm, texnika və texnologiyanın müasir nailiyyətlərinə əsaslanmasını müəyyən etmək üçün standartın ilkin yoxlama müddəti 2019-cu il, dövrü yoxlama müddəti 5 ildir.

___________________________________________________________________________________

Qaz turbinlərinin işçi xarakteristikalarının təyin edilməsi üçün sınaqlarının aparılması

Performance Test Code on Gas Turbines

___________________________________________________________________________________

1.1. Bu standart açıq qaz buxar, qaz turbin elektrostansiyası və qaz turbin mühərrikləri üçün termiki iş sınaqlarını aparmaq və sınaqların nəticələrini qeyd etmək üçün direktivləri və qaydaları təmin edir. Məqsəd, sınaq şəraitində işləyən zaman və bu sınaq nəticələrini qeyd olunmuş şərtlərə uyğun dəyişdirən zaman qaz turbinlərinin termiki işini müəyyən etməkdir.

1.2. Bu standart aşağıdakı göstərilənlərin nəticələrinin müəyyən olunması üçün açıq proseduraları təmin edir:

(a) Nizamlanmış enerji hasilatı;

(b) Nizamlanmış istilik norması (effektivlik);

(c) Nizamlanmış dəqiq axın, enerji və temperatur;

Müxtəlif məqsədləri, həmçinin aşağıda qeyd olunan məqsədləri təmin etmək üçün sınaqlar nəzərdə tutula bilər:

Standartın məqsədi qaz turbin sənayesində ən yaxşı mühəndislik biliklərinə və təcrübəsinə uyğun ən yüksək səviyyədə dəqiqlik ilə nəticələri təmin etməkdir. Sınağın planlaşdırılması zamanı, xəta analizi təqdim etməlidir ki, təklif olunan alət və ölçü texnikaları standartın tələblərinə cavab versin.

Bu standart qaz və ya maye (və ya mayeyə və yaxud qaz turbininə daxil olmazdan əvvəl qaza çevrilmiş bərk yanacaqlar) yanacaq ilə təchiz olunan qaz turbinlərinin yoxlanmasını təmin edir. Məsələn, inyeksiya mayeləri və hava emalı kimi emissiyaya nəzarət və \ və ya enerji artımı üçün qurğuların ilə qaz turbinlərinin sınaqları daxil olunur. Bu, ümumi qaz buxar qurğularında və ya digər istilik bərpaedici sistemlər ilə birlikdə qaz turbinlərinə tətbiq oluna bilər.

İlkin olaraq dəyişiklikdən, yeniləşmədən, yoxlamadan əvvəl və sonra sınaq üçün qaz turbininin iş diferensiallarını fərqləndirmək üçün müqayisəli (yanaşı) sınaqlar bu standartla təmin olunur.

Bu standart aşağıda qeyd olunanlara tətbiq olunmur:

(a) Faydalı hasilat generatoru və ya digər yük qurğularını idarə etmək üçün enerjidən başqa digər hasilat olan qaz turbinləri;

(b) Tüstü emissiyaları və səs səviyyələri üçün qaz turbinlərinə görə ekoloji uyğunluq sınağı. Nəzarət orqanları, ANSI və ya digər PTC tərəfindən yaradılan proseduralar bu sınağın aparılması üçün yararlıdır;

(c) Ümumi elektrostansiya və qaz turbinlə birgə qaz buxarın termiki effektivliyi və generasiya imkanları; (PTC 46 – ya baxın)

(d) Qaz turbinin xüsusi komponentlərinin işi;

(e) Soyutma qurğuları, yanacaq qaz qüvvətləndirici kompressorlar və s. kimi qaz turbin elektrostansiyasının yardımçı sistemlərinin işi.

PTC 1-in 1.5.3 (e) bəndinə müvafiq olaraq, bu standart tələb olunan hər bir ölçünün xəta üçün bir limit müəyyən edir və eyni zamanda sınaq zamanı həlledici parametr fərqinə məhdudiyyət qoyur. Sınağın xətası bundan sonra bu standartın 19.1 ilə və burada qeyd olunan proseduralara müvafiq olaraq hesablanır. Həm sınaqdan əvvəl, həm də sınaqdan sonra xətanın hesablanması tələb olunur.

Mütləq iş səviyyələrinin yoxlanması üçün, bu standartın istifadəçiləri özlərinin şəxsi və avadanlığa xas xətaları müəyyən etməlidirlər. Təchizat sahəsində istifadə olunan yanacaqlarda, turbin həssaslığında, seçilən alətlərdə və idarə olunan avadanlığın xüsusiyyətlərində olan fərqlərə görə hər bir sınaq üçün ümumi sınaq xətalar xüsusi olmalıdır.

Müqayisəli sınaq üçün, mütləq sınaq səviyyəsindən fərqli olaraq, xəta daha mürəkkəbdir, belə ki, arzuolunan nəticə mütləq səviyyədən daha çox işdə fərqlidir. Həssaslığın yaradılmasında mürəkkəblik (avadanlığın yaşından və bərpanın həcmindən asılıdır) alət seçimi ilə yanaşı nəzərə alınmalıdır. Tərəflər eyni zamanda gözlənilən fərqin bir faizi kimi xətaya əsaslanaraq sınağın həyat qabiliyyətini də qiymətləndirməlidir. Standartda müzakirə olunduğu kimi və əlavə nümunədə göstərildiyi kimi, yoxlanılan avadanlığın həssaslığından və sınaqlardan əvvəl və sonra eyni alətlərdən istifadə olunub – olunmamasından asılı olaraq aparılan Sınaqların sayı müqayisəli sınaq xətalar ciddi təsir edir. Beləliklə, xəta qiymətləri əhəmiyyətli fərqə malik ola bilər.

Dəqiq enerji və \ və ya axını müəyyən etmək məqsədi ilə əlavə sınaq üçün, bu qiymətlər qaz turbini ətrafında enerji balansından müəyyən olunur. Qeyri müəyyən qiymətlər enerji balansında əsas parametrlər üçün standart limitlərini əldə etməklə minimuma endirilə bilər.

1.4. Digər tələblər və istinadlar

1.4.1. PTC 1-in müvafiq göstərişləri bu standartın mühüm bir hissəsidir. Qaz turbin sınağı üçün proseduru hazırlayan zaman bu yoxlanmalı və buna əməl olunmalıdır.

1.4.2. Tələb olunan sınaq parametrlərini müəyyən etmək üçün istifadə olunan alətləri seçən zaman və sınaq xətalarını hesablayan zaman PTC 2 bu standartda istifadə olunan say kəmiyyətlərini və bir çox şərtləri müəyyən edir. PTC 19 seriyaları, alətlər və aparatlar üzrə əlavələr müzakirə olunmalıdır.

Bu standartda müvafiq tərifləri ilə aşağıdakı terminlərdən istifadə edilib:

Mütləq iş: Vaxtında xüsusi bir məqamda qaz turbin elektrostansiyanın işi (hasilat, istilik norması, işlənmiş qazın temperaturu, işlənmiş qaz axını \ enerji).

Yardımçı enerji: Qaz turbin elektrostansiyanın işində istifadə olunan və ya digər şəkildə limit sınaqi ilə müəyyən olunduğu kimi elektrik enerjisi

Müqayisəli iş: Fərq və ya nisbət kimi ifadə olunan qaz turbin elektrik stansiyasının işində dəyişiklik.

Nəzarət temperaturu: Sınaq üçün iş şəraitlərindən birini müəyyən edən istehsalçı tərəfindən müəyyən olunan temperaturların cədvəli və ya temperaturu. Bu temperatur qaz turbində mövcud olan iş mayesinin temperaturuna uyğun gələ və ya gəlməyə bilər. Ölçünün yerindən asılı olmayaraq, nəzarət temperaturu sınaq limiti üçün daxilidir.

Nizamlanmış iş: Riyazi baxımdan qeyd olunmuş istinad şərtlərinə nizamlandırılan iş parametri.

Çıxan qaz emissiyaları: Sınaq üçün qismən iş şəraitlərini müəyyən etmək üçün istifadə oluna bilən qaz turbində mövcud olan iş mayesinin tərkibi.

Çıxan qaz enerjisi: Sınaq limiti ilə müəyyən olunan məqamda qaz turbinində mövcud olan iş mayesinin enerjisi.

Çıxan qaz axını: Sınaq limiti ilə müəyyən olunan məqamda qaz turbinində mövcud olan iş mayesinin axını.

Çıxan qaz temperaturu: sınaq limiti ilə müəyyən olunan məkanda qaz turbində mövcud olan iş mayesinin ümumi çəkili temperaturu.

İstilik norması: Sınaq limitində ölçüldüyü kimi qaz turbini ilə hasil olunan enerji hasilatına yanacaq enerjisinin nisbəti. Qiymət əsasları hər zaman ya daha aşağı isitmə qiyməti ya da daha yüksək isitmə qiyməti kimi ifadə olunmalıdır.

Sovurucu ventilyasiya: Sınaq limitini tərk edən müəyyən olunmuş hava axını.

Qaz turbini: Termiki enerjini mexaniki işə çevirən aparat; bir və ya bir neçə fırlanma kompressorundan, işçi mayeni isidən termiki qurğu(lar)dan, bir və ya bir neçə turbinlərdən, nəzarət sistemindən və vacib yardımçı avadanlıqlardan ibarətdir. Əsas iş mayesinin dövriyyəsində hər hansı isitmə mübadiləsini həyata keçirən qurğuların (çıxan istiliyin bərpaedici mübadilə qurğusu istisna olmaqla) qaz turbininin hissəsi olması nəzərdə tutulur.

Qaz turbin elektrik stansiyası: faydalı formada (məs. Elektrik, mexaniki və ya termiki) enerji hasilatı üçün vacib olan bütün vacib avadanlıqlar və qaz turbini.

Qazaoxşar yanacaq: İstifadə şəraitində hopdurulmuş buxar və ya yüksək – isidilmiş hər bir komponentin təqdim olunduğu ətalətli və ya ətalətsiz duru yanacaq qarışığı.

İstilik itkisi: müəyyən olunmuş çıxışlardan kənar sınaq limitindən çıxan enerjinin miqdarı.

İnyeksiya mayesi: Sınaq limitinə daxil olan qeyri yanacaq qazı və ya maye axını.

Daxil olan havanın emalı: qaz turbin kompressoruna daxil olmazdan əvvəl daxil olan havanın soyudulması və ya isidilməsi üçün istifadə olunan qurğular. Sınaq limiti qurğunun sınaq dairəsindən kənar və ya sınaq dairəsi daxilində olduğunu açıq formada qeyd etməlidir.

Maye yanacaq: İstifadə mühiti altında demək olar ki, bütünlükdə maye komponentlərindən ibarət olan ətalətli və ya ətalətsiz duru yanacaq qarışığı.

Ölçü xətası: Prosesin parametri və ya fərqli ölçülər ilə bağlı təyin olunmuş xəta.

Açıq dövriyyə: İş mayesi yanacağın birbaşa daxili yanması ilə istilik əlavəsi ilə ilkin atmosfer havasıdır.

Parametr: birbaşa ölçü; tək bir alət ilə və ya eyni fiziki miqdarın müxtəlif ölçülərinin orta hesabı ilə müəyyən olunan bir məkanda fiziki miqdar.

Enerji hasilatı: Sınaq limitində birbaşa ölçüyə əsaslanan elektrik və ya mexaniki hasilat.

Qeyd olunmuş istinad mühiti: sınaq nəticələrinin düzəldildiyi bütün mühitlərin qiyməti.

Sınaq: İş şəraitlərinin dəyişə bildiyi sınaq idarə qrupları.

Sınaq limiti: Kütlənin və enerji axınının müəyyən olunduğu və sınaq dairəsi ilə müəyyən olunan termodinamiki nəzarət tutumu. Sınaqdan asılı olaraq, birdən artıq limit müvafiqdir. Sınaq limiti və ya limitlərinin müəyyən olunması tələb olunan ölçülər və sınaq dairəsi anlayışına yardım edən son dərəcə mühüm əyani alətdir.

Sınağın oxunuşu: Tələb olunan bütün sınaq alətlərinin qeyd olunması.

Sınaq idarəsi: İş mühitlərinin daim və ya təxminən bu qaydada saxlandığı xüsusi müddət ilə həyata keçirilən oxu qrupu.

Sınaq xətası: Düzəldilmiş sınaq nəticəsi ilə əlaqədar xəta.

Termiki effektivlik: vaxt vahidinə görə təchiz olunan yanacaq enerjisi üçün istehsal olunan enerji norması. Termiki effektivlik ya daha aşağı isitmə qiyməti ya da daha yüksək isitmə qiyməti əsasları üzrə ifadə oluna bilər.

Davamlılıq: Müqavilənin icra olunma səviyyələrindən yaranan kommersiya təminatı.

Xəta: 95% etibarlılıq səviyyəsi üçün real qiyməti göstərən nəticə və ya ölçü barəsində interval.

Fərq: Birbaşa ölçülməsi mümkün olmayan, lakin digər ölçü parametrlərindən hesablanan miqdar

Standartda aşağıdakı simvollardan istifadə olunmuşdur:

Sistematik xəta......

Quru hava hissəciyi......

Isitmə qiymətindən daha yüksək yanacaq

Isitmə qiymətindən aşağı yanacaq

Orta dördkünc əmsal......

Standart yayınma......

Enerji üçün multiplikasiya düzəliş faktoru......

İstilik norması üçün multiplikasiya düzəliş faktoru......

Enerji üçün əlavə düzəliş faktoru......

Qaz buraxılışı üçün......

Enerji çıxışı üçün multiplikasiya düzəliş faktoru......

Axının çıxışı üçün multiplikasiya düzəliş faktoru......

Qeyri əminliyin hesablanması üçün həssaslıq faktoru......

3.1.1. Sınaqdan əvvəl ümumi razılaşmalar

Sınağı aparan tərəf sınağın tətbiq sahəsinə aid yazılı razılığa gəlməlidirlər. Razılaşma aşağıdakı mövzuda aparılmalı və tərtib olunmalıdır:

(b) Hər bir tərəfin məsuliyyətlərinin bölünməsi;

(c) Aparılmalı olan sınaq üçün məkan və cədvəl;

(d) Mədaxili və məxarici müəyyən edən sınaq limitləri məsələn, ölçü məkanlarını müəyyən edən və turbinin qarşılıqlı təsir nöqtələri və kompressor girişinin yeri;

(e) Qeyd olunmuş istinad şərtləri və zəmanətlər və sınaq planının təsdiqi;

(f) Sınaq nəticələri üçün meyarın qəbulu;

(g) Sınaq proseduraları daxil olmaqla sınaq planı;

(h) Sınağın yekun hesabat formatı və tərkibi;

(i) Bu standart ilə göstərilməyən hesablama proseduraları və \ və ya alternativ alətlərin seçimiş;

Bu razılaşmalar sınağın bütün tərəflərinin səlahiyyətli nümayəndələrinin imzası ilə sınaqdan əvvəl təsdiq olunmalıdır.

3.1.2. Dizayn, quruluş və işə salmanın yoxlanması

İşin yoxlanması üçün istifadə olunacaq alət dəqiqliyi, kalibrləmə, təkrar kalibrləmə sənədləri və daimi qurğu yeri, müvəqqəti sınaq alətləri barəsində tələblər ilə əlaqədar aşağıdakı tövsiyələr nəzərə alınmalıdır:

(a) Daimi qurğu alətləri üçün dizayn tələbləri ilkin sınaq ölçüləri üçün istifadə olunan bu alətlər üçün 4-cü bölmənin tələblərini nəzərə almalıdır. Buraya müvafiq qaydada sınaq üçün istifadə olunan bütün daimi qurğu alətləri üçün kalibr nəticələri, sertifikatlar, bütün laboratoriya kalibrlənmə hesabatlarının təqdimi və müvafiq laboratoriya kalibrlərinin əldə olunması daxildir. Sınaqdan sonra təkrar kalibrləmə və ya təsdiqlər bu standartda göstərilən qaydada tələb olunur.

(b) Təzyiq əlaqələri, gilizlər, axının ölçülməsi üçün çarx bölmələri və müvəqqəti sınaq alətləri üçün elektrik ölçülər üçün tələb olunan birləşdiricilər və çarx bölmələri qurğunun dizaynına daxil edilməlidir. Müxtəlif təzyiq növü və turbin axın ölçüsü üçün axın kondisioneri tövsiyə olunur.

Üfüqi nasos sahələrində axın ölçü cihazları quraşdırılmalıdır. Turşu təmizləndikdən və \ və ya yuyulduqdan sonra axın elementinin quraşdırılması həyata keçirilməlidir.

(c) Alətin yerində hər hansı dəyişiklik olarsa, bu sənədləşdirilməli və həmçinin qurğunun qurulma və \ və ya dizayn mərhələsi zamanı fərqli marşrut prosesində əşyaların yerinin dəyişdirilməsi barədə qeydlər aparılmalıdır. Xəta sınağına hər hansı təsir standart məhdudiyyətləri ilə müəyyən olunmalı və yoxlanmalıdır. Məsələn, proses xəttində axın məsafəsinin yerdəyişməsi.

(d) Arzuolunan sınaq prosesinin qiymətinin ölçülməsi üçün alətlərin müvafiqliyi nəzərə alınmalıdır. Qeyd olunan qiymətin dövri və ya orta qiymət olması barəsində qeydlər edin. Eyni zamanda yoxlama üçün arxivləşdirmə imkanlarının vacib olduğunu da qeyd edin.

(e) Yoxlama, kalibrləmə və hər hansı müvəqqəti alət quraşdırması və dəyişdirilməsi üçün buraxılış və izolyasiya imkanları tələb olunur.

(f) Xətanı azaltmaq və təsadüfi məlumatların əldə olunmasını təmin etmək üçün qurğuların və alətlərin hər bir məkanda yararlı olduğunu yoxlayın. Mühüm temperaturları ölçmək üçün iki (2) və ya bir cüt termodamcı elementindən istifadəni nümunə kimi göstərmək olar.

(g) Ölçü yanlışlığını minimuma endirmək üçün ölçü zəncirini yerləşdirin. Ehtiyat tədbirləri bu standartın 4 – cü bölməsində siyahıya alınıb. Əgər ölçü transformatorundan istifadə olunarsa, gərginliyi azaltmaq üçün müvafiq məftildən istifadə olunmalı, 3 fazalı Vat ölçməsinə imkan yaratmaq üçün neytral kabel ilə təmin olunmalıdır.

(h) Mühüm sınaq ölçülərini cütləşdirmək imkanları dizayna daxil edilməlidir. Bu proses qiymətlərinin düzgünlüyünə imkan yaradır və sınaq ölçüləri üçün təsadüfi bir planı daxil edir. Sınaq ölçüsünü əlaqələndirmək və köçürmək üçün xüsusi bir cihaz müəyyən olunmalıdır.

(i) Fərqli ölçü prosesinin düzgünlüyü üçün vacib olan su tərkibinin dəqiqliyinin yoxlanması həyata keçirilməlidir.

3.1.3. Tərəflərin məsuliyyətləri

Sınağın tərəfləri bu standartın müvafiq olaraq sınağı hazırlamaq, idarə etmək, analiz etmək və qeyd etmək üçün tələb olunan məsuliyyətlər barəsində razılığa gəlməlidirlər. Buraya sınaq sınağın tələblərinə müvafiq olaraq sınağın icrası üçün cavabdeh olacaq və qurğunun əməliyyat heyəti ilə birlikdə tələb olunan əməliyyat şərtlərinin quraşdırılmasını koordinatlaşdıracaq koordinatorunun təyin olunması daxildir.Sınaq avadanlığı üçün təminat və quraşdırma öhdəlikləri də eyni zamanda müəyyən olunmalıdır. Sınaği müşahidə etmək və onun sınaq tələblərinə müvafiq olaraq aparıldığını təsdiq etmək üçün sınaq tərəflərinin hər birinin nümayəndələri təyin olunmalıdır. Onlar eyni zamanda sınaq müddətində sınağın tələblərini yoxlamaq barəsində razılıq əldə etmək səlahiyyətinə malik olacaqlar.

3.1.4. Sınaq fəaliyyətlərinin yeri və cədvəli

Sınaqın cədvəli hazırlanmalı və bu cədvələ hadisələrin ardıcıllığı və sınağın proqnozlaşdırılan vaxtı, sınaq tərəflərinin xəbərdarlığı, sınaq planının hazırlanması, sınaq hazırlığı və sınağın aparılması, nəticələr barəsində hesabatın hazırlanması daxil edilməlidir. Məkan, məsələn aktual qurğu sahəsində və ya sınaq məkanında müəyyən olunmalıdır ki, bu ərazilərdə nəzarət və ətraf mühit sınaq tərəfləri üçün müvafiq olmalıdır.

3.1.5. Sınaq limiti və tələb olunan ölçülər

Sınaq limiti işini müəyyən etmək üçün ölçülməli olan axınları müəyyən etmək məqsədilə istifadə olunan hesab konsepsiyasıdır. Qaz turbininin sınaq limitini keçən bütün enerji axınları müəyyən olunmalıdır.

3.1.5.1. Ümumi sınaq limitləri

(a) İki səciyyəvi sınaq sərhədi bunlardır:

(1) Avadanlığın nizamlanmış işinin (enerji hasilatı və istilik norması və ya effektivlik) müəyyən olunması üçün qurğunun iş limiti.

(2) Çıxan qazın kütləvi axınının və enerjinin hesablanması üçün istilik balansının limiti. Bu limit qaz turbin cihazı ətrafında səciyyəvi olaraq daha sıxdır.

(b) Xüsusi bir sınaq üçün, sınağın tərəfləri öz aparatlarının konfiquryasiyası və sınaq tələblərinə xas olan sınaq limitlərini müəyyən etməlidirlər. Səciyyəvi məkanlar 3. 1 Şəkilində göstərilir ki, burada:

(1) Hava temperaturunun ölçülməsi tərəflərin qarşılıqlı razılığı ilə ya hava qəbuledicisində ya da kompressor girişində aparılacaq.

(2) Tünd xətlər bəzi və ya bütün kütləvi axın normasını, termodinamiki mühiti və sınaq limitini keçən axınların, enerji və istilik normasının nəticələrini hesablamaq və \ və ya çıxan axın və ya enerji və temperaturun nəticələrini hesablamaq üçün müəyyən olunan kimyəvi analizini göstərir.

(3) Qırıq–qırıq xətlər sınaq nəticələrinin hesablanması üçün müəyyən edilməli olmayan axınları göstərir.

3.1.5.2. Tələb olunan ölçülər. Sınaq limitinin müəyyən olunmasında elastiklik tələb olunur, belə ki, bu xüsusi qaz turbin dizaynından asılıdır. Ümumilikdə, 3.1.5.2 cədvəlində qeyd olunan axınlar üçün ölçülər və ya təriflər tələb olunur.

(a) Enerji və istilik normasının hesablanması üçün tələb olunan 1, 2, 3, 4, 5, 6 axınlar

(b) Çıxan axın, enerji və temperatur hesablamaları üçün tələb olunan 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 axınlar

(c) Hər hansı hesablama üçün tələb olunmayan emissiya axını

(d) Daxili temperatur ölçüsünün yeri barəsində tələb olunan razılaşma

Cədvəl 3 – 1.5.2 Tələb olunan ölçülər

Təzyiq, temperatur, rütubət

Təzyiq, temperatur, rütubət

Temperatur, axın, tərkib, təzyiq

Temperatur, axın, tərkib, təzyiq

Təzyiq, temperatur, axın

Təzyiq, temperatur, axın

Təmiz enerji hasilatı, enerji amili

Ümumi təzyiq hasilatı, enerji amili

(a) İstilik itkisi: Generatorlardan, yağ soyuducuları, turbin ətrafı, rotor hava soyuducuları və s. - dən istilik itkisinin ölçüsü zamanı, sınaq limiti yalnız çıxan axın və ya enerji hesablamaları sınaği üçün vacibdir. Təyin olunan qiymətlərdən aktual ölçülər ilə birlikdə istifadə oluna bilər.

(b) Emissiyalar: Emissiyaların müəyyən olunması bu Standartın tətbiq sahəsindən kənardır və belə ki, heç bir emissiya məhdudiyyətləri və ya tələb olunan ölçülər qeyd olunmur. Bununla yanaşı, emissiyalı limitlərinin nəticələrə təsir etmə ehtimalı olduğuna görə, sınaq planı sınaq üçün tələb olunan iş şərtləri kimi emissiya səviyyələrini və ya limitlərini qeyd etməlidir.

Sınağı aparmazdan əvvəl təfsilatlı bir sınaq planı hazırlanmalıdır. Bu sınağın aparılmasına təsir edən bütün problemlər barəsində sazişləri sənədləşdirəcək və sınağın yerinə yetirilməsi üçün təfsilatlı proseduralar təmin edəcək. Bu, sınağın məqsədlərinə, zəmanətlərə, sınaq fəaliyyətlərinin cədvəlinə, sınağın tərəflərinin məsuliyyətlərinə, sınaq proseduralarına, nəticələr barəsində hesabata aid olan hər hansı müqavilə tələblərini əks etdirməli və müqavilənin tərkibinə aid tələb olunan hər hansı izahatları təmin edəcək. Sınaqdan əvvəl sınaq planı sınağın bütün tərəflərinin səlahiyyətli imzaları ilə təsdiq olunmalıdır. Aşağıda qeyd olunanlar sınaq planına daxil edilir:

(a) Sınağın tamamlanması üçün sınağın qəbul meyarı;

(b) Qeyd olunmuş istinad şərtləri və zəmanətlər;

(c) Mədaxil və məxaricləri və ölçmə yerlərini müəyyən edən təyin olunmuş sınaq limitləri;

(d) Hər bir ölçü üçün təyin olunmuş sistematik xətalar ilə əvvəvlcədən tam xətanın analizi;

(e) Bütün avadanlıqlar və ölçü sistemləri üçün xüsusi növ, yer və kalibr tələbləri;

(f) Yükün davamiyyətinin saxlanması və sınaqdan əvvəl stabilliyin yaradılması üçün metod və sınaq üçün digər sınaq şərtləri;

(g) Yanacaq nümunə kolleksiyası, idarə etmə və analiz metodu, toplama tezliyi, hər bir tərəf üçün cüt nümunələrin təmin olunması və yanacaq analizləri üçün istifadə olunmalı sınaq laboratoriyalarının müəyyən olunması;

(h) Yanacaq şərtlərinin mümkün norması, həmçinin tərkib hissəsi və isitmə qiyməti;

(i) Sınağın nəticələrinə maddi təsir edən yardımçı enerji istehlakçıları və bütün daxili termiki enerji üçün tələb olunan işin xüsusiyyətləri və ya hesablama;

(j) Avadanlığın təmizliyi və yoxlama proseduralarının tələb olunan səviyyələri;

(k) Normal iş limitlərini quraşdırmaq üçün istifadə olunan nəzarət əyriləri və ya nəzarət alqoritmləri;

(l) Nəzarət parametrləri və sınaq zamanı bu parametrlərdən mümkün yayınma halları;

(m) Sınaq oxunuşu və müşahidələrin qeydi üçün prosedura;

(n) Sınaq sınaqların sayı və hər bir sınağın davamiyyəti;

(o) Sınaqın aparılmalı olduğu dövriyyə surəti və sınaq yükü;

(p) Məlumatların əldə olunma, qəbul tezliyi və imtina meyarı;

(q) Yekun sınaq nəticələrini hesablamaq üçün ümumi sınaq sınaqları üçün metod;

(r) Sınaqların qeyd olunmuş şəraitlərdən fərqli mühitlər altında aparıldığı zaman müəyyən olunanları yoxlamaq üçün tətbiq olunmalı düzəlişlər və nizamlamalara görə say qiymətləri, əyrilər və ya alqoritmlər;

(s) Müvafiq olarsa, işin zəifləməsi üçün nəzərə alınmalı olan proseduralar;

(t) Qeyd olunan istinad şərtləri üçün sınağın nəticələrinin düzəlişini, hesablamanı və sınaq məlumatlarının azalmasını göstərən təfsilatlı proseduralar və ya nümunə hesablamaları;

(u) Məlumatların saxlanması, sənədlərin saxlanması, məlumatların və sınaq hesabatlarının paylanması üçün tələblər;

(v) Sınaq planına hər hansı dəyişikliklərin sənədləşdirilməsi və razılaşdırılması metodu;

Sınaqın bütün tərəflərinə ilkin saziş ilə göstərilən qaydada vaxtlı – vaxtında xəbərdarlıq verilməlidir ki, işçi heyətini, avadanlıqları və ya sənədləri hazırlamaq və cavab vermək üçün tələb olunan vaxt onlar üçün təmin olunsun. Əldə olunan kimi yeni məlumatlarla təmin olunmalıdır.

3.2.2. Sınaqdan əvvəlki qeydlər

Hesablamalar və ya digər sınaq məqsədləri üçün tələb olunan qaz turbin hissələrinin ölçüləri və fiziki şərtləri sınaqdan əvvəl müəyyən olunmalı və qeyd edilməlidir. Yoxlanılan yardımçı avadanlıqlar və qaz turbinini müəyyən etmək üçün seriya nömrələri və cədvəllərdən məlumatlar qeyd olunmalıdır. Bütün alətlər müəyyən olunmalı və model, seriya nömrələri qeyd olunmalıdır. Alqoritmləri, kəmiyyətləri, şkalanı, kalibr düzəlişlərini, qarışıqları, əsas nöqtələri və konversiyaları təmin etmək üçün hesablanmış və ya nizamlanmış məlumatlar üçün sənədlər yaradılmalı və ya yararlı edilməlidir.

3.2.3. Alət xətasından qorunma

Məlumat toplanması üçün istifadə olunan cihazlar heç olmasa sınaqdan əvvəlki xəta analizində qeyd olunan cihazlardakı kimi dəqiq olmalıdır. Bu cihazlar həm daimi qurğu cihazları, həm də sınaq cihazları ola bilər.

Ümumi sınaq xətalarının azaltmaq üçün təkrar cihazlardan tələb olunan qaydada istifadə olunmalıdır. Məlumat toplama tezliyi xüsusi ölçüdən və Sınaqın davamiyyətindən asılıdır. Praktiki baxımdan mümkün olan qaydada, sınaqdan sonrakı xəta analizinə nadir yanlış təsirini minimuma endirmək üçün təkrar oxunuş toplanmalıdır. Lazımi məlumatların əldə olunmasını asanlaşdırmaq üçün avtomatlaşdırılmış məlumat əldə etmə sistemlərindən istifadə tövsiyə olunur.

Sınaqdan əvvəl bütün alətlərin müvafiq yoxlanması və ya kalibrləmə yerinə yetirilməli və bu qeydlər və kalibr məlumatları yararlı edilməlidir. Sınaqın ardınca, bir tərəfin müşahidə etdiyi ziddiyyətləri təqdim edən bu cihazlar üçün təkrar kalibrləmə və ya təsdiqləmə tələb olunur.

3.2.4. Avadanlığın yoxlanması və təmizliyi

Sınaqi aparmazdan əvvəl, avadanlığın təmizliyi və vəziyyəti bütün tərəflərin şahidliyi ilə avadanlığı yoxlamaqla və ya əməliyyat barəsindəki qeydləri yoxlamaqla və ya hər iki üsuldan istifadə etməklə müəyyən olunacaq. Təmizləmə, məsələn xətdən kənar kompressor su ilə yuma sınaqdan əvvəl tamamlanmalı və avadanlığın təmizliyi razılaşdırılmalıdır.

Avadanlığın və yarımsistemlərin dizaynın parametrlərinə müvafiq olaraq quraşdırıldığından və işlədiyindən əmin olmaq üçün qaz turbini yoxlanmalıdır.

Qeyd etmək lazımdır ki, bütün qaz turbinləri yanacaqdan, hava və suyun keyfiyyətindən, məlumat metodlarından və qaz turbinlərinin əməliyyatına və texniki istismarına diqqətdən asılı olaraq müxtəlif normalarda vaxt üzrə iş deqradasiyasına uyğun olmalıdır. Yeni və təmiz cihazın və hər hansı müvafiq deqradasiya əyrilərinin tətbiq metodunu müəyyən edən şərhlərə uyğun olaraq sınağın tərəflərinin razılıq əldə etmələri tövsiyə olunur.

3.2.5. İlkin əməliyyat və nizamlama

Sınağa başlamazdan əvvəl, müvafiq mexaniki əməliyyatın və stabil nəzarətin mövcud olduğunu və əməliyyat qiymətlərinin 3.3.5 cədvəlində göstərilən yayınma daxilində olduğunu nümayiş etdirmək üçün müvafiq vaxtda qaz turbini işləməlidir. Qaz turbini istehsalçı tərəfindən təmin olunan nəzarət əyrisi və ya nəzarət alqoritminə müvafiq olaraq işlədilən zaman təsdiq olunacaq. Bu müddət ərzində alətlər yoxlanılacaq.

İlkin nəticələri hesablamaq, yekun nizamlama işlərini həyata keçirtmək və Sınaqın tələblərini və \ və ya sınaq avadanlığını dəyişmək üçün vaxt ayırmaq məqsədilə ümumi işə başlamazdan əvvəl ilkin yoxlamanı lazımi qaydada aparmaq lazımdır. İlkin yoxlamanın nəticələri hesablanmalı və təyin olunmuş məlumatların miqdarı və keyfiyyəti ilə bağlı hər hansı problemləri müəyyən etmək üçün yoxlanmalıdır.

3.2.7. Nəticələrin yoxlanması

Çıxan axını müəyyən etmək üçün ilkin sınağın bir hissəsi kimi istilik balansının hesablanmasının yerinə yetirilməsi tövsiyə olunur. Çıxan axının nəticələrinə olan əminliyi yoxlamaq üçün təklif olunan metodlara aşağıdakılar daxil edilə bilər:

(a) Çıxan axın planını müqayisə etmək;

(b) Qeyri mühüm Əlavə A – da kütləvi axın hesablamalarına istinad etmək;

(c) HRSG balansı ilə müqayisə etmək;

(d) Kütlədə müəyyən olunan O2 ilə hesablanmış O2 – nin müqayisəsi;

(e) Kütlədə müəyyən olunan CO2 ilə hesablanmış CO2 – nin müqayisəsi;

(f) Kanal xətlərindən çıxan ölçülmüş axının müqayisəsi;

3.3. Sınağın aparılması

3.3.1. Qeyd olunmuş istinad şərtləri

Bu şərtlər zəmanətlər və ya Sınaqın məqsədləri ilə müəyyən olunur, iş və istilik normasının düzəlişləri üçün əsas istiqaməti təşkil edir. Düzəlişlərin təsirini minimuma endirmək məqsədi ilə qeyd olunan istinad şərtlərinə mümkün qədər yaxın bir tərzdə sınaqi idarə etmək üçün hər bir cəhtdən istifadə olunmalıdır.

3.3.2. Sınaqların başlanması, dayandırılması, sınağın idarə olunması

Bütün məlumatların toplanması prosesinin sınağın razılaşdırılmış başlanğıc prosesində başlamasını və bütün sınaq tərəflərinin başlanma vaxtı barəsində məlumatlandırılmasını təmin etmək üçün sınaq koordinatoru məsuliyyət daşıyır.

3.3.2.1. Başlanma meyarı. İşin sınağına başlamazdan əvvəl, aşağıdakı şərtlər təmin olunmalıdır:

(a) Sınaq prosesinin razılaşdırılmış sınaq tələblərinə müvafiq olaraq aparılması üçün əməliyyat, konfiqurasiya və yerdəyişmə;

(1) Avadanlığın işləməsi və nəzarət üsulu;

(2) Sınaq üçün yanacaq analizinin mümkün limitləri daxilində müvafiq yanacağın yararlılığı (sınaqdan əvvəl mümkün olan analiz ilə);

(3) İşin nizamlama əyriləri, alqoritmlər və ya proqramların limitləri daxilində qaz turbin əməliyyatı;

(4) İcazə verilən limitlər daxilində istehsalçının təsdiq etdiyi limitləri və emissiyaları daxilində avadanlığın işlədilməsi;

(5) İstifadə şərtləri 3.3.5 bəndlərinin tələblərinə cavab verməlidir;

(b) Stabilizasiya. Sınağa başlamazdan əvvəl, stabil şərtlər təyin olunana kimi qaz turbini idarə olunacaq. Məlumatların istehsalçının yaratdığı maksimum mümkün fərqlər daxilində olması davamlı olaraq monitorda göstərilən zaman stabillik əldə olunur;

(c) Məlumatların toplanması. Məlumatların əldə olunma sistem(lər)i fəaliyyət göstərir və sınaq işçiləri yerində olmalı, nümunələri və ya qeyd olunan faktları toplamağa hazırdır;

3.3.2.2. Dayanma meyarı. Aparılan tam sınaq üçün tələblərin təmin olunduğu sınaq koordinatoru tərəfindən göstərilən zaman sınaqlar normal qaydada dayandırılır (3.3.4 bəndinə baxın). Sınaq koordinatoru təsdiq etməlidir ki, 3.3.3 bəndində göstərilən sınaq zamanı əməliyyat tərzləri təmin olunmuşdur. Əgər tələblərə əməl olunmursa, sınaq koordinatoru sınağı artıra və ya saxlaya bilər.

3.3.3. Sınaqlardan əvvəl və sınaqlar zamanı əməliyyat.

Qeyd olunan şərtlər daxilində normal və müdafiə əməliyyatları üçün vacib olan bütün avadanlıqlardan sınaq zamanı istifadə olunmalı və ya düzəlişlərdə nəzərə alınmalıdır. Sınaq limiti daxilində avadanlığın növbəli əməliyyatı bütün tərəflər üçün razılaşdırılmış qaydada nəzərə alınmalıdır.

3.3.3.1. İstifadə qaydası. Qaz turbinindən qeyd olunmuş istinad şərtləri üçün sınaq əməliyyat şərtlərindən düzəlişə imkan verəcək qaydada və dizayn və ya zəmanət əsaslarına uyğun bir tərzdə istifadə olunmalıdır. Qaz turbinindən istifadə qaydası Sınağa başlamazdan əvvəl təmin olunan düzəliş əyrilərinin limitlərinə müvafiq olmalıdır. Nəzarət kəmiyyətlərinin və turbinə nəzarət üçün istifadə olunan daxil edilmiş məlumatların sınaq zamanı qeyd olunması vacibdir.

3.3.3.2. Yardımçı avadanlıqların istifadəsi. Əməliyyat üçün vacib olan və ya qeyd olunmuş İstinad şərtlərində istifadə etmək məqsədilə qaz turbini üçün normal qaydada tələb olunan avadanlıqlardan istifadə edilməli və ya əlavə enerji yüklənməsinin müəyyən olunması üçün nəzərə alınmalıdır. Növbələnən yardımçı yüklər eyni zamanda bərabər qaydada nəzərə alınmalı və enerji sərfi üçün tətbiq olunmalıdır. Növbələnən yüklərə misal olaraq isidicilər və qızma dərəcələrini göstərmək olar.

3.3.3.3. Daxil olan havanın emalı (buxarlandırıcı soyuducular, duman yaradıcılar, isidicilər). Daxil olan havanın emal qurğularının effektivliyinin etibarlılığına görə yaranan xətada baş verən artıma görə qaz turbininin sınaqi bu qurğulardan istifadə olunmadan aparılması tövsiyyə olunur. Xidmətdən kənar daxil olan havanın emal avadanlığı üçün müvafiq dizayn düzəlişi edilən əyrilərdən istifadə etməklə işin nəticələri nizamlandırıla bilər. Bununla yanaşı, əgər daxil olan havanın emalı əməliyyatı işin sınaq dairəsinin bir hissəsi kimi göstərilərsə, qaz turbinləri daxil olan havanın istifadədə olan emal avadanlığı ilə yoxlanıla bilər və işin nəticələri müvafiq əyrilərin düzəlişindən istifadə etməklə nizamlandırıla bilər. Əlavə olunan və ya dəyişdirilən (üfləmə) suyun həssas istilik fərqi çox kiçik olarsa, soyuducular ilə yoxlama üçün heç bir düzəlişə ehtiyac yoxdur. Tam soyutma sistemi sınaq limitinə daxil edilən zaman ASME PTC 46-ya baxın.

3.3.3.4. Sınaqlardan əvvəl və sınaq zamanı nizamlamalar. Aktual sınaq istifadəsinə başlamazdan əvvəl, 3.3.2.1 bəndində göstərilən stabilliyin təyin olunmasını təmin etməklə nizamlamaya icazə verilir. Sınağın istifadəsinə başlayan zaman, sınağın bütün tərəflərinin razılığı olan hallar istisna olmaqla digər hallarda heç bir düzəlişə icazə verilmir.

3.3.4. Sınağın aparılma müddəti və məlumat tezliyi

Məlumatların düzgün orta hesabını təmin etmək üçün aparılan sınağın davamiyyəti və məlumatların tezliyi seçilməlidir. 3.3.5 cədvəlinə uyğunlaşmaq və bu standartın xəta tələblərinə cavab vermək üçün 30 dəqiqəlik sınağın yerinə yetirilməsi tövsiyə olunur. Sınaq ancaq 30 dəqiqə aparıla bilər və ya aparılan seriyaların orta hesabı ilə yerinə yetirilə bilər, hər biri halda nizamlanar və sonra isə orta hesab müəyyən oluna bilər. Bu standart təkrar icranı tələb etmədiyinə görə, təkrar icranın üstünlükləri arzuolunmaz sınaq idarəçiliyindən etibarlı qaydada imtina üçün vasitələri təmin etmək, orta hesablı xətaları azaltmaq və nəticələrin təkrarlanmasını təsdiq etmək kimi qəbul olunacaq.

3.3.5. Əməliyyat şərtləri daxilində icazə verilən maksimum fərqlər

Məlumat nümunəsindən hesablanmılş standart yayınma 3.3.5 cədvəlində verilən qiymətləri keçməməlidir. Əgər əməliyyat şərtləri 3.3.5 cədvəlində göstərilən limitlərdən kənar aparılan hər hansı sınaq zamnı fərqlənərsə, aparılan sınağın nəticələri qəbul olunmamalıdır.

Cədvəl 3.3.5. əməliyyat şərtlərində ölçülərin maksimum icazə verilən standart yayınma halları

Enerji hasilatı (elektrik)

Daxil olan havanın temperaturu

Təzyiq – qaz turbini üçün təchiz olunan qaz yanacağı

Qeyd - Bu əhalinin standart yayınma halıdır.

3.4. Sınaq məlumatları

3.4.1. Sınaq məlumatları

Məlumatlar mümkün olan səviyyədə məlumatların əldə olunma sistemi üzrə qeyd olunacaq. Dəyişdirilməmiş məlumat əldə etmə vərəqləri və qeyd olunmuş diaqramlar, elektron sənədlər və ya faksimilelərin tam bir dəsti sınağın sonunda sınağın hər bir tərəfinin əmlakına çevriləcək. Müşahidələrə tarix və gün, saat daxil ediləcək. Bunlar hər hansı düzəlişlərin tətbiqi olmadan real məlumatlar olacaq. Qeydiyyat vərəqləri və bütün qeyd olunmuş xəritələr tam bir hesabatı təşkil edir.

3.4.2. Birbaşa məlumatlar

Cihazlar barəsində birbaşa direktiv məlumatları sınaq zamanı vahid tezlik intervalı ilə qeyd olunmalıdır. Eyni intervalda bütün instrumentlərin eyni zamanda müşahidəsinə üstünlük verilir.

3.4.3. Təsdiq olunmuş məlumatlar

Xüsusi olaraq mühüm hesab olunan məlumatların ikinci müşahidəçi tərəfindən təsdiq olunması tövsiyyə olunur.

3.4.4. Yoxlama jurnalı

Sınağın inkişafı ilə əlaqədar olan, buna baxmayaraq vaxtında baş verməsi vacib olmayan hər bir hadisə barəsində müşahidəçinin adı və hadisənin baş vermə vaxtı ilə birlikdə məlumatlar yoxlama jurnalında qeydə alınmalıdır. İcra zamanı və ya icra prosesləri arasında baş verməsindən asılı olmayaraq, sınaq altında hər hansı avadanlığa edilən istənilən düzəlişlərin qeyd olunmasına xüsusi diqqət yetirmək lazımdır. Hər bir düzəliş üçün səbəblər sınaq qeydlərində göstərilməlidir.

3.4.5. Sınaq qeydiyyat xətaları

Əl ilə məlumatlar mürəkkəb ilə qeydə alınmalıdır. Qeyd olunan müşahidədə hər hansı xəta olan zaman, yanlış daxil edilən hissə üzərindən mürəkkəb ilə xətt çəkilməli, düzgün məlumat mürəkkəb ilə qeyd edilməli və yanlış daxil edilən hissənin üzərindən yazılmalı və izahı sınaq qeydlərində lazımi yerə əlavə olunmalıdır. Bu müşahidələrin fərqi mümkün qədər tez aparılmalı və sınaq qüvvədə olma vaxtı bitməzdən əvvəl hər hansı ziddiyyətlər aradan qaldırılmalıdır.

3.5. Sınağın etibarlılığı

3.5.1. Nəticələrin etibarlılığı

Əgər sınaqi aparan zaman və ya müşahidə olunan məlumatların şərhi və yaxud ardıcıl analizləri zamanı, nəticələrin etibarlılığına təsir edəcək ziddiyyətlər aşkar olunarsa, tərəflər qarşılıqlı razılaşma ilə ziddiyyəti qaydasına salmaq və ya aradan qaldırmaq üçün bütün müvafiq cəhdlərindən istifadə edəcəklər. Bu sazişin əldə olunması sahəsində uğursuz aparılan sınaqdan və ya icradan imtinanı təyin edir.

3.5.2. Nəticələrin qeyd olunması

Bütün hallarda, sınağın nəticələri qeydə alınacaq:

(a) Yalnız tətbiq olunmaqda olan instrument kalibr nizamlamaları ilə sınaq müşahidələrindən hesablanmış qaydada;

(b) Qeyd olunan istinad şərtlərindən sınaq şərtlərinin yayınma halları üçün düzəldilmiş qaydada.

3.5.3. Məlumatlardan imtinaya səbəblər

Sınaq tamamlanan zaman və ya sınaq aparılan müddətdə, sınağın nəticələri hesablanmazdan əvvəl hər hansı məlumatlardan imtina olunub – olunmadığını müəyyən etmək üçün sınaq barədə məlumatlar yoxlanmalıdır. Nəticələrə təsir edəcək ciddi ziddiyyətlər aşkar olunan zaman, idarə etmə tam olaraq qüvvədən düşəcək və ya əgər təsirə məruz qalan tərəf idarə etmənin başlanğıcında və ya sonunda olarsa, bu qismən qüvvədən düşə bilər. Məlumatlardan imtina qaydaları üçün ASME PTC 19.1 - ə baxın.

Standartın sınağı üçün xəta analizinin tətbiqinin dörd məqsədi vardır:

(a) Sınaq prosedurun standartın xəta tələblərinə uyğunluğunu nümayiş etdirir;

(b) Nəticələri qiymətləndirən zaman yanlış qərarın verilməsi riskini azaldır;

(c) Ümumi xəta üçün hər bir ölçünün yardımını müəyyən edir;

(d) Sınağın keyfiyyətinin artırılması üçün bir mexanizmi təmin edir.

3.6.2. Xətaların hesablanması

İstifadə olunan formulaların riyazi nəticələr ilə yanaşı, xəta analizlərindən kənar nəzəriyyə və təriflər üçün ASME PTC 19.1-ə istinad olunmalıdır. 7-ci bölmədə göstərilən hesablamalar ASME PTC 19.1- ə müvafiqdir. Bu standart ən aşağı praktiki xətalar ilə birlikdə nəticələri hazırlayan sınaq prosedurunu təmin edir. Bununla yanaşı, heç bir ölçü xətasız deyil və hər bir ölçünün xətası tərəflər tərəfindən qiymətləndirilməlidir. Müəyyən olunan və razılaşdırılan bütün xətaların qiymətləri hesabata daxil edilməlidir (6 – cı bölməyə baxın).

3.6.3. Xətalarda olan fərqlər

Bu standart enerji hasilatı və effektivlik üçün səciyyəvi qəbul tipli sınaqlar çıxan axın üçün enerji balansı, enerji və \ və ya temperatur və daha sonrakı qiymət artımı və dəyişikliklər üçün müqayisəli sınaqlara dair proseduraları müəyyən edir. Hər bir növün xətasını hesablanma metodu fərlidir və Bölmə 7 analizin tətbiqi üzrə direktiv və nümunə hesablamalar və prosedur barəsində bir planı təmin edir.

3.6.4 Sınaqdan əvvəl və sınaqdan sonra qeyri əminlik analizləri

Bu standart kod sınaqlarını məhdudlaşdıran təyin olunmuş sınağın xətaları üçün aşağıdakı proseduranı tövsiyə edir:

3.6.4.1 Sınaqdan əvvəl xəta analizləri elə aparılmalıdır ki, sınaq standartın tələblərinə cavab verəcək qaydada layihələndirilsin. Tərəflər yoxlanılan turbin üçün müvafiq həssaslıq amilləri ilə birlikdə hər bir ölçü üçün standartın limitindən istifadə etməklə maksimum xətanı hesablaya bilər (4.1 cədvəlindən). Bu, sınaq xəta kod limitni müəyyənləşdirir.

3.6.4.2 Tərəflər bundan sonra tələb olunan standart xətadan daha az və ya buna bərabər xəta ilə nəticələnəcək hər bir parametr üçün instrument növü və sayını seçirlər. Bu, sınaqdan sonrakı analizdə müəyyən olunduğu kimi sınaq zamanı gözlənilməz yayınmalara imkan vermək üçün standartın limitindən aşağı bəzi haşiyələri təmin etməlidir.

3.6.4.3 Sınaqdan sonrakı xəta analizləri də eyni zamanda sınaqın real keyfiyyətini aşkar etmək üçün yerinə yetiriləcək. Əgər sınaqdan sonrakı analizlər hər hansı ölçünün xətasının standartın limitini keçdiyini göstərərsə, lakin üstələnmiş ölçü(lər) yuxarıdakı 3.6.4.1 bəndinə əsasən standartın limitindən daha böyük ümumi sınaq xətası ilə nəticələnərsə, sınağın etibarlı olduğu hesab ediləcək. Standartın limitini keçən sınaqdan sonrakı nəticə tərəflərin sınaqdan imtina və ya qəbul barəsində qərar vermələrini tələb edir.

3.6.5 Standart sınağının hər bir növü üçün xəta limitləri

Bölmə 7-də təfsilatı ilə göstərilən prosedurlar göstərir ki, standart sınaqları sınağın xətalarının hesablanması üçün müxtəlif yanaşmaları tələb edir.

3.6.5.1 Enerji hasilatı, istilik norması, çıxan axın\enerji və çıxan temperatur Sınaqları - Bu sınaqlar üçün standartın sınağını müəyyənləşdirmək məqsədi ilə xətanın vahid qiymətini müəyyən etmək mümkün deyil. Sınağın xətası istifadə olunan avadanlığın enerji hasilatını ölçmək bacarığı, istifadə olunan yanacağın növü, qeyd olunan istinad şərtlərində onun işini müəyyən etmək üçün tətbiq olunmalı digər düzəlişlər və ətraf mühit üçün bu turbinin həssaslığı, elektrostansiya və ya qaz turbininə daxil olan komponentlərinin say funksiyasıdır. Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, standart hər bir ölçülmüş parametrlər üçün xəta limitlərini müəyyən edir; müvafiq limitlərin kombinasiyası xüsusi konfiqurasiya və sınaq üçün standartın limitini müəyyən edir.

3.6.5.2 Müqayisəli sınaqlar. Bu halda iki sınaq arasında olan fərq maraq daxilindədir və xətanın hesablanma metodu 3.6.5.1. bəndində göstərilənlərlə eyni olmayacaq. İşdə proqnozlaşdırılan dəyişikliyə əsaslanaraq, tərəflər müvafiq qeyri əminlik limiti üzrə razılıq əldə etməlidirlər. Sınağın işdə olan dəyişikliyi dəqiq müəyyən etməni təmin etmək məqsədi ilə, sınağın xətası ümumilikdə ümid olunan fərqin 10 % - dən çox olmalıdır.

Bu bölmə instrumentlərin seçilməsi və tətbiqi üçün mühüm tələblər təqdim edir. Alətlər və aparatlara dair əlavə (ASME PTC 19 Seriyaları) bütün ASME iş yoxlamaları üçün idarəedici tələbləri xüsusi qeyd edir. Bu standart ölçü cihazlarının hər bir növü üçün müvafiq ASME PTC 19 Standartına istinad edir. Bu Standartda tövsiyyə olunan hər hansı alətlərlə birlikdə yeni cihazlardan və metodlardan istifadə oluna bilər, bir şərtlə ki, onlar burada qeyd olunan maksimum mümkün xəta limitlərinə cavab versinlər. Bu Bölmədə əsasən BŞC – ın ümumi qəbul olunmuş vahidlərindən istifadə olunur. Bununla yanaşı, vahidlərin hər hansı digər müvafiq formalarından da kompleks şəkildə istifadə oluna bilər.

4.1.2 Maksimum xətalar

Bu standart hər bir sınaq ölçüsünə cavab verən xüsusi xəta limitlərini müəyyən edir. 4.1 cədvəli bu maksimum mümkün xətaların xülasəsini verir. Bu mühüm xəta limitləri bütün sistematik (məkanı da daxil edən) və nadir effektlər də daxil olmaqla hər bir xüsusi ölçünün ümumi xətaların təqdim edir. Bu qiymətlər yoxlanılan parametr (hasilat, istilik norması, çıxan qaz axını, çıxan qaz enerjisi və ya çıxan qazın temperaturu) üçün sınağın ümumi xətanı hesablamaq üçün nisbi həssaslıq faktorlarını hesablamadan əvvəl fərdi olaraq hər bir ölçü üçün faktiki xəta ilə müqayisə olunmalıdır. Əgər bu, cədvəldə göstərilən xətaya cavab verilərsə, ölçü xətalarının tələblərinə cavab verməsi nəzərə alınmaqla sınaği etibarlı standart sınaq hesab etmək olar. Bu xətaları 4 – cü bölmədə göstərilən metodlar vasitəsilə və ya sınağın tərəflərinin qarşılıqlı olaraq qəbul etdikləri digər vasitələrlə əldə etmək olar.

4.1.3 Alətlərin Kalibrlənməsi

4.1.3.1 Kalibrin müəyyən olunması. Alətin kalibrlənməsi, alətə tətbiq etməsi şərtlərinin və paralel olaraq şablon standartların tətbiqetmə prosesidir. Məlumatlar həm faktiki alətdən həm də şablon standartdan götürülür. Alətdən əldə olunan nəticələr sonradan standart məlumatlara uyğunlaşdırıla bilər. Bir alternativ kimi, alət ilə şablon standart arasında olan fərq alət barəsində olan məlumatlara daxil oluna bilər. Bu alternativ metod termodamcılar, davamlı temperatur detektoru (RTD), volt transformatorları (VT) və cərəyan transformatorları (CT) üçün mühümdür, çünki onların hasilatını asanlıqla dəyişmək mümkündür.

4.1.3.2 İstinad standart. Kalibri tələb edən bütün sınaq alətləri dövlət standartlarına, digər qəbul olunmuş beynəlxalq standart təşkilatları üçün müvafiq olan standartlara və qəbul olunmuş fiziki kəmiyyətlərə əsasən kalibrlənməlidir. Bütün standartlar istifadəçi kalibrləmə müddətinin genişlənməsini dəstəkləyən faktlara malik olan zaman istehsalçının göstərdiyi kimi və ya digər tezlikdə kalibrlənməlidir. Dəstəkləyici faktlar əvvəlki kalibrləmə faktlarıdır, hansı ki, arzuolunan kalibrləmə müddətində adi standart dəqiqliyindən daha az bir kalibr istiqamətini nümayiş etdirir.

Adi standart kalibrlənməli olan sınaq alətdən azı dörd dəfə daha az xətaya malik olmalıdır. Əgər kalibrlənən alətin xətası burada qeyd olunan mühüm xətalardan daha az ümumi ölçü təmin edərsə, daha yüksək xətaya malik adi bir standart işlənib hazırlana bilər.

Cədvəl 4 – 1 Maksimum mümkün ölçü xətaları

AC enerji (VTs-nin RSS, CTlər və metrlər)

Daxil olan temperatur

Rütubət: rütubət termometri, və ya

Çıxan \ daxil olan axınlar

(su, axın, N2, sərinləşdirici rotor)

Daxili \ xarici temperatur

Keçid faktorları (keçid ölçüsü)

Kütləvi axın (turbin ölçüsü)

Tərkib hissənin % həcmi

Maye yanacaq istiliyi

Qaz yanacaq temperaturu (həssas istilik hesablayıcısı)

Maye yanacaq temperaturu (həssas istilik hesablayıcısı)

Daxili ümumi təzyiq azalması

Statistik təzyiq azalması

Çıxan qaz temperaturu (əlavə A)

Zəif nisbi həssaslıq faktorlarına malik olan alətlər digər kalibrli alətə qarşı bir şərtlə kalibrlənməlidir ki, burada qeyd olunan mühüm xəta limitlərinə əməl etmək lazımdır.

4.1.3.3 Alət normaları və Kalibrlənmə. Kalibr nöqtələrinin sayı yoxlanılan parametrə nisbi olaraq ölçünün həssaslıq faktorunun həcmindən asılıdır. Kalibrləmədə mümkün qədər yaxın nəzərdə tutulan ölçü qiymətlərini mötərizədə göstərmək lazımdır. Bütün alətlər elə kalibrlənməlidir ki, nəzərdə tutulan qiymətlərə daha aşağı qiymətlər ilə yanaşı daha yüksək qiymətlərdən yanaşılmalıdır. Bu yanaşma histerezis effektləri minimuma endirir. Sınaq alətləri kalibr əyrisinin uyğunlaşdığı xəttdən iki (2) nöqtədə kalibrlənməlidir. Müxtəlif əməliyyat normalarına malik olan alətlər sınaq zamanı istifadə oluna bilən hər bir normada kalibrlənməlidir.

Sınaq hesablamalarına birbaşa daxil edilməyən ölçü fərqləri üçün istifadə olunan alətlər eyni məkanda fərqi ölçən iki və ya daha artıq alətlər ilə yerindəcə yoxlanıla bilər və ya əvvəlcədən kalibrlənmiş alətə qarşı kalibrlənə bilər. Alətin kalibrlənməsi nəzərdə tutulan əməliyyat normasında bir nöqtə də kifayətdir.

4.1.3.4 Kalibrləmə vaxtının müəyyən olunması. Kalibrlər sınaq tarixinə mümkün qədər yaxın bir vaxtda baş tutmalıdır. Standart ilkin kalibrləmə, sınaq müddəti və təkrar kalibrləmə arasında olan bir müddəti nəzərdə tutur. Kalibrləmə istiqamətlərini minimumda saxlamaq üçün tələb olunan optimal vaxt intervalının müəyyən olunması üçün, avadanlığın istehsalçılarının tələbləri və təlimatlarından bir əsas kimi istifadə olunmalıdır.

Qeyd olunan məlumatlar alət qüsurunun mümkünlüyünü göstərərsə, standart sınaqdan sonra alətin kalibrlənməsinin həyata keçirilməsini tövsiyyə edir. Sınaqdan sonrakı yoxlamaya aşağıda qeyd olunduğu kimi ən azı dreyf kalibrlənməsi və ya əlavə alətdən istifadə etməklə ərazinin təsdiqlənməsi daxil edilməlidir.

4.1.3.5 Dreyfin kalibrlənməsi. Dreyfin kalibrlənməsi məlumat faizi kimi kalibr düzəlişlərində müəyyən olunur. Sınaqdan sonrakı kalibrləmə dreyfin xətaya malik alətdən daha az olduğunu göstərən zaman, dreyfin münasib olduğu nəzərə alınır və sınağın nəticələrini müəyyən etmək üçün qarışıq kimi sınaqdan əvvəlki kalibrləmədən istifadə olunur. Bəzən alətin dreyf kalibrlənməsi məqbul hesab edilmir. Əgər ümumi kvadratların kvadrat kpkü kimi adi standart dəqiqliyi ilə birlikdə dreyf kalibri instrumentin tələb olunan dəqiqliyini keçərsə, bu qeyri məqbul hesab olunur. Dreyf kalibri bir çox mənbələrdən həmçinin instrumentin funksiyasızlığına, daşınmasına, quraşdırılmasına və ya sınaq instrumentinin çıxarılmasına görə baş verə bilər. Qeyri münasib dreyf kalibri baş verərsə, ilkin kalibrin və ya təkrar kalibrin düzgün olub – olmadığını müəyyən etmək üçün mühəndis rəyindən istifadə olunmalıdır. Mükəmməl mühəndislik rəyinin tətbiqinə istiqamətlənən bəzi təcrübələr aşağıda göstərilmişdir.

(a) Alət kalibrləmə və sınaq müddəti arasında sınaq sahəsinə daşınan zaman, dreyfin baş vermə ehtimalı olarsa, sınaq müddətindən əvvəl və sonra tək yoxlama nöqtəsi ayrıla bilər. Bu yoxlamanın nümunələrinə çıxan təzyiq transmitterləri, bərabərləşdirilmiş ∆P transmitterləri, enerji sayğacı üzrə yükün olmaması və buz nöqtələrinin temperatur ölçən cihazlarının yoxlanması daxildir.

(b) Artıq alətlərin istifadə olunduğu məkanlarda, artıq alətlər arasında hansı kalibr məlumatlarının (ilkin və ya təkrar kalibrləmə) daha yaxşı nəticə göstərdiyini müəyyən etmək üçün kalibrləmə dreyfi analiz olunmalıdır.

(c) Əgər potensial problemlərə aid şübhə varsa, bu problemlər barəsində avadanlığın istehsalçısı ilə məsləhətləşmələrin aparılması.

4.1.3.6 Dreyf kalibrləmə. Bütün sınaq instrumentləri mümkün olan zaman dreyf kalibrləmədən keçməlidir. Dreyf kalibrləməyə sınaq siqnalını nizamlayan avadanlıq vasitəsilə sınaq instrumentinin kalibrlənməsi daxildir. Bu normal qaydada kalibrləmədən əvvəl instrument və siqnal istiqamətləndiricini cütləşdirməklə sonra isə hər ikisini eyni zamanda kalibrləyərək müşaiyət olunmalıdır. Bu yerinə yetirildikdən sonra, instrument və siqnal cihazı etibarlılığı təmin etmək üçün dreqf kalibrləmə üçün cüt saxlanmalıdır.

Dreyf kalibrləmə mümkün olmayan zaman alət və siqnal cihazı ayrı – ayrılıqda kalibrlənməlidir. Alət məlum prosesdən və yüksək dəqiqliyə malik siqnal qurğusundan istifadə etməklə kalibrlənir. Siqnal qurğusu dəqiq siqnal generatoru vasitəsilə yaradılan məlum siqnalı tətbiq etməklə kalibrlənir. Bu metoddan istifadə edən zaman, ümumi ölçü xətası instrument və siqnal qurğusunun xətalarının kombinasiyasıdır. Həm alətinin, həm də siqnal qurğusunun ümumi xətaları yenə burada qeyd olunan ölçü sisteminin dəqiqlik tələblərinə cavab verməlidir.

4.1.3.7 Keyfiyyəti Təminat Proqramı. Hər bir kalibrləmə laboratoriyası yerindəcə keyfiyyətin təminat proqramına malik olmalıdır. Bu proqram aşağıdakı məlumatların qeyd olunduğu sənədləşmə metodudur:

(a) Kalibrləmə prosedurları

(b) Kalibrləmə texnikinin təlimi

(c) Standart kalibrləmə cədvəli

(d) Alətin kalibrləmə tarixçəsi

Keyfiyyətin təminatı proqramı laboratoriya standartlarının tələb olunan qaydada kalibrlənməsini təmin etmək üçün layihələndirilməlidir. Bu proqram eyni zamanda lazımi qaydada təlimləndirilmiş texniklər avadanlığı düzgün tərzdə kalibrlənməsini təmin etməlidir.

Sınağın bütün tərəflərinin alət kalibrlənən kimi kalibrləmə obyektina buraxılışı olmalıdır. Keyfiyyətin təminatı proqramı eyni zamanda səfər zamanı da yararlı olmalıdır.

4.1.4 Məlumatların toplanması və idarə olunması

4.1.4.1 Məlumatların toplanması və hesablama Sistemləri. Bir çox alətlər barəsində daxil olan məlumatları qəbul etmək və verilən məlumat nöqtəsi üçün lazım olan bütün məlumatları əldə etmək məqsədilə bir - iki dəqiqə müddətində bütün alətlərdən məlumatları toplamaq üçün məlumatların toplanması sistemi layihələndirilməlidir. Bir çox hallarda, məlumat toplama prosesi 1 dəqiqədən az vaxtda yerinə yetirilə bilər. Bu sistem 2 dəqiqə müddətində məlumatları və nəticələri toplayıb və saxlaya bilər.

Məlumat toplama sistemi orta hesablanmış nəticələrə əsaslanan sınaq nəticələrinin yoxlanması və hesablanması zamanı toplanan hər bir məlumatların ümumiləşdirilməsi imkanlarına malik olmalıdır. Bu sistem eyni zamanda hər bir alət üçün fərq əmsalını və standart yayınmanı hesablamalıdır. Sistem orta rəqəmlərə görə yalnış məlumatları yerləşdirmək və aradan qaldırmaq imkanına da malik olmalıdır. Sistem eyni zamanda istiqamətləri və yalnış məlumatları axtarmaq üçün vaxtından əvvəl hər bir instrument haqqında məlumatları və sınaq məlumatlarını nəzərdə tutmaq qabiliyyətinə malik olmalıdır.

4.1.4.2 Məlumatların idarə olunması. Yeni kalibrləmə düzəlişlərinin tətbiqi üçün sınaqdan sonrakı nəlumatların düzəlişinə imkan vermək üçün alətlərdən məlumat siqnalları saxlanmalıdır. Hesablanmış nəticələr ilə birlikdə hər bir alət üzrə məlumatların yazılması və gələcək istinad üçün texniki vahidlər saxlanmalıdır. Sınaq sahəsini tərk etməzdən əvvəl, daşınma zamanı toplama sistemi avadanlığı zədələnərsə, bütün sınaq məlumatları yaddaş daşıyıcılarında saxlanmalıdır (məsələn disteklər, CD - lər və \ və ya çap məhsullarında). Bütün məlumatların bir surətini ərazidə saxlamaq və ya alternativ vasitələrlə (məs. əl ilə daşınan orijinallar, poçt surətləri) göndərmək tövsiyyə olunur.

Bəzi sınaq proqramları bəzi məlumatların əl ilə yazılmasını tələb edə bilər. Məlumat vərəqləri məlumatın sayını və tarixini, sınağın sahəsinin yerini, tarixi və qeydiyyat aparan şəxsin adını müəyyən etməlidir.

Texniki vahidlər ilə orta hesabla göstərilən məlumatlar və hər hansı əl ilə toplanmış məlumatlar sınaq sahəsini tərk etməzdən əvvəl sınağın bütün tərəflərinə verilməlidir.

4.1.4.3 Məlumat toplama sistemlərinin layihəsi. Kompüter texnologiyasında olan üstünlüklərə görə, məlumat toplama siteminin konfiquryasiyası çox üstün rahatlığa malikdir. Bunlar təkrar qurğu məkanlarına paylanan və ya emal olunan məkrəzləşdirilmiş bir vahiddən ibarət ola bilər. Hər bir ölçü məkanı ayrı – ayrılıqda məkan kalibrlənməsi imkanı ilə nəzərdə tutulmalıdır, belə ki, bu fərdi olaraq ardıcıllıq və enerji təchizi üçün; və əgər müvafiqdirsə, avadanlığın quraşdırılması və yoxlanması zamanı problemləri izləmək bacarığı yoxlanıla bilər. Hər bir alət kabeli konduktor ətrafında müdafiə sipəri ilə layihələndirilməli və hər hansı təsadüfi daxil olan cərəyanları torpaqlamaq üçün hər bir sipər yerə endirilməlidir.

Ölçünün dəqiqliyini nəzərə alan zaman, bütün ölçü məkanının dəqiqliyi nəzərə alınmalıdır. Buraya alətin və siqnal qurğusunun yeri və ya prosesi daxildir. İdeal vəziyyətdə alət kalibrlənən zaman, o sınaq zamanı işlədiləcək məlumat toplama sistemi üzrə bir mövqeyə birləşdirilməlidir. Bu mümkün olmayan zaman, ölçü məkanında olan hər bir avadanlıq fərdi olaraq kalibrlənməlidir. Avadanlığın xüsusi hissələrinə cərəyan mənbələri, volt metrlər, elektron buz vannaları və ölçü məkanında rezistorlar daxildir. Əgər sistem sınaqdan əvvəl məkan baxımından kalibrlənməyibsə, ölçü məkanının ümumi qeyri dəqiqliyinin nəzərdə tutulan qiymətdə olduğunu təmin etmək üçün siqnal generatorundan istifadə edərək məkanın ölçüsünü yoxlamaq üçün Sınaqın tərəflərinə icazə verilir.

Bu Standart qurğunun ölçülməsi və sınaq üçün nəzarət sistemindən istifadəni qadağan etmir. Bununla yanaşı, sistem bu Bölmənin tələblərinə cavab verməlidir. Bəzi ehtiyat tədbirləri aşağıda göstərilib.

(a) Qurğu ölçüləri və nəzarət sistemləri səciyyəvi olaraq sərt tərzdə olan axınları hesablamır. Çox zaman axın bəzi kompensasiya amilləri ilə qarşılıqlı əlaqədə sadə bir nisbətə əsaslanır. Standart üçün axın hesablamaları bu bölmədə göstərilən müvafiq metodlara uyğun olmalıdır.

(b) Çox zaman qurğu sistemlərinin kalibr düzlüşünü elektron formada tətbiq etmək bacarığı olmur. Termodamcılar kimi bəzi intrumentlərin hasilatı dəyişdirilə bilməz, belə ki, elektron kalibrləmə vacibdir.

(c) Bəzi avadanlıqlar siqnalın həsas cihaz siqnalı bərpa edənə yaxud göstərilənə qədər çıxışa siqnal vermir. Siqnalın vəziyyətinin xətasıını yoxlamaq məqsədi ilə bu çıxış siqnalı yararlı olmalıdır.

(d) Paylaşdırılan nəzarət sistemləri yalnız səciyyəvi olaraq, əvvəlcədən quraşdırılmış ilkin (və ya ölü zona) qiymətləri keçən zaman fərqli dəyişiklikləri qeyd edir. İlkin qiymət elə qənaətbəxş olmalıdır ki, bütün məlumat siqnalları sınaq qeydə alınan zaman və lazimi dəqiqlik səviyyəsində saxlanan zaman paylaşdırılmış nəzarət sisteminə göndərilsin.

4.2 Təzyiqin ölçülməsi

Bütün təzyiq ölçüləri ASME PTC 19.2 – yə müvafiq olaraq yerinə yetirləcək. Məlumatların qeyd olunduğu təzyiqlər üçün kalibrlənmiş ötürücülərdən, kalibrlənmiş sayğaclardan, manometrlərdən, xüsusi çəkili tıxaclardan və ya kalibrlənmiş elastik tıxaclardan istifadə olunacaq.

Alətin həssas xətt axınının sonunda təzyiq alətləri izolyasiya klapanı ilə birlikdə quraşdırılmalıdır. İnstrument quraşdırılmazdan əvvəl xətt çıxarılmalıdır. Axın xidməti üçün, hər hansı məlumat götürülməzdən əvvəl sensor xəttdə su xəttinin yaradılmasına imkan vermək lazımdır.

4.2.2 Ötürücülər və sayğaclar

4.2.2.1 Nadir qüsurları minimuma endirmək üçün xətarın az olmasını tələb edən bu ölçülər üçün elektron ötürücülərdən və sayğaclardan istifadə olunması tövsiyyə olunur.

4.2.2.2 Keyfiyyətli məlumatlar üçün iki artıq sayğacın quraşdırılması tövsiyyə olunur.

4.2.2.3 Kalibrləmədən əvvəl, prosesin daha mükəmməl qaydada qeyd olunması üçün təzyiq sayğaclarının dəyişdirilməsi tələb oluna bilər. Ötürücülər quraşdırılan zaman bəzi təzyiq sayğaclarının norma dəyişmə imkanları olur. Sınaq zamanı istifadə olunmalı bütün ötürücülər hər bir normada kalibrlənməlidirlər.

4.2.2.4 Təzyiq ötürücüləri temperatur kompensasiyalı olmalıdır. Əgər temperatur kompensasiyası yararlı olmazsa və əgər dəqiqlikdə azalma mümkündürsə kompensasiyaya imkan vermək və ya müəyyən etmək üçün sınaq zamanı ölçü məkanında ətraf temperatur kalibrləmə müddətində olan temperatur ilə müqayisə olunmalıdır.

4.2.2.5 Ötürücülər onların kalibrləndiyi eyni istiqamətdə quraşdırılmalıdır.

4.2.2.6 Siqnal müdaxiləsinin qarşısını almaq və analoji rəqəmsal və rəqəmsal analoqu qiymətləndirmək üçün öütürücülər ilə qeydiyyatçılar arasında rəqəmsal siqnallara üstünlük verilir. Yaxın elektrik avadanlığından hər hansı daxil olan cərəyanları quraşdırılmaq üçün bütün analoji siqnal kabelləri torpaqla birləşdirilməlidir. Bütün analoji siqnal kabelləri məsələn, mühərriklər, generatorlar, elekrtik kəsicilər, kabel xəttləri və elektrik xidməti panelləri kimi EMF (elektromaqnit gücü) hazırlayan qurğulardan mümkün qədər kənar yerlərdə quraşdırılmalıdır.

Manometrlər şaquli U şəkilli-tyubik və ya tək ayaq formalı olmalıdır. Diametr 5 \ 16 in (7.94 mm) və ya daha artıq tələb olunur. Tək – ayaqlı manometrdə alət istifadədə olan zaman şkalanı sıfıra uyğunlaşdırmaq üçün göstəricələr yararlı olmalıdır. Manometrlər ele seçilməlidir ki, uzunluq şkalası və maye sıxlığı 4.1 cədvəlinə görə bu standartın tələb etdiyi xətalar üzrə olan məlumatlara imkan yaratsın.

4.2.4 Elastiklik ölçüləri

20 psig – dən (1.38 bar) böyük olan təzyiqin ölçülməsi üçün böyük ölçülərindən və ya digər elastiklik ölçülərindən bir şərtlə istifadə oluna bilər ki, onlar sınaqdan əvvəl və sonra xüsusi çəki ilə kalibrlənməlidir. Kalibrləmə zamanı etalonda temperatur sınaq zamanı orta temperaturun orta hesabla 20F (11 S)-də olmalıdır. Elastikliyin ölçüləri elə seçilməlidir ki, 4.1 cədvəlinə uyğun olaraq, şkalanın diametri və dərəcələr bu standartın tələb etdiyi xəta barədə məlumatların əldə olunmasına imkan versin.

4.2.5 Barometrik təzyiq (barometrlər)

Sensor barometrik təzyiq üçün,tam təzyiq ötürücüləri və ya elektron şəbəkələr tövsiyyə olunur. İki artıq barometr tələb olunur. Barometr stabil mühitdə çöl şəraitində yerləşdirilməlidir. Barometr qaz turbin oxunun mərkəzi xəttinin yerləşdiyi eyni yüksəklikdə yuxarıda (kalibrlənən zaman olduğu kimi) yerləşdirilməlidir. Barometrin yüksəkliyi (və ya bu yeri göstərən foto) sınaq hesabatına daxil edilməlidir.

4.2.6 Daxili ümumi təzyiq

Daxili təzyiq qarşılıqlı olaraq razılaşdırılmış daxili interfeysdə tam ümumi təzyiq kimi qeyd olunmalıdır. Digər razılıq əldə olumayana kimi, daxili təzyiq atmosterin barometrik təzyiqi kimi nəzərə alınmalıdır. Daxili qaz turbinində ümumi təzyiq göstəriciləri Kiel zondlarından istifadə etməklə bərabər sahələrin bir neçə mərkəzlərində götürülməlidir; məs. örtülü Pitot tyubikləri. Fiziki mövqeyinə görə daxili qaz turbində ümumi təzyiq göstəricilərini əldə etmək mümkün olmazsa, daxili qaz turbini ətrafında bərabər vəziyyətdə yerləşdirilən məkanlarda dörd statistik təzyiq göstəricilərinin orta hesabından və hesablanmış surətdən istifadə etməklə, ümumi təzyiqi kompüterləşdirmək olar. Ümumi təzyiq aşağıdakı kimidir:

P ümumi = (Hava sıxlığı) (Sürət) \ 2 gc + Statistik təzyiq (4.2.1)

burada gc cazibə göstəricisi, nisbi kəmiyyət ilə əlaqədar kütlə və qüvvədir

Ucluq təzyiq göstəricisi ilə təchiz olunan zaman, digər razılıq əldə olunmayana kimi əsas xətt axın məlumatları üçün təzyiq qeydə alınmalıdır.

4. 2.7 Kanallarda statistik təzyiq

Eyni hamarlıqda və eyni göstəricilərdə kanal ətrafında bərabər vəziyyətdə yerləşdirilən dörd stansiyadakı kanallarda olan statistik təzyiq orta göstəricili olmalıdır. Kanal quyuları hamar və paralel olan zaman, təzyiq zondları üçün statistik təzyiq seçimlərinə üstünlük verilir. Statistik baxımdan seçilmiş dəliyin diametri 1 \ 16 in-i (1.59 mm) keçməməlidir. Statistik dəliyin uzunluğu seçilmiş dəliyin dimaetrindən minimum 2.5 dəfə artıq uzunluqda və dəliyin uzunluq diametrindən maksimum altı dəfə artıq uzunluqda olmalıdır. Kanalın divarları formada olan qeyri – müntəzəmliyə görə təzyiq normalarına müvafiq olmazsa, bunun əvəzinə statik təzyiq tıxaclarından (məs. Pankeyk tıxaclarından və ya idarəedici lövhələrdən) istifadə oluna bilər. Statik tıxacların axın istiqaməti boyunca istiqamətləndiyindən və təzyiq qradiyenti sahələrində yerləşmədiyindən əmin olmaq üçün diqqətli olmaq lazımdır.

4.2.8 Kompressorun boşalma təzyiqi \ yanma kamerasının təzyiqi

Təzyiqdən yanacağa nəzarət alqoritmi kimi istifadə edən qurğular üçün, nəzarət məqsədilə istifadə olunan kompresorun boşalma təzyiqi tədqiqat üçün sınaq aləti ilə birlikdə qeydə alınmalıdır.

Çıxış təzyiqi barometrik təzyiqə əlavə olaraq turbinin çıxış kanalında statik təzyiq kimi müəyyən olunur. Ölçü metodu üçün, çıxan statik təzyiq barəsində 4.2.7 bəndinə baxın. Heç bir çıxış kanalından istifadə olunmazsa, çıxış təzyiqi barometrik təzyiq kimi götürüləcək.

Çıxış təzyiqi işlənmiş boruda və ya qarşılıqlı olaraq razılaşdırılmış nöqtədə ölçülməlidir. Bu nöqtə adətən istehsalçının qaz turbininin təchizi limitində olur. Bu nöqtədən aşağıda quraşdırılan istənilən avadanlıq aşağı təzyiqə səbəb olacaq, hansı ki, bu da hasilat və istilik nomasının rəqəmləri kimi nəzərə alınmalıdır. Bu ölçüsü müəyyən olunmuş qiymətlərdə hər hansı fərq ilə qeyd olunan istinad şərtlərinin nizamlanması düzəliş faktorlarından istifadə etməklə həyata keçirilməlidir. Bu qarşılıqlı təsir nöqtəsində çıxış təzyiqinin hər hansı sürət komponenti itmiş komponent kimi nəzərə alınmalıdır, necə ki, bu nöqtədə qaz turbini atmosferə axarsa eyni itmiş komponent kimi nəzərə alınır.

4.2.10 Maye vurma təzyiqi

Axın və ya su vurmadan istifadə olunan zaman, axın elementinin yuxarı tərəfi üzrə axın elementində statik təzyiq ölçülməlidir.

4.2.11 Qaz yanacaq təzyiqi

Qaz yanacağının tətbiqi üçün, axın elementinin yuxarı tərəfində axın elementində statik qaz yanacaq təzyiqi ölçülməlidir.

4.2.12 Differensial təzyiq (yanacaq axını üçün)

Yanacaq axını differensial təzyiq qurğusu ilə ölçülən zaman (ucluq və ya dəlik) iki differensial təzyiq aləti tələb olunur. Differensial təzyiq qeyd olunmaqla (yalnız hesablanmış axın deyil) axın hesablamaları təsdiq olunmalıdır.

Differensial təzyiq ötürücüləri beş mövqeli kollektorlardan istifadə etməklə quraşdırılır. Beş mövqeli kollektora daha çox üstünlük verilir. Çünki beş – mövqeli kollektorun bərabərləşdirici klapanından keçən sızma ehtimalını və təkrar xətanı aradan qaldırır. Iki (2) -üç – mövqeli kollektorlar müvafiqdir, lakin artıq ölçülərin təmin olunması razılaşdırılmalıdır.

Alət ərazidə quraşdırılan zaman, differensial təzyiq bərabərləşdirilməli və sıfır qiyməti oxunmalıdır. Bu sıfır qarşığı sınağın təyin etdiyi differensial təzyiqdən çıxarılmalıdır.

Sınaq hazırlığı zamanı və ya sınaq zamanı, bərabərləşdirici klapanlarda sızmanın olmadığına əmin olmaq üçün çıxış yeri yoxlanmalı və sınaq hesabatında bu barədə qeydlər aparılmalıdır.

Axın qurğularında differensial təzyiq ötürücüləri üçün, ötürücü hasilat çox zaman çıxarılmış kvadrat kökünün qiymətidir, lakin kvadrat kökü qurğuya nəzarət sistemində tətbiq olunarsa bu hal istisnalıq təşkil edir.

Kvadrat kökünün yalnız bir dəfə tətbiq olunmasından əmin olmaq üçün diqqətli olmaq lazımdır. Ötürücünün çıxış axını da eyni zamanda komptüreləşdirilə bilər. Ötürücüdə olan axının hesablanması tam axın bərabərliyinin tərkibi kimi təsdiq olunmalıdır. Mümkün olan zaman, hesablanmış axının xam (işlənməmiş) differensial təzyiq, temperatur və statik təzyiq məlumatları ilə bağlı ehtiyat məlumat kimi qəbul olunmalıdır.

4.2.13 Təyinat xətlərində maye (su kanalları)

Vakuum və ya qaz xidməti üçün, təyinat xətləri alətin yuxarı hissəsində davamlı olaraq təyinat xətti ilə birlikdə elə quraşdırılmalıdır ki, hər hansı qatılaşdırılmış maye təyinat xətlərindən kənara axsın. Əgər bu mümkün olmazsa, aləti nəzərə almazdan əvvəl zəif nöqtələr qurudulmalıdır.

Barometrik təzyiqdən daha yüksək təzyiqlərdə buxar və maye təzyiqləri üçün, hər hansı qaz boşluqlarını təyin etmək üçün alətə aşağıya doğru davamlı olaraq həssas xətt sürüşməsi ilə həssas xətlər quraşdırılır. Əgər bu mümkün olmazsa, aləti nəzərə almazdan əvvəl yuxarı nöqtələr ventilyasiya olunmalıdır.

“Su xətti” həssas xətdə mayedən ibarətdir. Bu maye həssas xətdə statik təzyiqin yaranmasına səbəb olur. Odur ki,təzyiq ölçüsündən çıxılmalıdır. Həssas xəttin şaquli hündürlüyünü yerli ağırlığa və həssas xətt temperaturunda həssas xəttdə suyun sıxlığına vurmaqla statistk təzyiq hesablanır. Bu statistik təzyiqin nizamlanması məlumat əldə etmə sistemində və ya işlənməmiş məlumatların toplanmasından sonra istifadəçi tərəfindən mexaniki qaydada ötürücüyə tətbiq oluna bilər. Nizamlanma prosesinin düzgün qaydada aparıldığından və yalnız bir dəfə tətbiq olunduğundan əmin olmaq üçün diqqətli olmaq lazımdır.

4.2.14 Qeyri – üfüqi xətlərdə axın üçün fərqli təzyiq ölçüləri

Qeyri–üfüqi xətdə yerləşən axın elementində fərqli təzyiq ölçüləri quraşdırılan zaman, sensor xəttin hündürlüyündə olan fərqə görə ölçü düzəldilməlidir. Buxar üçün, sensor xətlər izolyasiyasız olmalıdır və nasosdan emal olunmamış qaydada 2 ft (0.6 m) üfüqi formada dik saxlanmalıdır. Bu üfüqi uzunluq tam formalaşma üçün kondensasiyaya imkan yaradacaq, beləliklə də aşağı hissə tam su ilə dolu olacaq. Düzəliş aşağıdakı kimidir:

∆Pc = ∆Pm + h X (psen - pmaye) \ gc x (gl \ Konv) (4 – 2.2)

∆Pc = düzəldilmiş fərqli təzyiq, lbf \ in.

(və ya SI üçün, Nyuton \ m = Paskal)

∆Pm = düzəldilmiş fərqli təzyiq, lbf \ in.

(və ya SI üçün, Nyuton \ m = Paskal)

h = aşağı axın elevasiya – yuxarı axın elavasiya, in. (və ya sm)

(Qeyd: h yuxarı axın üçün müsbət, aşağı axın üçün isə mənfi olacaq).

psen = sensor xətt mayesinin sıxlığı, lbm \ ft (SI üçün, kq \ m)

pmaye = proses mayesinin sıxlığı, lbm \ ft (və ya SI üçün, kq \ m)

gL = yerli ağırlıq, ft \ sec qəbul olunmuş mənbəyə görə və ya aşağıdakı kimi qiymətləndirilə bilər:

gL = 32.1724 x [1 – 0.0026373 x kos (2 x [ dərəcələr – en dairəsi x π \ 180 ])] – 0.000003086 x ft. Elevasiya (və ya SI üçün, gL = m \ sek 2 = 9.80615 x [ 1 – 0.0026373 x kos ( 2 x [ dərəcələr – en dairəsi x π \ 180 ]) + 0.0000059 x kos (2 x [ dərəcələr – en dairəsi x π \ 180 ])] – 0.000003086 x metr elevasiya)

gc = vahid konversiya (a.k.a standart ağırlıq) = 32.1740486 lbm – ft \ lbf- sec

(Qeyd: sıxlıq orta məsafələrdə \ ft olarsa, gc konversiya kəmiyyəti vacib deyil)

(Qeyd: burada istifadə olunan SI ilə gc konversiya kəmiyyəti vacib deyil)

Konv = futa görə 12 inç (və ya SI üçün metrə görə 100 santimetr)

Nəzərə alın ki, proses mayeləri üçün, sensor xətt mayesi ilə, proses mayesi arasında yalnız temperaturda olan fərqə görə düzəlişlər kiçikdir.

4. 2.15 Təzyiq alətlərinin kalibrlənməsi

4.2.15.1 Tam təzyiq alətlərinin kalibrlənməsi (məs. Barometrlər). İki metoddan birindən istifadə etməklə mütləq təzyiq alətləri kalibrlənə bilər. Birinci metoda sınaq alətinin arzuolunan səviyyələrdə lazımi vakuumu yaradan qurğuya birləşdirilməsi daxildir. Belə bir qurğu sıfır təzyiqinə istiqamətləndirilmiş örtükdə xüsusi çəki ola bilər. İkinci metod hopma və yayılmaya nəzarət mexanizmindən istifadə edərək bir kamerada daimi vakuumu yaratmaqla və saxlamaqla kalibrləyir. Sınaq instrumenti və kalibr standartı hər ikisi kameraya birləşdirilir. Kamera alətin kalibrlənməsi zamanı daimi vakuumda saxlanmalıdır. Tam təzyiq alətlərini kalibrləmək üçün digər qurğulardan bir şərtlə istifadə oluna bilər ki, eyni səviyyədə diqqət yetirmək tələb olunur.

4.2.15.2 Təzyiq ölçü alətlərinin kalibrlənməsi. Təzyiq ölçü alətləri dəqiq xüsusi çəki ilə kalibrlənməlidir. Xüsusi çəki ilə yaranan təzyiq yerli ağırlıq, hava üzmə qabiliyyəti, porşen səthi gərginlik, porşen sahə sapınması, aktual çəki kütləsi, aktual porşen sahəsi və orta iş temperaturu üçün nizamlanmalıdır. Hər dəfə xüsusi çəki ilə kalibrlənən zaman aktual porşen sahəsi və çəki kütlələri kalibrlənir. Eyni diqqəti təmin etməklə, təzyiq ölçü alətlərini kalibrləmək üçün digər qurğulardan istifadə etmək olar.

4.15.3 Fərqli Təzyiq Alətlərinin kalibrlənməsi. Zəif xəta fərqlərini təyin etmək üçün istifadə olunan fərqli təzyiq alətləri alətin dəqiqliyi barəsində yüksək statistik xətt təzyiqinin təsirinə dair məlumatlar yararlı olmayana kimi statistik təzyiqdə kalibrlənməlidir. Xətti statistik təzyiqdə kalibrlər kalibrlənən instrument üçün nəzərdə tutulan aktual proses təzyiqini tətbiq etməklə yaradılır.

Xətti statistik təzyiqdə kalibrləmə aşağıda qeyd olunan üç metoddan biri ilə yerinə yetirilə bilər:

(a) İki yüksək dəqiqlikli xüsusi çəki qurğuları

(b) Xüsusi çəki və bölüşdürücü kombinasiyası və ya

(c) Bir xüsusi çəki və bir fərqli təzyiq standartı

Əlavə fərqləri təyin etmək üçün istifadə olunan fərqli təzyiq alətləri statistik təzyiqdə kalibrləməni tələb etmir və instrumentin “yüksək” tərəfinə birləşdirilən bir dəqiq xüsusi çəkidən istifadə etməklə kalibrlənə bilər. Statistik təzyiqdən istifadə olunmursa, alət daxili qaydada effektlər üçün kompensasiya olunmayana kimi yüksək xətli statistik təzyiq üçün məsafə nizamlanmalıdır.

Eyni diqqət səviyyəsini təmin etməklə fərqli təzyiqli alətləri kalibrləmək üçün digər qurğulardan istifadə oluna bilər.

4.3 Temperaturun ölçülməsi

Temperaturun ölçülməsi ASME PTC 19.3 – də müzakirə olunan qaydada qəbul olunmuş təcrübə və proseduralara müvafiq olaraq yerinə yetiriləcək. Temperatur dəqiq oxunan alətlər ilə istifadə olunan kalibrlənmiş termodamcılar və ya davamlı termometrlər ilə ölçülür. Kalibrlənmiş civə şüşə termometrlərdən manometrdə və barometrdə temperatur kimi əlavə məlumatların əldə edilməsi üçün istifadəsi mümkündür. Ətalət növlü qurğulardan istifadə olunacaq və ya surət düzəlişləri 1 F – i keçən zaman komputerləşmiş surət düzəlişləri tətbiq olunacaq.

4.3.2 Daxili hava temperaturu

Daxili hava temperaturu qeyd olunmuş sınaq sərhədində ölçülür. Əsl daxili temperaturun həcmini saxlamaq üçün daha yaxşı qarışdırma üçün qaz turbinin daxili hava kanalında temperaturun ölçülməsi tövsiyə olunur. Bununla yanaşı sınağın tərəfləri arasında qarşılıqlı razılaşma ilə, məsələn daxili filter kabinəsində olduğu kimi alternativ bir məkandan istifadə etmək olar. Qeyd olunan məkanda havanın temperaturu elə qaydada ölçülməlidir ki, ümumi xəta 4.1 cədvəlinin tələblərini keçməsin. Qeyri – adi formaya malik profil mövcud olarsa, bu profil digər ölçü vasitələri ilə müəyyən olunacaq. Profili müəyyən etdikdən sonra, sensorların sayı və yeri elə qaydada seçilməlidir ki, onların orta göstəriciləri temperatur profil ölçüsündə müəyyən olunmuş 1 F temperaturda olsun. Bir qayda olaraq, hər 100 ft kanal keçid bölməsi üçün bir temperatur sensor qurğusundan istifadə olunması tövsiyə olunur, lakin bu heç bir halda dörd qurğudan az olmamalıdır.

RTD (müqavimət temperatur vericisi) – lər və ya termistorlardan istifadə etməklə, daxili hava temperaturu ölçülməlidir. Termocüt ilə yaradılan volt siqnalı işçi lehimlə və soyuq lehim arasında temperatur fərqinə mütənasib olduğuna görə termocütdən istifadə olunmamalıdır. Hər iki temperaturun daxili hava temperaturunun ölçüsü təxminən eyni olduğu üçün, volt siqnalı son dərəcə kiçikdir və bununla da ölçünün xətasını artır.

4.3.3 Çıxan qaz temperaturu

Çıxan qazın temperaturu qaz turbini ilə HRSG (istilik bərpaedici buxar generatorları) və ya qaz turbininin buraxdığı kütlə arasında çox zaman interfeys hamarlığının mövcud olduğu sınaq sərhədinə yaxın ölçülməlidir. Qaz turbinindən çıxan qaz adətən qeyri adi formalı temperatura və surət profilinə malik olur. Bununla yanaşı, çıxan qazın temperaturu, çəkisi, kütləvi müəyyən olunan orta əsaslar üzrə hesablanacaq. Sınağın tərəfləri çəkisi kütləvi müəyyən olunan orta hesabın hesablanma qaydası barəsində razılığa gələcəklər. Üstünlük verilən metod CFD (hesabi hidrodinamika) modeli kimi analitik vasitələrdən və ya digər oxşar vahidlərdən olan hər iki sınaq məlumatlarına əsaslanan bir hesablama metodunu təmin etmək məqsədilə istehsalçı üçün nəzərdə tutulan bir metoddur. Alternativ metod, çəkisi kütləvi müəyyən olunan orta hesabın əsaslarını müəyyən etmək üçün çıxış kanalında müxtəlif məkanlarda surəti, ümumi temperaturu və ümumi təzyiq ötürmələrini idarə etməkdir.

Çıxan qaz temperaturunu ölçən cihazların tələb olunan sayı 10 F çıxan qaz temperaturunun maksimum xətasına cavab vermək üçün müəyyən olunacaq. Çıxan qaz temperaturun göstəricilərində geniş imkan fərqləri demək olar ki, ölçü nöqtələrinin əhəmiyyətli sayını tələb edəcək.

Əgər daimi çıxan qaz temperaturunu ölçən cihazlar qaz turbini ilə təmin olunarsa, bundan çəkisi kütləvi müəyyən olunan çıxan qaz temperaturunun orta hesabını müəyyən etmək üçün istifadə etmək olar, bir şərtlə ki, onlar yuxarıda qeyd olunan xəta tələblərinə cavab versinlər. Əgər daimi qurğulardan istifadə etməklə xəta tələblərinə cavab verilməzsə, müvəqqəti qurğulardan istifadə olunmalıdır.

4.3.4 Yanacağın temperaturu

Yanacaq təchizinin yanacaq temperaturları və maye yanacaq üçün yanacaq qayıtma xətlərinin temperaturu müvafiq axın sayğaclarına yaxın yerlərdə ölçülməlidir. İki fərqli ölçü məkanı tələb oluna bilər, biri yanacaq axınının ölçüsü, digəri isə sınaq sərhədində fiziki istilik üçün. Bu temperatur ölçüləri üçün düzgün məkanı seçmək məqsədilə ASME PTC 19.5 - ə baxın.

4.3.5 Çıxan \ daxil olan maye temperaturu

Mayenin istilik tərkibini müəyyən etmək üçün daxil olan \ çıxan temperatur (məsələn, su, buxar, nitrogen, hava ) ölçüləri təmin olunmalıdır.

4.4 Qaz yanacağinin istilik göstəricisi

Qaz yanacağı üzrə işləyən zaman istiliyi müəyyən etmək üçün, aşağıdakı parametrlər müəyyən olunmalıdır:

(b) Tərkib, həmçinin rütubət tərkibi

4.4.2 Qaz yanacaq sınaq həddi

3.1.5 bəndinə müvafiq olaraq, hər bir enerji axını sınaq həddini keçən nöqtədə həmin nöqtəyə istinadən müəyyən olunmalıdır. Sınaq həddinin seçilməsi sınağın nəticələrinə əhəmiyyətli təsir göstərə bilər. Hansı parametrlərin müəyyən olunmasından asılı olaraq bu fərqli bir məkanda ola bilər (məs. istilik norması vs. istilik balansı ilə çıxan enerji). 4.4.1 şəkili qaz yanacaq istiliyi müəyyən olunan zaman nəzərə alınmalı olan bəzi səciyyəvi sınaq hədlərini təmin edir.

Sınaq zamanı sızmalar yarana bilər (MF1 ± MF2) və bu sızmaları minimuma endirmək və hesablamaq üçün diqqətli olmaq lazımdır.

4.4.3.1 Qaz yanacağının axın sayğacı. 4.1.3 bəndinə müvafiq olaraq kalibrlənmiş yanacaq axınından istifadə edərək qaz yanacaq axını ölçülməlidir. Aşağıdakı bəndlər təzyiq ölçülərinə, müvafiq qaydada müsbət yerdəyişmə və ya turbin növünə əsaslanaraq axın sayğaclarının xüsusi tələblərini müəyyən edəcək. Əgər 4-1 Cədvəldə göstərilən kütləvi axın ölçüsünün xətasına cavab verilərsə, digər axın sayğaclarına icazə verilir.

Qaz yanacaq axınının ölçü cihazlarının tətbiqi, istifadə məhdudiyyəti, kalibrlənməsi və quraşdırılması tələbləri ASME PTC 19.5-ə müvafiq olmalıdır.

Cihazın kalibrlənməsinə təsir edə biləcək ziyandan yayınmaq üçün sınağı aparmazdan əvvəl yanacaq axınının ölçü cihazları istifadəyə verilməlidir. Əgər yoxlama kalibr nəticələrini etibardan salmırsa, sınağı aparmazdan əvvəl yanacaq axın qurğularının ərazidə yoxlanması tövsiyyə olunur. Kalibr nəticələrini qüvvədən salan hər hansı fəaliyyətə həmçinin yanacaq axın qurğusunun ərazidə yoxlanmasına icazə verilmir.

Başlama proseduraları qurğunun xüsusiyyətlərinin dəyişdirilməsindən yayınmaq üçün axın ölçü cihazının bütövlüyünü poza bilən şəraitlər zamanı qol boruların təchiz olunmasını təmin etməlidir. Bu şəraitlərə qaz vurmanı da daxil etmək olar. Axın ölçü cihazı saxlanılan zaman, o nəm və çirk kimi ətraf mühitin ziyanlarından qorunmalı və üzəri örtülməlidir. Əməliyyat zamanı, sayğacı əşyalardan və qırıntılardan qorumaq məqsədilə axın ölçən cihazdan yuxarıya doğru süzgəcin quraşdırılması tövsiyə olunur.

Lazımi qaydada kalibrlənmiş axın qurğusunun kalibr nəticələrindən qaz yanacağının kütləvi axınının müəyyən olunmasından ilkin mənbə kimi istifadə olunacaq.

(a) Temperatur istinad nöqtələri:

TSL: təchizat limitində yanacağın temperaturu

TFM: yanacaq sayğaclarında yanacağın temperaturu

THB: İstilik balansı limitində yanacağın temperaturu

(b) Yanacaq isidicisinin yanacaq sayğacının yuxarı axını: TSL = TFM1 ≠ THB

(c) Yanacaq isidicisinin yanacaq sayğacının aşağı axını: TSL = TFM2 ≠ THB

(d) Yanacaq isidicisi təchizat dairəsinin bir hissəsi kimi daxil edilən zaman, yanacağın temperaturun həm yuxarı həm də aşağı axını boyunca ölçüləcək.

(e) Kütləvi axın nöqtələri:

MF1: Yanacaq sayğacının yuxarı axın kütləsi

MF2: Yanacaq sayğacının aşağı axın kütləsi

4.4.3.1.1 Təzyiq yaradan sayğaclar (məs. Flans – tıxac diafraqma sayğacı). Diafraqma sayğacları həm su ilə, həm də təbii qaz ilə idarə oluna bilər. Bununla yanaşı, hər bir növün müvafiqliyinə xüsusi diqqət yetirmək lazımdır. Kalibr mayesi kimi su ilə idarə olunan kalibrlər adətən qaz turbininin normal əsas yük əməliyyatı zamanı təcrübədən keçmiş axın normalarında götürülməli olan kalibr məlumatlarına icazə verilmir. Bu vəziyyətlər üçün, kalibr məlumatlarının ekstrapolyasiyası ASME PTC 19.5 - ə müvafiq olacaq.

5.3.1.1 və 5.3.1.4 bəndləri diafraqma axın sayğacından istifadə edərək volumetrik qaz yanacaq axın ölçüləri üçün müvafiq tənlikləri qeyd edir.

4.4.3.1.2 Xətti şkala sayğacları (məs. Müsbət yerdəyişmə diafraqmanı və ya turbin diafraqma). Kalibr mayesi kimi, təbii qaz ilə idarə olunan turbin sayğac kalibrləri təzyiq və temperatur dizaynında idarə olunmalı və kalibr məlumatları sınaq zamanı nəzərdə tutulan axın normalarını əhatə edən axın normalarında götürülməlidir.

Volumetrik axın sayğaclarından istifadə olunan zaman, qaz yanacağının temperaturu (4.4.2 bəndinə müvafiq məkanda) və yanacaq axını eyni zamanda ölçüləcək. Volumetrik axın dəqiq saniyə ölçən cihaz və ya elektron taymer ilə ölçülən vaxtda və 4 dəqiqədən az olmayan davamlı bir müddətdə ölçülən qaz yanacağının ümumi həcmindən müəyyən olunacaq. Qaz yanacağının ümumi həcmi kompensasiya olunmuş temperatur olmamasına diqqət yetirmək lazımdır.

4.4.3.2 Sıxlıq: Hər bir yanacaq nümunəsi üçün sıxlıq, hər biri 4.4.2 bəndinə müvafiq olan yerdə qeydə alınmış təzyiq, temperatur, sıxılma faktoru və qaz yanacaq tərkibindən hesablanır. Qaz yanacaq sıxlığının hesablanması üçün müvafiq tənlik 5.3.1.5 bəndində verilmişdir. Sıxılma faktoru (Zg) AGA-nın (Amerika Qaz Assosiyasiyası) 8 saylı hesabatında – Təfsilatlı Xarakteristika Metodunda göstərilən metodlar ilə müəyyən olunmalıdır. Bu Hesabat ilə göstərilməyən qaz qarışıqları üçün, alternativ metoddan istifadə olunmalıdır.

4.4.4 Yanacaq tərkibi

Qaz yanacaq tərkibinin müəyyənləşdrilməsi metodları ASTM D 1945 – də göstərilən standartlara müvafiq olmalıdır. Əgər alternativ metodlar dəqiqliklə ekvivalentdirsə və sınağın tərəfləri arasında qarşılıqlı şəkildə razılaşdırılmışsa onlardan istifadə etmək mümkündür.

İstilik normalarının müəyyən olunmasına əsas yardımçı metodlarından biri kimi qaz tərkibinin əhəmiyyətini dərk edərək standart xəta səviyyəsini azalda biləcək aşağıdakı tövsiyyələri irəli sürür. B.Ş. Dövlət Standartları və Texnologiya İnstitutu (NIST) üçün müvafiq olan metodlardan və standartlardan istifadə edən laboratoriyada qaz tərkibinin müəyyən olunması üçün üstün həll yolu analizdir. Yanacaq nümunələrinin analiz olunduğu laboratoriyaların sayının artırılması ölçü xətasının əlaqədar komponentlərini azaldacaq. Yanacaq nümunəsinin toplanma tezliyini artırmaqla xətanın təsadüfi hissəsinin əlavə azalmasına nail olmaq mümkün ola bilər. Hər hansı fəaliyyətlərə başlamazdan əvvəl, sınağın bütün tərəfləri qaz yanacaq nümunələrinin sınaq analizlərini aparmaq üçün istifadə olunacaq laboratoriya(lar) barəsində razılıq əldə etməlidirlər. Qeyd etmək lazımdır ki, təkrarlıq və təkrar məhsuldarlıq üçün ASTM D 1945 – in tövsiyyə olunan qiymətləri xətaların müəyyən olunması üçün daha yüksək limiti nəzərə almalıdır. Laboratoriyaların keyfiyyəti üzrə auditlərin aparılması, analiz olunan avadanlıq istehsalçısının tövsiyyələrinə əməl etmək və təcrübəli texniklərdən istifadə bu növ xətaları əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər.

Kalibrlənmiş onlayn qaz xromatoqraflarından istifadə bir şərtlə yararlıdır ki, laboratoriya nəticələrin keyfiyyətini təsdiq etsin. Onlayn qaz xromatoqrafının kalibrləmə tezliyinə və yüksək keyfiyyətli kalibr qazlarından istifadəyə xüsusi diqqət yetirmək lazımdır.

4.4.4.1 Rütubət tərkibi. Yanacaq keyfiyyətli təbii qazdırsa, nəmişlik tərkibi ani olmalıdır (milyon standart kub futa görə 4 funtdan az). Bununla yanaşı bunun qazın istilik qiymətinə və qaz tərkibinə cüzi təsiri vardır. Bu kimi hallarda, rütubət tərkibi təchizatçının qeydlərindən götürülə bilər.

Tələb olunarsa, qazın rütubət tərkibi ASTM D 1142 – də qeyd olunan standartlara müvafiq olaraq müəyyən olunacaq. Yanacağın istilik qiyməti ASTM D 3588 – də göstərilən prosedurlara müvafiq olaraq nizamlanmalıdır.

İstilik qiyməti tərkib hissədən müəyyən olunmalıdır. Qazın tərkib hissəsini müəyyən etmək üçün üstünlük verilən metod ASTM D 1945 - ə müvafiq olaraq xromatoqrafdan istifadə olunur. Əgər alternativ metodlar dəqiqliklə ekvivalentdirsə, onlardan istifadə oluna bilər. Yanacağın istilik qiyməti ASTM D 3588 – də göstərilən prosedurlara müvafiq olaraq hesablanacaq. Tərkib hissədən qiymətlər GPA 2145 - ə əsaslanan 4.4.5 cədvəlindən götürülməlidir. Alternativ standartlar və ya GPA 2145-in ən son nəşrindən razılşadırılmış qaydada istifadə edilməlidir.

4.4.6 Qaz yanacaq istiliyi

Çıxan axın və ya enerji sınağı üçün, istilik tərkibinin seçildiyi temperatur ilə sınaq limitində təyin olunmuş yanacaq temperaturu arasındakı fərqi nəzərə almaq məqsədilə istilik müəyyən olunmalıdır. Əgər istilik normasının sınağı üçün, gizli və məlum istiliyi daxil etmək üçün istilik norması qeyd olunursa, bu halda sınaq limitində ölçülmüş yanacaq temperaturu ilə qeyd olunan istinad temperaturu arasındakı fərqi nəzərə almaq üçün istilik müəyyən olunmalıdır (4.4.5 cədvəlində qeyd olunduğu kimi 60F yanma temperaturu ilə qarışdırmayın). Əgər istilik norması yalnız gizli istiliyi daxil etmək üçün qeyd olunarsa, qeyd olunan istinad temperaturundan olan fərqlər istehsalçının təchiz etdiyi düzəliş faktorunun tətbiqi və ya istiliyin hesablanmasından müəyyən oluna bilən istilik norması üçün düzəliş faktorunu tətbiq etməklə hesablana bilər.

Cədvəl 4.4.5 60.0 F və 14.696 psia – da seçilmiş ideal qazların qaz xüsusiyyətləri

İsitmə qiyməti (quru), btu\ lbm

Cədvəl 4.4.5- in davamı

(a) İsitmə qiymətləri GPA 2145–03-ə əsaslanır. İsitmə qiymətləri 60 F yanma temperaturuna əsaslanır. Yanma tənliyində bütün reagentlər və məhsulların bu konversiyası yanmanın əsaslı istiliyi barədə məlumatlardan GPA 2145 üçün yerinə yetirilir (TRC \ NIST Standart Məlumat bazası 85) hansı ki, 77F yanma temperaturuna əsaslanır. Konversiya GPA 2172 – 96-da şərh olunur.

(b) CO və H2 üçün istilik qiymətləri ASTM D 3588 – 98 –dən uyğunlaşdırılmışdır.

(c) Molekulyar çəkilər Coursey, J.S., Schwab, D.J. və Dragoset, R.A. (2003), Atom çəkiləri və İzotopik Yanmalar (versiya 2.4.) adlı istinad mənbəyindən uyğunlaşdırılıb. (Onlayn) Yaralıdır: http://physics.nist.gov/Comp (Yanvar, 2004). Dövlət Standartları və Texnologiya İnstitutu, Gaithersburq, MD. Molekulyar çəkilər daha çox GPA 2145-03 və NASA /TP - 2002 – 211556 - ya uyğundur.

(d) Eyni zamanda GPSA Mühəndislik barədə məlumatlar kitabı yararlıdır, 11-ci nəşr, bölmə 23, Qaz Prosessorlarının Təchizatçılar Assosiasiyası, 1998 nəşri, Tulsa, OK

(e) Sıxlıq universal qaz tərkibinə əsaslanır = 10,731619 psi – ft \ lbmol-R.

(f) Mol hissəcikləri ilə hava tərkibi: N2 = 78,084%, O2 = 20,9476%, Ar = 0,9365%, CO2 = 0,0319%, ASHRAE 1997 fundamentlər barəsində əl kitabçası.

(g) Btu \ lb su üçün qiymət buxarlanmanın ideal istiliyidir.

İstiliyin hesablanması 5.3.1.11 bəndində göstərildiyi kimidir.

Yanacaq nümunələri GPA 2166 – ya müvafiq olaraq götürülməlidir. Belə bir ehtimal yaranır ki, seçim proseduru mühüm qaz yanacaq axınının itkisinə səbəb ola bilər, seçim nöqtəsi ölçü məntəqənin yuxarı hissəsində, sınaq limitinə mümkün qədər yaxın yerləşdirilməlidir, belə ki, qaz nümunəsi axın sayğac qurğusundan axan qaz həcmini təqdim edir. Yanacağın məkan seçimi qazın tərkibini (məs. filterlər, quruducular, kompressorlar, təmizləyicilər və s.) dəyişə biləcək sınaq limitindən kənar bütün proseslərin aşağı axınından kənar olmasını təmin etmək olunmasına xüsusi diqqət yetirmək lazımdır, belə ki, nümunələr aktual olaraq sınaq limitini keçən yanacağın əsl təqdimatıdır.

Ən azı iki qaz yanacaq nümunələrinin bir dəsti aparılan sınağın həm başlanğıcında həm də sonunda götürüləcək. Yanacaq nümunələri daha tez müddətlərdə, xüsusilə də dəyişkən yanacaq təchizatının xüsusiyyətləri şübhə altında olan zaman bir şərtlə götürülməlidir ki, yanacaq seçim prosesi yanacaq axın ölçülərinə xələl yetirməsin. Hər bir dəstdən bir yanacaq nümunəsi analiz üçün ixtisaslaşdırılmış bir laboratoriyaya təqdim ediləcək. Hər bir dəstdən nümunələrin surətləri bütün yanacaq analizləri tamamlanana kimi və nəticələrin müvafiq hesab olunması barədə qərar verilənə kimi saxlanmalıdır. Aparılan sınaq analizi üçün istifadə olunan yanacağın xüsusiyyətləri aparılan hər bir sınaqdan əvvəl və sonra götürülən individual yanacaq nümunələrinin orta xüsusiyyətlərindən müəyyən olunacaq.

4. 5 Maye yanacaq istiliyi

Maye yanacaq üzərində işləyən zaman istilik göstəricisini müəyyən etmək üçün aşağıdakı parametrlər müəyyən olunmalıdır:

(b) İstiliyin qiyməti;

4. 5.2 Maye yanacaq sınağının limiti

3.1.5 bəndinə görə, hər bir enerji axını sınaq limitini keçən nöqtəyə istinadən müəyyən olunmalıdır. Bu, maye yanacağın istilik göstəricisinə əsasən xüsusilə əhəmiyyətlidir. Sınaq limitinin seçimi ölçülmüş axına, temperatura və sınağın nəticələrinə əhəmiyyətli təsir göstərə bilər. Bu, müəyyən olunan parametrdən asılı olaraq müxtəlif yerdə ola bilər (məs. istilik norması istilik balansı ilə çıxan enerji v.s). 4.5.1 Şəkili maye yanacağın istilik göstəricisini müəyyən edən zaman nəzərə alınmalı bəzi səciyyəvi sınaq limitlərini təmin edir.

Sızma və ölçülməmiş axın sınaq zamanı yarana bilər (MF1 ≠ MF2) və bu axınları minimuma endirmək və hesablamaq üçün diqqətli olmaq lazımdır (məs. əks axın xətlərində xüsusi ölçü). Sızmanın və ölçülməmiş əks axınların nümunələri vəziyyətə görə olan əsaslar üzrə və razılaşdırılmış bu kimi axınları nəzərə almaq üçün olan metoda əsasən həyata keçirilə bilər.

Maye yanacağın kütləvi axınını müəyyən etmək üçün metodun xətası 4.1 cədvəlində qeyd olunan qiymətləri keçməməlidir.

4.5.3.1 Axının ölçülməsi. Maye yanacaq axınları 3-dən daha böyük diametrli nasoslar üçün xətti şkala sayğaclarından istifadə etməklə ölçülməlidir (məs. Müsbət yerdəyişmə axınının ölçülməsi və ya turbin axın sayğacı). Əgər 4.1 cədvəlində verilən kütləvi axın ölçülərinin xətasına cavab vermək mümkündürsə, digər axın sayğaclarından istifadəyə icazə verilir.

(a) Temperatur nöqtələri:

TSL: təchizat limitində yanacağın temperaturu;

TFM: yanacaq sayğaclarında yanacağın temperaturu;

THB: istilik balansı limitində yanacağın temperaturu;

(b) Təchizat limitində yanacaq sayğacı:

TSL= TFM1 ≠ THB (2 məkanda ölçülməsi tələb olunan yanacaq temperaturu)

(c) Yanacaq isidicisindən sonra lakin nasosdan əvvəl yanacaq sayğacı:

TSL ≠ TFM2 ≠ THB (3 məkanda ölçülməsi tələb olunan yanacağın temperaturu)

(d) Nasosdan sonra yanacaq sayğacı:

TSL ≠ TFM3 = THB (2 məkanda ölçülməsi tələb olunan yanacağın temperaturu)

(e) Kütləvi axın istinad nöqtələri:

MF1: Yanacaq sayğacının kütləvi yuxarı axını

MF2: Yanacaq sayğacının kütləvi aşağı axını

Maye yanacaq axınları 4.1.3 bəndinə müvafiq olaraq kalibrlənmiş yanacaq axın qurğusundan istifadə etməklə ölçülür. Kalibrləmə göstəriciləri sınaq zamanı nəzərdə tutulan axın normaları ətrafında axın normalarından əldə olunur. Lazımi qaydada kalibrlənmiş axın qurğusundan əldə olunan kalibr nəticələrindən maye yanacağın kütləvi axınının müəyyən olunmasında əsas mənbə kimi istifadə etmək olar.

Volumetrik axın sayğaclarından istifadə olunan zaman, maye yanacağın temperaturu (4.5.2. bəndinə müvafiq bir yerdə) və yanacaq axını eyni məkanda ölçülməlidir. Volumetrik axın 10 dəqiqədən az olmayan davamlı bir müddətdə və düzgün saniyə ölçən və ya elektron vaxt cihazı ilə ölçülən vaxtda müəyyən olunan maye axınının ümumi həcmindən əldə olunacaq. Ölçülmüş ümumi maye yanacağının həcminin temperatur kompensasiyalı olmaması üçün diqqətli olmaq lazımdır.

Maye yanacaq axınını ölçən cihazların istifadə, kalibrləmə və quraşdırma tələblərinin tətbiqi və məhdudiyyəti ASME PTC 19.5 - ə müvafiq olmalıdır. Sınağı aparmazdan əvvəl yanacaq axın qurğularının sahədə yoxlanması yalnız yoxlamanın kalibr nəticələrini etibardan saldığı zaman tövsiyə olunur.

5.3 bəndi turbin axın sayğacı və ya müsbət yerdəyişmə sayğacı, ölçü dəliklərindən istifadə etməklə maye yanacaq ölçüləri üçün müvafiq tənlikləri qeyd edir.

4.5.3.2 Sıxlıq və nisbi sıxlıq (xüsusi ağırlıq). Hər bir yanacaq nümunəsi üçün sıxlıq və ya nisbi sıxlıq ASTM D 1480 və ya ekvivalent standarta müvafiq olaraq aparılan yanacaq analizindən müəyyən olunacaq. Sıxlıq nisbətini və temperaturu əldə etmək üçün (və ya nisbi sıxlığı), hər bir nümunə aparılan sınaq zamanı qeydə alınan bütün maye yanacaq temperaturlarını əhatə edən temperatur norması ilə ən azı iki fərqli temperatur üçün analiz olunacaq. Hər bir fərdi yanacaq nümunəsi üçün sınaq şəraitində sıxlıq (və ya nisbi sıxlıq) analiz nəticələrinin interpolyasiyası və aparılan sınaq zamanı temperaturdan müəyyən olunacaq.

4.5.3.3 Kinevmatik surət. Sınaq temperaturunda maye yanacağın kinevmatik surəti adətən axın sayğacının kalibri üçün istifadə olunan mayedən fərqli olur. Axın sayğacının kalibri K-faktor üzrə kinevmatik surətin təsir vahididir. Bununla yanaşı, sınaq şəraitlərində maye yanacağın aktual kinevmatik surəti üçün K-faktor kalibrini nizamlamaq üçün axın sayğacı üzrə istehsalçının əyrilərindən istifadə olunacaq. Kinevmatik surətin ölçüsü ASTM D 445 və ya ekvivalent standarta müvafiq olacaq. Kinevmatik surət və temperatur nisbətini əldə etmək üçün, hər bir nümunə aparılan sınaq zamanı qeydə alınan bütün maye yanacaq temperaturlarını əhatə edən temperatur norması ilə üç fərqli temperaturda analiz olunmalıdır. Hər bir fərdi yanacaq nümunəsi üçün sınaq şəraitlərində kinevmatik surət aparılan sınaq zamanı analiz nəticələrinin və axın temperaturunun interpolyasiyasında müəyyən olunmalıdır.

4.5.4 İstilik qiyməti

İstilik qiyməti 4.1 cədvəlində qeyd olunan qiymətdən böyük olmayan xəta ilə müəyyən olunur. Hər bir yanacaq nümunəsinin istilik qiyməti ASTM D 4809 – da qeyd olunan prosedurlara və ya ekvivalent standarta müvafiq olaraq müəyyən olunmalıdır.

4.5.4.1 Daimi kəmiyyətdə istilik qiyməti. Daimi kəmiyyətdə istilik qiyməti (HHVV) daimi kəmiyyətin oksigenlə dolu kalirimetr enməsində diqqətlə ölçülmüş maye yanacaq həcmi yanan zaman yaranan istilik həcmini ölçməklə müəyyən olunur. Bütün istilik qiymətləri 77 F (25 C) standart temperatur əsasına istinad edir. Daimi kəmiyyətdə daha aşağı istilik qiyməti (LHVV) 77 F (25 C) eyni əsaslı temperaturda qatılaşdırılmış su buxarının gizli istiliyini çıxmaqla daimi kəmiyyətdə daha yüksək istilik həcmidir.

4.5.4.2 Daimi təzyiqdə istilik qiyməti. Qaz turbin yanma kameralarında, prosesin tamamlandığı və daimi təzyiqdə yaranan adiabat yanmanın tamamlandığı güman edilir. Bununla yanaşı, daha yüksək və daha zəif istilik qiymətləri daimi təzyiqdə müəyyən olunacaq. Əlavə olaraq, 3.1.5 bəndində qeyd olunan sınaq konfiquryasiyası üçün mövcud olan çıxan qaz limiti ilə qaz turbin dövriyyəsinin hesablanması üçün, daimi təzyiqdə (LHVP) daha aşağı istilik qiyməti xarakterik parametrdir, belə ki, həddlərdə çıxan qazdakı su tərkibi yenə də qaz vəziyyətindədir (qatılaşdırılmamış vəziyyətdə). Daimi təzyiqdə daha yüksək və daha aşağı istilik qiymətləri 5.3.1.9. bəndində qeyd olunan tənliklərdən istifadə etməklə, daimi həcmdə daha yüksək istilik qiymətindən hesablanır.

4.5.4.3 Hidrogen tərkibi. Hər bir yanacaq nümunəsinin hidrogen tərkibi ASTM D 1018 – də qeyd olunan prosedurlara və ya ekvivalent standarta müvafiq olaraq müəyyən olunmalıdır.

4.5.5 Maye yanacaq istiliyi

Çıxan axın və ya enerji sınağı üçün, istilik istifadəçinin seçdiyi temperatur ilə sınaq həddində olan ölçülmüş yanacaq temperaturu arasındakı fərqə görə nəzərə almaq məqsədilə müəyyən olunmalıdır. İstilik normasının sınağı üçün, əgər istilik norması gizli istiliyi və aşkar istiliyi daxil etmək üçün qeyd olunursa, bu halda sınaq limitində ölçülmüş yanacaq temperaturu və qeyd olunan tepmeratur (77F (25C) yanma temperaturu ilə qarışdırılmamalı) arasındakı fərqə görə nəzərə almaq məqsədilə aşkar istilik müəyyən olunmalıdır. Əgər istilik norması yalnız gizli istiliyi daxil etmək üçün qeyd olunarsa, müəyyən olunmuş istinad temperaturundan olan fərqlər istilik norması üçün düzəliş faktorunu tətbiq etməklə nəzərə alına bilər, hansı ki, bu da istehsalçının göstərdiyi düzəliş faktorunun tətbiqi və ya məlum istiliyin hesablanması ilə əldə olunur. Məlum istiliyin hesablanması 5.3.1.10 bəndində qeyd olunur.

Yanacaq nümunələri ASTM D 4057 – yə müvafiq olaraq götürülməlidir. Yanacaq seçim məkanı sınaqdan əvvəl müəyyən olunmalıdır. Sınaq nöqtəsi sınaq limitinə mümkün qədər yaxın, ölçü sahəsindən yuxarı yerləşdirilməlidir ki, maye yanacağının nümunəsi axın ölçü cihazı vasitəsilə maye yanacaq axınının həcmini təqdim etsin. Yanacaq sınaq yerinin sınaq limitindən kənar bütün proseslərdən uzaq olduğunu təmin etmək üçün nəzarət etmək lazımdır belə ki, bu, maye yanacağın tərkibini dəyişə bilər (məs. filterlər, təmizləyicilər, kondisionerlər və s.) və nümunələr sınaq limitini aktual olaraq keçən yanacağın əsl nümunələridir.

Ən azı iki maye yanacaq nümunələrinin bir dəsti aparılan sınağın başlanğıxcında və sonunda götürülməlidir. Xüsusilə də, dəyişkən yanacaq təchizatı xüsusiyyətlərindən şübhə yaranan zaman yanacaq nümunələri daha tez aparıla bilər və yanacaq sınaq prosesi yanacaq axınının ölçülərinə mane olmaması təmin olunmalıdır. Hər bir dəstdən bir yanacaq nümunəsi ixtisaslaşdırılmış laboratoriyaya analiz üçün təqdim olunmalıdır. Bütün yanacaq analizləri tamamlanmayana kimi və nəticələrin müvafiq hesab olunması qərarı verilməyənə kimi hər bir dəstdən bir dublikat nümunə saxlanmalıdır. Aparılan sınaq analizi üçün istifadə olunan yanacağın xüsusiyyətləri aparılan hər bir sınaqdan əvvəl və sonra götürülən fərdi yanacaq nümunələrin orta xüsusiyyətlərindən müəyyən olunacaq.

4.6 Elektrik yaranmasının ölçülməsi

Qaz turbininin işini qiymətləndirmək üçün tələb olunan elektrik parametrlərinə ümumi elektrik hasilatı, enerji faktoru, yaranan enerji və digər yardımçı elektrik yükləri daxildir. Standartın bu bölməsi bu parametrlərin müəyyən olunması üçün direktivləri və tələbləri təmin edir. Bu standarta daxil edilməyən ölçü tələbləri üçün və əlavə məlumatlar üçün İEEE 120 – 1989 –də göstərilən məlumatlar tövsiyə olunur.

4.6.2 Elektrik ölçü sistemlərinin əlaqələri

Yarımfazanı əvəz edən cərəyan enerji sistemlərinin ölçüsü üçün əsas elementlərin əlaqəsi təcrübədən keçirilməsi mümkün olan fazalar arasında qeyri balans dərəcələri və tələb olunan xətaya tabedir. Yarım fazanın əvəzləyici cərəyanını ölçmək üçün bir çox fərqli və xüsusi əlaqələrdən istifadə oluna bilər, bununla yanaşı bu standartda qeyd olunan əlaqələr üç məftilli və ya dörd məftilli sistemlər olmalıdır. Hər bir üç fazalı sistemlərdə istifadə üçün tələb olunan minimum ölçü metodları aşağıdakı kimidir:

(a) Üç məftilli generator qovşaqları – iki tək fazalı sayğaclar və ya bir iki fazalı sayğac;

(b) Dörd məftilli generator qovşaqları – üç tək fazalı sayğaclar və ya bir üç fazalı sayğac;

Mövcud ola bilən üç və dörd məftilli generator qovşaqlarının müxtəlif növləri aşağıda verilmişdir.

4.6.2.1 Üç məftilli enerji sistemləri. Üç məftilli enerji yaratma sistemlərinin nümunələri 4.6 A və 4.6 B şəkillərində göstərilir. Müxtəlif üç məftilli enerji sistemləri birləşdirilən generator növünə görə mövcuddur. Verilən ölçünün tətbiqi üçün hansının müvafiq olması barədə qərar verməzdən əvvəl xüsusi növ və ərazinin quruluşunun yoxlanılması tövsiyə olunur.

Üç məftilli enerji sistemlərində qüvvə və enerji iki “Açıq delta əlaqəli” volt transformatorlarından (VTs) və iki cərəyan transformatorlarından (CTs) istifadə etməklə ölçülə bilər. Delta əlaqəli və müvafiq qaydada Wye əlaqəli generatorlar üçün iki ölçülü sistem 4.6 A və 4.6 B şəkillərində göstərilir.

Bu alət transformatorları ilə əlaqədar olaraq ölçü cihazlarının müxtəlif növlərindən istifadə etmək olar: iki vatt metr, iki vatt saat sayğacı və ya iki elementli vatt saat sayğacı. Qüvvət faktorunu yaratmaq üçün reaktiv enerjini ölçmək məqsədilə VAR tipli sayğacdan istifadə tövsiyə olunur. Enerji faktorunun hesablanması və həmçinin balanslı üç fazalı sinus dövriyyələri 5.1.2.1 bəndində verilmişdir.

4.6.2.2 Dörd məftilli enerji sistemləri. Səciyyəvi dörd məftilli enerji sistemi 4.6 C şəkilində verilmişdir. Əlavə olaraq, “Açıq delta” generator əlaqəsi istisna olmaqla, 4.6.2.1 bəndində göstərilən bütün üç məftilli sistemlər də eyni zamanda bu bölmədə təsvir olunan dörd məftilli ölçü sistemindən istifadə etməklə ölçülə bilər.

Dörd məftilli enerji sistemində qüvvənin və enerjinin ölçülməsi 4.6 C şəkilində göstərilən qaydada üç VT və üç CT – dən istifadə etməklə həyata keçirilir. Bu alət transformatorları ilə əlaqədar müxtəlif ölçü cihazlarından istifadə oluna bilər: üç vatt \ vatt sayğacları, üç vatt saat \ varsaat sayğacları və ya üç elementli vatt saat \ var-saat sayğacı.

Qüvvə faktorunun hesablanması həmçinin hər bir fazanın voltunun və cərəyanının ölçüldüyü variant 5.1.2. bəndində göstərilib.

4.6.3 Ölçü transformatorları

Ölçü transformatorlarından aşağıdakı məqsədlərə görə istifadə olunur:

(a) Voltu və cərəyanı müvafiq qaydada ölçülə bilən qiymətlərə kimi, səciyyəvi olaraq müvafiq qaydada 120 V və 5 A normalarına kimi azaltmaq, və

(b) Ölçü cihazlarını sınaq altında cərəyanda mövcud olma ehtimalı olan yüksək potensialdan təcrid etmək. Ölçü transformatorları barəsində təcrübələr IEEE C57.13 – 1993 – də təfsilatı ilə göstərilmişdir.

Tranformator dövriyyələrində tam müqavimətlər sınaq zamanı daimi olmalıdır. Mühafizəedici əvəzləyici qurğular və ya volt nizamlayıcılar sınaq üçün istifadə olunan ölçü transformatorlarına birləşdirilməməlidir. Əgər əldə olunan ümumi yüklənmə məlumdursa və kalibr məlumatları daxilindədirsə, normal stansiya cihazları sınaq tranformatorlarına birləşdirilə bilər.

4.6.3.1 Volt transformatorlar Volt transformatorları ya fazadan fazaya voltu, ya da fazadan neytrala olan voltu ölçür. Volt transformatorları ölçmək üçün xətt və ya əsas voltu daha aşağı və ya əlavə volt müdafiəyə yönəltməyə xidmət edir (səciyyəvi olaraq fazadan fazaya olan sistemlər üçün 120 V, fazadan neytrala olan sistemlər üçün isə 69V). Bu məqsədlə, generatorda faktiki olaraq mövcud olan əsas voltu hesablamaq üçün volt transformator ilə ölçülən əlavə voltu fırlanma nisbətinə vurmaq lazımdır.

Sınaq üçün ən azı 0,3% dəqiqlik sinifinə malik olan düzgün normalaşdırılmış volt transformatorlarından istifadə olunacaq. Sınaq zamanı nəzərdə tutulan volt və cərəyan normaları üzrə sınaqdan əvvəl nisbət və faza bucaq xətasını aradan qaldırılması üçün tranformatorlar kalibrlənəcək. Onlar sıfır ağırlıqda və ən azı biri digərinə üstün normalaşdırılmış ağırlıqda kalibrlənməlidir. Volt transformatorunun nisbət düzəlişləri birbaşa ölçü və ya tam yük müqavimətindən hesablamaqla müəyyən oluna bilər sınağın faktiki ağırlığında tətbiq olunacaq. Birləşdirici xətlərdə volt azalmasına düzəlişlər C – 2 Əlavəsində qeyd olunduğu kimi tətbiq olunacaq.

4.6.3.2 Cərəyan transformatorları. Cərəyan transformatorları xətt və ya əsas cərəyanı ölçmək üçün daha aşağı əlavə cərəyan mühafizəsinə ötürür. Bu məqsədlə, generatorun çıxış məftilində faktiki olaraq mövcud olan əsas cərəyanı hesablamaq üçün cərəyan transformatorları ilə ölçülən əlavə cərəyan fırlanma nisbətinə vurulmalıdır.

Qaz turbin sınağında generatorun hasilatının ölçülməsi üçün, ən azı 0.3 % dəqiq sinifə malik cərəyan transformatorlarından istifadə olunmalıdır. Hər bir cərəyan transformatoru sıfır xarici ağırlıqda (0VA) və sıfırdan müəyyən olunmuş cərəyana kimi sınaq zamanı nəzərdə tutulan maksimumu keçən ən azı bir ağırlıqda kalibrlənməsi tövsiyə olunur.

Müəyyən olunmuş cərəyanda yoxlama zamanı, cərəyan transformatorları üçün faza bucaq düzəltmə faktorları onların ölçüyə minimal təsirinə görə nəzərə alınmaya bilər.

4.6.3.3 Ölçü transformator əlaqələri. Sınaq planlarına ölçünü və sınaq limit yerlərini göstərən bir sxem daxil edilməlidir.

Cihazlara yüklər elə yerləşdirilməlidir ki, müqavimət və ya hər hansı digər oxşar səbəblər məlumatlara təsir etməsin. Alət yükləri üçün cütləşdirilmiş və müdafiə olunan cütlərdən istifadə etməklə müqaviməti minimuma endirmək olar. Təsadüfi sahələr üçün cihazın bütün quruluşunu yoxlamaq arzuolunandır.

Volt dövriyyəsində volt azalmasını minimuma endirmək məqsədilə, məftilin uzunluğunu, volt transformator dövriyyəsinin yükünü və təhlükəsizlik qoruyucularının davamlılığını nəzərə almaqla məftil kalibri seçilməlidir. Məftilin davamlılığına (həmçinin qoruyuculuq) görə olan xətalar hər zaman ya birbaşa volt azalmasının ölçülməsi ilə ya da hesablama ilə nəzərə alınmalıdır. Bu ölçülərin və düzəlişlərin təsviri C-2 əlavəsində göstərilən sadə hesablamada verilmişdir.

4.6.3.4 Ölçü transformatorlarından istifadəyə dair ehtiyat tədbirləri. Cərəyan transformator oxları, nisbət və faza bucaq xüsusiyyətlərində dəyişikliklərə səbəb olan əlavə açıq dövriyyə ilə qeyri – ixtiyari əməliyyat ilə daim maqnitləşdirilir. Əgər maqnitləşmədən şübhə olunursa, “Ölçü Transformatorlarından istifadədə ehtiyat tədbirləri” altında IEEE 120 - də qeyd olunduğu qaydada kənarlaşdırılmalıdır.

4.6.3.5 Mövcud ölçü transformatorlarından istifadə. Əgər mövcud stansiya voltu və ya cərəyan transformatorları bu standartın tələblərinə cavab verirsə, onlardan istifadə etmək mümkündür.

4.6.4 Elektrik ölçü avadanlığı

Elektrik enerjisini ölçmək üçün istifadə olunması mümkün olan beş növ elektrik ölçü avadanlığı mövcuddur: (1) vatt sayğacları, (2) elektrik sayğacları, (3) VAR (vahid reaktiv güc) sayğacları, (4) reaktiv enerji sayğacları və (5) enerji faktoru sayğacları. Tək və ya yarımfazalı ölçü avadanlığından istifadə etmək mümkündür.

Bu sayğaclar aşağıda qeyd olunub.

4.6.4.1 Vatt sayğacları. Vatt sayğacları adı aktiv enerjini ölçür. Eyni zamanda aktiv enerji aparılan sınaq zamanı tez- tez yoxlanmalı və sınaq zamanı orta enerjini (kilovat) müəyyən etmək üçün aparılan sınaq müddəti üzrə orta hesab əldə olunmalıdır. Ümumi aktiv elektrik enerjisi (kilovatt - saat) arzu olunarsa, orta enerji saatda sınağın davamiyyətinə vurulmalıdır.

Elektrik ölçən generatorun hasilatı sınaq zamanı dəqiqədə ən azı bir dəfə olan norma və məlumatların 0.1% - dən az və ya buna bərabər sistematik xətaya malik olmalıdır.

4.6.4.2 Elektrik sayğacları. Elektrik sayğacları sınaq müddətində ümumi aktiv enerjini (kilovat - saat) ölçür. Sınaq müddəti ərzində orta aktiv enerjini (kilovatt) müəyyən etmək üçün vatt –saat ölçüsünü saatda sınağın davamiyyətinə bölmək lazımdır.

Elekrtik sayğacı generatorun hasilatı 0,1 % göstəricidən daha az və ya buna bərabər olan xətaya malik olmalıdır.

Elektrik sayğacının hasilatı çox zaman elə aşağı olur ki, səciyyəvi bir sınaq zamanı yüksək qeyri - dəqiqlik yarana bilər. Çox zaman elektrik sayğacları bu nəticəni genişləndirmək üçün istifadə oluna bilən daha yüksək həll vasitəsi ilə analoji və ya rəqəmsal nəticəyə malik olur. Bəzi elekrik sayğacları çox zaman həmçinin sınaq müddəti ərzində dəqiq ümumi enerjini müəyyən etmək üçün vaxt üzrə ümumiləşdirilə bilən puls növünə malik olur.

Heç bir xarici hasilat olmadan disk növlü elektrik sayğacları üçün, disk dövriyyəinin vaxtı müəyyən oluna bilər və həll yollarını artırmaq üçün sınaq zamanı hesablana bilər. Bəzi elektron elektrik sayğacları da eyni zamanda disk fırlanmasına uyğun olan, generatorun elektrik hasilatını müəyyən etmək üçün vaxt təyin oluna bilən sayrışan işıqları və ya LCD elementlərini göstərir. Bu kimi hallarda, təyin olunmuş vaxt həcmində (məs. 5 dəqiqədə diskin fırlanma sayı) hadisələrin sayını hesablamaqdansa, xüsusi təkrarlana bilən hadisənin vaxtını müəyyən etməklə (məs. LCD sayrışmasının müəyyən sayı və ya diskin tam fırlanmaları) adətən daha yüksək həll yollarına nail olmaq mümkündür.

4.6.4.3 VAR (vahid reaktif güc) sayğacları. VAR sayğacları ani reaktiv enerjini ölçür. Sınaq müddəti ərzində orta aktiv enerjini (kilovar) müəyyən etmək üçün aparılan sınaq zamanı ani reaktiv enerji tez – tez ölçülməli və sınaq müddəti ərzində orta hesabı əldə olunmalıdır. Ümumi reaktiv elektrik enerjisi (kilovar saat) arzu olunarsa, orta enerji saatda sınağın davamiyyətinə vurulmalıdır.

Generatorun reaktiv enerjisini ölçən VAR sayğacları dəqiqədə ən azı sınaq normasına və 0,5 % normadan daha az və yaxud buna bərabər xətaya malik olmalıdır.

4.6.4.4 Reaktif enerji sayğacları. Reaktif enerji sayğacları sayğacları sınaq müddəti ərzində reaktiv enerjini (kilovar saat) ölçür. Sınaq müddəti ərzində orta reaktiv enerjini (kilovar) müəyyən etmək üçün reaktiv ölçüsü saatda sınağın davamiyyətinə bölünməlidir.

Reaktif enerji sayğacları ölçən generatorun hasilatı 0,5 % normadan daha aşağı və ya buna bərabər xətaya malik olmalıdır.

Müvafiq reaktif enerji sayğacları sınaq müddəti ərzində dəqiq ümumi enerjini müəyyən etmək üçün vaxt üzrə ümumiləşdirilə bilən puls növünə və daha yüksək həll yolları ilə analoji və ya rəqəmsal nəticəyə malik olacaq.

4.6.4.5 Sayğacların həcm əmsalları. Həcm əmsalları birbaşa olaraq 3 fazalı həcm əmsalını yaradan qurğudan istifadə etməklə ölçmək olar və bu zaman balanslı yük və tezlik göstəriciləri üstünlük təşkil edir. Həcm əmsallarını yaradan qurğu göstərilən həcm əmsalından 0.01 PF - dən az və ya buna bərabər xətaya malik olmalıdır.

4.6.4.6 Mövcud elektrostansiya instrumentləri. Mövcud elektrostansiya alətləri bu standartın bütün tələblərinə cavab verərsə, bu parametrlərdən hər hansı birini ölçmək üçün mövcud elektrostansiya alətlərdən istifadə oluna bilər.

4.6.5 Elektrik Generator instrumentlərinin kalibrlənməsi

4.6.5.1 Vatt və elektrik sayğacının kalibrlənməsi. Vatt və enerji sayğacları, ümumilikdə elektrik sayğacları adlandırılır, həcm əmsalı və eyni zamanda həcm əmsalının standartı üzrə sınaq vasitəsilə enerji tətbiq etməklə kalibrlənir. Yarımfazalı ölçü avadanlığından istifadə olunarsa, hər bir fazanın hasilatı yararlı olmalı və ya sayğac 3 fazalı əməliyyat vəziyyətində eyni anda bütün fazalar ilə kalibrlənməlidir.

Əgər ölçü probleminə dair hər hansı bir göstərici mövcud olarsa, kiçik alətlər nəzarət olunan laboratoriya şəraitində kalibrlənəcək. Kalibrlənmə zamanı alətlərin potensial dövriyyəsində saxlanılan voltun qiyməti tələb olunan xəta üçün istehsalçının tövsiyələrinə əsaslanaraq nəzərdə tutulan sınaq qiymətləri normasını əhatə etməlidir. Yarım faza sayğacları və ya xüsusi tək fazalı sayğaclardan hazırlandığı təsdiq olunmayan sayğac sistemləri 3 fazada kalibrlənməyənə kimi onlardan istifadə etmək olmaz.

4.6.5.2 VAR və reaktif enerji sayğacının kalibrlənməsi. VAR və ya reaktif enerji sayğacının kalibrlənməsi məqsədi ilə, həm VAR standartına həm də vatt sayğac standartına və dəqiq fazalı bucaq ölçü cihazına malik olmaq lazımdır. Eyni zamanda standart və sınaq alətləri üzrə enerjini təchiz etmək üçün istifadə olunan qurğu müxtəlif stabil enerji faktorlarını yaratmaq üçün dəyişkən faza imkanlarına malik olmalıdır. Bu fərqli enerji faktorları alətlərin kalibrlənmə norması üzrə reaktif enerjini yaradır.

VAR sayğac standartından istifadə olunarsa, VATT sayğacları üçün yuxarıda qeyd olunan kalibrlənmə prosedurundan istifadə olunmalıdır. Vatt sayğac standartı və faza bucaq sayğacından istifadə olunarsa, standartdan eyni ölçülər, faza bucaq sayğacı və sınaq alətləri götürülməlidir. VAR səviyyəsi orta vattdan və orta faza bucağından hesablanacaq.

VAR sayğacları sınaq altında avadanlığın elektik xətt tezliyində kalibrlənməlidir; yəni sayğacları 60 Hz – də kalibrləməyin və 50 Hz avadanlıqda istifadə edin. VAR sayğacları xüsusi olaraq tezliyə həssasdırlar və 0.5 Hz kalibr tezliyi daxilində istifadə olunmalıdır.

4.6.6 Hərəkət həcminin ölçülməsi

Əgər ümumi elektrik hasilatı ölçüldükdən sonra bir nöqtədə əsas generator daşıyıcısından təchiz olunan cərəyan ilə hərəkətə gətirici işə düşərsə, hərəkətə gətirici üçün təchiz olunan enerji müəyyən olunmalıdır. Bunun üçün iki metoddan istifadə olunur:

(a) Cərəyan kəsicidən qaynaqlanma. Hərəkətə gətirici enerji və qaz turbinin iş dairəsinə daxil olan hər hansı digər yardımçı qaz turbin yükləri hərəkətə gətirici enerji transformatoru və ya kəsiciyə daxil olan volt və cərəyandan hesablana bilər. Belə ki, bu əsas generator daşıyıcısından irəli gələn aktual enerji ölçüsüdür və bu tələb olunan müəyyən edilmiş hərəkətə gətirici enerjinin üstünlük verilən bir metodudur. Hesablamalar 5.1.3.1.1 bəndində göstərilib.

(b) Ərazi volt və cərəyandan qaynaqlanma. Hərəkətə gətirici üçün təchiz olunan enerji də eyni zamanda DC konversiya effektivliyi üçün təxmin olunan AC üzrə düzəliş etməklə və hərəkətə gətirici ilə enerji hasilatını hesablamaqla qiymətləndirilə bilər. Hesablamalar 5.1.3.1.2 bəndində göstərilib.

4.6.7 Əlavə yüklərin ölçülməsi

Əgər sınaq, qaz turbini üçün təmiz enerji hasilatının əldə olunmasını tələb edərsə, turbin ilə əlaqəli əlavə yüklər normal qaydada ölçülməlidir. Əlavə yük enerjisi təchiz olunan zaman ümumi elektrik enerjisinin həmin yerdən yuxarıda yerləşdiyi zaman tələb olunur. Hərəkət enerjisindən (4.6.6. bəndinə baxın) əlavə, digər yüklər ümumilikdə yağ və hidravlik sistemlərin elektrik yüklərindən su inyeksiya mexanizmlərindən, xarici hava soyuducu sistemlərdən və s. ibarətdir. Digər mühüm əlavə yük, daxili yanma sisteminin tələb etdiyi təzyiq üzrə təchizat xəttinin qaz təzyiqini artırmaq üçün bəzən vacib olan qaz yanacaq kompressorunun tələb etdiyi enerjidir. Əlavə yüklərin ölçülməsi stansiyanın daimi sayğacları ilə və ya müvəqqəti alətlərdən ümumi qaydada istifadə etməklə həyata keçirilə bilər. Müasir elektrik stansitalarında bu məqsədlə istifadə olunan daimi alətlər Motor Control Centers – dən (MCC) (Mühərriklərə Nəzarət Mərkəzləri) əldə oluna bilər, burada elektrik yükləri ya aktiv enerji ya da volt və cərəyan kimi ölçülə və göstərilə bilər. Bütün əlavə yüklərin, ölçmə yerlərinin siyahısı yaradılmalı və MCC – ya hansı sistemlərin uyğun gəldiyi və hansı sistemlərin buradan qidalandığını açıq göstərmək lazımdır. Məlumatlar mexaniki və ya avtomatlaşdırılmış qaydada toplanmalı lakin hər bir aparılan iş üçün ən azı üç məlumat götürülməlidir. Müvəqqəti alət ilə ümumi qaydada ölçülən yüklər üçün, dəqiq ölçmə nöqtəsi aydın formada müəyyən olunmalı və ixtisaslaşmış heyət qəzalardan yayınmaq üçün sayğacları birləşdirməlidir.

4.6.8 Yuxarı və aşağı addımı ölçən transformatorlar

Bir çox hallarda, yuxarı və aşağı addımı ölçən transformatorların itkiləri sınaq üçün müəyyən olunmalıdır. Yuxarı \ aşağı transformatorlar üçün enerji itkisini ərazidə dəqiq ölçmək mümkün olmadığına görə, transformatorun zavod iş sınaqlarının nəticələrindən istifadə etmək vacibdir. Normal qaydada enerji itkisini müəyyən edən zavod sınaqları müxtəlif voltlarda və sıfır və yüz faiz müəyyən olunan normada transformator yükündə istifadə olunur.

Transformatorun enerji itkisini hesablamaq məqsədilə, transformatorun yüksək tərəfində volt və cərəyanın ölçüləri qeydə alınmalıdır. Bundan sonra C – 4 əlavəsində göstərildiyi kimi IEEE C57.12.90 – da qeyd olunan metodologiyadan istifadə etməklə hesablama yerinə yetirilir.

4.7 Mexaniki enerjinin ölçülməsi

4.7.1 Fırlanma anının və sürətin ölçülməsi

Qaz turbinlərini idarə edən kompressorlar üçün, ox üzərində olan həcmin müəyyən olunması ümumi qaydada tələb olunur. Bu ölçülərdə idarəçilik üçün ASME PTC 19.7 – ya istinad olunmalıdır.

Fırlanma anını ölçən qurğu qaz turbini ilə onun idarə etdiyi yük (və ya yük mexanizmi) arasındakı mufta üzərində quraşdırılmalıdır. Bu qurğu sınaqdan əvvəl kalibrlənməli və əgər yerində deyilsə sınaqdan sonra kalibrlənməlidir. Bütün qaz turbin oxlarının surəti qeydə alınmalıdır.

4.7.2 Digər parametrlər və ölçülər

Generator idarəçiliyi üçün tələb olunan qaydada, bütün digər dövriyyə və ətraf mühit faktları qeyd olunan istinad şərtləri üzrə sınaq nəticələrinin düzəlişinə icazə vermək üçün qeydə alınması. Turbinin əməliyyatının boru xətti və ya prosesin şərtləri ilə məhdudlaşdırılma ehtimalı olduğuna görə, məsələn çıxan (və ya nəzarət) temperaturu kimi, nəzarət parametrlərini də qeydə almaq vacibdir.

4.8 Surətin ölçülməsi

Oxun surəti multiox turbinlərində elektrik generatoruna birləşdirilən ox və ya mexaniki idarə olunan turbinlərdə yükü idarə edən ox vasitəsilə normal qaydada ölçülür. Səciyyəvi olaraq, dişsiz turbinlər üçün oxun surəti 60 Hz qurğular üçün 3600 rpm, 50 Hz qurğular üçün isə 3000 rpm – dir.

Oxun surəti turbinə nəzarət sistemində istifadə olunan standart surət sensorları ilə ölçülür. AC elektrik generatorlarına birləşdirilən qaz turbinləri üçün, qaz turbininin işini nizamlamaq üçün ox surəti əvəzinə generator terminallarında ölçülən xətt tezliyindən istifadə oluna bilər, belə ki oxun surəti birbaşa olaraq xətt tezliyinə birləşdirilir. Seçilən metod bu standartda olan xəta tələblərinə cavab verməlidir.

4.9 Rütubətin ölçülməsi

Kompressora daxil olan havanın rütubət tərkibi birbaşa olaraq hidrometr və ya dolayı yolla adiabatik nəmişlik termometrini ölçməklə müəyyən olunur. Ölçünün yeri hər hansı hava emalı qurğusundan yuxarıda olmalı və quru temperatur ölçüsünə yaxın olmalıdır. Ölçü məkanı birbaşa günəş işığından müdafiə olunmalıdır.

Bu metod sınaq zamanı donma şəraiti mövcut olduğu halda tələb olunur. Birbaşa rütubət ölçüsünün ən sadə növü hidrometrin həcm növüdür. Ölçünün xəta tələblərinə uyğunluğu təmin etmək məqsədilə, ərazinin kalibrlənməsi və ya ən son zavod kalibrləmənin sertifikatlaşması üçün müvafiq kalibrləmə standartlarının yararlı olması tələb olunur. Nəzərə alınmalıdır ki, həcm növlü qurğu üçün xəta səviyyələri çox zaman son dərəcə zəif və son dərəcə yüksək rütubət səviyyələrində artır.

4.9.2 Rütubət temperaturu vasitəsi ilə dolayı ölçmə

Bu metod xüsusi kalibrləmə standartlarını tələb etmir (temperatur – sensor elementləri üçün tələb olunanlar istisna olmaqla). Bu metoddan yüksək donma şəraitində istənilən zaman istifadə etmək olar. Rütubət termometri üzrə temperatur nəm pambıq parça ilə temperatur – sensor elementini əhatə etməklə rahat ölçülür. Distillə olunmuş sudan rütubət vasitəsi kimi istifadə olunur. Sensor elementi üzrə hava sürəti distillə olunmuş suyun davamlı buxarlanmasını təmin etmək üçün 800 – 1200 ft \ dəq arasında saxlanmalıdır. Əgər ölçü məkanında mövcud olan suyun sürəti kifayət etməzsə (800 ft \ dəq – dən az olarsa) ventilyatordan istifadə etməklə sensor elementi üzrə hava hərəkətə gətirilə bilər.

Qaz turbinin istilik itkisi sınaq limitini keçən bütün sistemin itkisidir. Qaz trubninin istilik itkisi yekun olaraq çıxan enerji və ya axına olduqca az miqdarda təsir göstərir və bununla yanaşı, çox zaman birbaşa ölçmək əvəzinə, istehsalçının təmin etdiyi məlumatlardan hesablanır. İstehsalçılar istilik itkisini fərqli qaydada müəyyən edib, kateqoriyalaşdıra bilərlər, lakin onlar ümumilikdə dörd əsas kateqoriyada yerləşdirilə bilər: generator itkiləri, ötürmə qutusunun itkiləri, müəyyən olunmuş itkilər və fərqli itkilər.

Yağ soyuducuları və digər mənbələrdən istilik itkisinin ölçülməsi tələb olunan zaman, temperaturun və axın ölçülərinin dəqiqliyi elə qaydada olmalıdır ki, istiliyin geri qaytarılmasının müəyyənləşdirilməsi 10 % - dən böyük olmayan xəta ilə yerinə yetirilə bilsin. İstilik itkisinin aktual ölçüsü qeyri - əhəmiyyətli və ya qeyri – praktik fərz olunan zaman, istilik itkisinin müəyyən olunması vasitələri sınağın tərəfləri arasında razılaşma yolu ilə müəyyənləşdirilməlidir.

4.10.1 Generatorun itkiləri

Generatorun növlərinə səciyyəvi olaraq generatorun hasilat, enerji amili və hava müqavimətinın itkisi funksiyası sayılan hərəkətə gətirici və itkiləri toplayıcı daxildir, bu da generatorun orta soyuducu temperaturunun bir funksiyasıdır. Sınaq zamanı bu itkiləri birbaşa ölçmək mümkün deyil, bununla yanaşı, onlar generatorun istehsalçısı tərəfindən təmin olunan əyrilərdən müəyyən olunmalıdır. Generatorun itkiləri səciyyəvi olaraq ümumi elektrik hasilatının 1 – 2 % -inin sifarişi üzrə səciyyəvidir.

4.10.2 Ötürmə qutusunun itkiləri

Ötürmə qutusunun itkiləri generator rotoru ilə turbin rotoru arasındakı surət azalması üçün yük mexanizmlərini tələb edən qurğular üçün müəyyən olunmalıdır. Ötürmə qutusunun itkiləri səciyyəvi qaydada onun istehsalçısının təmin etdiyi məlumatlardan müəyyən olunur. Ötürmə qutusunun itkiləri çox fərqli ola bilər, lakin səciyyəvi olaraq 1 – 2 % ox hasilatı qaydası üzrə olacaq.

4.10.3 Müəyyən olunmuş itkilər

Müəyyən olunmuş itkilər əsas yük idarəetmə şəraitləri normasında nisbi olaraq daimi saxlanılır və turbin rotorunun mexaniki itkilərini və hər hansı ox idarə edən aksesuarların itkilərini daxil edə bilər. Bu itkilər üçün qiymət istehsalçı tərəfindən verilməlidir. Bəzi müəyyən olunmuş itkilər maşın yağının axını, və maşın yağının soyuducusunda və ondan kənar olan temperaturu ölçməklə müəyyən oluna bilər. Buna baxmayaraq, daimi maye temperaturunu saxlamaq üçün soyuducunun qismən kənar olduğu hallarda diqqətli olmaq lazımdır.

4.10.4 Dəyişən itkilər

Dəyişən itkilərə turbin rotor soyuducu sistemdən ayrılan istilik, bortdan kənar hava və qaz sızmaları və turbin korpusundan ayrılan istilik daxildir. Bu itkiləri müəyyən etmək üçün alqoritmlər istehsalçı tərəfindən təmin olunmalıdır.

Digər müxtəlif ölçülər sınağın sənədləşdirilməsinə yardım edə bilər. Bəzi ümumi ölçülər aşağıdakı siyahıda göstərilir.

Vaxta qarşı həssas olan müəyyən alətlərlə bağlı vaxtın dəqiq müəyyənləşdirilməsi tələb oluna bilər. Nümunələrə enerjinin ölçülməsi üçün vatt saat sayğacları, axının ölçülməsi üçün maye yerdəyişmə sayğacları daxildir. Bu kimi hallarda 0,1 rezolyusiyalı rəqəmsal saniyə ölçən kimi dəqiq vaxt cihazı kifayət edir.

Maye və ya qaz yanacağından başqa axın ölçülərinə ASME PTC 19.5 və bu standartın 4.1 cədvəlinə müvafiq olmalıdır.

4.11.3 Turbinin nəzarət parametrləri

Qaz turbinləri yanacaq axınına uyğun olan turbinin nəzarət parametrlərindən istifadə etməklə müəyyən olunmuş yükü saxlayır. Bu nəzarət parametrləri sınaq zamanı ölçülməlidir, çünki istehsalçının əyri düzəlişlərinin uyğunluğu münasib iş şəraitlərindən asılıdır; bununla yanaşı, bu parametrlər öz xüsusi əyri düzəlişlərinə malik deyil. İstehsalçı hansı parametrlərin nəzarət olunan parametr olduğunu və bu parametrlərin sınaq zamanı necə ölçüldüyünü müəyyən edir. Turbinin nəzarət parametrləri fərqli pər mövqelərinə, turbinin nəzarət temperaturuna, kompressorun boşaldılmasına və ya yanma kamerasının təzyiqinə və yanacaq axın hissəciklərinə malikdir.

4.11.3.1 Fərqli idarəedici pərin mövqeyi. Qaz turbinindən keçən havanın həcminə nəzarət etmək üçün hava axınının yolunda qaz turbin cihazları fərqli geometriyadan istifadə edə bilər. Bir çox qaz turbin dizaynlarında, mexaniki olaraq fəaliyyətə gətirilən idarəedici pərlərdən istifadə ilə fərqli geometriyaya nail olunur. Məsələn, sınağın aparılma zərurəti olduğu əsas yük kimi yük nöqtəsinin təyin olunması çox zaman xüsusi idarəedici pərin bucağından asılı ola bilər. Hər bir idarəedici pərin mövqeyi sınaqdan əvvəl ölçülə bilər ki, nəzərdə tutulan bucağın istehsalçının spesifikasiyalarına və turbin nəzarət sistemindəki göstəricilərə uyğun olması təmin olunsun. Səciyyəvi olaraq, istehsalçının spesifikasiyasına ölçünün tövsiyə olunan metodu və nəzərdə tutulan idarəedici pər bucağı üçün icazə verilən yayınma daxildir.

4.11.3.2 Turbinin nəzarət temperaturu. Turbinin nəzarət temperaturu turbinin daxili temperaturu və qaz turbinin yük səviyyəsini müəyyən etmək üçün nəzarət alqoritmlərindən istifadə etməklə mühüm bir parametr ola bilər. Ümumiyyətlə, turbinin daxili temperaturunu etibarlı ölçmək üçün əyani baxımdan qeyri mümkündür, belə ki, istehsalçı temperaturun ölçü cihazları üçün daha aşağı temperatur seçir. Turbinin nəzarət temperaturu ilə turbinin daxili temperaturu arasındakı qarşılıqlı əlaqə istehsalçının müəyyən etdiyi nəzarət alqoritmində müəyyən olunur. İstehsalçı təcrübəyə əsasən nəzərdə tutulan temperatur səviyyələrini və buna xas məkan fərqlərini nəzərə almaq üçün nəzarət temperaturunun ölçü yerlərini, sayı və növünü müəyyən etməlidir.

4.11.3.3 Kompressorun boşaldılması və ya yanma kamerasının təzyiqi. Turbinin nəzarət temperaturu boyunca, istehsalçının nəzarət alqoritminə daxil olan bir göstərici kimi çox zaman kompressorun boşalması və ya yanma kamerasının təzyiqi də tələb olunur. Bu təzyiq çox zaman turbinin genişlənmə normasını qiymətləndirmək üçün daxili təzyiq ölçüsünə bölünür. İstehsalçı ölçünün sayını, növünü və yerini müəyyən etməlidir. 4.2 bəndinə müvafiq olaraq bir və ya daha artıq statistik təzyiq ötürücülərindən istifadə etməklə təzyiq ölçülür.

Hasilatın və istilik norması üzrə sınağın nəticələrinin hesablanması üçün tələb olunan təfsilatlar bu bölmədə verilir. Çıxan axınların, çıxan enerjinin və çıxan temperaturun sınağı üçün Əlavə A - da əlavə hesablamalar verilmişdir.

5.1 Elektrik enerjisinin hesablanması

Qaz turbinin işinin qiymətləndirilməsi üçün tələb olunan elektrik ölçülərinə ümumi elektrik hasilatı, enerji faktoru, hərəkət verici qüvvə və digər yardımçı elektrik yükləri daxildir. Ölçü 4.6 bəndində müzakirə olunur. Standartın bu yarımbölməsi həmin ölçülərin hesablanması üçün direktiv və tələbləri təmin edir. Orta enerji və ya ümumi enerji üçün hesablama metodu istifadə olunan xüsusi ölçü növü üçün IEEE 120-1989– a müvafiq olaraq yerinə yetirilməlidir. Enerji ölçüləri IEEE C57.13 – 1993 prosedurlarına müvafiq olaraq faza bucağının xətaları üçün və aktual volt transformatoru üçün nizamlanmalıdır.

Elektrik enerjisinin hasilatı üçün təfsilatlı hesablama nümunəsi C – 2 əlavəsində verilib.

5.1.2 Elektrik birləşdirmə sisteminin ölçüləri

Ölçü metodları növünə əsaslanaraq:

(a)Üç məftilli enerji sistemləri – iki tək fazalı sayğaclar və ya bir iki fazalı sayğac

(b) Dörd məftilli enerji sistemləri – üç tək fazalı sayğaclar və ya bir üç fazalı sayğac

Aşağıda qeyd olunanlar mövcud ola bilən üç və dörd məftilli enerji sistemlərinin iki növü üçün hesablamaları təsvir edir.

5.1.2.1 Üç məftilli enerji sistemlərinin enerji faktorunun hesablanması. Aşağıdakı düsturdan istifadə etməklə enerji faktoru müəyyən edilir:

Wattt = üç faza üçün ümumi vatt

Varst = üç faza üçün ümumi VAR

Alternativ olaraq, balanslı üç fazalı sinusoidal dövriyyələr üçün, enerji faktoru aşağıdakı düsturdan istifadə etməklə iki sayğaclı enerji ölçüsündən hesablana bilər:

Watts1-2 = 1 – 2 real enerji fazası

Watts3-2 = 3 – 2 real enerji fazası

5.1.2.2 Dörd məftilli enerji sistemlərinin enerji faktorunun hesablanması. Enerji faktoru aşağıdakı formuladan istifadə etməklə, vattdan və VAR sayğaclardan hesablana bilər:

Wattst = üç faza üçün ümumi vattlar;

Wart = üç faza üçün ümumi VAR-lar;

Alternativ olaraq, enerji faktoru aşağıdakı tənlik ilə hər bir mərhələnin voltu və cərəyanını (Volt amper) ölçməklə müəyyən oluna bilər:

Vi = üç fazanın hər biri üçün faza voltu;

İi = üç fazanın hər biri üçün faza cərəyanı;

5. 1.3 Yaranan enerjinin hesablanması

5.1.3.1 Yaranan enerjinin ölçülməsi. Əgər ümumi elektrik hasilatının ölçülməsindən sonra bir nöqtədə əsas generator daşıyıcısından təchiz olunan cərəyan ilə hərəkətə gətirici işə düşərsə, 4.6.6 bəndində göstərildiyi kimi hərəkətə gətirici üçün təchiz olunan enerji müəyyən olunmalıdır. Hərəkətə gətirici üçün təchiz olunan enerjinin müəyyən olunması üçün iki metod aşağıdakı kimidir:

5.1.3.1.1 Cərəyan kəsicilərdən yaranma. Hərəkətə gətirici enerji və qaz turbininin iş dairəsinə daxil olan digər hər hansı yardımçı qaz turbin yükləri hərəkətə gətirici qüvvənin transformatoru və ya söndürücüyə daxil olan cərəyandan və voltdan hesablana bilər. Bu aktual enerjinin əsas generator daşıyıcısından yaranan bir ölçü olduğu üçün, müəyyən olunan hərəkət verici qüvvənin üstün metodudur:

ExcLoss – hərəkət verici qüvvə (kv);

V = orta faza voltu (volt) – ölçülmüş qiymət;

A = orta faza cərəyanı (amp) – ölçülmüş qiymət;

PF = enerji faktoru – ölçülmüş və ya hesablanmış qiymət;

1000 = vattdan kva keçmə faktoru;

Əgər ölçü nöqtəsi tranformatordan aşağıdırsa, transformatorun itkisi üçün nizamlama tətbiq olunmalıdır.

5.1.3.1.2 Ərazi voltundan və cərəyandan qaynaqlanma. Eyni zamanda hərəkətə gətiricinin enerji hasilatını hesablamaqla və aşağıdakı düsturdan istifadə edərək nəzərdə tutulan AC – DC konversiya effektivliyi üçün düzəliş aparmaqla hərətəkətə gətirici üçün təchiz olunan enerji qiymətləndirilə bilər:

ExcLoss – hərəkət verici qüvvə (kv);

FV = ərazi voltu (DC volt) – ölçülmüş qiymət;

FC = ərazi voltu (DC amp) – ölçülmüş qiymət;

1000 = vattdan kva keçmə faktoru;

ACDC = AC DC konversiya effektivliyi faktoru;

(səciyyəvi olaraq 0,975 təxmin olunan qiymət);

5.1.3.2 Təchizatçının məlumatlarına əsasən yaranan enerjinin hesablanması. Sınaq şəraitində yük və enerji faktoruna əsaslanan təchizatçının məlumatlarından yaranan enerjini müəyyən etmək olar.

5.1.4 Ölçü transformatorları

Yüksək əsas voltu \ cərəyanı zəif əlavə volta \ cərəyana çevirən zaman baş verən xətaları ölçü tranformatorları göstərir. Bu xətalar real nisbətin qeyd olunan nisbətdən fərqinə görə, həmçinin faza bucağının idealdan (sıfır) fərqinə görə yaranır. Xətaların həcmi (1) yükdən (transformatora birləşdirilən alətlərin sayından və növündən), (2) əlavə cərəyandan (cərəyan tranformatorları zamanı) və (3) enerji ölçülməsi zamanı ölçülən qurğunun enerji faktorundan asılıdır. Düzəliş metodologiyası Əlavə C-də təqdim olunur.

5.1.4.1 Volt tranformatorları. Transformatorun yüksək tərəfində əsas voltu hesablamaq üçün volt transformatorları ilə ölçülən əlavə volt transformatorunun qeyd etdiyi nisbətə (VTR) və volt transformatorunun nisbət düzəliş faktoruna (VTRCFC) vurulmalıdır. Səciyyəvi hal üçün, VTS translyasiyaya və ya volt nizamlayıcılarına deyil, volt ölçüsünə aid edilir və əlavə yük sıfıra yaxın fərz oluna bilər. Bununla yanaşı, 0,0005 və sıfır yükündə kalibr məlumatları ± 0,05% qeyd olunmuş xətaya istinadən fərz oluna bilər.

5.1.4.2 Cərəyan tranformatorları. Cərəyan transformatorunun nisbətinin düzəliş faktoru (CTRCFC) volt transformatorunun düzəliş faktoru (VTRCFC) kimi eyni qaydada hesablanır. Bununla yanaşı, müəyyən olunmuş əsas cərəyanda səciyyəvi qiymətlər 0,9999 və 1,0 arasında olmaqla çox kiçikdir. Bu normadan kənar qiymətlər hesablanmalıdır. Qeyd etmək lazımdır ki, müəyyən olunmuş əsas cərəyandan daha kiçik şəraitlərdə əməliyyat üçün CTRCFC əhəmiyyətli dərəcədə artır və buna etinasız yanaşmaq olmaz. 10% cərəyanda olan xətaya 100% qeyd olunan əsas cərəyanda xətanın qiymətinin iki dəfə olmasına icazə verilir. CT kalibrinin bununla yanaşı iki müxtəlif yükdə və 4.6.3.2. bəndində qeyd olunan yük funksiyasında təmin olunması vacibdir.

5.1.4.3 Düzəldilmiş əsas enerjinin hesablanması. Hər bir faza üçün enerji, transformatorlardan və enerji sayğacından kalibr məlumatlarının aşağıdakı qaydada tətbiqi ilə nizamlanır:

Powerhighside (primary) = transformatorun yüksək tərəfi üzrə nizamlanmış enerji;

Powerlowside (secondary) = transformatorun zəif tərəfi üzrə ölçülmüş enerji;

VTR = Volt transformatorun qeyd etdiyi nisbət;

CTR = cərəyan transformatorunun qeyd etdiyi nisbət;

MCF = kalibrdən sayğac nizamlama faktoru;

VTRCFC = kalibr məlumatlarından volt transformatorunun nisbi düzəliş faktoru;

CTRCFC = kalibr məlumatlarından cərəyan transformatorunun nisbi düzəliş faktoru;

PACFC = kalibr məlumatlarından faza bucağının düzəliş faktoru;

VTVDC = volt transformatorunun volt enmə düzəlişi;

Sayğac düzəliş faktoru (MCF) kalibr məlumatlarından müəyyən olunur. Sayğacın hər bir fazası əlavə cərəyan funksiyası kimi kalibrlənməlidir. Proses minimum iki fərqli əlavə voltda və iki fərqli enerji faktorunda yerinə yetirilməlidir.

Hər bir faza üçün fazanın bucaq düzəliş faktoru (PACFC) volt transformatorunda (λ), cərəyan transformatorunda (β) və enerji sayğacında (α) yaranan faza dəyişikliyini hesablayır. Standart daha sərt hesablamanı təmin edir; bununla yanaşı, bir çox hallarda aşağıda müzakirə olunduğu kimi xətti interpolyasiya olduqca dəqiq düzəlişləri təmin edəcək.

Hər bir transformatorun faza dəyişikliyi kompensasiya effektinə malik ola bilər. Məsələn, əgər CT cərəyan dalğa formasını sağa tərəf dəyişirsə, VT isə voltun dalğa formasını eyni istiqamətdə dəyişirsə, enerji sayğacının hasilatına faza dəyişkənliyi ilə təsir göstərilmir. Faza dəyişikliyinin hər biri kalibr məlumatlarından müəyyən olunmalıdır:

α = enerji sayğacının faza bucağında dəyişiklik

β = cərəyan transformatorunun faza bucağında dəyişiklik

λ = volt transformator faza bucağında dəyişiklik

θ = arccos (enerji faktoru)

Təcrübədə mükəmməl təqribi qiymət göstərir ki, enerji faktoru 1 olan zaman, PACF də eyni zamanda 1-ə bərabər olmalıdır.

5.2 Mexaniki enerji hasilatının hesablanması

5.2.1 Mexaniki idarə olunan enerji

Qaz turbini oxunda enerji, müvafiq vahid konversiya kəmiyyətləri ilə fırlanma anı və surət məhsuludur. B.Ş. təcrübəsində:

SHP = (Fırlanma anı x surət) \ 5252.1

5.2.1.1 Qeyd olunan istinad vəziyyətlərinə düzəlişlər. Əgər qaz turbini qeyd olunan enerjidə idarə oluna bilirsə, düzəlişləri generator enerjisi üçün göstərilən qaydada yerinə yetirmək lazımdır. Əgər sistemin vəziyyəti sınağı qeyd olunan yükdə idarə etməyə icazə vermirsə, tərəflər hasilatı və istilik normasını qeyd olunan vəziyyətlərə nizamlamaq metodu barəsində razılığa gəlməlidirlər. Ümumilikdə iki metoddan istifadə olunur.

(a) İstehsalçı məlumatları qeyd olunan surətə və nəzarət temperaturuna uyğunlaşdırmağa icazə verən dövriyyə məlumatlarını və ya əyri düzəlişlərini təchiz etməlidir, bununla da qeyd olunan etalon mühitlərinə düzəlişlər olunar.

(b) Qaz turbini məlumatların qeyd olunan yük nöqtəsinə interpolyasiya və ya ekstrapolyasiyaya imkan yaratmaq üçün yük və \ və ya surət norması vasitəsilə müxtəlif nöqtələrdə idarə oluna bilər. Bu ümumilikdə bir çox termodinamik kitabçalarda qeyd olunan ölçü parametrlərini tətbiq etməklə sınağın nəticələrinin normaya salınmasına səbəb olur.

Generator ötürücüləri üçün adi qaydada istifadə olunan istilik norması mexaniki idarəçilik üçün üstünlük verilən parametrlər olmaya bilər. Əgər termiki effektivlik tələb olunarsa,

ηth = SHP x 2544.43 \ istilik göstəricisi

burada, istilik göstəricisi (Btu \ hr bu halda) 5.3 bəndindəndır.

Btu \ hp – hr –da istilik norması istilik göstəricisi \ SHP – dən hesablanır.

5.3 İstilik normasinin hesablanması

5. 3.1 Yanacaq istilik göstəricisi

Qaz və maye yanacağının istilik göstəriciləri üçün hesablama prosedurları burada qeyd olunub. Qaz yanacağının istilik göstəricisi üçün nümunə hesablamanı C – 1 əlavəsindən əldə edə bilərsiniz.

5.3.1.1 Fərqli təzyiq sayğacı. Həm maye həm də qaz üçün fərqli təzyiq sinifinə malik sayğac vasitəsilə kütləvi axın norması üçün ümumi tənlik aşağıdakı kimidir:

Mf = yanacaq kütlə axın norması;

d = axan maye temperaturunda ucluğun diametri;

C = ucluğun boşalma əmsalı (kalibr məlumatlarından müəyyən olunan);

ε = genişlənmə faktoru;

PT,P = axın temperaturunda və təzyiqdə maye sıxlığı;

∆P = fərqli təzyiq keçid ucluğu;

Gc = vahidlərin konversiya kəmiyyəti;

β = ucluğun nisbəti və nasosun diametri (d \ D), axan maye temperaturunda hər iki diametr;

D = axan maye temperaturunda nasosun diametri;

Qeyd: 5 – 3.1 cədvəlində verilən fərqlər və yuxarıdakı parametrlər üçün ölçü vahidləri göstərilmişdir.

Bu tənlik sonradan aşağıdakı formata kimi azaldıla bilər.

N1 = vahid konversiya faktoru;

Ev = yanaşma faktorunun surəti;

5.3.1.2 Ucluğun ölçüləri. Əgər axan maye temperaturu nasosun və ucluğun ölçüləri müəyyən olunan temperaturdan fərqlidirsə, ölçülən ucluq və nasosun ölçüləri temperatur fərqləri üçün kompensasiya məqsədilə düzəldilməlidir.

Cədvəl 5.3.1 Ümumi ölçü vahidlərindən istifadə edərək N1 vahid konversiya faktoru üçün səciyyəvi qiymətlər

dmeas = Tmeas – da ucluğun ölçülən diametri;

Dmeas = Tmeas – da nasosun ölçülən diametri;

αPE = ucluq materialı üçün termiki genişlənmə əmsalı;

αP = nasos materialı üçün termiki genişlənmə əmsalı;

Tf = axan mayenin temperaturu;

Tmeas = diametrlər ölçülən zaman ucluq və ya nasos materialının temperaturu;

5.3.1.3 Genişlənmə faktoru. Genişlənmə faktoru (ε) ucluq vasitəsilə maye axan zaman təzyiqdə olan artıma görə sıxlıqdakı dəyişikliyi kompensasiya edir:

β = ucluq və nasosun diametr nisbəti (d \ D), axan maye temperaturunda olan hər iki diametr;

∆P = differensial təzyiq;

N2 = vahid konversiya faktoru;

k = isentropik dərəcə əmsalı;

= Cp \ (Cp – 1,986 \ Mmaye);

Cp = daimi təzyiqdə xüsusi istilik;

Mfluid = mayenin molekulyar çəkisi;

Pf = mayenin yuxarı statistik təzyiqi;

Vahid konversiya faktoru üçün səciyyəvi qiymətlər (N2) 5 – 3.2 cədvəlində verilir.

5.3.1.4 Sıxılma qabiliyyəti. Axma vəziyyətində mayenin sıxılma qabiliyyəti (Zf) detalın xarakteristika metodundan istifadə edərək (fərdi qaz tərkibinin daxil olunması) AGA hesabat No 8 – də qeyd olunan metodlara əsaslanaraq hesablanır.

8 saylı AGA hesabatının A əlavəsi və 8.1 bölməsi detalların xarakteristikası üçün təfsilatlı məlumatları təqdim edir.

5.3.1.5 Sıxlıq – Qaz yanacağı. Maye axan şəraitdə qaz mayesinin sıxlığı aşağıdakı tənlikdən hesablanır:

PT,P = axan mayenin temperaturunda və təzyiqdə qaz mayesinin sıxlığı;

sgi = ideal qaza xas ağırlıq;

Mair = havanın molekulyar çəkisi;

Mgas = qaz qarışığının molekulyar çəkisi;

Xj = j qaz komponentinin mol hissəciyi;

Mj = j qaz komponentinin molekulyar çəkisi;

n = komponentlərin ümumi sayı;

Pf = ucluqdan əvvəl mayenin statistik təzyiqi;

Zf = axma təzyiqi və temperaturunda mayenin sıxılma qabiliyyəti;

R = universal qaz tərkibi;

Tf= mayenin temperaturu (tam, F vəya K);

5.3.1.6 Həcm sayğacı. Həm maye həm də qaz üçün həcm sayğacı vasitəsilə kütləvi axın norması üçün ümumi tənlik aşağıdakı kimidir:

Mf = yanacaq kütləsinin axın norması;

qv = aktual həcm axın norması;

Vg = sınaq zamanı ölçülən mayenin ümumi həcmi;

= yekun həcm – başlanğıc həcm

∆t = maye həcminin vaxt müddəti;

Cədvəl 5 – 3.2. Ümumi ölçü vahidlərindən istifadə edərək N1 vahid konversiya faktoru üçün səciyyəvi qiymətlər

PT,P = axan mayenin temperaturunda və təzyiqdə mayenin sıxlığı

MCF = sayğac kalibr faktoru

5.3.1.7 Qaz yanacağının sıxlığı. Qaz yanacaq sıxlığı aşağıdakı tənlikdən müəyyən olunur:

PT = axan mayenin temperaturunda mayenin sıxlığı;

PH20 = yanacağın xüsusi ağırlığını müəyyən etmək üçün istifadə olunan suyun sıxlığı;

sgT = axma temperaturunda maye yanacağın xüsusi ağırlığı;

5.3.1.8 Qaz yanacağının istilik qiyməti. Qaz yanacaq qarışığının daha yüksək istilik qiyməti (HHV) və daha aşağı istilik qiyməti (LHV) aşağıda verilmişdir:

xj = j qaz komponentinin mol hissəciyi;

Mj = j qaz komponentinin molekulyar çəkisi;

n = komponentlərin ümumi sayı;

HHVj = j komponenti üçün kütlə vahidinə görə daha yüksək istilik qiyməti;

LHVj = j komponenti üçün kütlə vahidinə görə daha aşağı istilik qiyməti;

5.3.1.9 Maye yanacağının istilik qiymətləri. Maye yanacaqlar üçün, daimi həcmdə daha yüksək istilik qiyməti 4.5.4.1 bəndinə görə yanacaq analizi ilə müəyyən olunur. Daimi təzyiqdə daha yüksək və daha aşağı istilik qiymətləri aşağıdakı tənliklərdən müəyyən olunur:

HHVP = HHVV + 2.64 * H (5. 3.11)

LHVP = HHVV – 91.20 * H (5. 3.12)

HHVV = BTU \ lbm daimi həcmdə daha yüksək istilik qiyməti;

HHVP = BTU \ lbm daimi təzyiqdə daha yüksək istilik qiyməti;

LHVP = BTU \ lbm daimi təzyiqdə daha aşağı istilik qiyməti;

H = maye yanacaqda olan çəki ilə Hidrogenin (H2) faizi;

5.3.1.10 Fiziki istilik – maye yanacaq. Maye yanacaq üçün fiziki istilik aşağıdakı qaydada hesablanır:

SHp = Mf x (hT - hRef) (5 – 3.13)

SHp = daimi təzyiqdə fiziki istilik;

Mf = aktual kütləvi axın;

hT = axma temperaturunda maye yanacağın xüsusi istilik tərkibi;

hRef = normal temperaturda maye yanacağın xüsusi istilik tərkibi;

Qeyd: İstilik normasının müəyyən olunması üçün normal temperatur qeyd olunan normal şəraitlərdə yanacağın temperaturudur. İstilik balansının müəyyən olunması üçün normal temperatur istifadəçinin qeyd etdiyi normal temperaturun istilik tərkibidir.

Maye yanacağın xüsusi istilik tərkibi “Science of Petroleum” (“Neft barədə elm”), Cild 2, 1250- ci səhifədə olan D.W. Gould tənliyində müəyyən olunur və aşağıdakı kimi oxunur:

h = C1 + C2 (API) + C3 (T) + C4 (API) (T) + C5 + C6 (API) (T)

h = Btu \ lbm ilə xüsusi istilik tərkibi;

T = F ilə temperatur;

5.3.1.11 Qaz yanacağının fiziki istiliyi. Qaz yanacaqları üçün fiziki istilik aşağıdakı kimi hesablanır:

SH = Mf * (hT - hRef) (5. 3.14)

SH = qaz yanacağının fiziki istiliyi;

Mf = aktual kütləvi axın;

hT = axma temperaturunda qaz yanacağının xüsusi istilik tərkibi;

hRef = normal temperatursa qaz yanacağının xüsusi istilik tərkibi;

Qeyd: İstilik normasının müəyyən olunması üçün normal temperatur qeyd olunan normal şəraitlərdə yanacaq temperaturudur. İstilik balansının müəyyən olunması üçün normal temperatur istifadəçinin qeyd etdiyi normal temperaturun istilik tərkibidir.

Faktiki qaz yanacağının xüsusi istilik tərkibi NIST və digərləri tərəfindən tərtib olunan qaz xüsusiyyətlərindən yarana bilər. Sadələşdirilmiş bir fərziyyə kimi, 400 psia – da təmiz metanın xüsusi istilik tərkibi (60 F - ə istinadən) aşağıdakı tənliyə əsasən hesablana bilər:

h = C0 + C1T + C2T + C3T (5 – 3.15)

h = Btu \ lbm – də xüsusi istilik tərkibi;

T = F – də temperatur;

Bu qarşılıqlı əlaqə üçün mənbə məlumatlar NIST Standard Reference Database 69, 2003 – cü il, Mart buraxılışına əsaslanır və onlayn olaraq NIST Chemsitry Webbook – da yararlıdır.

Səciyyəvi bir təbii qaz üçün sadələşdirilmiş bu tənlikdən istifadə edərək yaranan yalnışlıq real tərkib və təzyiq üçün NIST qaz xüsusiyyətlərindən birbaşa olaraq hesablanmış qiymət ilə müqayisədə ümumi 0,01 % istilikdən daha azdır. Nəticə etibarı ilə, tərəflər səciyyəvi metan ilə zəngin yanacaqlar üçün bu sadələşdirilmiş əyridən istifadə etməyə razılıq verə bilərlər.

5.3.1.12 İstilik göstəricisi. İstilik göstəricisinini hesablanması. Ümumi istilik göstəricisi aşağıdakı qaydada hesablanır:

HI = ümumi istilik göstəricisi;

Mf = kütləvi yanacaq axını;

HV = yanacaq istiliyinin qiyməti;

Enerji hasilatı və istilik normasının sınaği üçün:

HV = qeyd olunmuş normal şəraitlərdə müəyyən olunduğu kimi yanacağın daha aşağı və ya daha yüksək istilik qiyməti (LHV və ya HHV)

Çıxan axın və ya enerji sınaği üçün:

HV = su üçün buxarlanma istiliyi istilik balansı daxilində aşkar olunmadığı üçün yanacağın daha zəif istilik qiyməti (LHV).

SH = fiziki istilik göstəricisi (enerji \ istilik normasının sınaği və istilik balansının hesablanması üçün fərqli ola bilər, 5.3.1.10 və 5.3.1.11 bəndlərinə baxın)

Qeyd: Çox zaman istilik normasının sınaqi üçün istilik göstəricisinin razılaşdırılmış hesablanması yalnız heç bir fiziki istilik tərkibi olmadan gizli istiliyə əsaslanır. Bu kimi hallarda, sınağın əyri düzəlişlərindən yanacağın təchizi temperaturundakı fərqlər üçün nəzərə almaq məqsədilə istifadə oluna bilər.

5. 3.2. İstilik norması

Ölçülmüş qaz turbininin istilik norması ümumi istilik göstəricisinin enerji hasilatına olan bir nisbəti kimi hesablanır. İstilik norması səciyyəvi olaraq Btu \ kVh, Btu \ hp – hr və ya kJ / kVh – da ifadə oluna bilər.

Müəyyən olunan sınaq məlumatlarından istilik normasının hesablanması üçün ümumi tənlik aşağıdakı kimidir:

HRmeas = HImeas \ Pmeas

HImeas = yanacağın müəyyən olunmuş ümumi istilik göstəricisinin qiyməti (5 – 3.1.12 – yə baxın).

Pmeas = enerji hasilatının müəyyən olunmuş qiyməti (5 – 1 və ya 5 – 2 –yə baxın).

İstilik norması birbaşa olaraq aşağıdakı konversiya ilə termiki effektivlik ilə bağlıdır:

ηth = termiki effektivlik, faiz;

HRmeas Btu \ kVh ilə ifadə olunan zaman C = 3412.14;

HRmeas Btu \ hp - hr ilə ifadə olunan zaman C = 2544.43;

HRmeas kJ \ kVh ilə ifadə olunan zaman C = 3600;

5.4 Sınaq nəticələrinin düzəldilməsi – fundamental iş tənlikləri

Qeyd olunan normal şəraitlər üçün hesablanmış sınaq qiymətlərinin düzəldilməsi üçün aşağıdakı iş tənlikləri bu standartın əhatə etdiyi hər hansı qaz turbin növü üçün müvafiqdir.

Dəyişdirilmiş enerji aşağıdakı kimi ifadə olunur:

Dəyişdirilmiş istilik norması aşağıdakı kimi ifadə olunur:

Dəyişdirilmiş çıxan enerji aşağıdakı kimi ifadə olunur:

Dəyişdirilmiş çıxan temperatur aşağıdakı kimi ifadə olunur:

Qeyd olunan normal şəraitlər üçün müəyyən olunmuş nəticələri düzəltmək məqsədilə artan düzəliş əmsalları αn, β n, γ n və ε n, və əlavə düzəliş faktorları ∆ n və δ n – dən istifadə olunur. Ölçülən istər ümumi, istərsə də təmiz enerji və istilik normasının əsaslarına diqqət yetirmək lazımdır ki, əyrilərin düzəlişi zamanı eyni əsaslardan istifadə olunması təmin olunsun.

Cədvəl 5 – 4.1 Fundamental enerji iş tənliyi üçün əlavə düzəliş faktorlarının xülasəsi

Yoxlanılması mümkün olmayan xarici mühitin tələb etdiyi düzəliş

Generatorun enerji faktoru

Generatorun hərəkət qüvvəsi

Transformatorun itkiləri

Enerjinin ölçü məkanında ölçülür

Enerji ölçüsündən sonra hərəkət qüvvəsi təchiz olunan zaman

Sınaq limiti ilə tələb olunarsa

Sınaq limiti ilə tələb olunarsa

Cədvəl 5 – 4.2. Bütün fundamental iş tənliklərində düzəliş faktorlarının xülasəsi

Yoxlanılması mümkün olmayan xarici mühitin tələb etdiyi düzəliş

Daxili hava temperaturu

İnyeksiya mayenin istilik tərkibi

İnyeksiya mayenin tərkibi

5.4.1. Cədvəli enerjinin fundamental iş tənliyi üçün əlavə düzəlişləri qısa olaraq göstərir. 5.4.2 cədvəli isə bütün fundamental iş tənliklərində istifadə olunan düzəliş faktorlarının qısa xülasəsini verir.

Bu düzəliş faktorlarının məqsədi qeyd olunan normal şəraitlərdən bütün fərqlərin nəzərə alınması olduğu üçün, bu standart tərtib olunan zaman proqnozlaşdırılmayan proseslərin və ya şəraitlərin işə təsir etməsi mümkündür. Belə olan halda, istər əlavə istərsə də multiplikativ düzəliş faktorları tələb olunur.

Yoxlanılan və ya yoxlanılması nəzərdə tutulan qaz turbin konfiquryasiyasının xüsusi növü üçün müvafiq olmayan düzəliş faktorları sadəcə olaraq onların multiplikativ düzəliş faktoru və ya müvafiq qaydada əlavə düzəliş faktorları olmasından asılı olaraq vahidə və ya sıfıra bərabər bir komplektdir.

Əgər bütün sınaq şəraitləri qeyd olunan normal şəraitlərə bərabərdirsə, bütün düzəliş faktorları sıfır düzəlişi ilə nəticələnməlidir. Bəzi düzəliş faktorları bəzən gözlənilmədən yalnız qeyd olunan normal şəraitlərdən geniş yayınmalar üçün əhəmiyyətli ola bilər ki bu halda da onlardan da imtina oluna bilər. Buna nümunə olaraq yanacağın tərkib düzəlişlərini göstərmək olar. Əgər xəta ilkin sınağının analizləri düzəlişin əhəmiyyətsiz olduğunu göstərirsə, onda bu düzəlişlər nəzərə alınmaya bilər. Qeyri - mühüm dəyişiklik odur ki 0,05 %dən az düzəlişə səbəb olur.

Xüsusi bir sınaq üçün fundamental iş tənliklərindən istifadə məqsədilə müvafiq düzəlişlər yoxlanılan qaz turbininin növündən və sınağın məqsədindən asılıdır. Müxtəlif qaz turbininin konfiquryasiyaları və limit şərtləri üçün fundamental iş tənliklərinin xüsusi nümunələri C – 3 əlavəsində göstərilir.

5. 5 Düzəliş faktorlarının tətbiqi

Fundamental tənliklərin formatı ölçülən əsas enerji parametrlərinə, istilik normasına, çıxan axına və ya enerjiyə və çıxan temperatura nisbi olaraq müvafiq düzəliş effektlərinin (ətraf mühit, inyeksiya mayeləri və s.) yenidən birləşdirilməsinə imkan yaradır, belə ki, ölçülən iş qeyd olunan normal şəraitlərə uyğunlaşdırıla bilər. Düzəlişlər ölçülən işin nəticələrinə təsir edən qeyd olunmuş şəraitlərdən fərqli sınaq limitində parametrlər üçün hesablanır.

Hər bir qaz turbini üçün müxtəlif xarici mühit vahid olduğuna görə, qüvvədə, istilik normasında, çıxan axında və ya enerjidə və çıxan temperaturda fərq yaranır və buna görə də, istehsalçı sınaqdan əvvəl xüsusi sınaq prosedurlarına sahəyə xas əyri düzəlişlərinin bir komplektini birləşdirmək olar. Hər bir düzəliş faktoru əsas normal şərait üzrə yalnız bir parametr fərqi ilə hesablana bilər. Bəzi düzəliş faktorları daha kiçik düzəlişlərin xülasəsidir və ya əyrilər dəstini tələb edir. Məsələn, qaz turbininin işinə yanacaq tərkibinin təsirini daha yaxşı xarakterizə etmək üçün yanacaq tərkibində düzəliş bir və ya daha artıq komponentlərə ayrıla bilər.

İstehsalçılar bəzən qeyd olunan normal mühitlərdən başqa digər standart mühitlərə istinad edən əyriləri təchiz edir. Bu kimi hallarda, ölçülən sınaq mühitləri və qeyd olunan normal şəraitlərlə bağlı nisbi düzəlişlər aşağıda qeyd olunan nümunələrdəki kimi hesablanmalıdır:

Burada, indekslər bunları göstərir:

a = ölçülən nöqtədən standart mühitə düzəliş;

b = qeyd olunan normal mühitdən standart mühitə düzəliş.

Tənliklərin və düzəlişlərin tətbiqi ilə birlikdə, istehsalçı tərəfindən təmin olunan qaz turbininin simulyasiya modeli müvafiq sınaq məlumatlarından və limit şərtlərindən istifadə edərək sınaqdan sonra tətbiq oluna bilər, belə ki,aparılan xüsusi sınaq üçün bütün düzəlişlər eyni anda hesablanır. Simulyasiya modeli əvəzinə iş əyrilərindən və tənliklərdən istifadə edərək müxtəlif qaz turbini dövriyyələrinin tətbiqi göstərmişdir ki, bu da düzəliş faktorları arasındakı daxili fəallıq adətən 0,3 % - dən az fərqin yaranmasına səbəb olur. Sınaqdan sonrakı model simulysiyanın üstünlüyü əyrilərin düzəlişlərini həyata keçirmək və aktual məlumatlara əyrilərin düzəlişini tətbiq etmək üçün edilən cəhdlərin azaldılması və ya aradan qaldırılmasıdır.

Qaz turbininin enerjisi, istilik norması, çıxan enerji və ya axın və çıxan temperatur aşağıda qeyd olunan qaydada multiplikativ və əlavə düzəliş faktorlarından istifadə edərək, ətraf mühitə və digər xarici kəmiyyətlərə əsaslanan qeyd olunumuş normal mühitlərə uyğun dəyişdirilə bilər.

5.5.1 Daxili temperaturun düzəldilməsi (α1 β1 γ1 ε1 δ1). Sınaq limitini keçən daxili hava temperaturuna əsaslanaraq qaz turbininin işinə düzəlişlər oluna bilər. Daxili hava temperaturu 4.3 bəndinə müvafiq olaraq ölçülür.

5.5.2 Barometrik təzyiqin düzəldilməsi (α2 β2 γ2 ε2 δ2). Ərazinin barometrik təzyiqinə əsaslanaraq qaz turbininə düzəlişlər oluna bilər (və ya tərəflər arasında razılaşma olarsa, digər təzyiq ölçü məkanında). Barometrik təzyiq 4.2 bəndinə müvafiq olaraq ölçülür.

5.5.3 Daxili rütubətin düzəldilməsi (α3 β3 γ3 ε3 δ3). Sınaq limitini keçən hava rütubətinə əsaslanaraq qaz turbininin işində düzəliş aparılır. Səciyyəvi olaraq, havanın rütubəti 4.9 bəndinə müvafiq olaraq ölçülür və ətraf rütubətə bərabər olur.

5.5.4 Yanacaq tərkibinin düzəldilməsi (α4 β4 γ4 ε4 δ4). Normal yanacaq analizləri və ölçülən yanacaq analizi arasındakı fərqlər qaz turbininin işinə təsir edir. Qaz yanacaqları üçün 4.4 bəndinə, maye yanacaqları üçün isə 4.5 bəndinə müvafiq olaraq yanacaq analizi sınaq limitinə yaxın ölçülür.

Fərqin qaz turbininin işi üzrə tərkibə təsirini daha yaxşı xarakterizə etmək üçün yanacağın düzəliş faktorları tərkib faktorlarının kombinasiyası kimi müəyyən oluna bilər. Digər alternativ kimi, yanacağın tərkibinin düzəliş faktorları tərəflərin razılığı olarsa, sınaqdan sonra istehsalçının termiki iş simulyasiyası ilə müəyyən oluna bilər. İstehsalçı sınaqdan əvvəl təfsilatlı sınaq prosedurlarında düzəlişlərin hesablanması üçün bir nümunəni təmin etməlidir.

5.5.5 Daxili maye axınının düzəldilməsi (α5 β5 γ5 ε5 δ5). Sınaq limitini keçən daxili maye axınına əsaslanaraq qaz turbinin işində düzəliş edilir. Daxili maye axını 4.11 bəndinə müvafiq olaraq ölçülür.

5.5.6 Daxili mayenin istilik tərkibinin düzəldilməsi (α6 β6 γ6 ε6 δ6). Sınaq limitini keçən daxili mayenin istilik tərkibinə əsaslanaraq qaz turbininin işinə düzəlişlər edilir. Daxili mayenin istilik tərkibi ASME buxar cədvəllərinin müvafiq versiyasına və ya verilən daxili maye üçün digər müvafiq standarta uyğun olaraq hesablanır. Daxili maye təzyiqi 4.2 bəndinə müvafiq olaraq ölçülür. Daxili mayenin temperaturu 4. 3 bəndinə müvafiq olaraq ölçülür.

5.5.7 Daxili maye tərkibinin düzəldilməsi (α7 β7 γ7 ε7 δ7). Normal daxili maye tərkibi ilə ölçülmüş daxili maye tərkibi arasında olan fərqlər qaz turbininin işinə təsir edir. Səciyyəvi olaraq, daxili maye ya sudur ya da buxar, bu zaman multiplikativ düzəliş faktorları 1,0 – a bərabərdir və əlavə düzəliş faktoru isə sıfıra bərabərdir. Əgər daxili maye qaz qarışığıdırsa, məsələn İGCC qurğusunda nitrogen \ oksigendirsə, bu halda daxili mayenin tərkibi qaz turbininin işinə təsir göstərəcək və 4. 4 bəndinə müvafiq olaraq müəyyən olunacaq.

5.5.8 Çıxan təzyiq itkisinin düzəlişi (α8 β8 γ8 ε8 δ8). Sınaq limitində turbinin statistik çıxan təzyiq itkisinə əsaslanaraq qaz turbininin işinə düzəlişlər edilir. Lazım gələrsə, çıxan qazın statistik təzyiq itkisi 4.2 bəndinə müvafiq olaraq ölçülür.

5.5.9 Ox surətinə düzəliş (α9 β9 γ9 ε9 δ9). Qeyd olunan normal şəraitlərdən oxun surət yaranmasına əsaslanaraq qaz turbinin işinə düzəlişlər edilir. Surətin ölçü metodları üçün 4.8 bəndinə baxın.

5.5.10 Turbin çıxıntılarının düzəlişi (α10 β10 γ10 ε10 δ10). Hər hansı çıxıntılar sınaq limitini keçən zaman ölçülən qaz turbinindən hər hansı çıxıntıların axın normasına əsaslanaraq qaz turbininin işinə düzəlişlər edilir. Səciyyəvi olaraq, kömür qazlaşdırma prosesində istifadə üçün kompressorda mövcud olan havanın geniş kütləsi çıxardılan zaman İGCC qurğusu üçün bu düzəliş tətbiq oluna bilər. Çıxan axınlar müvafiq qaydada 4.11 bəndinə uyğun olaraq ölçülür.

5.5.11 Yanacaq temperaturunun düzəldilməsi (α11 β11 γ11 ε11 δ11). Sınaq limitində ölçülən yanacağın temperaturuna əsaslanaraq qaz turbininin işinə düzəlişlər olunur. Qaz yanacaqları üçün 4.4 bəndinə, maye yanacaqlar üçün isə 4.5 bəndinə müvafiq olaraq sınaq limitinə yaxın yanacağın temperaturu ölçülür.

5.5.12 Daxili təzyiq itkisinin düzəlişi (α12 β12 γ12 ε12 δ12). Sınaq limitində turbinin daxili ümumi təzyiq itkisinə əsaslanaraq qaz turbininin işinə düzəlişlər edilir. Bu düzəlişə ehtiyac sınaq limiti daxilində avadanlığın iş dairəsindən asılı ola bilər. Lazım gələrsə, daxili ümumi hava təzyiqi 4.2 bəndinə müvafiq olaraq ölçülür.

5.5 bəndindən olan düzəldilmiş nəticələr sınaq aparılan zaman qeyd olunan normal şəraitlərdə qaz turbininin termiki işini təqdim edir. Müqavilə ilə və ya tərəflər tərəfindən tələb olunarsa, işin deqradasiyasi üçün əlavə düzəlişlər tətbiq oluna bilər.

Sınaq hesabatı sınağın məqsədləri, məqsədlərə nail olmaq üçün metodologiya və nəticələrin təsviri barəsində müəyyən bildirişləri təmin etməlidir. Bu eyni zamanda bütün təmin olunan hesablamalar ilə yanaşı sınağın yaratdığı bütün məlumatları açıq və dəqiq formada sənədləşdirilməlidir.

İşin yoxlanması üçün sınaq hesabatı aşağıdakı ümumi tələbləri özündə birləşdirə bilər:

(a)6. 2 bəndində göstərilən xülasə;

(b) 6. 3 bəndində göstərilən sınağın təsviri;

(c) 6.4. bəndində göstərilən hesablama və nəticələr;

(d) 6.5 bəndində göstərilən sınaq avadanlığı;

(e)6.6 bəndində göstərilən əlavələr;

Bu plan tövsiyə olunan hesabat formatıdır. Buna baxmayaraq digər formatlar da qəbul oluna bilər. Bu hesabat aşağıda qeyd olunan bütün məlumatları əhatə etməlidir.

(a) Qurğu və sınaq barəsində ümumi məlumatlar, məsələn qurğunun növü

və iş konfiquryasiyası və sınağın məqsədi;

(b) Sınağın tarixi və vaxtı;

(c) Sınaq nəticələrinin qısa xülasəsi;

(d) Hesablanmış sınaqdan sonrakı xətalar;

(e) Sınağın tələblərindən hər hansı əsas yayınmalara imkan vermək üçün

sınağın tərəfləri arasında hər hansı razılaşma;

(a) Sınağın təsviri və məqsədləri;

(b) Qurğu və sınaq barəsində ümumi məlumatlar məsələn;

(1) İşin yoxlamaları üzrə başlanğıcdan qurğunun əməliyyatının qısa tarixi;

(2) Yoxlanılmalı olan avadanlığın təsviri və sınağa təsir göstərə biləcək hər hansı bu kimi yardımçı avadanlıqlar;

(3) Sınağın limitini göstərən dövriyyə diaqramı;

(c) Sınağı aparan tərəfin nümayəndələrinin siyahısı;

(d) Sınağın işçi heyətinin təşkili;

(e) Bütün sınaq razılaşmaları;

6.4 Sınaq avadanlıqları

(a) İstifadə olunan sınaq avadanlıqlarının cədvəli, həmçinin onların sayı, hazırlanması və model nömrəsi və s;

(b) Sınaq avadanlıqlarının yerinin təsviri;

(c) Hər bir məlumat nöqtəsi üçün məlumat toplama vasitələri, məs. müvəqqəti məlumat çap sisteminin idarə olunması, kompüter çap qurğusunun idarə olunması və ya passport kitabçası və yarlık nömrəsi və \ və ya hər birinin ünvanı;

(d) İstifadə olunan məlumat əldə etmə sistem (lər) inin təsviri;

(e) Sınaq avadanlığının kalibrlənməsi barədə qısa xülasə;

6. 5 Hesablamalar və nəticələr

(a) Əməliyyat şəraitlərinin cədvələ salınması və hər hansı müşahidələr də daxil olmaqla bütün sınaq zamanı nəticələr;

(b) Sınağın məqsədinə və müvafiq düzəlişlərə əsasən istifadə olunan ümumi iş tənliyinin formatı;

(c) Nəticələri hesablamaq üçün vacib olan ixtisara salınmış məlumatların cədvələ salınması, bu ixtisar olunmuş məlumatların bir hissəsi olmayan əlavə iş şəraitlərinin qısa xülasəsi;

(d) İxtisara salınmış məlumatlardan sınaq nəticələrinin hesablanması (hər bir qurğu növü və sınaq məqsədi üçün addım – addım hesablamalar barəsində nümunələr üçün əlavələrə baxın);

(e) Müvafiq məlumatlardan, həmçinin tələb olunarsa ara nəticələr də daxil olmaqla yanacaq axın normalarının təfsilatlı hesablanması;

(f) Yanacağın xüsusiyyətlərinin təfsilatlı hesablanması – sıxlıq, istilik qiyməti (daha yüksək və ya daha aşağı), tərkib hissənin xüsusiyyətləri;

(g) Məlumatların hər hansı qaydada kənarlaşdırılması üçün əsaslar;

(h) Bir dənədən artıq sınaq yerinə yetirilərsə, aparılan sınaqların müqayisəsi;

(i) Qeyd olunan istilik normasının daha yüksək istilik qiymətinə yoxsa daha aşağı istilik qiymətinə əsaslandığını müəyyənləşdirmək;

(j) Müvafiq qaydada nəticələrin müzakirəsi;

(a) Sınaq proseduru həmçinin əyrilərin düzəlişi və nümunələrin hesablanması;

(b) Orijinal məlumat vərəqlərinin surətləri və \ və ya elektron qaydada əldə olunmuş məlumatlar ümumilikdə razılaşdırılmış formatda;

(c) Operatorun jurnalları, messajların və ya həyəcan siqnallarının surətləri və ya hər bir sınaq zamanı iş fəaliyyətinin digər qeydləri;

(d) Tələb olunan konfiquryasiyada avadanlığın işini göstərən sənədlər (məsələn, daxili hava temperaturu, kompressorun idarə etdiyi pər bucağı və \ və ya maye inyeksiyaları və s.);

(e) Quraşdırılmaların idarə olunması barədə sənədlər;

(f) Laboratoriyanın yanacaq analizlərinin nəticələri;

(g) Laboratoriyadan instrumentin kalibrləmə nəticələri, istehsalçıların sertifikatları;

(h) Ölçü xətalarının hesablanması;

(i) Şahidlərin imzalarını göstərən hər hansı sınaqdan əvvəlki yoxlama vərəqləri;

Bu bölmə bu standartın müəyyən etdiyi qaz turbini sınaqları üçün sadə hesablamaları əhatə edir: qurğunun hasilatı və termiki effektivlik (bənd 7.3), müqayisəli sınaqlar (bənd 7.4) və çıxan enerji (bənd 7.5). Bu eyni zamanda PTC 19.1 sınağın xətalarından (bənd 7.2) olan bəzi əsas xəta rəylərini qısa ifadə edir.

7.2 Sınağın xətalarının anlaşılması

7.2.1 Hər bi ölçü üçün ümumi xətaların UTİ iki komponenti vardır: (a) sistematik Bi və (b) təsadüfi 2Si xətalar 7.2.1. Şəkilində göstərildiyi kimi işin yoxlama kodları üçün, hər iki xətaya görə 95% etibarlı interval tələb olunur.

7.2.1.1 Sistematik və ya qarışıq və ya təyin olunmuş xəta, Bi.

Bu təcrübəyə və 95% etibarlılıq səviyyəsinə əsaslanan kalibr vasitəsilə kənarlaşdırılmayan orta qiymətin mümkün yanlışlıq qiymətidir. Təkrar ölçülərə baxmayaraq bu daimi bir qiymətdir. Bu sistematik xəta 7. 2.1.1.A bəndində olan faktorları nəzərə almaqla və daha yüksək keyfiyyət vasitələri kimi amillərlə azaldıla bilər.

7.2.1.1 A Sistematik xətaların qiymətləndirilməsi, Bi.

Sistemtik xətalar Bi PTC 19.1 –də təqdim olunan təkliflər və analizlərdən və tərəflərin təcrübələrindən istifadə edərək qiymətləndirilir. Qiymətlər PTC standartları üçün istifadə olunan 95% inamlıq səviyyəsini əks etdirməlidir. Sistematik xətalar üçün müvafiq qiymətlərin yaradılmasına yardım məqsədilə, aşağıdakılar nəzərə alınmalıdır:

(a) Sınağın xətalarına dair PTC 19.1;

(b) Alətlərə dair PTC 19 seriyaları (təzyiq, temperatur, axın, enerji);

(c) Nəzərdə tutulan məkan fərqi və istifadə olunan alətlərin miqdarı;

(d) Tərəflərin ümumi təcrübə sınağı;

(e) Laboratoriyanın kalibr dəqiqliyi və onların müxtəlif növ alətlərə dair təcrübələri;

(f) Laboratoriya daxili razılıq üçün laboratoriya standartları. Məsələn, eyni yanacaq növü müxtəlif laboratoriyalara təqdim olunan zaman yanacağın xüsusiyyətlərində olan mümkün fərqlər;

(g) Ölçü fərqləri müxtəlif prinsiplərdən asılıdır;

(h) Eyni miqdarı ölçən dublikat alətlər və ya eyni miqdarı ölçən fərqli alətlər ilə təcrübə;

(i) İstifadə olunmalı məlumat əldə etmə sistemi (mexaniki oxumadırsa, şkala hansı dəqiqliklə oxunması, avtomatikdirsə, məlumat əldə etmə sistemi kalibrlənəcəkmi, ölü zonalar çıxarılacaqmı, və s.);

7.2.1.1 B əks əlaqə. Əlaqədar olmayan sistematik xətalar, Bi

Əgər xətanın hər hansı əlaqəsi yoxdursa, sistematik xətanın dəqiq instrument komponentləri alətlərin miqdarını artırmaqla azaldıla bilər. Məsələn, əgər təkrar alətlər eyni standarta qarşı kalibrlənirsə, sistematik xətalar standart xətasınıı əks etdirir. Bununla yanaşı, əgər təkrar alətlər bir – birindən asılıdırsa (məs. Müxtəlif standartlara qarşı kalibrli) bu halda, sistematik xətaları alətlərin miqdarının kvadrat kökünə bölməklə bunu azaltmaq olar. Tərəflər effektlərin əlaqəsinin hesablanması barəsində təfsilatlar üçün PTC 19.1 -ə və bu bölmədə olan aşağıdakı nümunələrə baxmalıdır.

7.2.1.1 C Sistematik xətaya xüsusi effektlər, Bi. Sistematik xəta alətin dəqiqliyi ilə məkan fərqinin bir kombinasiyasıdır. Məsələn, əgər ± 0,4 F -ə kalibrlənən birRTD – dən qaz turbini daxilindəki hava temperaturunu ölçmək üçün istifadə olunarsa, qeyri məlum məkan fərqinə görə sistematik xəta XF kimi “mühakimə oluna” bilər. Yalnız bir RTD ilə, onun isti və ya soyuq buxarda yerləşdirilməsi məlum ola bilməz, bu zaman orta hesabdan X dərəcəli fərqlər ola bilər. Lakin doqquz RTD – dən istifadə olunarsa, xəta iki yolla azaldılır. Birincisi, doqquz RTD məkan fərqinə bəzi anlayışları təmin edir, ikincisi burada doqquz dəfə artıq alətlər vardır. Həm məkan həm də təsadüfi xətalar əlavə olunmuş RTD lər ilə azaldılmalıdır.

7.2.1.2 Təsadüfi xətalar, 2Si. Təsadüfi xətalar standart yayınma və ya təkrarlılıq qabiliyyətinə görə eynidir yəni, bu orta rəqəm ətrafında genişlənməni təqdim edir. Bu ölçü sisteminin təkrar olunma qabiliyyətinin olmamasına görədir. Verilən parametri ölçmək üçün istifadə olunan alətlərin sayını artırmaqla və götürülən məlumatların sayını artırmaqla bunu azaltmaq mümkündür. Təsadüfi xətalar bu sınaqdan əvvəlki analizlərdə qiymətləndirilir və sınaqdan sonrakı analizdə hesablanır. Sınaqdan əvvəl analiz üçün, əvvəlki təcrübədən olan qiymətlərdən istifadə olunmalıdır.

7.2.1.2 A Təsadüfi xətaların hesablanması, 2Si. Təsadüfi xəta 2Si kimi bütün ASME kodları ilə standartlaşdırılmışdır və 95 % əminlik səviyyəsini əks etdirir. Qeyd edək ki, təsadüfi xata hər zaman əlaqədar olmur və hər zaman alətlərin sayını artırmaqla azaldıla bilər. Təsadüfi xətaların hesablanması üçün aşağıda qeyd olunan hər bir metoda alətlərin sayının kvadrat kökünə bölmə daxildir.

7.2.1.2 B Əminlik intervalı. 7. 2.1.2.B şəkili ± 2 standart yayınma kimi 95% əminlik intervalını təsvir edir (qeyri sistematik xətalar üçün).

7.2.1.2. C Si - nin hesablanma metodu. Si standart yayınma vasitəsinə bərabərdir, hansı ki, standart yayınmadır (STDEV) (bir çox elmi hesablayıcılarda və cədvəllərdə yararlıdır), Ni – nin kvadrat kökünə bölünür və aşağıdakı düsturla hesablanır:

N = məlumatların sayı;

Xk = fərdi ölçü qiyməti;

7.2.1.3 Ümumi xəta üçün Bi və Si birləşməsi. Ölçülən hər bir parametr üçün UTi ümumi xəta sistematik və təsadüfi komponentlərin ümumi kök kvadratından (RSS) hesablanır:

UTi = i ölçüsü üçün ümumi təsadüfi və sistematik xəta;

Bi = i ölçüsü üçün sistematik xəta;

2Si = i ölçüsü üçün təsadüfi xəta;

Qeyd: “İ” fərdi aləti deyil, ölçülən bir qiyməti təqdim edir. Məsələn, ətraf hava temperaturunu müəyyən etmək üçün nə qədər alətdən istifadə olunmasına baxmayaraq, ətraf hava temperaturu üçün yalnız bir Bi vardır.

PTC 19.1 tövsiyə edir ki, 7 – 2.2 tənliyi aşağıdakı formada yazılsın

Burada 2 vurğu həm nadir həm də sistematik xətalar üçün sərbəstlik dərəcələrinə müvafiq tələbənin t qiymətidir. Daha çox tətbiq sahələri üçün, sərbəstliyin dərəcələri kifayət qədər geniş olmalıdır (30 – dan çox), belə ki, 95 % məxfi interval üçün t, 2 kimi götürülə bilər. Əlavə müzakirələr üçün PTC 19.1 - ə baxın.

7.2.1.4 Dəqiqlik və ya təsir əmsalları, θi. Hər bir iş parametri və ya fərqin arzuolunan nəticəyə bəzi təsiri vardır; bu qarşılıqlı əlaqə dəqiqlik və ya təsir əmsalı adlanır. Bir çox dəqiqliklər hər bir qaz turbininin dizaynı üçün vahiddir və istehsalçı tərəfindən təmin olunur. Dəqiqlik əmsalları ümumilikdə aparılan sınaq şəraitlərində əyri korreksiyaların əyilməsinə bərabərdir. Sınaqdan öncəki analizdə, normal şəraitdə əyridən və ya məlum olduğu kimi sınaq zamanı nəzərdə tutulan mühitdə istifadə edin. Sınaqdan sonrakı analizdə, sınaq mühitindəki əyridən istifadə edin. Dəqiqlik düzəldilmiş nəticəyə % \ vahid və ya %\% müvafiq qaydada faiz təsiridir.

7.2.1.5 Ölçü xətalarının nəticənin xətalarına birləşdirilməsi. Nəticənin xətaları, UR hər bir parametr üçün dəqiqlik əmsalı θi- yə vurulan hər bir ölçünün xətalarının RSS qiymətidir.

Alternativ tənlik düsturları aşağıdakı kimidir:

UR = nəticənin xətası (məsələn düzəldilmiş nəticənin xətası);

Ɵi = i ölçüsü üçün həssaslıq əmsalı;

Bi = sistematik xəta;

Si = mahiyyətdən standart yayınma;

UTi = i ölçüsü üçün ümumiləşdirilmiş sistematik və təsadüfi xəta;

7.2.1.6 Sınaq limiti daxilində nəzarət parametrlərinin xətası.

Hesablamalara yalnız qeyd olunan normal şəraitlər üçün olan sınaq nəticələrinə uyğun olması vacib olan ölçülər və onlarla bağlı fiziki Ɵi qiymətlər daxildir. Daxili nəzarət fərqləri (məsələn, kompressor boşaltma təzyiqi və ya çıxış temperaturu) ümumilikdə hasilat və ya istilik norması üçün xəta analizinin bir hissəsi deyil.

7.2.1.7 Sınaqdan sonrakı xəta analizləri. Məlumatlar qəfil dəyişikliklər və əlavələr üçün nəzərdə tutulmalı və yoxlanılmalıdır. Sınaqdan əvvəl analizlərdə fərziyyələri yerləşdirmək üçün sınaqdan sonra analiz aparılmalıdır. Xüsusi olaraq, təsadüfi xətalar bu zaman hesablanmalı və əlavə olunmalıdır. Eyni zamanda, fiziki qiymətlər sınaq qiymətlərində yenidən hesablana bilər (digər sözlə desək, əyri düzəlişlərinin müvafiq hissəsində enişlərdən istifadə oluna bilər).

7.3 Qurğunun hasilati və termiki effektivlik

7.3.1 Xətanın hesablanma məntiqi. 3.6 bəndində qeyd olunan üç mərhələli proses sınaqdan əvvəl və sınaqdan sonra xətaların müəyyən olunması üçün tövsiyə olunur. Birincisi, sınaqdan əvvəl analiz üçün, xəta limiti 4.1 cədvəlində olan hər bir parametr və ya fərq üçün standartın limitlərinə əsasən hesablanır. Bu ilk xəta üçün tələb olunan məlumatlar enerji ölçüsü (elektrik və ya mexaniki), yanacağın növü, təchizat dairəsi (bu halda su inyeksiyası və hava çıxışı daxildir) və yoxlanılan turbinin normal şəraitində fiziki qiymətləridir. Bunlar 7.3.1.A cədvəlinə uyğun formatda cədvələ salınmalıdır. Bu hesablama standart limitinə istinad edəcək xüsusi standart sınaği üçün icazə verilən maksimum sınaq xətalarına imkan verir. İkinci addım sınaq üçün istifadə olunması nəzərdə tutulan alətlərin qiymətləndirilməsidir. Tərəflər sınaqdan sonrakı xətanın standart limitinə uyğunlaşmasını təmin etmək məqsədilə standartın icazə verdiyi xətaları genişləndirməyə cəhd etməlidirlər. Müvafiq olaraq, 7.3.1 B cədvəli seçilmiş alətlərə, onların kalibr səviyyələrinə və tərəflərin təcrübəsinə əsaslanan hər bir parametr üçün ən yaxşı qiymətlərdən istifadə edərək hazırlanır.

Cədvəl 7 – 3.1.A Addım 1: Sınaqdan əvvəlki xətanın hesablanması, Kod limiti

Qeyd: (1) Bu fiziki qiymətlər bu nümunə üçün nəzərdə tutulur. Hər bir sınaq yoxlanılmış turbin xüsusiyyətlərindən asılı olaraq öz xüsusi dəstinə malik olacaq

Cədvəl 7. 3.1B Addım 2: Sınaqdan əvvəl Planlaşdırılmış xətaların qiymətləri

Qeyd: (1) Bu qiymətlər yalnız nümunə üçün nəzərdə tutulub (7.3.1.a cədvəlindəki qeyd (1)-ə baxın

Cədvəl 7 – 3.1. C Addım 3: Sınaqdan sonrakı xətanın hesablanması

Cədvəl 7 – 3.1-in davamı

(1) Bu qiymətlər yalnız bu nümunə üçün nəzərdə tutulur ( 7 – 3.1 A cədvəlindəki qeyd (1) - ə baxın).

(2) % Vi üçün xətanın faktiki hesablanması üçün 7 – 3.3.2.3. cədvəlinə baxın.

Qeyd edək ki, elektrik enerjisi və yanacaq kütləsinin axın ölçüləri onların fərdi ölçülərinə görə müəyyən olunmuşdur, belə ki, nəticələr 4.1 cədvəlindəki qiymətlər daxilindədir.

Üçüncü addım, sınaqdan sonrakı xətaların sınaqından sonra hesablanmasıdır. Bu, istifadə olunan aktual alətlər, məlumatlardan hesablanan təsadüfi xətalar və sınaq şəraitində fiziki qiymətlər üçün olan qiymətləri əks etdirir. Əgər sınaqdan sonrakı xəta, standartın limit xətalarını keçmirsə, xəta nöqtəsindən sınaq uğurlu hesab olunacaq. 7.3.1 C cədvəli sınaqdan sonrakı vəziyyət üçün bir hesablama nümunəsidir. Bu onu göstərir ki, bütün nəticələr standart limiti daxilindədir.

7. 3.2 Xətaların hesablanması

7.1.4 tənliyində göstərildiyi kimi, enerji hasilatında və termiki effektivlikdə olan xətalar fiziki əmsalına vurulan hər bir parametrin RSS xəta qiymətinə bərabərdir. Hesablamalara sınaq nöqtəsinin nəticələrini qeyd olunan normal şəraitlərə uyğunlaşdırmaq üçün vacib olan Ɵ qiymətləri və ölçülər daxildir.

Hesablama proseduru aşağıdakı kimidir:

(a) Sistematik Bi və nadir komponentlər 2Si-lə müəyyən olunur;

(b) Ɵ fiziki qiymət tənlik fərqindən və ya sınaq turbini üçün istehsalçının təchiz etdiyi məlumatlardan hesablanır;

(c) Hər bir Bi və 2Si Ɵ- yə vurulur və Ui faktorunu verməklə, kvadrata çevrilir. Bütün Ui faktorları ümumiləşdirilir və sınağın xətasını müəyyən etmək üçün kvadrat kök götürülür;

(d) Əlaqədar parametrlər üçün bu əlavə şərtlər hesablanır;

(e) Qaz turbini sınaqları normal qaydada daxili temperatur və təzyiqin qeyd olunan şəraitlərində aparıla bilməz və sınağın nəticələri qeyd olunan normal şəraitlərə uyğunlaşdırılmalıdır. Nizamlanmış enerji xətaları ölçülən enerji xətaları ilə eyni tərzdə əldə olunur və kompressorun daxili temperaturu, barometrik təzyiqi, xüsusi rütubət və tələb olunan digər amillərin əlavə olunmuş parametrləri üçün xətalar və fiziki qiymətlər nəzərə alınır. 7.3.1.A cədvəli üçün, fərz olunur ki, su inyeksiyası və hava çıxışında olan axınlar sınaq mühitində zəmanətli səviyyəyə uyğunlaşdırılmalıdır;

(f) İstilik norması enerjiyə bölünən istilik göstəricisinə bərabərdir. İstilik normasına və yuxarıda qeyd olunan prosesə təsir edən hər parametrlərin fiziki qiymətlərini təyin etməklə nizamlanmiş istilik normasının xətaları eyni qaydada əldə olunur;

7.3.3 Hesablama nümunəsi

Nümunə xətanın hesablama prosedurunu təsvir edir. 7.3.1.A cədvəli istifadə olunması nəzərdə tutulan alətlər və sınaq altında xüsusi turbin üçün sınağın nəticələrini əldə etmək üçün vacib olan parametrləri cədvələ salır. Bu hava çıxışı və su inyeksiyası ilə qaz yanacaq turbinidir (və 5 – ci bölmə və A əlavəsində olan eyni işə əsaslanır). 4.1 cədvəlində olan ölçü xətalarının limiti hər biri üçün qeydə alınır. (Nəzərə alın ki, hesablama nümunəsi üzrə iş və fiziki qiymətlər eynidir; reallıqda demək olar ki, sınaqdan sonrakı saylar fərqli olur).

Sonra isə 7.3.1.B cədvəli istifadə olunmalı xüsusi alətlərə əsaslanan nadir və sistematik xətaların nəzərdə tutulan və ya təxmin edilən qiymətləri ilə tamamlanır. Bəzi hallarda təsadüfi xəta sıfır kimi götürülür, bu zaman parametr vahid qiymət və ya hesablama (məs. çıxış axın əmsalı) və yaxud təyin olunmuş bir faktordur (məs. VT və CT qiymətləri).

Üç ən vacib hesablama aşağıdakı bəndlərdə təfsilatı ilə verilmişdir.

7.3.3.1 enerji. Üç vatt saat sayğac metodu ilə ümumi enerji üç fazalı ölçülərin xülasəsidir.

P1, P2 və P3 demək olar ki, bərabərdir, buna görə də natamam törəmələr (normallaşdırılmış) Ɵ = 1 \ 3 olacaq. Kalibrlənmiş vatt saat sayğacları və VT – lər və 0,3% sinif CT-lər üçün, xətanın sistematik komponentləri bu hədləri keçməməlidir:

7.2.1.1 – də müzakirə olunduğu kimi, demək olar ki, bu parametrlər əlaqəlidir, belə ki onlar çox güman ki, öz mənbəyini eyni yerdən götürür və eyni standarta qarşı öz məkanlarında kalibrlənirlər (PTC 19.1 – də əlaqəsi üçün növbəti müzakirələrə baxın). Bununla yanaşı, enerjinin ümumi sistematik xətası aşağıdakı kimidir:

Ɵ1 Bp1 = fiziki qiymət (1 \ 3) x enerji sayğacının sistematik xətası

2Ɵ1Ɵ2Bp12 = enerji sayğacı üçün əlaqə müddəti

Ɵ1Bct1 = fiziki qiyməti x cərəyan tfr. Xəta və s.

Burada, hesab Bgp = 0,206% göstərməlidir. Göstərmək olar ki, bu fərdi xətaların RSS qiyməti ilə eynidir: 0,1, 0,1 və 0,15. Əgər sayğaclar və \ və ya transformatorlar əlaqəli deyilsə, Bgp 0,206% - dən az olacaq, belə ki, müvafiq 2 ƟƟB ifadələri azaldılacaq.

5 – ci bölmədəki nizamlanmış enerji hasilatında xətanı qiymətləndirmək üçün:

Əgər əlavə enerji ümumi 1,5 % -dirsə, Ɵaux = 0,015 –dirsə, təmiz enerji üçün Pnet = Pmeas – Paux.

5 – ci bölmədəki nizamlanmış enerji hasilatında xətanı qiymətləndirmək üçün:

Qeyd: Bu tənliyin forması istehsalçının nizamlama prosesi üçün olan metodundan asılıdır.

∆ nisbi olaraq kiçik olduğuna görə və az xətaya malik olma zərurətinə görə, onlar bu analizdə nəzərdə tutulmayacaq.

Alfa ifadələrinin özləri heç bir xətaya malik deyillər, belə ki, onlar birbaşa hər biri olaraq istehsalçının nizamlama əyriləri və ya məlumatlarından götürülür. Buna baxmayaraq ölçülmüş fərqdən və ya xətaya malik parametrdən asılıdır. Dəyişdirilmiş enerjinin daxili temperatur, rütubət, hava çıxışı və su inyeksiyası ilə qarşılıqlı əlaqələri hər bir turbin modeli üçün xüsusidir və adətən 7.3.1.B – də göstərildiyi kimi fərqdə olan dəyişikliyə görə % enerji formasında təmin olunur. Normallaşdırılmış qiymətlər xəta hesablamalarında istifadə olunmalı Ɵ fiziki qiymətlərə çevrilir.

7.3.3.2. İstilik göstəricisi. Qaz yanacağı üçün, xəta üzrə ən təsiredici vasitə tərkibin analizidir. Bu molekulyar çəkiyə (MW), istilik qiymətinə (HV) və sıxılma qabiliyyətinə (Z) təsir edir. İlk ikisi mol və ya çəki hissəciyinin xülasəsidir və hər bir tərkib üçün qiymət və Z AGA 8 –dən müəyyən olunur. ASTM D 1945 - ə müvafiq olaraq xromatoqraf tərəfindən hər bir analiz üçün, bütün tərkib hissələri ölçülür və faizlər ümumiləşdirilir. Əgər məbləğ dəqiq olaraq 100% deyilsə, faizlər 100% - ə kimi normallaşdırılır (orijinal analiz ümumilikdə 1 – 100 % çərçivəsində olmalıdır).

Xəta hesablamaları belə bir faktla tamamlanır ki, tərkibin analizlərinin nəticələri müxtəlif yerlərdə peyda olur. Çıxış sayğac hissəsi ilə axın ölçüsü və xromatoqraf ilə qaz analizləri üçün, üç qrup hesablanır:

(a) Yanacaq tərkib analizlərinə yönələn bəndlər;

(b) Çıxış tənliyindən qalan bəndlər;

Qeyd etmək lazımdır ki, burada heç bir nisbət yoxdur; nisbət parametrlərə deyil, xətalara tətbiq olunur.

7.3.3.2.1 Yanacaq tərkibi. Xromatoqraf həcm faizlərini təmin etməlidir. Əgər yanacaq nümunələrindən mühüm məlumatlar yararlı deyilsə, xətalar ASTM D 1945 – də verilən təkrarlıq \ təkrar istehsal qabiliyyəti ilə əlaqədar ola bilər.

0.1 – dən 1,0 –a kimi

1.0 – dan 5,0 – a kimi

5.0 – dan 10 - a kimi

Təkrarlıq \ təkrar istehsal sayı dəqiqdir və həcm faizi deyil. Bu nümunə üçün sistematik xətalar sərbəst halda yuxarıda qeyd olunan qaydada götürülmüşdür. Standart sınaği üçün bu yanacaq qaz və laboratoriyalar ilə olan təcrübəyə, istifadə olunan laboratoriyaların sayına və yoxlanılan nümunələrin sayına əsaslanan bir rəy olacaq. Təsadüfi xəta ilkin təcrübəyə əsasən nəzərdə tutulur.

Qaz yanacağında olan Vi tərkib hissəsinin faizi, kütləvi axın və istilik qiyməti (LHV) və istilik göstəricisi Hİ üçün tələb olunan sıxlıq qiymətlərinə (molekulyar vt. MW və kompressor qabiliyyəti Z) təsir edir. Əsas tənliklər bunlardır:

Sıxlıq p = P * MW \ Z * T * R

MW = Ʃ (Vi * MW i), Vi = % tərkib hissənin həcmi ilə

Çıxış tənliyindən olan kütləvi axın Mf √p – ya proporsionaldır.

Burada İ hər bir tərkib hissəsinin qiymətidir, C1 –dən Cn - ə kimi ümumiləşdirilir (əlavə olaraq əgər MW üçün ətalət varsa).

Zəncir qaydasından istifadə edərək:

Cədvəl 7 – 3.3.2.2 Çıxış faktorlarının xətaları

Çıxış faktorlarının xətası Uof KVDK 0,35046612

Cədvəl 7. 3.3.2.3. İstilik göstəricisinin xətası

Addım 1: Fiziki əmsalı tapın

Addım 2: Vi və Z üçün xətanı hesablayın.

Addım 3: İstilik göstəricisinin xətası =

7. 3.3.2.1. cədvəlindən 0.122827

İstilik göstəricisinin xətası KVDR 0,395087

Sonra isə δHI \ δVi = V i (5 (MWi \ MW – δZ \ δVi \ Z) + MWi * LHVi \ MW * LHV), bu zaman fərq Vi \ (Mf * LHV) – yə vurmaqla normallaşdırılır.

HI üzrə hər bir tərkib hissəsinə təsir indi bu tənlikdən müəyyən oluna bilər.

7.3.3.2.2 çıxış tənliyi. Kalibrlənmiş çıxış ilə, tənlik aşağıdakı kimidir (PTC

19.5 – dən və 5 – ci bölmədən):

Kalibrlənmiş sayğac bölməsi üçün, d, D diametrində və ya β diametr nisbətində heç bir xəta olmamalıdır. Sıxlıq P * MW \ (T* 10.73*Z) - dir və MW yuxarıda qeyd olunur. Bu ∆P, P, T, C, Z və ε – ni tərk edir. Genişlənmə faktoru ε = 1 – (.41 +.35 β) (∆P \ Npk); xüsusi istilik norması k Cp \ Cp – 1,986 \ MW) – dir. Cp xətası nəzərə alınmayacaq. Z üçün, yanacaq tərkibinə baxmayaraq, sistematik xətanın vahid qiyməti nəzərə alınmışdır, belə ki, bunun AGA 8 qiymətinə enməsinə praktiki deyildir.

Fiziki qiymətlər tənlik fərqləri ilə müəyyən olunur, aşağıdakı normallaşdırılmış qiymətlərə səbəb olur:

Bu hal üçün € effektləri nəzərə alınmaya bilər, lakin təsvir məqsədilə göstəriləcək. Ε üçün təsadüfi xəta √Σ (2Sxiθi) -dən hesablana bilər. İstilik xətasına çıxış faktor qrupunun təsiri 7 – 3.3.2.2 cədvəlində göstərilir.

Bu nümunə üçün, nəzərə alınmalı olan yeganə digər parametr fiziki istilikdir. Bu nizamlama olduqca kiçikdir və onun xətası nəzərə alınmamışdır. Daha yüksək yanacaq temperaturları üçün bu daxil edilməlidir.

7.3.3.2.3. İstilik göstəricisi. İstilik göstəricisində olan xəta 7.3.3.2.3 cədvəlində göstərildiyi kimi hesablanır. ASTM 3588 - ə müvafiq olaraq, molekulyar çəki üçün cədvəl qiymətlərində olan xətalar, istilik qiyməti də kompressorluq qabiliyyəti tərkib xətası ilə olan fərqdə çox kiçikdir və bu nəzərə alınmaya bilər. Bu nümunə üçün, MW və LHV xətaları nəzərə alınmamışdır; təsvir məqsədilə, Z – də olan xəta aşağıdakı qaydada daxil olunmuşdur:

Z üçün fiziki qiymətlər aşağıdakı kimidir:

normallaşdırılan zaman = Ɵ

Və Uz = (Bz * Ɵz), burada Z üçün heç təsadüfi xəta yoxdur.

Bu nümunə üçün istilik göstəricisi üzrə xəta 0,40 % - dir. Nəticə çıxış parametrlərinin ümumi effekti ilə yanaşı tərkib hissələrinin xətası üçün fərziyyələrə görə xüsusi həssasdır. Alətlərin diqqətlə seçilməsi və yanacaq analizində əminlik müvafiq sınaq xətasının əldə olunması üçün vacibdir.

7.3.3.3 Daxili temperatur. Dəyişdirilmiş enerjinin əldə olunması üçün ən vacib parametr adətən kompressorun daxili temperaturudur. PTC 22 tələb edir ki, ümumi xəta 1F – dən böyük olmasın. Nümunə tərəflərin bu limitin keçilmədiyi barəsində özlərini necə əmin etdiklərini göstərir.

Sınaqdan əvvəl aşağıdakı məlumatlar daxili filter binasında yerləşdirilən 4 RTD- lərdən toplandı.

Sx sınaq zamanı götürülən 30 məlumatdan standart meyletmədir, DAS – dan əldə olunub və STDEV dörd temperaturun standart meyletmədir. PTC 19.1 -ə baxsaq, hər şeydən əvvəl orta temperaturdan standart meyletmə hesablanır:

Ɵ = hər bir RTD üçün fiziki qiymət = 0,25

STavg = 0,071 və ümumi xətanın təsadüfi komponentidir.

Məkan əyriliyi Ss = 2STDEV \ √N kimi qiymətləndirilə bilər ki bu da 0,9345 – dir. Əgər RTD 0,25 məlumat qarışıqlığına malikdirsə, bu halda ümumi mailik B 0,25 və 0,9345 və ya 0,967 RSS qiymətləridir. Bu RTD -lərin əlaqədə olduğunu nəzərdə tutur.

Ümumi xətanın dərəcələri.

Baxmayaraq ki bu 1 dərəcə limiti daxilindədir, tərəflər dörd RTD arasındakı düzgün geniş yayılmanı və eyni zamanda geniş Sx qiymətlərini qeydə almalıdırlar. Tövsiyə olunan təcrübə burada ya dörd RTD – ni səsboğucuların yaxşı qarışdırılmış ərazi axınına doğru yerləşdirilməsi ya da ən azı daha dörd əlavə RTD –nin bu ölçüyə əlavə etməkdir.

Eynilə, digər xətalar fərdi effektlərin RSS ilə hesablanır. 7.3.1 C cədvəlində göstərilən sınaqdan sonrakı tələb olunan xəta sınaqda istifadə olunan alətlərdən aktual sistematik qiymətləri və məlumatlardan hesablanan təsadüfi qiymətləri əks etdirir. Bütün nəticələr Standart Limitlərindən daha azdır.

7.3.5 Sınaqların vahidliyi

Bu sadə hesablamada olan xətalar nəzərdə tutulan sistematik və təsadüfi xətalara və hassaslıqlara əsaslanır. Dəyişdirilmiş enerjidə və cədvəllərdə göstərilmiş effektivlikdə olan (xüsusi istilik sərfi) xətalar yalnız fərz olunan xətalar ilə instrumentlərdən istifadə edərək, nəzərdə tutulan həssaslıqlar ilə turbin üzrə standart sınağını yerinə yetirən zaman əldə oluna bilən səviyyələrin göstəricisidir. 3.6.5 bəndində göstərildiyi kimi, hər bir sınaq həssaslıqdan, təchizat dairəsindən, istifadə olunan yanacaqdan, instrumentdən, yük qurğusunun növündən və s. asılı olaraq öz şəxsi xəta qiymətlərinə malik olacaq. Vacib məqamdır ki, bu fərqlər cədvəli (7 – 3.1. A cədvəli) sınaqdan əvvəl yaradılsın, belə ki, Standart sınağının keyfiyyətini əks etdirəcək lazımi xəta səviyyəsini müəyyən oluna bilər.

7. 3.6 Bəzi modul sınaqları

Bəzi eyni modelə və normaya malik olan modul qaz turbinindən ibarət olan enerji bloku üçün xəta diqqətlə hesablanmalıdır. Bu hal üçün, blok enerjisi aşağıdakı kimidir:

Burada, n = vahidlərin sayı

Əgər vahidlər enerjidə bərabərdirsə və istifadə olunan alətlər arasında heç bir əlaqə yoxdursa, fiziki qiymət Ɵ = δPblok \ δP = 1 \ n, və xəta Upblock = (Ʃ (ƟUi))= Ui\√n. Buna baxmayaraq demək olar ki, VTlər, CTlər və enerji sayğacları eyni mənbədəndir, belə ki, bunlar yanacaq xüsusiyyətləri, axın sayğacları və digər alətlər ola bilər. Bütün 2ƟƟB ifadələri əlavə olunan zaman, bu qarşılıqlı əlaqələr Ui – dəki qiymətə yanaşması üçün Upblock – un sistematik komponentini hazırlamağa meyllidir. 7.3.1 C cədvəli ilə eyni analiz əlaqəli və əlaqəsiz ölçülərə ayrılan və sistematik xətai əldə etmək üçün kök ümumi kvadrat ilə nəticələri ümumiləşdirən blok üçün həyata keçirilə bilər. Təsadüfi komponent √ Ʃ (2Sxi \ n) -ə bərabər olacaq.

7.3.7 Təkrar Sınaqlar

Təkrar sınaqlar aparılarsa və yekun işə nail olmaq üçün ortaq məxrəc alınarsa, xətanın təsadüfi komponenti aparılan sınaqların sayını kvadrat kökə bölməklə azaldılır. Sistematik komponentə təsir göstərilmir. 7.3.1.2. cədvəlindəki nümunə üçün, təsadüfin komponentlər çox kiçikdir və daha çox aparılan sınaqlarda xəta nöqtəsindən əldə olunmalıdır. Müqayisəli sınaq üçün (aşağıya baxın), təkrar sınaqlara görə bir üstünlük ola bilər.

7. 4 Müqayisəli sınaqların xətaları

Qaz turbin sınaqlarını aparan zaman modifikasiyadan əvvəl və sonra və iki sınağın nəticələri arasında faiz parametri fərqli olan zaman, fərqin xətaları hesablanmalıdır. Əsas tənlik isə belədir:

Burada B sistematik (əlaqəli) komponentdir, S isə təsadüfi komponentdir. Bu halda xüsusi faiz Bd – dir. PTC 19.1 və Coleman et al. (1995) – dən fərq üçün Bd aşağıdakı qaydada müəyyən olunur

Burada Ɵ = parametrlərdən əvvəl (b hərifi) və sonra (a hərifi) olması ilə əlaqədar D fərqinin qismən yayınması (7.4.2.) tənliyində üçüncü ifadə hər iki sınaq üçün istifadə olunan alət üçün qiymətləndirilməli olan əlaqə ifadəsidir.

Dəyişdirilmiş D = Pca – P cb enerjidə fərq üçün, Pca və P cb ölçülmüş enerjinin və 5 – ci bölmədə göstərildiyi kimi ölçülən məlumatların qeyd olunan şəraitlərə nizamlanması üçün tələb olunan düzəliş faktorları və ölçülmüş enerjinin funksiyalarıdır. Hissəli yayınmalar Ɵa və Ɵb dəyişdirilmiş enerji tənliyində ifadələrin hər biri üçün müəyyən olunmalıdır.

7.4.2 B qiymətləridə azalma

Ümumilikdə, analiz göstərməlidir ki, Bd tək sınaq üçün B –dən az olmamalıdır, lakin fiziki qiymətlərdən əvvəl və sonra olan fərqə görə heç vaxt sıfır olmayacaq. Azaldılmış qiymət belə bir faktdan irəli gəlir ki, 7.4.2. tənliyindəki üçüncü ifadə mənfi olacaq, belə ki, P cb ilə bağlı qismən törəmələr D mənfidir. Əgər alət dəyişdirilərsə və ya sınaqlar arasında fərqli bir standarta əsasən kalibrlənərsə, bu bir daha qarşılıqlı təsirdə olmur və üçüncü ifadə bu qarşılıqlı təsiri olmayan parametrlər üçün yaranır.

Əgər fərqdən başqa enerji nisbəti (Pca \ Pcb) arzu olunarsa, B qiymətlərində də eyni zamanda azalma yaranır, bir daha fərz edək ki, alətdəyişdirilmir.

7.4.3 Təkrar sınaq üstünlükləri

S-in qiymətlərini minimuma endirmək üçün, əvvəl və sonra təkrar sınaqları aparmaq faydalı ola bilər. S bundan sonra üsulun standart meyletməsinə çevrilir.

7.4.4 Fərq üçün sadə hesablama

İki sınaq arasındakı fərq üçün xətaları müəyyən etmək üçün təfsilatlı sadə hesablamalar burada təmin olunur. Bu hesablamalar fərqli ifadələri hesablamaq üçün meyletmələrin və cədvəllərin müəyyən olunmasına diqqət tələb edir, belə ki, kiçik sayların fərqləri adətən yaranır.

7.4.4.1 Enerji. Bu nümunə hasilatı artırmaq və nəzarətləri yeniləmək üçün dəyişdirilən qaz turbinin sınağından əvvəl və sonra üçün nəzərdə tutulur. Orijinal turbin heç bir məlumat əldə etmə bacarığı olmadan köhnə, qeyri elektrik nəzarət sisteminə malikdir, belə ki sınaqdan əvvəl mexaniki oxunma tələb olunur (Tərəflər sınaqdan öncəki sərfi minimuma endirmək istəyir, lakin yenə də sistematik xətada potensial azalmanın üstünlüyünə nail olmaq niyyətindədirlər). Sınaqdan əvvəlki xəta analizi onların nəyə ehtiyacları olduğunu aşkar etməlidir. 5 – ci Bölməyə baxsaq, dəyişdirilmiş enerji belədir:

Burada, Pm ölçülmüş enerjidir və α ifadələri bunu qeyd olunan iş şəraitlərinə düzəltmək üçün olan faktorlardır. Bu bölmənin 7.2 bölməsindən, dəyişdirilmiş enerji xətaları hər bir fiziki qiymətin RSS qiymətidir. Bu nümunə üçün, yalnız ölçülmüş enerji, daxili temperatur və barometrik təzyiqin tətbiq olunması fərz olunur. Burada bu nümunə üçün (7-4.3.) tənliyi aşağıdakı qaydada azaldılır

Təsəvvür edin ki, tərəflər eyni enerji ölçüsündən, barometrik təzyiq alətindən fərqli daxili temperatur qurğularından istifadə etməyi planlaşdırır, lakin quğunun girəcəyində temperatur müxtəlifdir. Fasilə zamanı dəyişikliyə nəzarətin bir hissəsi kimi, dörd daxili temperatur RTD kanalda quraşdırılmalıdır. Xəta komponentləri üçün qiymətlər aşağıdakı kimidir:

Həm enerji, həm də barometr üçün əlaqə mövcuddur, belə ki fərq üçün Bd (normallaşdırılmış) aşağıdakı kimi olacaq:

0,15% vatmetr və iki 0,3% sinifə malik transformator instrumentləri üçün, Bpm belə olacaq:

7.4.1 tənliyindən istifadə edərək, ümumi xətanın hesablanmasına davam etsək:

7-4.4.1 cədvəlində göstərildiyi kimi, fərq üçün Bd \ D sistematik xəta 1,30% - dir, yalnız daxili temperatur şəraiti imkan verəndə çox kiçik olur.

Si – dən əvvəl və sonra Sd = RSS, hansı ki, 0.87 % - dir (95% əminlik üçün 2Sd üçün 1,73%), beləliklə Ud = 2,18%. Bu 25 kV – dır, hansı ki, 1150 kV nəzərdə tutulan fərq ilə müqayisədə çox kiçikdir. Beləliklə, sınaqdan əvvəl çox zəif daxili temperatur ölçüsünə baxmayaraq, fərq üçün təmiz xəta mümkündür.

Bu standartda modul sınaği üçün qeyd olunduğu kimi, fiziki qiymətləri faktiki qiymətlərinin, təsadüfi Si komponentlərinin müəyyən olunması və həyata keçirilən sınağın keyfiyyətini təmin etmək üçün analiz vacibdir.

Cədvəl 7 – 4.4.1. Müqayisəli sınağın xəta nümunəsi

7.4.4.2 İstilik norması. Təsəvvür edin ki, yanacaqdan əvvəl kütləvi axın mövcud turbin sayğacı ilə təzyiq və temperatur zondları ilə ölçüləcək. Fasilə zamanı, kalibrlənməyən çıxış sayğac bölməsi eyni P və T zondları ilə quraşdırılmalıdır. İstilik qiyməti və tərkibin müəyyən olunması üçün yanacaq nümunələri eyni laboratoriyaya göndərilir. Beləliklə ölçülən enerji ilə yanaşı sıxlıq və istilik qiyməti üçün nisbət mövcuddur. Çıxış sayğacı üçün kütləvi axın 7.3 bəndində olan tənliyə görədir və turbin sayğacı üçün isə pF \ k – dır, burada F tezlik hesabı, k isə kalibr kəmiyyətidir.

Δ HR = HRb – Hra istilik normasında olan artım maraq dairəsindədir, hansı ki, bunun 2,5% olması nəzərdə tutulur. Sistematik xəta olan Bd –nin hesablanması aşağıdakı kimidir.

Xətalar və həssaslıqlar aşağıdakı kimidir:

Turbin sayğacının tezliyi

Əvvəlcə bütün münasib (θB) ifadələr kvadrata çevrilir və əlavə olunur. Nəzərə alın ki, d və D diametrləri üçün xətalar daxil edilir və bu kalibrlənməmiş çıxış sektoru sayılır. Genişlənmə faktoru və sıxılma qabiliyyəti üçün daha kiçik xətalar nəzərə alınmamışdır.

Eyni zamanda LHV (aşağı gərginlik gücü) və enerji üçün nisbət mövcuddur:

Kvadrat ifadələri (θB) daxil edin

Bu hətta təsadüfi xətaları nəzərə almadan istilik normasında nəzərdə tutulan artımın yarısından çoxdur. Burada əhəmiyyətli müqavilə nəticələrinin ola bilmə ehtimalını nəzərə alaraq, tərəflər çıxış sayğac seksiyasını ilk olaraq quraşdırmaq razılığına gəlməlidirlər. Sonra isə hər bir şey əlaqələndirilməli və Bd sıfıra yaxınlaşdırılmalıdır. (Bu hal üçün, dəyişdirilmiş istilik normasında xətalardan imtina olunur, belə ki, yalnız müvafiq düzəliş faktoru, daxili temperatur çox kiçik effektə malikdir.)

7.5 İstilik balansından axın xətalarının hesablanması

7.5.1 İstilik balansı

Qaz turbininin istilik balansından hava axını, çıxan axın və \ və ya çıxan enerji müəyyən olunan zaman, nəticənin xətası istilik balansının tənliyindən və tənliyin qismən fərqi üzrə əldə olunan həssaslıqlara əsasən hesablana bilər. Məsələn, əgər çıxan axın arzuolunan nəticədirsə, istilik balansının tənliyi (5.2.2. bəndindən)

7.2. bəndindən qaz yanacağı üçün, mfuel * LHV = İstilik əmsalı və ya Qfuel

Hər bir fərqə görə qismən yayınmalar müəyyən olunur. Normallaşdırılmış və ya nisbi həssaslıqlar daha faydalıdır, belə ki, xətalar adətən ölçülən parametrin faizi kimi ifadə olunur. Məsələn:

Eynilə, qalan normallaşdırılmış natamam qiymətlər belədir:

Nəzərə alın ki, bu həssaslıqlar turbin sınağı ilə bağlı olan həssaslıqdan əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir, belə ki, istilik balansının tənliyi çıxan temperaturu və istilik göstəricisini ciddi vurğulayır.

Normallaşdırılmış natamam meyletmələri qiymətləndirmək üçün, qaz turbini üçün iş və ya norma məlumatları yararlı olmalıdır. Məsələn, nümunə hesablamasından olan məlumatlardan istifadə olunacaq:

Milyon Btu \ st (LHV)

7.5.3 İstilik ekvivalentləri və istilik tərkibləri

Enerji hasilatının istilik ekvivalenti 120,2 x 3412,14 = 410,14 milyon Btu \ st.- dır.

Maye axınların istilik tərkibləri ya daxili temperatura yönləndilərək, vacib hal kimi aradan qaldırılan hair ilə hesablamaları sadələşdirilməli, ya da 15 S kimi “standart” normal temperatura istiqamətləndirilməlidir. Bu halda 80 F –dən istifadə olunur:

Hassaslıqlar üçün qiymətlər bu zaman hesablana bilər:

İstilik balansı ilə müəyyən olunan çıxan axındakı xəta bu zaman sadə bir cədvəl ilə hesablana bilər. Ölçü xətaları 7–3.1. C cədvəlindən götürülmüş və nəzərdə tutulan temperaturlar üçün hesablanmışdır.

İny. Istilik tərkibi (5F)

Çıx. istilik tərkibi (5 F)

Çıxan axında xəta bu qaydadır

7.5.5 Çıxan temperaturunun və yanacağının verilməsinin nizamlanması

Bu hesablama çıxan temperaturun və istilik göstəricisinin ölçülərinin üstünlüklərini göstərir. Əgər istilik balans metodundan istifadə olunmalıdırsa, bu ölçülərdə olan xətaları minimuma endirmək üçün hər bir cəhddən istifadə olunmalıdır. Çıxan temperaturda 10F xəta mümkün səviyyədə azaldıla bilər, bu zaman turbindən çıxan temperatur ölçüsü, istilik balansının həcmi, nəzərə alınmalı, daha artıq termo damcılar və ya əyrilər əlavə olunmalı və turbin modeli ilə əvvəlki təcrübələrdən istifadə olunmalıdır.

Çıxan enerjidə (Qexh) xəta hava axını üçün olan xətalardan daha azdır, belə ki, çıxan istilik tərkibi üçün xəta yaranmır. Bu halda qiymət 0,86 % - dir.

7.5.7 Düzəldilmiş qiymətlər

Düzəldilmiş çıxan axında və ya enerjidə xəta yuxarıda qeyd olunan qiymətdən cüzi yuxarıdır. Bu hal üçün, daxili temperatura görə həssaslıqlar ilə yanaşı su inyeksiyası və çıxan hava üçün düzəliş faktorlarını bilmək ehtiyacı yaranır. Nəticədə əldə olunan xəta sonra isə yuxarıda qeyd olunduğu kimi ölçü xətasının həssaslığının RSS qiymətlərindən hesablanmalıdır.

7. 5.8. HRSG istilik balansı

Bir çox hallarda istilik balansı da eyni zamanda qaz turbin balansı ilə müəyyən olunan qiymət üzərində nəzarəti təmin etmək üçün istilik aşkar edici qurğu ətrafında yerinə yetiriləcək. İki metodun xətaları müəyyən olunmuş çıxan axın və ya enerjinin xətasının daha real qaydada qiymətləndirilməsi üçün ümumiləşdirilə bilər. PTC 4.4 Qaz turbin istilik aşkar edici buxar generatorları HRSG istilik balansının və ümumi xətalarının hesablanması üçün metodlar təqdim edir.

ASME PTC 22 –nin ilk sayı 1953-cü ildə nəşr olunmuşdur. Bu zaman qaz turbinlərinin bir çox dizaynlarından əsasən idarə olunan kompressorlar və ya zəifləyən qurğuların tətbiqi üçün istifadə olunurdu. Bununla yanaşı, standart yalnız qaz turbinin enerji hasilatı və effektivliyin yoxlanmasına istiqamətləndirildi. Vaxt keçdikcə qaz turbinlərinin dizaynı həm effektivlik, həm də meqavot normalarına görə genişləndi, əsas yüklənmiş ümumi buxar – qaz qurğularında qaz turbinlərini quraşdırmaq ümumi hala çevrildi. Bu qurğular səciyyəvi olaraq qaz turbini OEM vasitəsilə layihələndirildi və quruldu, beləliklə yalnız bazarın diktə etdiyi yoxlama enerji hasilatı və effektivlik idi. Bu günkü bazarda müxtəlif fərqli satıcılardan ümumi buxar - qaz qurğusunun əsas komponentlərini almaq alıcı üçün səciyyəvidir. Bununla yanaşı, enerji hasilatına və effektivliyə əlavə olaraq, qaz turbinindən çıxan temperatur və axın və ya enerji indi mühüm ölçülərdir. Çıxan axın və temperatur HRSG-nin işini müəyyən etmək və qaz buxar işini genişləndirmək üçün mühüm göstəricilərdir.

PTC kommittələri məsələn, daxili axını ölçən cihazlar, çıxan axını ölçən cihazlar, HRSG istilik balansı, çıxan qaz tərkibinin analizi və qaz turbininin istilik balansı kimi çıxan axını və enerjini müəyyən etmək üçün bir çox fərqli vasitələri araşdırdı. PTC 1 –in tələblərinə görə müvafiq iqtisadi nəzəriyyələrə əsaslanaraq, qaz turbininin istilik balansı metodu seçim metodu kimi götürülmüşdür.

A – 2 Sınaq metodologiyası

Aşağıda qeyd olunanlar çıxan temperaturun, çıxan axının və \ və ya çıxan enerjinin qiymətləndirilməsi üçün aparılan sınaqlar üçün ümumi sınaq metodologiyasını qısa ifadə edir.

Qaz turbinindən çıxan temperatur 4 – cü bölməyə müvafiq olaraq müəyyən olunur.

Qaz turbinindən çıxan axın və enerji A – 3.1 bəndində qeyd olunduğu kimi qaz turbini ətrafında enerji və kütlə balansı ilə müəyyən olunur. Sınaq limiti qaz turbini ətrafında müəyyən olunur və düzəldilmiş nəticələri hesablamaq üçün ölçülməli olan enerji axınlarını müəyyən edir. Sınaq limiti, işi müəyyən etmək üçün ölçülməli olan axınları təyin etmək məqsədi ilə istifadə olunan hesablama konsepsiyasıdır. Sınaq hesablamaları üçün tələb olunan bütün daxili və xarici enerji axınları onların keçdiyi limit nöqtəsinə istinadən müəyyən olunmalıdır. Limit daxilində enerji axınları qeyd olunan normal şəraitləri təsdiq etməyənə kimi və ya funksional olaraq limitdən kənar şəraitlər ilə əlaqədar olmayana kimi onların müəyyən olunmasına ehtiyac yoxdur.

Xüsusi bir sınaq üçün xüsusi sınaq limiti sınağın yaradıcıları tərəfindən müəyyən olunmalıdır. Ümumi qaz turbini üçün sınaq limitini keçən səciyyəvi enerji axınları bu standartın 3 – cü bölməsində olan 3 – 1 şəkilində göstərilir. Hasilat və istilik normasının sınaği üçün axının xüsusiyyətləri səciyyəvi olaraq 3 – 1 şəkilində göstərildiyi kimi kənar sınaq limitində müəyyən olunur. Çıxan enerji və ya axın sınaği üçün axının üstünlükləri 3 – 1 şəkilində göstərildiyi kimi daxili sınaq limitində səciyyəvi olaraq müəyyən olunur.

Çıxan enerjini müəyyən etmək üçün, sadə bir enerji balansı sınaq limiti ətrafında yerinə yetirilir. Əgər bütün istilik tərkibinin normal temperaturu ölçülən daxili hava temperaturu kimi seçilərsə, çıxan enerji birbaşa olaraq müəyyən oluna bilər (hair = 0, Qair = 0).

Normal temperaturu daxili hava temperaturundan fərqli (hair ≠ 0, Qair ≠ 0) olan zaman, çıxan enerjinin müəyyən olunması üçün və ya çıxan axının müəyyən olunması üçün kütləvi balans sınaq limiti ətrafında yerinə yetirilməli və enerji balansı ilə eyni zamanda həll edilməlidir.

A – 3 Hesablamalar və nəticələr: Ümumi

Aşağıdakı bölmələr qaz turbininin istilik balans metodunun tətbiqi üçün tələb olunan təfsilatlı prosedurları təsvir edir. Uzunluğa və mürəkkəbliyə görə bu hesablamalar Standartın 5 – ci bölməsində qeyd olunanlardan başqa rahatlığı təmin etmək üçün burada göstərilir.

Qeyd olunan normal şəraitlərə uyğunlaşdırılmış qaz turbinindən çıxan enerjinin və ya axının və temperaturun müəyyən olunması bu sınağın əsas məqsədləridir. Bu Əlavədə qeyd olunduğu kimi və tələb olunan qaydada alətin kalibrlənməsini və digər düzəlişləri tətbiq etdikdən sonra aparılan vahid bir sınaq zamanı baş verən müşahidələrin orta qiymətlərindən sınağın nəticələri hesablanır. Sadə hesablama cədvəlinin çap versiyası bu əlavənin sonunda verilmişdir.

A – 3.1 Qaz turbininin enerji balansı

Aşağıdakı bölmələr yuxarıda qeyd olunduğu kimi qaz turbininin enerji balansı ilə çıxan axının müəyyən olunması üçün təfsilatlı hesablamanı təmin edir. Çıxan qaz temperaturunun ölçülməsi Standartın 4.3.3 bəndində qeyd olunduğu kimidir.

A – 3.1.1 Çıxan enerji. Çıxan enerji qaz turbini ətrafında enerji balansı ilə müəyyən olunur. Sistemə daxil olan enerjiyə hava, yanacaq və qaz turbininə daxil olan axınlar aiddir. Sistemdən çıxan enerjiyə isə qaz turbinini tərk edən çıxıntılar, kompressor tullantıları, elektrik və ya mexaniki enerji və istilik itkisi daxildir. Bununla yanaşı enerji tənliyi aşağıdakı kimidir.

Daxil olan enerji = xaric olan enerji

Çıxan enerjini müəyyən etmək üçün, hesablanmış çıxan enerjinin göstərildiyi normal temperaturu göstərmək lazımdır. Normal temperaturun seçimi sənayedə fərqlidir və hər hansı temperatur kimi seçilə bilər. Tənliyin bütün şərtləri seçilən normal temperaturda qiymətləndirilməlidir. Əgər Qair = 0 –a səbəb olan daxili havanın istilik tərkibi, daxili havanın rütubət tərkibi, daxili hava axını və çıxan temperaturu müəyyən etmək üçün olan tələbi aradan qaldıran kompressor üçün ölçülən daxili hava temperaturu seçilən normal temperaturdursa, çıxan enerjinin müəyyən olunması olduqca sadələşdirilir. Bununla yanaşı, əgər standart bir qiymət ilə müqayisə üçün hesablanmış çıxan enerjiyə düzəlişlər tətbiq olunarsa, hesablanmış çıxan enerji standart qiymət kimi eyni normal temperatura əsaslanmalıdır. Bununla yanaşı, normal temperaturu qeyd etməkdənsə bu Əlavə istifadəçiyə sınağa xas əsaslar üzrə müvafiq normal temperaturu seçmək imkanını yaradır.

Ölçülən kompressorun daxili temperaturundan başqa digər hər hansı seçilmiş normal temperatur üçün aşağıda qeyd olunan çıxan axının hesablanması prosesinə çıxan enerjini müəyyən etmək üçün əməl olunur.

A – 3.1.2 Çıxan axın. Çıxan axın qaz turbini ətrafında kütləvi balans və enerji ilə müəyyən olunur. Sistemə olan enerjiyə hava, yanacaq və qaz turbininə olan inyeksiya axını daxildir. Sistemdən çıxan enerjiyə qaz turbinini tərk edən tulantı, kompressor tulantıları, elektrik və ya mexaniki enerji və istilik itkisi daxildir. Bununla yanaşı enerji və kütləvi balans tənlikləri aşağıdakı kimidir:

Daxili enerji = Xarici enerji

Daxili kütlə = xarici kütlə

Bu formatda olan hər bir enerji və kütləvi balans şərtləri çıxan axın və daxili hava axını istisna olmaqla birbaşa ölçü və ya fərziyyə ilə həcmi müəyyən oluna bilər. Bununla yanaşı, bu eyni zamanda həlli mümkün olan iki məchul kəmiyyət ilə iki tənliyin sadə bir halıdır, çünki çıxan axının istilik tərkibi hava axınına yanacaq axınının kütləvi hissəciyindən asılıdır.

Bununla yanaşı iki metoddan hər hansı birindən çıxan axını hesablamaq üçün istifadə oluna bilər. Birinci metod üçün, hava axını və çıxan axın təkrar müəyyən olunur. Buna həm qaz turbininə daxil olan həm də qaz turbinini çıxan istiliyi müəyyən etmək üçün hesablamalar üzrə proses və hava axınını nəzərdə tutmaqla əməl olunur. Dəqiq hava axını və çıxan axın enerji tənliyinin hər iki tərəfi bərabər olan zaman müəyyən olunur.

İkinci metod təkrarlanmaya olan ehtiyacı aradan qaldırır, lakin daxili havanın və çıxan axınların yanan axınlar və yanmayan axınlara ayrılmasını tələb edir. İdeya, yanma üçün tələb olunmayan artıq hava axını və tam stoixiometrik yanma üçün tələb olunan hava axınını müəyyən etməkdir. Bu yanaşma ilə, heç bir təkrarlama olmadan birbaşa olaraq bütün kəmiyyətləri həll etmək mümkündür. Bu, burada qeyd olunan üstün metoddur.

Aşağıda qeyd olunan əlavə izahlar A – 3.2.4 bəndində qeyd olunduğu kimi stoixiometrik yanma üçün tələb olunan kütləvi axının hesablanması ilə bu təkrarlanmayan metodun yerinə yetirilməsinə imkan verir.

Bu hesablamalar üçün normal temperatur istifadəçi tərəfindən seçilə bilər. Hesablanmış çıxan axının nəticəsi seçilən normal temperatura baxmayaraq eyni olmalıdır, bir şərtlə ki, enerji balansı tənliyinin bütün şərtləri lazımi qaydada seçilən normal temperatura uyğunlaşdırılsın.

A – 3.1.3 Tələb olunan məlumatlar. Aşağıda qeyd olunan məlumatlar hesablamalara daxil edilmək üçün tələb olunur. Bu bəndləri müəyyən etmək üçün tələb olunan ölçülər və hesablamalar standartın 4 – cü Bölməsində qeyd olunur.

(a) Barometrik təzyiq, psia;

(b) Kompressorun daxili quru hava temperaturu, F;

(c) Kompressorun daxili quru hava temperaturu, F və ya nisbi rütubət, %;

(d) Yanacaq qaz və ya yağ kütləvi axın, lb \ s;

(e) Yanacaq qaz molar analiz və ya maye yanacaq (çəki) analizi;

(f) Yanacağın daha aşağı istilik qiyməti, Btu \ lb;

(g) Yanacaq temperaturu, F;

(h) Daxili axın, lb \ s;

(i) Daxili istilik tərkibi, Btu \ s;

(j) Çıxan hava axını, lb \ s;

(k) Çıxan havanın temperaturu, F;

(l) Çıxan qaz temperaturu, F;

(m) Seçilən istilik tərkibinin normal temperaturu, F;

(n) Qaz turbinin itkiləri, Btu \ s və ya kV;

(o) Enerji hasilatı, kV;

A – 3.1.4 Hesablamalar. Qaz turbinindən çıxan enerji və ya axının müəyyən olunması üçün hesablamalar aşağıdakı addımlar seriyasında təqdim olunur, bunlardan bir çoxu A – 3.2 bəndində təfsilatı ilə verilən orta hesablamaları əlavə edir.

Addım 1. A – 3.2.1.3 bəndində göstərilən ətraf mühitə əsaslanan qaz turbininin daxili hava rütubət nisbəti və nəm hava tərkibini müəyyən edin.

Addım 2. Yanacaq qaz üçün A – 3.2.2 bəndində, maye yanacaq üçün isə A – 3.2.3 bəndində göstərildiyi kimi qaz turbininin yanmasına görə hava axınının çıxan qaz tərkibinə dəyişməsini müəyyən edin.

Addım 3. A – 3.2.4 bəndində qeyd olunduğu kimi stexiometrik yanma üçün tələb olunan havanın kütləvi axınını müəyyən edin.

Addım 4. A – 3.2.1.4 bəndində göstərildiyi kimi hesablanmış yanan havanın kütləvi axını və ətraf mühitə əsaslanan yanma üçün qaz turbininin daxili hava axınlarını müəyyən edin.

Addım 5. 2-ci addımdan qaz turbinində yanacaq yanmasına görə molyar axına dəyişiklik etməklə və 4–cü addımda göstərildiyi kimi yanan hava molyar axınından istifadə edərək yanan məhsulların tərkibini müəyyən edin. Turbindən çıxan molyar axına eyni zamanda molyar buxar axını və ya qaz turbininə daxil olan su aiddir. Yanan məhsulların tərkibindəki kütləvi hissəciklərin hesablanması A– 3.2.5 bəndində göstərildiyi kimi sonradan hesablana bilər.

Addım 6. 5–ci Addımda qeyd olunduğu kimi yanan məhsulların tərkibinin kütləvi hissəcikləri və ölçülən qaz turbinindən çıxan temperatur ilə A–3.2.6 bəndinə görə turbində yanan məhsulların qaz tərkibini müəyyən edin.

Addım7. Ölçülən quru hava temperaturunu və A–3.2.1.4–ün 2-ci Addımından daxili hava yanması ilə A – 3.2.6 bəndinə görə qaz turbinindəki daxili havanın istilik tərkibini müəyyən edin. Kompressordan çıxan havanın istilik tərkibi ölçülən çıxan hava temperaturu və eyni tərkib ilə hesablanır. Eyni hava rütubət tərkibi, daxili quru temperatur və turbindən çıxan temperaturdan istifadə edərək, artıq havanın istilik tərkibi hesablanır.

Addım 8. Maye yanacağı üçün A–3.2.8 paraqrafı və yanacaq qaz üçün A–3.2.7 bəndinə görə yanacağın fiziki istiliyi daxil olmaqla yanacağın istilik qiymətini müəyyən edin.

Addım 9. Ölçülən axını nizamlanmış istilik tərkibinə vurmaqla buxar və ya su inyeksiya axınının funksiyasını müəyyən edin. Nizamlanmış istilik tərkibi ölçülən təzyiqdə və temperaturda ASME buxarın istilik tərkibindən (ist. 32 F) seçilən normal temperaturda hopdurulan buxarın istilik tərkibini çıxmaqla müəyyən olunur.

Addım 10. 3412.14 Btu \ s \ kV ilə hasil olunan kilovata vurmaqla yaranan elektrik enerjisini müəyyən edin.

Addım 11. 4.10 bəndinə müvafiq olaraq qaz turbininin istilik itkilərini müəyyən edin.

Addım 12. İndi artıq hava axını istilik balansının tənliyində yeganə naməlum parametrdir. Artıq hava axını üçün tənliyi həll edin.

Addım 13. Turbindən çıxan qaz axını nəticə etibarı ilə artıq hava axını, üstəlik yanan məhsulların kütləvi axını kimi hesablanır.

A- 3.2. Orta hesablamalar

A – 3.2.1 Nəm hava tərkibi və yanma kamerasında axınlar. Bu bölmə qaz turbininin yanma kamerasına daxil olan nəm hava tərkibinin molyar axını və kütləvi hissəciklərini müəyyən edir.

A– 3.2.1.1 Ümumi. Amerikanın İsitmə, Soyutma və Hava Kondisioner Mühəndisləri Cəmiyyətinin (ASHRAE) 1997 fundamental əl kitabçasına əsaslanaraq aşağıdakı daxili quru hava molyar tərkibi nəzərdə tutulur.

Quru hava tərkibi aşağıdakı hesablamalarda göstərildiyi kimi ASHRAE 1997 fundamental əl kitabçasından götürülən rütubət hesablamaları vasitəsilə rütubət və atmosfer təzyiqinin effektləri üçün nizamlanır.

A – 3.2.1.2 Tələb olunan məlumatlar

(a) Barometrik təzyiq, psia

(b) Quru hava temperaturu, F

(c) Nəm hava temperaturu, F və ya nisbi rütubət, %

A – 3.2.1.3 Nəm hava tərkibi və rütubətin nisbi hesablanması. Nəm hava molyar analizi və rütubət norması aşağıdakı addımlar ilə müəyyən olunur. Su buxar hopdurma təzyiqini hesablamaq tələb olunan zaman, aşağıdakı nisbətdən istifadə edin.

- 148 – 32F temperatur normasında buz üzərində buxar təzyiqi üçün tərkib belədir:

32 – 392 F temperatur normasında su üzərində buxar təzyiqi üçün, tərkib belədir:

Addım 1. Əgər nisbi rütubət məlumdursa, 2-ci addıma keçin. Əgər nəmişlik temperaturu məlumdursa 6 – cı addıma keçin.

Addım 2. Quru temperaturda su buxar hopdurma təzyiqini hesablayın.

Addım 3. Buxar təzyiq vaxtlarını nisbi rütubətə vurmaqla suyun natamam təzyiqini hesablayın.

Addım 4. Suyun natamam təzyiqini atmosfer təzyiqindən çıxmaqla və bu fərqi atmosfer təzyiqinə bölməklə quru hava hissəciyini hesablayın.

Addım 5. Quru hava hissəciyinin bir funksiyası kimi rütubət nisbətini hesablayın.

10 – cu addıma keçin.

Addım 6. Nəm temperaturda su buxar hopdurma təzyiqini hesablayın.

Addım 7. Aşağıdakı tənlik ilə atmosfer təzyiqi və buxar təzyiqindən hopdurulan rütubət nisbətini hesablayın:

Doymuş rütubət nisbəti

Addım 8. Aşağıdakı tənlikdən nəm doymuş rütubət nisbəti, nəm temperatur və quru temperaturdan aktual rütubət nisbətini hesablayın.

Addım 9 Aşağıdakı tənlik ilə aktual rütubət nisbətinindən quru hava hissəciyini hesablayın:

Addım 10. Nəm hava hissəcikləri indi hesablana bilər. Quru hava hissəciklərinə vurulan nəm hava hissəcikləri aktual hava tərkibinin molekul hissəsini verir.

Nitrogen molekul hissəciyi

Oksigen molekul hissəciyi

Arqon molekul hissəciyi

Karbon dioksid molekul hissəciyi

Suyun molekul hissəciyi vahiddən quru hava hissəciyinin çıxılmasıdır.

Suyun molekul hissəciyi

Havada kükürd dioksidin nəzərdə tutulan molekul hissəciyi sıfırdır.

Kükürd dioksidin molekul hissəciyi

Addım 11. Aşağıdakı tənlik ilə nəm havanın orta molekulyar çəkisini hesablayın. Molekulyar çəkilər A – 1 Cədvəlində verilir.

MW = molekulyar çəki, lb \ lbmol

MF = molekulyar hissəcik

İ= verilən hava tərkibini göstərən indeks

A – 3.2.1.4 Yanma kamerasına molekulyar axınların hesablanması. Yanma kamerasına nəm hava axını aşağıdakı addımlar ilə müəyyən olunur. Əvvəlki bölmədə müəyyən olunan parametrlərə əlavə olaraq, bu hesablama A–3.2.4 bəndində hesablandığı kimi yanma kamerasına (mair, comb) kütləvi hava axınını tələb edir.

Addım 1. Yanma kamerasına kütləvi hava axınını orta molekulyar çəkiyə bölməklə, yanma kamerasına hava molekulyar axınını hesablayın. Yanma kamerasına hava tərkibinin axını hava molekulyar axınının tərkib hissəsidir.

M = molekulyar axın, mol \ s

mair, comb = yanma kamerasına kütləvi hava axını, lb \ s

MF= molekulyar hissəcik

Cədvəl A – 1 Elementin molekulyar çəkiləri

nəm hava qarışığının molekulyar çəkisi, lb \ lbmol

İ= verilən hava tərkibinə aid indeks

Addım 2 Tərkib hissənin molunu onun molekul çəkisinə vurmaqla və orta molekul çəkisinə bölməklə hava tərkibinin kütləvi hissəciklərini hesablayın. Istilik tərkibini müəyyən etmək üçün kütləvi hissəciklər tələb olunur.

mF = kütləvi hissəciklər

İ = verilən havanın tərkibini göstərən indeks

A – 3.2.2 Yanacaq qazın yanmasına görə mol axın dəyişikliyi

A – 3.2.2.1 Ümumi. Bu bölmə yanacaq qazın hər bir tərkib hissəsinin tam stoixiometrik yanmasına görə çıxan axın tərkiblərinə havanın mol axının dəyişməsini müəyyən edir.

A – 3.2.2.2 Tələb olunan məlumatlar

(a) Yanacaq qaz axını, lb \ h

(b) Yanacaq qazın mol analizi

A – 3.2.2.3 Yanma nisbətlərinin cədvəli

A– 2 cədvəli tam stexiometrik yanmadan yaranan yanacaq qaz tərkibinin moluna görə hava tərkibinin mol axınının dəyişmə nisbətlərini təmin edir. Yanacaq qazda məsələn nitrogendə və ya karbon dioksiddə hər hansı qeyri aktiv tərkibin mol axını birbaşa olaraq mol əsaslarına görə mol üzərində yanma məhsullarına keçməlidir. Aşağıda verilən üzvü oksidləşmə tənliyinə müvafiq olaraq hər bir yanacaq qazın tərkibinin mol vahidi üçün oksidləşmə kimyəvi reaksiyadan cədvəldəki qiymətlər müəyyən olunur.

Cədvəl A – 2. Qaz yanacağnın yanma nisbətləri

Qaz yanacağının tərkibi

Qeyd: (1) Helium qeyri aktiv qaz kimi arqon tənlikləri üzrə yerinə yetirilir.

Oksigen üçün əmsallar mənfidir çünki oksigen reaksiyada uçur.

A – 3.2.24 Hesablamalar

Addım 1. Bütün yanacaq yaz tərkibləri üçün məhsulun mol hissəciklərindən ibarət tərkib hissəsini və molekulyar çəkini toplamaqla yanacaq qazın orta molekulyar çəkisini hesablayın. Molekulyar çəkilər üçün A – 1 cədvəlinə baxın.

Addım 2. Yanacaq qazın kütləvi axınını yanacaq qazın orta molekulyar çəkisinə bölməklə yanacaq qazın mol axınını hesablayın.

Addım 3. Bütün yanacaq qaz tərkibi üçün, yanacaq qazın mol axını məhsulunu, yanacaq qazın mol hissəcikləri tərkibini və verilən hava tərkibinə uyğun yanma nisbətini toplamaqla hər bir hava tərkibinin yanmasına görə mol axınında olan dəyişikliyi hesablayın. Yanacaq qazda olan heliumun miqdarı adətən arqon ilə ümumiləşdirilir.

ΔM = yanmaya görə mol axınında olan dəyişiklik, mol \ h

Mfuel = 2 - ci addımdan yanacaq qazın mol axını, mol \ s

CR = A – 2 cədvəlindən yanma nisbəti

İ = verilən hava tərkibini göstərən indeks

J= verilən yanacaq qaz tərkibini göstərən indeks

A – 3.2.3 Maye yanacaq yanmasına görə mol axının dəyişməsi

A – 3.2.3.1 Ümumi. Bu bölmə hər bir maye yanacağın tərkibinin tam stoixiometrik yanmasına görə mol axınının çıxan axının tərkibinə dəyişməsini müəyyən edir.

A – 3.2.3.2 Tələb olunan məlumatlar

(c) Maye yanacaq axını, lb \ h

(d) Maye yanacağın son analizi (çəki hissəcikləri)

A – 3.2.3.3 Yanma nisbətlərinin cədvəli. A – 3 cədvəli tam stoixiometrik yanmadan yaranan maye yanacaq tərkibinin moluna görə hava tərkibinin mol axınının dəyişmə nisbətlərini təmin edir.

A – 3.2.2.4 Hesablamalar

Addım 1. Maye yanacağının kütləvi axınını elementin molekulyar çəkisinə (A – 1 cədvəlinə baxın) bölünən tərkib hissənin kütləvi hissəciklərinə vurmaqla maye yanacaq analizində olan hər bir element üçün maye yanacağının mol axınını hesablayın.

Cədvəl A – 3 Maye yanacağın yanma nisbətləri

Maye yanacağın tərkibi

M = maye yanacağın tərkib hissəsinin mol axını, mol \ s

mfuel = maye yanacağın kütləvi axını, lb \ s

mF = maye yanacağın tərkibinin mol hissəciyi

MW = molekulyar çəki, lb \ lbmol

j = verilən maye yanacağın element tərkibini göstərən indeks

Addım 2. Bütün maye yanacaq tərkibi üçün, maye yanacağın mol axınını və verilən hava tərkibinə uyğun yanma nisbətini toplamaqla hər bir hava tərkibinin yanmasına görə mol axınında olan dəyişikliyi hesablayın.

ΔM = yanmaya görə mol axınında olan dəyişiklik, mol \ s

M = 1-ci Addımdan maye yanacaq mol axını, mol \ s

CR = A – 3 cədvəlinə əsasən yanma nisbəti

İ = verilən hava tərkibini göstərən indeks

J= verilən maye yanacağın element tərkibini göstərən indeks

A – 3.2.4 Yanan hava axını

A – 3.2.4.1 Ümumi. Bu bölmə tam stoixiometrik yanma üçün tələb olunan nəm yanan havanın kütləvi axınını müəyyən etmək üçün olan metodu təsvir edir. Bu müəyyən etmə tələb olunan heç bir qeyri aktivlik olmadan kütlənin və enerji balanslarının birbaşa hesablanmasına imkan verir.

A – 3.2.4.2 Tələb olunan məlumatlar

(a) Rütubət nisbəti (ω), lb H2O \ lb quru hava (A – 3.2.1.3 bənd )

(b) O2 mol axınında dəyişklik, mol \ s (qaz yanacağı üçün A – 3.2.2, maye yanacaq üçün A – 3.2.3 bənd)

A – 3.2.4.3 Hesablamalar

Addım 1. Yanma kamerası üçün quru havanın kütləvi axınını hesablayın.

ΔMo2 = yanmaya görə O2 mol axınında olan dəyişiklik, mol \ s

MFO2(dry) = quru havada O2 mol hissəciyi = 0,209476

MWair (dry) = quru havanın molekulyar çəkisi = 28,9651159

Addım 2. Yanma kamerası üçün rütubətli havanın kütləvi axınını hesablayın.

A – 3.2.5. Çıxan yanan məhsulların tərkib hissəsi

A–3.2.5.1 Ümumi. Bu bölmə çıxan qazın istilik tərkibinin yanma məsularını hesablamaq məqsədilə qaz turbinindən çıxan yanma məhsullarının tərkibini müəyyən edir. Çıxan tərkib hissəyə aşağıda qeyd olunan tərkiblərdən bəzisi və ya hamısı daxildir: nitrogen, oksigen, karbon dioksid, su, arqon və kükürd dioksid.

A – 3.2.5.2 Tələb olunan məlumatlar

(a) Yanan hava axını, lb \ s (A – 3.2.4.3bəndi, addım 2)

(b) Axın \ su inyeksiya axını, lb \ s

(c) Yanacaq axını, lb \ s

(d) Yanan havanın mol axını, mol \ s (A – 3.2.1.4., addım 1)

(e) Mol axında dəyişiklik, mol \ s (yanacaq qaz üçün A – 3.2.24 bəndi, addım 3; maye yanacaq üçün A – 3.2.3.4bəndi, addım 2).

A – 3.2.5.3 Hesablamalar

Addım 1. İnyeksiya kütləvi axını suyun molekulyar çəkisinə bölməklə mol axını \ su inyeksiyasını hesablayın.

Minj = inyeksiya su \ mol axını, mol \ s;

minj = inyeksiya su \ kütləvi axın, lb \ s;

MWH2O = suyun molekulyar çəkisi, lb \ mol;

Addım 2. Havadan suyun mol axınını, yanacaq yanmasından suyun mol axınında olan dəyişikliyi və addım 1 – də hesablanan axın və ya su inyeksiyasının mol axınını toplamaqla çıxan axındakı suyun mol axınını hesablayın.

Mcombprod, H2O = yanan məhsullarda suyun mol axını, lb \ lbmol;

Mair, H2O = yanan havada suyun mol axını, lb \ lbmol;

ΔMH2O = yanmaya görə suyun mol axınındakı dəyişiklik;

Minj = inyeksiya su \ buxar mol axını, mol \ s;

Addım 3. Havadan mol axını və yanacağın yanmasına görə mol axında olan dəyişikliyin ümumi qiyməti kimi bütün digər çıxan tərkib hissələrinin hesablanması.

Mcombprod = yanan məhsulların mol axını, lb \ lbmol;

Mair = yanan havanın mol axını, lb \ lbmol;

∆M = yanmaya görə mol axınında olan dəyişiklik;

K = verilən yanma məhsullarının tərkibini göstərən indeks (bu halda susuz);

Addım 4. Ümumi yanan məhsulların kütləvi axınına bölünən bu tərkib hissə üçün molekulyar çəki və mol axını məhsulu kimi hər bir qaz turbinindən çıxan yanma məhsullarının tərkibinin kütləvi hissəciklərinin hesablanması.

mFcombprod = yanma məhsullarının kütləvi hissəciyi;

Mcombprod = yanma məhsullarının mol axını, lb \ lbmol;

MW = tərkib hissənin molekulyar çəkisi, lb \ lbmol;

k = hər hansı yanma məhsullarının tərkibini göstərən indeks;

A – 3.2.6 Qazın istilik tərkibi

A– 3.2.6.1 Ümumi. Bu bölmə çıxan qaz və hava axınlarında istilik tərkibinin müəyyən olunması üçün metodu təsvir edir. Qaz və ya hava axınının istilik tərkibi axının istilik tərkibinin kütləvi ölçülmüş qiymətidir. İstilik tərkibinə dair tənliklər və əmsallar McBride B.J., Zehe M.Jş və Gordon S. – in (Sentyabr, 2002), NASA Fərdi nümunələrin termodinamiki xüsusiyyətlərinin hesablanması üçün Glenn əmsalları, NASA \ TP – 2002 – 211556-a əsas uyğulaşdırılır. Yeni tədqiqat tamamlanan kimi bu məlumat bazası mütəmadi olaraq yenilənir, bununla yanaşı, istifadəçi mütəmadi olaraq istilik tərkibinə aid tənliklərdə istifadə olunan kəmiyyətlər ən son yararlı tədqiqata uyğunluğunu təsdiqləmədir. Yeniliklər www.grc.nasa.gov\WWW\CEAWeb\cea Home.htm saytından istifadə olunmaqla əldə edilə oluna bilər. İstifadə olunmalı kəmiyyətlər sınağı aparmazdan əvvəl razılaşdırılmalıdır.

A – 3.2.6.2 Tələb olunan məlumatlar

(a) Qaz temperaturu, F

(b) Qaz tərkibinin kütləvi hissəcikləri

(c) Seçilən istilik tərkibinin normal temperaturu, F

A– 3.2.6.3 İstilik tərkibinin tənlik kəmiyyətləri. Qaz temperaturunun bir funksiyası kimi qaz axınında hər bir tərkib üçün istilik tərkibi hesablanır. Hər bir tərkib hissəsi üçün burada göstərilən NASA istilik tərkibinin qarşılıqlı təsiri 1000 K –ya (1340,33F) kimi müvafiqdir, bu əlavənin məqsədləri və cari qaz turbin texnologiyaları üçün qənaətbəxşdir. Daha yüksək norma əlaqələri NASA məlumat bazasından yararlıdır. Nisbət Kelvində ifadə olunmalı temperaturu tələb edir.

Verilən çıxış tərkibi üçün, Btu \ lb kimi ifadə olunan və 77 F - də (298,15 K) sıfır kimi göstərilən istilik tərkibi aşağıdakı tənliklə müəyyən olunur.

R = 8.31451 J \ mol – K;

∆fH = yaranma istiliyi, J \ mol;

MW = molekulyar çəki;

Ax = aşağıdakı A – 4 cədvəlində verildiyi kimi əmsallar;

77F –dən fərqli normal temperatur tələb edən nümunələr üçün, istilik tərkibinin nisbəti iki qat hesablanmalıdır.

A – 3.2.6.4 Hesablamalar

Addım 1. Müvafiq nisbət əmsallarından istifadə edərək seçilmiş normal temperaturda verilən temperatur üçün hər bir qaz tərkibi üçün istilik tərkibi hesablanır.

Addım 2. Bütün tərkib hissələri üçün istilik tərkibinin və tərkibin çəki (kütləvi) hissəciklərinin ümumi məhsulu kimi qaz qarışığı üçün qazın istilik tərkibi hesablanır.

A – 3.2.7 Qaz yanacağının istilik qiyməti

A – 3.2.7.1 Ümumi. Bütün hesablamarda yanma istiliyi daha aşağı istilik qiymətidir. Bu su üçün buxarlanma istiliyini daxil edən daha yüksək istilik qiyməti ilə qarışdırılmamalıdır. Yanacaq qaz üçün istilik qiyməti standartın 5 – ci bölməsində qeyd olunduğu kimi yanacaq qaz tərkibinə əsaslanaraq hesablanan bir saydır. İstilik qiyməti hər zaman GPA 2145 –in ən son yararlı nəşrinə əsaslanaraq və ya ASTM D3588 və ya GPSA mühəndislik barədə məlumat kitabı kimi mənbə üzrə razılaşdırılaraq hesablanmalıdır. Bu standartda təqdim olunan məlumatlar GPA – 2145 – 03 –dən götürülüb və 60F və 14,696 psia yanma mühitinə əsaslanır. Digər sənaye nəşrləri müxtəlif yanma mühitlərini təmin edir məsələn, 15C, 20C və 25C. Yanma mühitində olan dəyişikliklərə görə yanma istiliyinin fərqləri nisbi olaraq kiçikdir və ümumilikdə isə kompleks halındadır, beləliklə bunu nəzərə almaq vacib və praktiki deyil, bir şərtlə ki, seçilən məlumatlar paketi sınağın bütün tərəfləri tərəfindən əvvəlcədən razılaşdırılsın.

Qeyd: McBride B.J., Zehe M.Jş və Gordon S. – in (Sentyabr, 2002), NASA Fərdi nümunələrin termodinamiki xüsusiyyətlərinin hesablanması üçün Glenn əmsalları, NASA \ TP – 2002 – 211556-a əsasən uyğunlaşdırılır.Milli Aviasiya və Fəza Administrasiyası, Glenn Tədqiqat Mərkəzi, Cleveland, Ohio.

Bununla yanaşı, istilik balansının və yanacağın faktiki axın temperaturunun hesablanması üçün seçilmiş istilik tərkibinin normal temperaturu arasındakı fiziki istilik fərqinə diqqət yetirmək lazımdır.

Yanacaq qazın fiziki istiliyini hesablamaq üçün istifadə oluna müxtəlif müvafiq metodlar vardır (bax bənd 5.3.1.11).

Ən düzgün yol hər bir yanacaq qaz tərkibinin natamam təzyiqi və faktiki temperaturunda NİST və ya GPSA məlumat bazalarından xüsusi istilik və ya istilik tərkibi barəsində məlumatları qəbul etmək sonra isə bu məlumatları ümumiləşdirərək sıxılmış qarışıq üçün xüsusi istilik qiymətlərini və ya ümumi istilik tərkibini əldə etməkdir.

Tərkibdə fərqlərdən imtina edən və sıxılmış mühiti nəzərdə tutan bir sadələşdirilmiş metod bu standartın 5.3.1.11bəndində göstərilən sadələşdirilmiş polinominaldan istifadədir. Bu metod 400 psia və təmiz metan fərziyyəsinə əsaslanır və metanla zəngin yanacaqlar üçün müvafiqdir. Təzyiqdə kiçik fərqlər nəzərə alınmır. Müxtəlif yanacaq tərkibləri üçün hesablanmış çıxan qaz axınında olan xəta 0.1%-dən yüksək ola bilər.

İkinci sadələşdirilmiş metod yanacaq tərkibinin fərqini nəzərə alır lakin 0.1% -dən aşağı ola bilən hesablanmış çıxan axınlara istiqamətləndirilə bilən 1 atm – də istilik tərkibini müəyyən etməklə təzyiqdən imtina edir. Bu NASA düsturlarını və NASA \ TP – 2002 – 211556 – dan qəbul olunan əmsalları tətbiq etməklə atmosfer təzyiqində hava və çıxan qazın istilik tərkibi üçün istifadə olunan eyni metoddur. Bu ümumi istilik balansında digər istilik tərkibinin hesablanmasına uyğunluq üçün fiziki istiliyin müəyyən olunmasının metodu bu əlavənin sonunda sadə hesablamada nümayiş olunur. NASA əmsalları A–4 cədvəlində verilir.

A –3.2.7.2 Tələb olunan məlumatlar

(a) Yanacaq qaz tərkibinin analizi;

(b) Yanacaq qaz temperaturu, F;

(c) Secilən normal temperatur, F;

A – 3.2.7.3 Hesablamalar

Addım 1. Yanacaq qaz tərkibinin mol hissəciyini və bütün yanacaq qaz tərkibi üçün mürəkkəb molekulyar çəkini toplamaqla ümumi yanacaq kütləsi hesablanır.

Ümumi yanacaq kütləsi = Ʃ (MFj x MWj)

Addım 2. Yanacaq qazın mürəkkəb mol hissəciyini, yanacaq qazın mürəkkəb molekulyar çəkisini və yanma zamanı yanacaq qazın istiliyini hesablayaraq (Btu \ lb ilə) və ümumi yanacaq çəkisinə bölməklə, hər bir yanacaq qazın tərkibin istilik qiyməti hesablanır.

Ümumi yanacaq kütləsi

Addım 3. Bütün yanacaq qaz tərkiblərinin istilik dəyələrini toplamaqla yanacaq qazın ideal istilik qiyməti hesablanır.

Addım 4. Yuxarıdakı A – 3.2.7.1. bəndinə müvafiq olaraq yanacağın fiziki istilik tərkibi (xüsusi istilik tərkibini) hesablanır. Yanacaq qazın ideal istilik qiymərinin və yanacağın fiziki istiliyinin cəmi kimi yanacağın təmiz istilik qiyməti hesablanır, sonra isə ölçülən yanacaq temperaturunu seçilmiş normal temperatura uyğunlaşdırılır.

A – 3.2.8 Maye yanacağın istilik qiyməti

A – 3.2.8.1 Ümumi. Bütün hesablamalarda istifadə olunan yanma istiliyi daha aşağı istilik qiymətidir. Bu su üçün buxarlanmanın istiliyini daxil edən daha yüksək istilik qiyməti ilə qarışdırılmamalıdır. Maye yanacaq üçün istilik qiyməti standarta müvafiq olaraq müəyyən olunmalıdır. Maye yanacağın istilik qiymətinin seçilən normal temperatura lazımi qaydada uyğunlaşdırılmasını təmin etmək üçün diqqətli olmaq lazımdır. Səciyyəvi API ağırlıq normasında ən çox maye yanacaqlar üçün (1–6 saylı yanacaq yağlar) bu standartın 5.2.10 bəndində qeyd olunan empirik təqribi qiyməti 77F –dən yuxarı fiziki istiliyi müəyyən etmək üçün kifayətdir.

A – 3.2.8.2 Tələb olunan məlumatlar

(a) Maye yanacağının ideal daha aşağı istilik qiyməti, Btu \ lb

(b) Maye yanacağının temperaturu, F

(c) Secilən normal temperatur, 0F;

A – 3.2.8.3 Hesablamalar

Addım 1. Standartdan maye yanacağın fiziki istilik tərkibini hesablamaq üçün istifadə olunur.

Addım 2. Yanacağın təmiz istilik qiyməti maye yanacağın ideal istilik qiyməti və yanacağın fiziki istiliyinin ümumi qiymətidir.

A–4 Qaz trubinin istilik balansının hesablanması ilə çıxan axın nümunəsi

Bu bölmə sınaq standartında hesablama prosedurlarını sadələşdirmək üçün bir analiz proqramını təqdim edir (A–1 Şəkilinə baxın). Bir çox cədvəllərdən istifadə etmək məqsədilə rahat nümunəni nəzərdə tutmaq lazımdır. Fərqli cədvəllər hesablamaları modullaşdırır. “Əsas” iş vərəqi əsas giriş\çıxış vərəqidir. Bu yalnız bir çox hallar üçün tələb olunan cədvəldir. Yardımçı hesablamalar digər cədvəllərə əsaslanır.

Qaz hesablamaları üçün normal temperatur əsasları 77F –dir. Su axınının istilik tərkibi üçün normal temperatur əsası 60F – dir. Nümunə bütün istilik tərkibini istifadəçinin seçdiyi normal temperatura uyğunlaşdırılır.

(a) Daxil olan axınlar hər zaman su və ya axın olur.

(b) Çıxan axınlar hər zaman kompressor hava olur.

(c) Təzyiqin kompressorun istilik tərkibinə cüzi təsiri olur.

(d) Yanacaq qazın təzyiqi imtina olunan yanacağın fiziki istiliyinə təsir edir.

(e) Qazın istilik tərkibinin hesablanması yalnız 1000K – ya kimi etibarlıdır.

(f) Su və axının istilik tərkibi 1967 axın cədvəlinə əsaslanır.

TƏSVİRİ: PTC 22 NÜMUNƏ HAL – DAXİLETMƏ VƏRƏQİ

Barometrik təzyiq – 14,696 psia

Daxili quru hava temperaturu – 80,0 F

Daxili nəm hava temperaturu - F

Daxili nisbi rütubət – 60,0 %

(Nəm Temperatur ilə birlikdə variant)

Qaz Turbinin yanacaq tərkibi Qaz Yağ

Daxil olan axın – 50000 lb \ h

(Standart üçün sıfır) temperatur – 200,0 F

Faza o – su \ 1 axın – 0

Kompressordan çıxan hava – 10000 lb \ h

Çıxan havanın temperaturu – 600,0 F

İstilik tərkibi üçün normal temperatur – 80,0 F

Çıxan temperatur – 1000,0 F GT Yanacaq axını – 54545 lb \ s

Yanacaq temnperaturu – 80,0 F

Yanacaq LHV – 21072 Btu \ lb

GT Enerji Hasilatı – 120,20 MW

Generatorun itkiləri – 1424 kW

Ötürücü qutunun itkiləri - 0 kW

Müəyyən olunmuş istilik itkisi – 1,00 MMBtu \ s

Fərqli istilik itkisi – 3,10 MMBtu \ s

GT Çıxan axın = 2,782, 517 lb \ s

GT çıxan enerji = 682,62 MMBtu\s

TƏSVİRİ: PTC 22 NÜMUNƏ HAL – HAVA HESABLAMALARI

NƏM HAVA TƏRKİBİNİN VƏ MOL AXININ HESABLANMASI

Barometrik təzyiq – 14,696 psia

Quru hava temperaturu – 80,0 F

Nəm hava temperaturu - F

Nisbi rütubət – 60,0 %

Yanma kamerası üçün nəm hava axını – 928,246 lb \ s

Artıq hava axını – 1,749,726 lb \ s

T < = 32 F üçün T > 32 F üçün

Məlum Nisbi rütubət zamanı hesablamalar

Məlum nəm temperatur zamanı hesablamalar

Doymuş rütubət nisbəti =

Quru hava hissəciyi (FDA) =

Quru hava hissəciyi (FDA) =

Yanma kamerası üçün nəm hava

Orta Molekulyar çəki 28.7383

Yanma kamerası üçün quru hava

Orta molekulyar çəki 28.7383

Şəkil A – 1 – A Nəm hava tərkibi və mol axınının hesablama nümunəsi (Contd)

TƏSVİRİ: PTC 22 NÜMUNƏVİ HAL – KÜTLƏVİ AXIN

KÜTLƏVİ AXININ HESABLAMALARI

O2 – nin mol axın dəyişikliyi – 6,625,9 mol \ s

Quru Havanın molekulyar çəkisi 28,9651 lb \ lbmol

Quru havanın O2 mol hissəciyi 0,20948

Yanma kamerası üçün quru hava 916, 193 lb \ s

Xüsusi Rütubət 0,01316 lb su \ lb quru hava

Yanma kamerası üçün nəm hava 928,246 lb \ s

Ümumi Daxili hava 2,687,972 lb \ s

Kompressordan ayrılmış hava 10,000 lb \ s

Artıq həm hava 1, 749, 726 lb \ s

Nəm yanan hava 928, 246 lb \ s

Yanacaq axını 54, 545 lb \ s

Daxil olan axın 50, 000 lb \ s

Yanma kamerasının ümumi axını 1,032,791 lb \ s

Turbindən çıxan axın 2,782,517 lb \ s

TƏSVİRİ: PTC 22 NÜMUNƏVİ HAL –QAZ YANACAĞININ YANMASI

QAZ YANACAĞININ YANMA HESABLARI

Yanacaq qazın kütləvi axını – 54, 545 lb \ s

Yanacaq qazın mol axını – 2,787.7 mol \ s. (Kütləvi axın \ MWavg)

Normal mol hissəcikləri

N2mol dəy-yi mol\s x (C2) x (C5)

O2 mol dəy-yi mol \ s x (C2) x (C9)

CO2 mol dəy-yi mol\s x (C2) x (C9)

H2O mol dəy-yi mol\s x (C2) x (C11)

Ar mol dəy-yi mol\s x (C2) x (C13)

SO2 mol dəy-yi mol\s x (C2) x (C15)

Orta molekulyar çəki = 19.566 0 - 6626 3488 6276 0 0

TƏSVİRİ: PTC 22 NÜMUNƏ HALI – YANACAQ YAĞIN YANMASI

MAYE YANACAĞIN YANMA HESABLAMALARI

Maye yanacaq kütləsinin axını – 54,545 lb \ s

N2 mol dəy-yi (D4) x (D5)

O2 mol dəy-yi (D4) x (D7)

CO2 mol dəy-yi (D4) x (D9)

H2O mol dəy-yi (D4) x (D11)

SO2 mol dəy-yi (D4) x (D13)

Molekulyar axın dəyişikliyi 0.00 0.00 0.00 0.00 0.00

TƏSVİRİ: PTC 22 NÜMYNƏVİ HAL – ÇIXAN TƏRKİB HİSSƏ

ÇIXAN TƏRKİB HİSSƏNİN HESABLANMASI

Su və ya daxil olan axın = 50,000 lb \ s

GT Yanacaq axını = 54,545 lb \ s

Yanma kamerası üçün nəm hava = 928,246 lb \ s

Ümumi yanma axını = 1,032,791 lb \ s

Artıq hava axını = 1,749, 726 lb \ s

Turbindən çıxan axın = 2,782,517 lb \ s

Yanma mol dəyişikliyi İlkin vərəqlər

Vat və ya su və ya dax olo axın. Mol axını lb \ s (E7)

Üm. çıxan mol axını (E2) + (E3) + (E4)

Üm. çıx. mol axını (E5) \ üm. (E5)

Üm. çıx. Kütləvi hissəcik (E5) x (E7) \ Üm. Axın

Çıxan Havanın mol axını (A15)

Turbindən çıxan mol axını (E5) 1 (E10)

Nəm mol hissəciyi (E11) \ nəm üm. (E11)

Quru Mol hissəciyi (E11) \ quru üm. (E11)

Nəm Çıxan kütləvi hissəcik (E11) 3 (E7) \ TEF

TƏSVIRI: PTC 22 NÜMUNƏVİ HAL – YANMA MƏHSULLARININ İSTİLİK TƏRKİBİ

TRUBİNİN ÇIXIŞINDA YANMA MƏHSULLARININ İSTİLİK TƏRKİBİNİN HESABLANMASI

Çıxan qazın temperaturu = 1000 F Normal temp = 80.0 F

810.9 K Maks = 1000K 299.8 K

İş temp - da istilik tərkibi (Nor = 77 F) Çıxan ist. tərkibi = 268,137 Btu \lb İstifadəçi normal temp-da istilik tərkibi: Çıxan ist. Tərkibi = 0.820 Btu \ lb

İş temp - da istilik tərkibi (Nor = istifadəçi): 267.317 Btu lb

Tərkibin istilik tərkibi

TƏSVİRİ: PTC 22 NÜMUNƏVİ HAL – NƏM HAVANIN İSTİLİK TƏRKİBİ

NƏM HAVANIN İSTİLİK TƏRKİBİNİN HESABLANMASI

299,8 K maks = 1000 K

Çıxan hava tem = 600 F

Çıxan qaz tem = 1000 F

Axının kütləvi hissəciyi (A7)

İstilik tərkibi (ekn aş-da)

Axının kütləvi hissəciyi (A7)

İstilik tərkibi (ekn aş-da)

Axının kütləvi hissəciyi (E8)

İstilik tərkibi (ekn aş-da)

İş tem - da istilik tərkibi (Normal = 77F) Ayrılan havanın = 129,131 Btu \ lb Çıxan havanın = 233,070 Btu \ lb

Daxili havanın istilik tərkibi = 0,728 Btu \ lb İstilik tərkibi istilik tərkibi

Nor. Temp = 80,0 F Nor. Tem. = 80,0 F Nor. Tem. = 80,0 F

299,8 K 299,8 K 299,8 K

Axının kütləvi hissəciyi (A7)

İstilik tərkibi (ekn aş-da)

Axının kütləvi hissəciyi (A7)

İstilik tərkibi (ekn aş-da)

Axının kütləvi hissəciyi (E8)

İstilik tərkibi (ekn aş-da)

İstifadəçi normal temperaturda istilik tərkibi:

Daxili Havanın istilik tərkibi= 0,728 Btu \ lb Çıxan havanın = 0,728 Btu \ lb Çıxan havanın = 0,728 Btu \ lb

0,000 Btu \ lb istilik tərkibi 128,403 Btu \ lb istilik tərkibi 232,342Btu \ lb

İş Temperaturunda istilik tərkibi Artıq havanın istilik tərkibində dəyişiklik = 232.342 Btu \ lb

(Normal = istifadəçi)

Qarışıq istilik tərkibləri

TƏSVİRİ: PTC 22 NÜMUNƏVİ HAL – YANACAQ QAZIN FİZİKİ İSTİLİYİ

YANACAQ QAZIN FİZİKİ İSTİLİYİNİN HESABLANMASI

Yanacaq qazın temp = 80 F Normal temp = 80.0 F

Axının kütləvi hissəciyi (A7)

İstilik tərkibi (ekvn aş-da)

Axının kütləvi hissəciyi (A7)

İstilik tərkibi (ekvn aş-da)

İş Temp – da istilik tərkibi (Nor = 77 F): Normal istifadə temp – da istilik tərkibi:

Yanacaq qazın istilik tərkibi = 1,447 Yanacaq qazın istilik tərkibi = 1.477

İş temp – da istilik tərkibi (nor = İstifadəçi)

Qarışıq istilik tərkibi

TƏSVİRİ: PTC 22 NÜMUNƏVİ HAL –YANMA KAMERASI ÜÇÜN YANACAQ

LHV YANACAĞIN HESABLANMASI

Yanacağın temperaturu = 80 F Normal temp = 80 F

Yekun = 19,566 Yekun = 21072,5

LHV Yanacaq qaz (yalnız kimyəvi enerji) – 21,072 Btu \ lb

İş temp – da yanacağın xüsusi istilik tərkibi – 1,5 Btu \ lb

Normal temp – da yanacağın xüsusi istilik tərkibi – 1,5 Btu \ lb

HVgas = LHV + SHTfuel - SHTref – 21, 072,5 Btu \ lb

LHV göstərici = 18500 Btu \ lb

LHV maye yanacaq (yalnız kimyəvi enerji) – 18, 500.0 Btu \ lb

İş temperaturunda yanacağın xüsusi istilik tərkibi -

Normal temperaturda yanacağın xüsusi istilik tərkibi –

HVoil=LHV+ SHTfuel-SHTref 18,500.0 Btu \ lb

TƏSVİRİ: PTC 22 NÜMUNƏVİ HAL – NİZAMLANMIŞ İŞ

NÜMUNƏ SINAĞININ NƏTİCƏSİ

Bütün düzəliş faktorları avadanlığın istehsalçısının təmin etdiyi əyri düzəlişlərindən yaranır.

Ölçülən Sınaq Parametrləri

Turbindən çıxan axın, lb \ s

Turbindən çıxan temperatur, F

Daxili Hava temperaturu, F

Barometrik təzyiq, psia

Daxil olan maye axını, lb \ s

Çıxan axının düzəliş faktorları

Daxili hava temperaturu

Daxil olan maye axını

Ümumi düzəliş faktoru

Çıxan temperaturun düzəliş faktorları

Daxili hava temperaturu

Ümumi düzəliş faktoru

Nizamlanmış sınaq nəticələri

Turbindən çıxan axın, lb \ s

Çıxan axın limiti, lb \ s

Turbindən çıxan temperatur, F

Çıxan temperatur limiti, F

B – 1.1 Müqayisəli yoxlamanın tətbiqi

PTC 22 adətən yeni qaz turbinlərinin qəbul zamanı sınaq üçün tətbiq olunmuşdur. Qaz turbinləri parkı inkişaf etdikcə, mövcud qaz turbinlərində işin ən yüksək səviyyəsinin əldə olunması sahəsinə maraqlar artmağa başlamışdır. Qaz turbinlərinin növbəti nəsli üçün istehsalçılar tərəfindən yaradılan üstün qaz komponentlərinin tətbiqi mövcud qaz turbinindən yüksək sinifli və ya əlavə işin əldə olunmasının ümumi bir metodudur. Üstün texnologiyanın digər ümumi tətbiq sahəsi artan emissiyalar üçün yanma prosesinin dəyişdirilməsidir. Əlavə işin əldə olunması üçün inkişaf metodları qaz izinə kimi məhdudlaşdırılmır və buraya qaz turbinlərinin daxili və xarici sistemlərinə olan dəyişikliklər, məsələn, daxili soyutma qurğularının və ya istilik bərpaedici buxar generatorlarının əlavə olunması əlavə edilə bilər

Bu əlavə qaz turbininə dəyişikliklərin tamamlanmasından əvvəl və sonra, iş sınaqlarının aparılması üçün direktivi təmin edir. Müqayisəli yoxlama kimi məlum olan sınağın bu növü fərqli işini hesablayan zaman sistematik xətaların qismən imtinası kimi xüsusi nəzəriyyələrə malikdir. Əvvəlki və sonrakı sınaqlar arasındakı müqayisəli iş, işin xətalarının fərdi real qiymətlərindən daha aşağı xəta ilə fərqli iş qiymətlərinə səbəb ola bilər.

B – 2 MƏQSƏD VƏ TƏTBİQ SAHƏSİ

B – 2.1.1 Qaz turbininə və \ və ya onun ətraf paketinə dəyişikliklər edilən hallarda qaz turbini üçün işin fərqli cəhətlərini müəyyən etmək məqsədilə direktivlər təmin olunur. Bu Əlavə sadələşdirilmiş sınaq metodunun yaradılmasına imkan verir; bununla yanaşı, xüsusilə standartlar nəzərdə tutulan işin əldə olunmasına istinad edən zaman standartın əsas strukturundan istifadə etmək mümkündür. PTC 22 – yə görə yoxlama tam olaraq müəyyən olunmuş sistematik və təsadüfi xətalar ilə işin real səviyyələrinə səbəb olacaq. PTC 22 –nin əsas strukturuna müvafiq olaraq eyni sınaq metodlarından və instrumentlərdən istifadə edərək əldə olunan əvvəlki sınaq ilə sonrakı sınağın nəticələri arasındakı müqayisəli iş minimum xətalar ilə müqayisəli sınağın nəticələrinə səbəb olmalıdır. Bu əlavədəki direktivlər sistematik xətalardan qismən imtina etməklə nisbi işin ölçüsünə səbəb olmalıdır.

Əldə olunmalı nəticələr bunlardır:

(a) Enerji hasilatında və \ və ya istilik normasında olan dəyişikliklər.

(b) Çıxan axında, enerjidə və \ və ya temperaturda (seçimə uyğun) olan dəyişikliklər.

B – 2.1.2 Dəyişikliklər, düzəlişlər və ya ləğv edilmə kimi bir çox fəaliyyətlərə yardımın müəyyən olunması bu standartın məqsədindən kənardır. Bununla yanaşı, sınağın tərəfləri ümumi iş fasiləsi zamanı görülən bir çox tədbirlərin nəticəsi olan işin dəyişikliklərini nəzərə alma metodu barəsində əvvəlcədən razılığa gəlməlidirlər.

B – 2.2 Tətbiq sahəsi

B – 2.2.1 Təmin olunan direktivlər xüsusi olaraq qaz turbinlərinin müqayisəli yoxlanması üçün yararlıdır. Standartın göstərişləri bu əlavədə qeyd olunmayan sahələrdə də tətbiq olunur.

B – 2.2.2 Direktivlər ümumi qaz turbininin işində olan dəyişikliklərin müəyyən olunmasına kimi məhdudlaşdırılır. Fərdi qaz izi komponentlərində olan iş dəyişikliklərinin müəyyən olunması metodları göstərilmir.

B – 3 ŞƏRTLƏRİN MÜƏYYƏN OLUNMASI VƏ TƏSVİRİ

Bu Standartın 2 – ci bölməsinə baxın.

B - İdarəçilik prinsipləri

B – 4.1 Sınaqdan əvvəl ümumi razılıqlar

B – 4.1.1 Xəta səviyyəsi. Tərəflər bütün ehtiyacların ödənilməsi üçün kifayət qədər kiçik olan xəta ilə sınağın layihələndirilməsinin mümkün olub – olmaması barədə əvvəlcədən qərar verməlidirlər. Müqayisə sınağı müəyyən edilməli olan işin faydalarından əhəmiyyətli dərəcədə az olan bir xətaya malik olmalıdır. Təcrübə göstərmişdir ki, yoxlanılmış xəta əsassız bir sınağa səbəb olan təsdiq edilməli işin faydası qədər geniş və ya işin faydasından daha geniş bir qiymət ola bilər. Əlavə olaraq, tərəflər qəbul etməlidirlər ki, dəyişikliyin qiymət \ fayda analizi və onun müqayisəli sınağı tətbiq sahəsini, qiyməti və sınağın tələb olunan dəqiqliyini müəyyən etməlidir. Xətanın hansı intervalının müvafiq olduğunu müəyyən etmək tərəflərin qərarından asılıdır.

B – 4.1.2 Praktiki nəzəriyyələr. Aşağıda siyahıya alınan məqamlar sınağa hazırlıq mərhələsində nəzərə alınmalıdır.

(a) Sınağın tərəfləri nəzərdə tutulan işin faydalarının hesablanmış sınağın xətasından daha yüksək olduğunu nümayiş etdirən sınaqdan əvvəlki xəta analizini idarə etməlidirlər. Sınağın işdə olan dəyişiklikləri dəqiqliklə müəyyən etməsi barədə əminliyi təmin etmək üçün, sınağın xətasını ümumilikdə gözlənilən fərqin 10 % - dən böyük olmamalıdır.

(b) PTC 22 – nin əsas strukturuna müvafiq olaraq eyni sınaq alətlərindən istifadə etməklə əldə olunan əvvəlki və sonrakı sınaq nəticələri arasındakı müqayisəli iş minimum xəta ilə müqayisəli sınağın nəticələrinə səbəb olmalıdır. Korlanmadan və ya təkrar kalibrlənmədən hər iki sınaq üçün istifadə olunan alətlər üçün sistematik yalnışlıq bir çox hallarda sıfıra yaxınlaşacaq.

(c) Qaz turbini və ya onun səthi üçün bərkidici vasitələr və ya dəyişiklik işləri yuxarıda qeyd olunandan daha yüksək xəta olmadan ixtisar olunan sınağın tətbiq sahəsi ilə müqayisəli işin yoxlanmasına imkan yarada bilər.

(d) Sınağın məlumatlarının qeyd olunan normal mühitə uyğunlaşdırılması sınağın xətasına ən böyük yardım olardı, belə ki, istifadə edilən düzəlişlər məqsədə nail olmaq üçün tələb olunan düzəlişlərə kimi məhdudlaşdırılmalıdır. Bu sınaq standartının əsas strukturunda qeyd olunduğu kimi sınaq limiti ətrafında səthi düzəlişlərin tam bir dəstindən istifadə etməkdənsə, sınaqın tərəfləri yerinə yetirilən möhkəmləndirici tədbirlər və ya dəyişiklərin iş dairəsinə əsaslanan düzəliş faktorlarının məhdud həcmi barəsində razılığa gələ bilərlər. Məsələn, eyni mühit üçün düzəlişdən əvvəlki sınaq üçün düzəlişdən sonrakı nəticələri nizamlamaq məsləhətli ola bilər. Bu düzəlişlərin bir komplektini istisna edəcək, hansı ki, korlanmış turbin üçün düzgün nizamlama əyrilərinin hazırlanması demək olar ki çətin olduğu üçün bu əlavə olaraq çox üstünlüyə malik ola bilər.

(e) Həm düzəlişdən əvvəl həm də sonra sınaqların təkrarlanması xüsusilə sistematik xətalar minimuma endirilən zaman işin müqayisəsində olan nadir xətaların təsirini azaltmaq üçün məsləhətli ola bilər.

(f) Düzəlişdən əvvəlki məlumatların düzəldilməsi ilə bağlı xətalarla əlaqədar olaraq, bu əyrilən ətraf mühitdə kifayət qədər fərqə malik olan geniş sınaq dövrlərindən sınaq məlumatlarının toplanması ilə təsdiq oluna bilər. Təsadüfi xəta limitindən kənar düzəldilmiş nəticələr fərqli olmamalıdır.

B – 4.2.1 Standartın sınağını aparmazdan əvvəl təfsilatlı bir sınaq planı hazırlanmalıdır. Bu sınağın aparılmasına təsir edən bütün məsələlər barəsində razılıqları sənədləşdirəcək və sınağın aparılması üçün təfsilatlı prosedurları təmin etməlidir. Bu, sınağın məqsədlərinə, zəmanətlərə, sınaq fəaliyyətlərinin cədvəlinə, sınağın tərəflərinin məsuliyyətlərinə, sınaq prosedurlarına və ya nəticələr barəsində olan hesabata xas olan hər hansı müqavilə tələblərini əks etdirməli və müqavilə problemlərinin hər hansı tələb olunan izahatlarını təmin etməlidir. Sınaq planı yoxlamadan əvvəl sınağın bütün tərəflərinin səlahiyyətli imzaları ilə təsdiqlənməlidir. Sınaq planı bu standartın 3.1.6. bəndinə müvafiq olmalıdır.

B – 4.3 Sınağa hazırlıq

B – 4.3.1 Sınaqdan əvvəl, əvvəlcədən olan razılıqda qeyd olunduğu kimi, sınağın bütün tərəflərinin öz işçi heyətini, avadanlıqlarını və sənədlərinin vaxtında hazırlamasına və cavab verməsinə imkan vermək üçün onlara vaxtında xəbərdarlıq verilməlidir. Yenilənmiş məlumatlar yararlı olan kimi bütün tərəflərə təqdim olunmalıdır.

B – 4.3.2 Sınağdan əvvəlki qeydlər. Hesablamalar və ya sınağın digər məqsədləri üçün tələb olunan qaz turbininin hissələrinin ölçüləri və fiziki şərtləri sınaqdan əvvəl müəyyən olunmalı və qeyd olunmalıdır. Cədvəllərdən olan seriya nömrələri və məlumatlar qaz turbini və yoxlanılan əlavə avadanlıqları müəyyən etmək üçün qeydə alınmalıdır. Bütün xüsusi alətlər müəyyən olunmalı, modelləri və seriya nömrələri qeydə alınmalıdır. Alqoritmlərin, kəmiyyətlərin, şkalanın, kalibr düzəlişlərinin, qarışıqların əsas nöqtələrin və konversiyaların sərbəst təsdiqini təmin etmək üçün hesablanmış və ya nizamlanmış məlumatlar üçün sənədlər yaradılmalı və ya əlçatarlı edilməlidir.

B – 4.4 Sınağdan əvvəl nəzəriyyələr

B – 4.4.1 Sınaq nəticələrinin hansı qaydada düzəldilməsi barədə tərəflər razılığa gəlməlidirlər. B – 4.1.2 (d) bəndində müzakirə olunduğu kimi, düzəlişdən sonrakı işi düzəlişdən əvvəlki sınağın şərtlərinə uyğunlaşdırmaq müvafiq ola bilər, belə ki, istehsalçı adətən sınaqdan sonrakı dəyişiklik şərtləri üçün fiziki faktorların yeni bir təsvirini təmin edir. Həm əvvəlki, həm də sonrakı sınaqlarda ətraf temperatur normasında yoxlama nəticələrin ümumi normal mühitə uyğunlaşdırılması üçün əlavə bir əsası təmin edə bilər, baxmayaraq ki sınaq nəticəsinin bu növünün şərhinə son dərəcə yüksək diqqət ayrılmalıdır. İstənilən halda hər iki sınağı demək olar ki eyni mühit şərtləri altında idarə etmək əlverişlidir.

B – 4.4.2 İsti iş bölməsini inkişaf etdirmək üçün bir çox turbin dəyişiklikləri nəzərdə tutulur. Buna baxmayaraq fasilə müddətində olan zaman qaz turbin paketinin digər hissələrində qüvvətləndirici tədbirlərin həyata keçirilməsi ümumi haldır. Kompressorun xüsusi təmizlənməsi və daxili filterlərin və ya zədələnmiş qaz hissələrinin dəyişdirilməsi qüvvətləndirici tədbirlərə nümunədir. Müqayisəli sınağın tərəfləri əlavə qüvvətləndirici işin qiymətini və bunun yekun nəticələrə uyğunlaşdırılması qaydalarını qəbul etməlidirlər.

B – 4.4.3 Fasilənin sonunda qaz turbini işə salındıqdan dərhal sonra və iş fasiləsi üçün söndürməzdən əvvəl yoxlama başlanmalıdır. Kompressor yuyulduqdan sonra düzəlişdən əvvəl sınaq aparılması tövsiyyə olunur. Bu yumadan sonra sınaq üçün vaxt limiti bütün tərəflər arasında razılaşdırılmalıdır.

B – ÖLÇÜ METODLARI VƏ İNSTRUMENTLƏRİ

B – 5.1 Ümumi tələblər

B – 5.1.1 Sınaq üçün istifadə olunacaq alət növü (mövcud stansiya avadanlığı, sınaq dərəcələmə instrumenti və\və ya məlum standartlarla kalibrlənmiş və ya kalibrlənməmiş alət) haqqında razılıq əldə olunmalıdır. İşin xəta fərqlərində sistematik xətanın azaldılmış effekti üçün olan potensiala görə müqayisəli sınaqda dərəcələmə qurğusundan istifadə mümkün olur. Sistematik xətanın minimuma endirilmiş təsirinə həm dəyişiklikdən əvvəlki, həm də sonrakı sınaqlarda eyni instrumentlərdən istifadə etməklə nail olunur, bir şərtlə ki, sistematik xətalar həm sınaqdan əvvəlki, həm də sınaqdan sonrakı kəmiyyətləri saxlamalıdır.

B – 5.2 Sistematik xətanın nəzərə alınması

B – 5.2.1 Bəzi alətlərdə sisteamtik xətalar kəmiyyəti saxlamaya bilər. Ətraf mühitə həssaslıq və istiqamətlənmə sistematik xətanın dəyişməsi üçün səbəb ola bilər. Sistematik xətada olan bu dəyişikliyi dəf etmək üçün, sınaqdan əvvəl bəzi alətləri yeniləmək lazımdır.

B –5.2.2 Fasilə zamanı instrumentlərin təkrar kalibrlənməsi və ya digər texniki istismarı dəyişiklik üçün sistematik xətaya səbəb olacaq və ondan yayınmaq lazımdır. Fasilə zamanı çıxarılacaq alətlərə qarşı ehtiyatlı olmaq lazımdır, belə ki, onlar çıxarılacaq və sınaqdan əvvəl istifadə olunduğu qaydada istifadə olunacaqdır.

B – 5.2.3 Turbinin nəzarət temperaturunun müəyyən olunmasında fərqlər həm dəyişiklikdən əvvəl, həm də sonrakı sınaqda mövcud ola bilər. Bu fasilə zamanı hətta bir termo damcının dəyişilməsinin nəticəsi kimi dəyişə bilər. Turbində və ya onun iş şəraitində (məsələn, turbinin daxili temperaturunun artması və ya hava idarəçiliyində olan dəyişiklik) olan dəyişikliklərə görə bu temperaturun məkan üzrə paylanmasında baş verən dəyişiklik də həmçinin ehtimal olunur. Turbinin enerjisi nəzarət temperaturunda olan hər hansı dəyişikliyə elə həssasdır ki, minimum xətaqnı saxlamaq üçün sınaqdan əvvəl yeni temperatur ölçü sistemini quraşdırmaq məsləhət görülə bilər.

B – 5.2.4 Fasilə zamanı axın elementləri təmizlənə və ya dəyişdirilə bilməz. Bir daha qeyd edək ki, hər hansı texniki istismar dəyişiklikdən əvvəlki sınaqdan əvvəl həyata keçirilə bilər.

B – 6 NƏTİCƏLƏRİN HESABLANMASI

Bu Standartın 5 - ci bölməsinə baxın.

B – 7 NƏTİCƏLƏR BARƏDƏ QEYD

Bu standartin 6 – cı bölməsinə baxın.

Bu əlavə istilik göstəricisi (yanacaq axını, istilik qiyməti və fiziki istilik), elektrik hasilatı və nizamlanmış iş (hasilat, istilik norması, çıxan temperatur və çıxan axın) üçün sadə hesablamaları əhatə edir.

C – 1. İstilik göstəricisinin hesablanması

C – 1.1 Qaz yanacaq axını sınağı barədə məlumatlar

Nasosun diametri (ölçülmüş)

Çıxış diametri (ölçülmüş)

Nasosun temperatur ölçüsü

Nasos üçün termiki genişlik əmsalı

Çıxış temperatur ölçüsü

Çıxış üçün termiki genişlik əmsalı

C – 1.2. Qaz Yanacağının tərkibi

C – 1.3. Temperaturu kompensasiya olunan nasos və çıxışın ölçüləri

C – 1.4. Beta nisbəti

C – 1.5 Qaz qarışığının molekulyar çəkisi

C – 1.6 İzentropik əmsal

Səciyyəvi təbii qaz tərkibi üçün, adiabatik əmsalın (k = Cp \ Cv) 1,3 olması fərz oluna bilər. Aşağıda qeyd olunan bölmədə göstərildiyi kimi xüsusi istiliyin bir funksiyası kimi (Cp) daha təfsilatlı hesablama yerinə yetirilə bilər.

C – 1.7 Daimi təzyiqdə (Cp) xüsusi istilik

Daimi təzyiqdə xüsusi istilik axın tənliyi üçün adiabatik əmsalı hesablamaq üçün tələb olunur. Bununla yanaşı kütləvi axın adətən Cp ilə zəif bir əlaqəyə malik olur. Nəticə etibarı ilə, Cp üçün qiymətlər ümumilikdə GPSA və ya atmosfer təzyiqində və yanacaq temperaturunda NIST nəşrlərindən əldə oluna bilər. Cp – ni müəyyən etmək üçün daha dəqiq vasitə kimi xüsusilə də faktiki yanacaq təzyiqində bəzi daha yüksək növlər maye olan tərkiblərdə, Cp tərkibin az təzyiqində xüsusi istilik qiymətlərinin ümumi kütləsindən hesablanmalıdır.

Molekulyar çəki (MWj)

Xüsusi istilik Cp (Qeyd 1)

Qeyd: Cp üçün qiymətlər Btu \ lbm – R vahidləri ilədir və 80 F – də və NİST Standart Normal Məlumat bazası 69, Mart, 2003, Nəşr: NİST kimyəvi İnternet kitabçasında müəyyən olunur.

C – 1.8. Genişlənmə faktoru

C – 1.9 Yanaşma faktorunun surəti

C – 1.10 Qaz mayesinin sıxlığı

C – 1.11 Reynold nömrəsi və boşalma əmsalı

PTC 22 sınaği üçün boşalma əmsalı sayğac kalibr hesabatından əmələ gəlir. Tələb olunarsa kalibrləmə məlumatlarının ekstrapolyasiyası PTC 19.5 –də göstərilmişdir.

Boşalma əmsalı Reynold nömrəsinin bir funksiyası və bununla yanaşı təkrarlama prosesidir. Kütləvi axın norması nəzərdə tutulur, sonra isə Reynolds rəqəmləri və boşalma əmsalı hesablanır, sonra isə kütləvi axın norması müəyyən edilir. Bu səciyyəvi olaraq yalnız kalibr hesabatından bir əmsalın 1 nöqtədə cəmlənməsi üçün bir və ya iki təkrarlama tələb edir.

Burada μ lbm \ ft – sec –də dinamik ağırlıqdır və səciyyəvi olaraq yuxarıda Cp üçün verilən metodlar və eyni mənbələr ilə əldə oluna bilər.

C = 0,6038 çıxış kalibr hesabatına əsasən

C – 1.12 Kütləvi axın norması

C – 1.13 Daha aşağı istilik qiyməti

Təmiz istilik qiyməti (hj)

C – 1.14 Daha yüksək istilik qiyməti

Molekulyar çəki (MWj)

Ümumi istilik qiyməti (Hj)

C – 1.15 Fiziki istilik

Bu sadə hesablama üçün istilik normasına 60 Fqeyd olunmuş normal yanacaq temperaturu və 80 F faktiki yanacaq temperaturu ilə fiziki istilik nəzəriyyəsini daxil edir. 5.3.1.11 bəndində göstərilmiş sadələşdirilmiş tənlikdən istifadə oluna bilər. Bu tənlikdən, hT = 11.4 Btu \ lb, və href = 0 Btu \ lb.

C – 1.16 Ümumi istilik göstəricisi (LHV)

C – 2. Elektrik hasilatının hesablanması

Bu bölmə 3 – vatmetr metodu üçün sınaq elektrik hasilatının sadə bir hesablamasını təmin edir.

C – 2.1. VT sınaq məlumatları

VT VA (= V x I \ 1000)

VT faza bucağı (ölçülüb)

VT enerji faktoru (= cos (PA))

C – 2.2. VT Kalibr məlumatları

Kalibr sınaq nöqtəsində ağırlıq (Z)

Kalibr sınaq nöqtəsində enerji faktoru (Z)

Kalibr sınaq nöqtəsində faza bucağı (Z)

200 VA, 0.85 PF – də RCF

0 VA – da faza bucaq xətası

200 VA, 0.85 PF – də faza bucaq xətası

RCF fərqi = RCFt – RCFo

Faza bucaq fərqi = γt – γo

Nisbət düzəliş faktoru

Sadələşdirilmiş RCF (aşağıdakı şərhə baxın)

PF və PA xətalarını rədd edən, sadələşdirilmiş formula

Sadələşməyə görə əlavə olunmuş xəta UVTRCFs % 0,027125 0,003838 0,021656

C – 2.3 VT Volt azalması

VM fərqi (= V1o – V2o)

Sınaq vattmetrdə 2 voltmetr

Sınaq vatmetrdə nizamlanmış məlumatlar

Volt azalmasının düzəliş faktoru

VTVDC = 1 + VTVD \ V1t

C – 2.4 CT düzəlişləri

CT müəyyən olunmuş cərəyan

Nisbət düzəliş faktoru (kalibr əyrisindən)

(a) Bu nümunədə göstərildiyi kimi, yaxın enerji faktorunun yoxlanması ilə faza bucaq düzəliş faktoru, PACFc nəzərə alınmaya bilər.

(b) Məlum enerji faktoruna transformatorun faza dəyişmə xətaları daxildir, yəni cos (Ɵ2) transformator xətaları üçün nizamlanmamış ölçü vahidlərinə əsaslanır. (Real PF = cos (Ɵ), burada Ɵ = Ɵ2 – α + β - γ)

(c) ASA standartlarına müvafiq olaraq:

Vatmetr potensial dövriyyədə cərəyan volta yönələn zaman alfa (α) müsbət olur.

Əlavə əks cərəyan əsas cərəyanı istiqamətləndirən zaman beta (β) müsbət olur.

Əlavə əks volt əsas voltu istiqamətləndirən zaman qamma (γ) müsbət olur.

C – 2.6. Nizamlanmış əlavə vatt

C – 3 Nizamlanmiş işin hesablanmasi (hasilat, istilik normasi, çixan temperatur və çixan axin)

Yanacağın analizi (həcm %)

Qeyd olunan normal mühit

ÜMUMİ QEYD: Düzəliş faktoru istehsalçının modelindən müəyyən olunub.

Generatorun enerji faktoru

Generatorun hidrogen təzyiqi

Generatorun hidrogen saflığı

Ümumi düzəliş faktoru

Nizamlanmış enerji Nizamlanmış istilik norması

Nizamlanmış çıxan axın Nizamlanmış çıxan temperatur

C – 4 Transformatorda olan itkilərin hesablanması

Transformator da itkilər bu cür müəyyən olunur:

İtkiümumi = İtkiyüksüz + İtkiyüklü

İtkiümumi = kV – la ümumi transformator itkiləri;

İtkiyüksüz = kV – la transformatorun yüksüz itkiləri;

İtkiyüklü = kV – la transformatorun yüklü itkiləri;

İtkiyüksüz zavodun sınaq hesabatından müəyyən olunur. Bu dəyişməz bir kəmiyyətdir. Transformatorun yüklü itkiləri bu qaydada müəyyən olunur:

İtki yük = L1 CORR + L2 CORR

L1 CORR = normal mühitə uyğunlaşdırılmış İ R itkiləri (kV);

L2 CORR = normal mühitə uyğunlaşdırılmış təsadüfi yük itkiləri (kV);

Yük itkiləri külək temperaturu, yağ temperaturu, mühit şərtləri, volt və yük ilə fərqlənir. Bununla yanaşı, zavod sınağından götürülmüş yük itkiləri üçün qiymətlər düzəldilməlidir. IEEE C57.12.90 – dan alınan aşağıdakı düstur bu şərtləri düzəldir:

L1 = müəyyən olunmuş külək temperaturu (TR) ilə müəyyən olunmuş yükdə zavodun sınaq hesabatından götürülən İR itkiləri (kV);

L2 = müəyyən olunmuş külək temperaturu (TR) ilə müəyyən olunmuş yükdə zavodun sınaq hesabatından götürülən təsadüfi yük itkiləri (kV);

n = Yük düzəliş nisbəti, ölçüsüz;

K = volt düzəliş nisbəti, ölçüsüz;

TK = Transformatorun material düzəliş faktoru;

TM = aşağıdakı hesablamadan üstün ətraf temperaturda (C) orta külək temperaturu;

TR = Zavodun sınaq hesabatından müəyyən olunmuş külək temperaturu (C);

TMC = aşağıdakı hesablamadan normal ətraf temperatura (C) dəyişdirilmiş orta külək temperaturu;

n və K – nı müəyyən etmək üçün:

kVa ilə sınaq yükü (kVA) və kV ilə sınaq voltu (V) sınaq məlumatları kimi toplanmış enerji və volt ölçülərindən müəyyən olunur. kVA ilə müəyyən olunmuş yük (kVA) və kV ilə volt zavodun sınaq hesabatlarından götürülmüşdür. Müəyyən olunmuş volt fazadan – fazaya olan qiymətdir, beləliklə kvd kök 3 faktoru yerin volt ölçüsü üçün müəyyən olunan fazaya tətbiq olunur.

PMEAS = generator terminallarında kV ilə ölçülən aktiv enerji

PFMEAS = ölçüsüz sınaq mühitlərində generatorun enerji faktoru

PAUX MEAS = transformatorun aşağı tərəfi və enerji ölçüsü arasında ölçülən əlavə yüklər (əgər varsa), kV

PLİNE LOSS = transformatorun aşağı tərəfi və enerji ölçüsü arasında xətt itkiləri, kV ilə

VMEAS = lazım gələrsə vahid xətaya uyğunlaşdırılmış transformatorun aşağı tərəfində kV ilə ölçülən əlavə volt (torpağa faza);

VT NISBƏTI = transformator alətinin dizayn məlumatları;

Orta külək temperaturunu müəyyən etmək üçün, İEEE C57.12.90 – dan TM

TC = doldurulmuş yağ termometr qabında ölçülən yağ temperaturu (C) ilə orta külək temperaturu arasında nizamlanmış fərq;

TOM = doldurulmuş yağ termometr qabında ölçülən yağ temperaturu (C);

TC = bu tənliklə müəyyən olunur:

TO = müəyyən olunmuş yükdə (zavodun sınaq hesabatından) doldurulmuş yağ termometr qabında ölçülən, yağ temperaturu (C) ilə orta külək temperaturu arasında ölçülən fərq (zavodun sınaq hesabatından).

m = əlavə transformator üçün 0.8, əsas transformator üçün 1.0

Yüksək voltlu külək və aşağı voltlu külək arasında orta külək temperaturu ölçülür.

Ətraf temperaturda fərqlər üçün nizamlanmış (TMC) külək temperaturunu müəyyən etmək üçün, aşağıdakı tənlikdən istifadə olunur:

TA = müəyyən olunmuş mühitdə ətraf temperatur (C), (zavodun sınaq hesabatından transformator itkilərinin əsaslandığı mühitlər);

TAM = ölçülən ətraf temperatur (C);

ASME PTC 1 Ümumi təlimatlar

ASME PTC 2 Şərhlər və qiymətlər

ASME PTC 19.1 Sınağın xətaları

ASME PTC 19.2 İnstrumentlər və apparatlar: Hissə 2 təzyiq ölçüsü

ASME PTC 19.3 Temperatur ölçüsü

ASME PTC 19.5 Axın ölçüsü

ASME PTC 46 Qurğunun ümumi işi

ASME Buxar cədvəlləri

ASTM D 1945 Qaz xromatoqrafiyası ilə təbii qazın standart sınaq analiz metodu

ASTM D 1142 Temperaturun artım nöqtəsinin ölçülməsi ilə qaz yanacaqlarının su buxar tərkibi üçün standart sınaq metodu

ASTM D 3588 İstilik qiymətinin hesablanması üçün standart təcrübə, sıxılma faktoru və qaz yanacaqları üçün nisbi sıxlıq

ASTM D 445 Şəffaf və qeyri – şəffaf mayelərin kinematik qatılığının standart sınaq metodu (dinamik qatılığın hesablanması)

ASTM D 4809 Bomb kalorimetr ilə maye hidrokarbon yanacaqlarının yanma istiliyi üçün sınaq metodu (dəqiqlik metodu)

ASTM D 1018 Neft hissəciklərində hidrogen

ASTM D 4057 Neft və neft məhsullarının mexaniki nümunəsinin götürülməsi üçün standart təcrübə

Coleman, H.W, W.G. Steele və R.P. Taylor “Tək və Müqayisəli Sınaqlardə Əlaqədar Qarışıq Xətalar barəsində Fərziyyələr”, Maye Mühəndisliyinin ASME Jurnalının Məlumatları 117 (Dekabr, 1995): 552 – 556

Təbii qaz sənayesinə olan hidrokarbonlar və digər tərkib hissələrinə dair maraqlar üçün fiziki kəmiyyətlərin cədvəli

GPA 2166 Əldə olunan təbii qaz nümunələri

GPSA Mühəndislik barədə məlumat kitabı

IEEE 120 IEEE Enerji dövriyyələrində elektrik ölçüləri üçün əsas sınaq direktivi

IEEE C57.12.90 Maye paylaşdırılması, enerji və nizamlayıcı transformatorlar üçün standart sınaq standarti

IEEE C57.13 Tranformator instrumentləri üçün IEEE standart tələblər

Bu cədvəl bu standartda istifadə olunan B.Ş. ümumqəbul olunmuş vahidlərin SI sistemində olan vahidlərə çevrilməsi üçün faktorları əhatə edir (daha tez – tez istifadə olunma vaxtlarını və kilo səviyyələrini əks etdirmək üçün dəyişdirilib).

Dizel və yandırıcı yanacaqlar

PTC 3.1 – 1958 (R1992)

Yanan buxar generatorları

Buxar yaradan qurğular (1968 və 1969 əlavə ilə)

PTC 4.1 – 1964 (R1991)

Buxar generatorunun yoxlanması üçün diaqram, şəkil 1 (100 Pad)

Buxar generatorunun istilik balansı, şəkil 2 (100 Pad)

İxtisar olunmuş effektivlik sınaği üçün ASME sınaq forması – xülasə vərəqi (100 Pad)

İxtisar olunmuş effektivlik sınaqi üçün ASME sınaq forması – hesablama vərəqi (100 Pad)

PTC 4.1b – 1964 (R1965)

Kömür pulverizatorları

PTC 4.2 – 1969 (R2003)

PTC 4.3. – 1968 (R1991)

Qaz turbininin istilik bərpaedici buxar generatorları

PTC 4.4. – 1981 (R2003)

Hərəkət edən buxar mühərrikləri

Buxar turbinlərinin yoxlanması üçün alternativ prosedur üçün daxili sınaq standartları

Ümumi dövriyyələrdə buxar turbinləri

PTC 6 – ya əlavə A, buxar turbinləri üçün sınaq standartı

Buxar turbinləri barəsində PTC 6 – İzahlar

Buxar turbinlərinin iş Sınaqlarində xətanın ölçüsünün qiymətləndirilməsi üçün direktiv

PTC 6 Hesabat – 1985 (R 2003)

Buxar turbinlərinin şablon iş Sınaqlari üçün prosedurlar

PTC 6S – 1988 (R2003)

Hərəkət edən buxar – idarəli porşen nasoslar

PTC 7.1. – 1962 (R1969)

Mərkəzdənqaçma nasosları

Kompressorlar və çıxışlar barəsində işin sınaq standartı

PTC 10 – 1997 (R 2003)

PTC 11 – 1984 (R2003)

Bağlı içməli su isidiciləri

Səthi buxar kondensatorları barəsində iş sınaq standartı

Deaeratorlar barəsində işin sınaq standarti

PTC 12.3. – 1997 (R2004)

Rütubətin qarşısını alan təkrar isidicilər

PTC 12.4 – 1992 (R2004)

Tək fazalı istilik mübadiləçiləri

Hərəkətli daxili – yanma mühərrikləri

PTC 17 – 1973 (R2003)

Hidravlik turbinlər və nasos turbinlər

PTC 19.1 – 1998 (R2004)

PTC 19.2 – 1987 (R2004)

Temperaturun öçülməsi

PTC 19.3 – 1974 (R2004)

Tətbiq, maye ölçü vahidlərinin II hissəsi: instrumentlər və apparatlar barəsində daxili əlavə

Ox enerjisinin ölçüsü

PTC 19.7 – 1980 (R1988)

Göstərilən enerjinin ölçülməsi

PTC 19.8 – 1970 (R1985)

Baca və çıxan qazın analizi

Buxar və suyun nümunəsinin götürülməsi, havanın dəyişdirilməsi və enerji dövriyyəsində analiz

PTC 19.11 – 1997 (R2004)

Dövri surətin ölçülməsi

Bərk maddələrin və mayelərin sıxlığının müəyyən olunması

Maye qatılığının müəyyən olunması

Rəqəmsal sistem texnikaları

PTC 19.22 – 1986 (R2003)

Model yoxlaması üçün direktiv

PTC 19.23 – 1980 (R1985)

Buxar turbin – generator vahidləri üçün surət və yük idarə edən sistemlər

PTC 20.1 – 1997 (R1988)

Buxar turbin generator vahidləri üçün artıq surət sistemləri

PTC 20.2 – 1965 (R1986)

Buxar turbin- generator vahidlərində istifadə olunan təzyiqə nəzarət sistemləri

PTC 20.3 – 1970 (R1991)

Məlumat toplama avadanlığı

Su atmosferini soyudan avadanlıq

PTC 24 – 1976 (R1982)

Təzyiq azalması üçün qurğular

Təhlükəsizlik və mühafizə klapanları

Daxili yanma mühərriki – generator vahidləri üçün surət idarə edən sistemlər

Xırda bərk hissəciklərin xüsusiyyətlərinin müəyyən olunması

PTC 28 – 1965 (R1985)

Hidravlik turbin – generator qurğuları üçün surət idarə edən sistemlər

Hava sərinləşdirici istilik mübadiləçiləri

PTC 30 – 1991 (R1998)

İon mübadiləsi avadanlığı

PTC 31 – 1973 (R1985)

Nüvə buxar təchizi sistemləri

PTC 32.1 – 1969 (R1992)

Yüngül su reaktorlarında nüvə reaktorunun işinin ölçülməsi metodları

PTC 32.2 Hesabat – 1978 (R1992)

Geniş zibil yandırıcı sobalar

PTC 33 – 1978 (R1985)

PTC 33 – 1978 - ə Əlavə

PTC 33a – 1980 (R1991)

İxtisar olunmuş zibil yandıran sobanın effektivlik sobası üçün ASME Forması

PTC 33a – 1980 (R1991)

Sənaye səsinin ölçülməsi

Qaz axınında ölçü vahidinin konsentrasiyasının müəyyən olunması

PTC 38 – 1980 (R1985)

Baca qazın təkrar sulfidləşməsi vahidləri

PTC 42 – 1988 (R2004)

Ümumi qurğu işi barəsində işin sınaq standarti

Yanacaq elementli enerji sistemlərinin işi

Buxar enerji qurğuları üçün işin monitorinq direktivləri

Azərbaycan Respublikası Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsinin 27 oktyabr 2014-cü il tarixli 006 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmişdir.

___________________________________________________________________________________

Dənizdə tətbiq üçün tökmə qalvanik anodlar üzrə metallurgiya və inspeksiya tələbləri

___________________________________________________________________________________

1. Azərbaycan Respublikasının Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsinin tabeliyində olan Azərbaycan Standartlaşdırma və Sertifikatlaşdırma İnstitutu tərəfindən işlənib hazırlanıb və təqdim edilib.

2. Bu standart NACE Standard SP 0387-2006 “Metallurgical and Inspection Requirements for Cast Galvanic Anodes for Offshore Applications” standartının autentik tərcüməsidir.

3. İlk dəfə tətbiq edilir.

4. Dövlət standartında müəyyən edilən tələblərin beynəlxalq standartlara, norma, qayda və tövsiyələrə və digər dövlətlərin müvafiq mütərəqqi milli standartlarına, elm, texnika və texnologiyanın müasir nailiyyətlərinə əsaslanmasını müəyyən etmək üçün standartın ilkin yoxlama müddəti 2019-cu il, dövrü yoxlama müddəti 5 ildir.

___________________________________________________________________________________

Dənizdə Tətbiq üçün Tökmə Qalvanik Anodlar üzrə Metallurgiya və İnspeksiya Tələbləri

Metallurgical and Inspection Requirements for Cast Galvanic Anodes for Offshore Applications

___________________________________________________________________________________

1.1. Bu standart dənizdə tətbiqinəzərdə tutulan tökmə qalvanik anodlar üçünminimal fiziki keyfiyyəti və inspeksiya standartlarını müəyyən edir.

1.2. Bu standart səciyyəvi dəniz platformasının anod konfiqurasiyalarına tətbiq olunur və standartın bəzi aspektləri bütün qalvanik anodlar üçünməqsədəuyğun olsa da, üzük şəkilliboru kəmərləri üçün anodlara, çənlərə, boru kəmərinə və ya açıq anodlara və ya bir qayda olaraq 50 kq-dan (110 funt) az xalis çəkiyə malik anodlara tətbiq edilməküçün nəzərdə tutulmur.

1.3 Bu standart dəniz strukturlarında istifadə olunan tökmə qalvanik anodlara tətbiq edilir, məs., dairəvi və ya trapezoidal kəsişmələri olan, uzunluğu eninə nisbətən əhəmiyyətli dərəcədə çox olan və bir qayda olaraq “dayanma” (dayanmaya nail olmaq üçün polad tıxaca doğru uzanan) və ya yuma-montajlı konfiqurasiyaya tətbiq olunur.

1.4 İstehsalçı bu standartda müəyyən olunan keyfiyyət səviyyələrinə cavab vermək üzrə məsuliyyət daşıyır. İstifadəçi müəyyən edilən keyfiyyətə uyğunluğu sübut etmək üçün həyata keçiriləcək inspeksiyanın dərəcəsini müəyyənləşdirə bilər.

Bu standartda aşağıdakı normativ sənədlərə istinad edilmişdir:

NACE Standard RP0176 (latest revision), “Corrosion Control of Steel Fixed Offshore Structures Associated with Petroleum Production” (Houston, TX: NACE International) (NACE Standartı RP0176 (ən son düzəliş), “Neft Hasilatı ilə bağlı bərkidilmiş polad dəniz quruluşlarının korroziyasına nəzarət” (Hyuston, TX: NACE International))

BS 7361 Part 1 (latest revision), “Cathodic Protection” (London, England: BSI) (BS 7361 Hissə 1 (ən son düzəliş), “Katodlu Mühafizə” (İngiltərə, London: BSI))

ASM Handbook (latest revision) (Materials Park, OH: ASM International) (ASM Təlimat kitabçası (ən son düzəliş) (Materials Park, OH: ASM International))

NACE Standard TM0190 (latest revision), “Impressed Current Laboratory Testing of Aluminum Alloy Anodes” (Houston, TX: NACE) (NACE Standart TM0190 (ən son düzəliş), “Alüminium Xəlitə Anodlarına Verilmiş Cərəyanın Laboratoriya Sınağı" (Hyuston, TX: NACE))

API Spec 5L (latest revision), “Specification for Line Pipe” (Washington, DC: API) (API Spes 5L (ən son düzəliş), “Xətti Boru üçün Spesifikasiya” (Vaşinqton, DC: API))

ASTM A106 (latest revision), “Standard Specification for Seamless Carbon Steel Pipe for High-Temperature Service” (West Conshohocken, PA: ASTM) (ASTM A106 (ən son düzəliş), “Yüksək Temperaturlu Xidmət üçün Tikişsiz Karbon Polada dair Standart Spesifikasiya” (West Conshohocken, PA: ASTM))

ASTM A53 (latest revision), “Standard Specification for Pipe, Steel, Black and Hot-Dipped, Zinc-Coated, Welded and Seamless” (West Conshohocken, PA: ASTM) (ASTM A53 (ən son düzəliş), “ Polad, qara və Qaynar Dalma, Sink Üzlüklü, Qaynaq edilmiş və Tikişsiz Boruya dair Standart Spesifikasiya” (West Conshohocken, PA: ASTM))

EN 10025 (latest revision), “Hot rolled products of non-alloy structural steels, Technical delivery conditions” (Brussels, Belgium: EN) (EN 10025 (ən son düzəliş), “Qeyri-xəlitə polad quruluşların qaynar prokat məhsulları, Texniki çatdırma şərtləri” (Belçika, Brüssel: EN))

ASTM A36 (latest revision), “Standard Specification for Carbon Structural Steel” (West Conshohocken, PA: ASTM) (ASTM A36 (ən son düzəliş), “Karbon Konstruksiya polada dair Standart Spesifikasiya” (West Conshohocken, PA: ASTM))

AWS D 1.1 (latest revision), “Structural Welding Code - Steel” (Miami, FL: AWS) (AWS D 1.1 (ən son düzəliş), “Konstruksiya Qaynaq Kodu- Polad” (Mayami, FL: AWS))

EN 10287 (latest revision), “Approval testing of welders” (Brussels, Belgium: EN) (EN 10287 (ən son düzəliş), “Qaynaqçıları təsdiqləmə sınağı” (Belçika, Brüssel: EN))

EN 10288 (latest revision), “Specification and approval of welding procedures for metallic materials” (Brussels, Belgium: EN) (EN 10288 (ən son düzəliş), “Metal materiallar üçün qaynaq prosedurlarının spesifikasiyası və təsdiqlənməsi” (Belçika, Brüssel: EN))

ISO 8501-1 (latest revision), “Visual assessment of surface cleanliness” (Geneva, Switzerland: ISO) (ISO 8501-1 (ən son düzəliş), “Səthin təmizliyinin əyani qiymətləndirilməsi” (İsveçrə, Cenevrə: ISO))

NACE No. 2/SSPC-SP 10 (latest revision), “Near-White Metal Blast Cleaning” (Houston, TX USA: NACE, and Pittsburgh, PA: SSPC) (NACE No. 2/SSPC-SP 10 (ən son düzəliş), “Ağ Metala kimi Qum Şırnağı ilə Təmizləmə” (Hyuston, TX USA: NACE, və Pittsburgh, PA: SSPC))

ASTM A123 (latest revision), “Standard Specification for Zinc (Hot-Dip Galvanized) Coatings on Iron and Steel Products” (West Conshohocken, PA: ASTM) (ASTM A123 (ən son düzəliş), “Dəmir və Polad Məhsullarında Sink (Qaynar Dalma Qalvanik) Üzlüklərinə dair Standart Spesifikasiya (West Conshohocken, PA: ASTM))

BS 729 (withdrawn), “Specifications for Hot Dip Galvanized Coatings on Iron and Steel Articles” (London, England: BSI) (BS 729 (çıxarılmışdır), “Dəmir və Polad Maddələrdə Qaynar Dalma Qalvanik Üzləklərə dair Spesifikasiyalar” (İngiltərə, London: BSI))

ASTM B633 (latest revision), “Standard Specification for Electrodeposited Coatings of Zinc on Iron and Steel” (West Conshohocken, PA: ASTM) (ASTM B633 (ən son düzəliş), “Dəmir və Polad üzərində Sink Elektrolit Üzlüklərə dair Standart Spesifikasiya” (West Conshohocken, PA: ASTM))

BS 1706 (withdrawn), “Method for Specifying Electroplated Coatings of Zinc and Cadmium on Iron and Steel” (London, England: BSI) (BS 1706 (çıxarılmışdır), “Dəmir və Polad üzərində Sink və Kadmiumdan Qalvanik Üzlüklərin Açıqlanması Metodu (İngiltərə, London: BSI))

D.L. Johnson, “Anode Foundry Production Anomalies,” CORROSION/97, paper no. 468 (Houston, TX: NACE, 1997) (D.L. Johnson, “Anod Əritmə Üsulu ilə İstehsalda Anormallıqlar,” KORROZİYA/97, sənəd no. 468 (Hyuston, TX: NACE, 1997))

P.A. Warnock, “Offshore Sacrificial Anode Design—A Producer’s View of Limiting Factors for Success,” CORROSION/95, paper no. 305 (Houston, TX: NACE, 1995). (P.A. Warnock, “Dəniz Qoruyucu Anod Layihəsi—Uğur üçün İstehsalçının Məhdudlaşdırıcı Amillərə Baxışı,” KORROZİYA/95, sənəd no. 305 (Hyuston, TX: NACE, 1995))

Partiya: Anod hərarətinin tökülmə ardıcıllığının ciddi dayanmasından əvvəl, onlar arasında və sonra yaranan anodlar qrupu.

Tökmə qalvanik anod: Elektrolitdə qoşalaşdığı zaman daha zərif olan digər metalı qoruyan metal. Bu anod növü bir katodik mühafizə növündə elektron mənbəyidir.

Uyğunluq sertifikatı: İstehsalçının (icraçı) nümayəndəsi tərəfindən verilən və istifadəçinin nümayəndəsi tərəfindən təsdiq olunan, yazılı bəyanatdır ki sadalanan anodlar alqı sifarişinin tələblərinə cavab verir.

Soyuq dövrə: (1) Tökmə cərəyanının dayanmış axınının nəticəsi olaraq qismən tökmə anodunun meniskusunun möhkəmləndirilməsi səbəbindən baş verən dayanmadır. Bərkimiş meniskus axın başladıqda metal ilə örtülür. (2) Bir və ya daha çox örtüklərdən ibarət olan qoruyucu lent, göstərilən quru lent qalınlığı, o cümlədən göstərilə bilən hər hansı möhkəmləndirici material üzrə müəyyən olunan metodlar vasitəsilə əvvəlcədən müəyyən edilən ardıcıllıqla tətbiq edilir.

Soyuq qapanma: qəlibin proqressiv doldurulması zamanı meniskinin bir hissəsinin bərkidilməsi ilə yaranan üfüqi səth dayanması, hansı ki, ərimiş metalın səviyyəsi artdıqca daha çox bərkiyən metal ilə örtülür. Soyuq qapanmalar bir qayda olaraq tökülmə nöqtəsindən uzaqda yerləşən yerlərdə baş verir.

Çatın əmələ gəlməsi: Bərabər tərəflərə analoji olan dayanmanı yaradan qarışıq yol boyunca mövcud olan metal qırıntısı. O, anodun bərkiməsi zamanı, (isti çat əmələ gəlməsi) bərkimədən sonra anodun daralması zamanı və yaxud kənardan tətbiq olunan yük altında yarana bilər. İsti çat əmələ gəlməsi açıq başlı qəliblərdə baş verə bilən daralma depressiyası ilə əlaqələndirilə bilər.

Elektrokimyəvi xassələri: Qalvanik anodu xarakterizə edən və kəmiyyət sınaqları vasitəsilə qiymətləndirilə bilən potensial və mövcud keçirmə qabiliyyəti.

İstilik: Bir qırıntıda ciddi dayanma olmadan bir ərimə əməliyyatında nəzərdə tutulan proseduru zamanı tökülən məhsul. Bu eyni zamanda ərimə adlanır, ərimiş metalı müəyyən edir və ondan tökülmüş anodları müəyyənləşdirir.

Vtulka: Anodun üzərində töküldüyü forma və mühafizə tələb edən strukturun anoda birləşdirilməsi üçün istifadə olunur. O bəzən nüvə də adlanır.

Az karbonlu polad: 0.30%-dən az karbonu olan poladdır və heç bir əlavə tökmə əlavələri olmur.

Qeyri-metal əlavələr: Ərimə və ya tökmə ardıcıllığı zamanı maye metalda sıxışıb qalan oksid və digər refraktor materiallarının hissəcikləri.

Məsaməlilik: Hidrogen məhlul içərisində aşağı təzyiqli daralma sahələrinə diffuziyaolunduqda qaz köpükləri, daralma (“doymamış” bərkimə zamanı dendrit qollar daxilində yutektik materialın doymamasından əmələ gəlir) və ya iki mexanizmin kombinasiyasınınəmələ gətirdiyi adətən,paylanan zərif dəliklərdir.

Protruziya: Buanodun səthində əlavə materialdır. Bu anodun struktura quraşdırılmasına müdaxilə edə bilər, qeyri – cəlbedici görünə bilər və kəskin təhlükələr olduğu təqdirdə təhlükəsizliyə təhlükə yarada bilər. Protruziyalar qəlibinehtiyatsızcasına dolması və yaxud qəlibin seksiyalarının natamam birləşməsindən yaranan alışmadan formalaşa bilər.

Qaynamış polad: Tamamilə deoksidləşdirilmiş polad. Buna həm də Qaynamış polad deyilir. (Əlavə məlumat üçün bax ASMƏl kitabı, Xüsusi Buraxılışı.,.)

Pasın rənginin dəyişdirilməsi: Qəhvəyi dəmir oksidi boyası.

Nümunə: Müvafiq nümunə.

Sıxılmagərginliyi: Təbii boş səth o zaman yaranır ki, maye metala maye-bərk maddələrinin transformasiyası zamanı baş verən həcm azalmasını kompensasiya etmək üçün əlavə maye metal təmin edilmədən çən içərisində bərkiməyə imkan verilir. Termin eyni zamanda yaranan boş səthə o zaman tətbiq edilir ki, maye metal qapalı qəlib içərisində elə bərkiyir ki, həmin sahə tökmənin dayağı tərəfindən təmin edilən maye ilə “doymur”.

Səth dövrəsi: Maye metal meniskisinin ucunda ərimiş metal bərkimə nəticəsində əmələ gələn və ərimiş metalın axınında dayanma ilə azalan üst səthində üfüqi səth dayanmasıdır, məs.,qəlibin tam doldurulması zamanı.

Metalın buraxılan miqdarına dair nümunə: Ərimiş metal axınından götürülmüş nümunə. Bu cür nümunələr süzülmə başladığı zaman və daha sonra isə süzülmənin sonunda yekun nümunə götürülənə kimi mütəmadi intervallarla götürülə bilər.

Metalın doldurulması: Tökmənin bərkidilməsi zamanı baş verən maye metal daralmasının kompensasiya edilməsi üçün tökmənin daralma depressiyasına əlavə olunan ərimiş metal.

Tıxac bitişik olan boş sahələr: Anod və anod tıxac materialları arasındakı görünən sahələrdir. Bunlar tıxacdan olan rütubətin səthdən buxarlanması, tıxacın daralması və ya qeyri-bərabər istilik və tıxacı sıradan çıxaran, onun anod daxilində öz ilkin, arzu olunan mövqeyinə qayıtmasının qarşısını alan genişlənmə nəticəsində yarana bilər.

4.1. Kimyəvi təhlil və iş sınağına dair nümunələr

4.1.1. Müvafiq metal nümunələri hər bir hərarətin əvvəlində və sonunda kimyəvi analiz üçün götürülməlidir, istisna olaraq 1,000 kq (2,200 fut)-dan az olan istilikdir və bu zaman yalnız bir nümunə hər bir hərarətin başlanğıcında götürülür. Müəyyən edildiyi halda, iş sınağı üçün müvafiq metal nümunələri hərarətdən gələn süzülmənin ortasına yaxın yerdə götürülməlidir.

4.1.2. Kimyəvi analiz nümunələri hazırlanan tökmə metalın kimyəvi tərkib hədlərinə uyğunluğu təmin etmək üçün təhlil edilir.

4.1.3. Müəyyən edilmiş nümunələr üzərində iş sınağı (bənd4.1.1) standartlaşdırılmış potensial və tutumun müəyyən edilməsi sınağına uyğun həyata keçirilir, məs., NACE Standartı TM0190 və ya razılaşdırılmış meyarlara uyğunluğu sübut etmək üçün istifadəçinin təsdiq etdiyi ekvivalent.

4.2. Tökmə qalvanik anodun müəyyənləşdirilməsi

4.2.1. Hər bir tökmə qalvanik anod öz xüsusi istilik və ardıcıllıq nömrəsi ilə işarələnməlidir. İstilik ilə təmizlənən anodlar üçün istiliklə təmizləmə partiyasının nömrəsi də hər bir anod üzərində təmin edilməlidir.

4.3. Tökmə qalvanik anodların çəkiləri

4.3.1. Hər növ ayrı-ayrı tökmə və 50 kq (110 fut)-dan böyük nominal çəkili qalvanik anodlar nominal çəkinin ±3% və ya 2.3 kq (5 fut) çərçivəsində hansının böyük olmasından asılı olaraq olmalıdır.

4.3.2. 4.3.1-ci bəndə uyğunluğu təsdiq etmək üçün 140 kq (310 fut)-dan böyük və yaxud ona bərabər olan nominal çəkili bütün anodların çəkisi müəyyən edilməlidir. Daha yüngül anodlar üçün minimal 10% təşkil edən təsadüfi qaydada seçilən anodlar çəkilməlidir.

4.3.3. Ümumi daralma çəkisi 2%-dən artıq olmalıdır və nominal daralma çəkisindən aşağı olmamalıdır.

4.4. Tökmə qalvanik anodun ölçüləri və düzlüyü

4.4.1. Ölçülər aşağıdakılara uyğun olmalıdır:

4.4.1.1. Tökmə qalvanik anodun orta göstəricisinin uzunluğu nominal uzunluğun hansının daha kiçik olmasından asılı olaraq ±3% çərçivəsində olmalıdır və ya ±25 mm (1.0 dyum) olmalıdır.

4.4.1.2. Tökmə qalvanik anodun orta göstəricisinin eni nominal orta göstəricinin eninin ±5% -i olmalıdır.

4.4.1.3. Tökmə qalvanik anodun orta göstəricisinin dərinliyi nominal orta göstərici dərinliyinin ±10% -də olmalıdır.

4.4.1.4. Silindrvari tökmə qalvanik anodların diametri nominal diametrin ±2.5% olmalıdır.

4.4.2. Tökmə qalvanik anodun düzgünlüyü anodun uzunluq oxundan anodun nominal uzunluğunun 2%-dən artıq yayınmamalıdır.

4.4.3.4.4.1 və4.4.2 bəndlərində uyğunluğu təsdiqləmək üçün bütün anodların minimal 10%-i ölçü baxımından təftiş edilməlidir.

4.5. Tökmə qalvanik anod tıxacının ölçüləri və mövqeyi.

4.5.1. Anodun tıxacının münasib birləşdirmə vasitəsi edilməsi üçün tələb olunan hər hansı xüsusi təminatlar 4.4, 4.5, 4.6 və 4.7-ci bəndlərində qoyulan tələblərdə üstünlük təşkil etməlidir.

4.5.2. Anodların daxilində tökmə qalvanik anod tıxacının yeri nominal anod enliyinin və uzunluğunun 5% və anodun nominal dərinliyinin 10%-dən yayınmamalıdır. Anod materialının səthinə bilərəkdən yaxın yerləşdirilən tıxaclar üçün bu təyin olunan dözümlülük qeyri-müvafiq ola bilər və bu məqsədlə də ayrıca razılaşma olmalıdır.

4.5.3. Tökmə qalvanik anodun tıxacının çarpaz kəsişmə ölçüləri istifadə olunan tıxac materialı üçün müvafiq spesifikasiyaya uyğun olmalıdır.

4.5.4.3.5.1 - 3.5.3 bəndlərinə uyğunluğu təsdiq etmək üçün bütün anodların minimal olaraq 10%-i ölçü baxımından inspeksiya olunmalıdır. İstifadəçi tərəfindən ciddi kimi müəyyənləşdirilən bütün ölçülər bütün anodlar üçün inspeksiya olunmalıdır.

4.6. Tökmə qalvanik anod tıxac materialları

4.6.1. Tökmə qalvanik anod tıxacları qaynaq edilə bilən struktur polad plataları, seksiyaları və yaxud da qaynaq edilə bilən polad borudan hazırlanır. Tıxacın struktura qaynaq olunma qabiliyyəti problemli olduğu zaman xüsusi materiallar tələb oluna bilər və bu da istifadəçi tərəfindən göstərilməlidir.

4.6.2. Qaynayan poladdan istifadə edilməməlidir.

4.6.3. Tıxac materiallarının karbon ekvivalenti 0.41% -i ötüb keçməməlidir. Karbon ekvivalent göstəricisi (Cev) (1) düsturda göstərilən formuldan istifadə edərək hesablanır:

Burada hər bir element çəki faiz nisbəti ilə ifadə olunur.

4.6.4. 4.6.2 və 4.6.3 bəndlərinin tələblərindən asılı olaraq aşağıdakı polad növləri nümunəsi qəbul edilir:

4.6.4.1. Boru: API5L dərəcə B; ASTM A106dərəcə A və ya B; ASTM A53dərəcə B.

4.6.4.2. Plata, kletkalı seksiyalar: EN 10025 dərəcə S235 və ya S275,ASTM A36 dərəcə A.

4.6.5. Aşağı temperaturlu tətbiq zamanı (5°C [41°F] aşağı), diqqət baza materialının möhkəm qatılığı və ana struktura qaynaq edilən materialın bərkliyinə yetirilməlidir.

4.7. Qaynaq vasitəsilə tökmə qalvanik anod tıxaclarının hazırlanması

4.7.1. Polad tökmə qalvanik anod tıxaclarının bütün hazırlanma zamanı qaynaq edilməsi AWSD1.1, və ya EN 10287 və ya EN 10288, və yaxud istifadəçi tərəfindən təsdiq olunmuş ekvivalentlərin tələblərinə uyğun olmalıdır. Bu uyğunluğa qaynaqçıların kvalifikasiyası, qaynaq prosedurları, qaynaq inspeksiyası və tələblər daxildir.

4.7.2. Əlavə qeyri-dağıdıcı sınaq inspeksiyasının səviyyəsi və növü, əgər varsa, ayrıca razılıq əsasında olmalıdır.

4.8. Tökmə qalvanik anod tıxac səthinin hazırlanması

4.8.1. Alüminium tökmə qalvanik anodları üçün tökmə qalvanik anodunun içərisinə daxil edilən polad məmulatı ISO 8501-1 Sa 2½,NACE No. 2/SSPC-SP 10, və ya istifadəçi tərəfindən təsdiq olunmuş qaydaya uyğun olan minimal keyfiyyətlə quru qumla təmizləmə prosesi vasitəsilə hazırlanmalıdır.

4.8.1.1. Tökmədən əvvəl, pasın rənginin təmizlənməsi və / yaxud görünən səthin çirklənməsinə icazə verilməməlidir.

4.8.2. Sink və ya maqnezium anodları üçün tökmə qalvanik anoda daxil ediləcək polad material ASTM A123 və ya BS 729üzrə qalvanikləşdirilməli, qalvanik üsul ilə metalın səthinə çəkilən sink ASTM B633 və ya BS 1706 –a uyğun olmalı, qumla təmizlənmə 3.8.1 bəndinə uyğun aparılmalıdır.

4.8.2.1. Tökmədən əvvəl, pasın rənginin təmizlənməsi və ya sink ilə örtüklənmiş və ya qum ilə təmizlənmiş səthin görünən hissəsininçirklənməsinə icazə verilməməlidir.

4.9. Tökmə qalvanik anod tökməsinin səth bərabərsizlikləri

4.9.1.Sıxılma gərginliyinin yuxarı küncündən aşağısına kimi ölçüldüyü kimi, tökmə qalvanik anodun nominal dərinliyinin 10%-ni ötüb keçməməlidir.

4.9.2. Tıxac poladı təsirə məruz qoyan daralma depressiyası qəbul edilmir.

4.9.3. Tökmə səth bərabərsizlikləri ümumi qalvanik metala tam birləşməlidir.

4.9.4. Anod tökməsinin ümumi səthinin 1%-dən artıq olmayan hissəsi açıq gözlə görünən qeyri – metal əlavələri ilə təmizlənməlidir.

4.9.5. Soyuq qapanmalar və səth dövrələri 10 mm (0.4 dyum) ötüb keçməməlidir.

4.9.6. İş zamanı personalın təhlükəsizliyi üçün təhlükə yaradan bütün protruziyalar aradan qaldırılmalıdır.

4.9.7.Bənd 3.9.6-da müəyyən edilmiş hallar istisna olmaqla, tökmə defektlərini örtmək üçün çatların və ya digər mexaniki emalların örtülməsi qəbul edilmir.

4.9.8.Bütün növ tökmə qalvanik anodları 3.9.1 - 3.9.7 bəndlərinə uyğun olaraq vizual qaydada inspeksiya olunmalıdır.

4.10. Tökmə qalvanik anod materialında yaranan çatlar

3.10.1. Aşağıdakı bəndlərdə göstərilən hallar istisna olmaqla:

4.10.2 - 4.10.4, anod çatları anodun ləğv edilməsi üçün səbəb olmamalıdır, ona görə ki, hətta yaxşı tökmə təcrübəsiilə tökmə qalvanik anod ərintilərininxüsusi birləşmələri (əsasən alüminium əsaslı) işə təsir etməyən müəyyən dərəcədə çat əmələ gəlməsinə məruz qalır.

4.10.2. Uzunluq istiqamətində çatlara yekun metal “doldurma” halı istisna olmaqla icazə verilmir.

4.10.3. Tıxac ilə tam şəkildə dəstəklənən tökmə qalvanik anod materialı seksiyası daxilində qeyri-məhdud uzunluq və dərinlikdə olan kəsişən çatlara o halda icazə verilir ki, onların eni 5 mm (0.2 dyum) ötüb keçməsin və hər anod üzrə 10-dan çox çat olsun. Kiçik, sıx çatlar bir çat hesab edilməlidir. 0.5 mm (0.02 dyum) enliyində və ya ondan az enlikdə olan çatlar çatların miqdarına daxil edilmir. Tam periferiya çatlarına icazə verilmir.

4.10.4. Anod tıxacının qəbul etmədiyi tökmə qalvanik anod materialı seksiyaları üçün heç bir görünən çatlara icazə verilmir.

4.10.5. Bütün tökmə qalvanik anodlar bənd 4.10.2 - 4.10.4-ə uyğunluğu təmin etmək üçün təftiş edilməlidir.

4.11. Tökmə qalvanik anod seksiyaları və daxili defektlər

4.11.1. Daxili defektlərin təyin edilməsi üçün seksiyalara bölünən tökmə qalvanik anodların sayı və seçilmə metodu, o cümlədən proqressiv yoxlama tələbləri istifadəçinin konkret xahişi əsasında olmalıdır.

4.11.2. Tökmə qalvanik anodlar 25%, 33%, və 50% nominal uzunluqda tək kəsiklər vasitəsilə və ya xüsusi anod dizaynı üçün bu cür digər razılaşdırılmış yerlərdə kəsişən qaydada seksiyalara bölünməlidir.

4.11.3. Tökmə qalvanik anodların kəsilmiş üzləri böyüdülmədən vizual olaraq yoxlanıldıqda aşağıdakılardan artıq olmamalıdır:

4.11.3.1. Səth sahəsinin cəminin iki faizi və ya qaz dəlikləri və ya məsaməlilik kimi hər hansı səthin 5%-dən artıq olmamalıdır.

4.11.3.2. Səth sahəsinin cəminin bir faizi və ya hər hansı bir səthin 2%-dən artıq olan hissə qeyri-metal əlavələr şəklində olmalıdır.

4.11.3.3. Bütün seksiyaların orta göstəricisi kimi tökmə qalvanik anod tıxacına bitişik boş sahələrə malik boru periferiyasının on faizi, hər hansı bir seksiya üçün maksimum periferiyanın 20%-dir.

4.11.3.4. Qeyri-boru özəklər, (məs., kanal və ya “T” seksiya poladı) burada boş sahələrin qarşısının alınması xüsusilə çətin ola bilər. Limitlər müəyyən edilməli və istehsaldan əvvəl razılaşdırılmalıdır.

4.12. İstiliklə təmizləmə

4.12.1.Tökmədən sonrakı istilik təmizləməsi materialın hazırlanmasınadair spesifikasiyanın tərkib hissəsini təşkil etdiyi tökmə qalvanik anod ərintiləriüçün tökmə qalvanik anodların hər partiyası barədə istilik təmizləməsi üzrə əvvəlki məlumatlar, yəni hər bir istilik təmizləməsiüçün peçə atılan yanacaq vasitələrinin qeydiyyatı aparılmalıdır.

4.12.2. Qalamanın və müvafiq tökmə qalvanik anodun temperaturu istilik təmizləməsi boyunca qeydə alınmalıdır.

4.13. Qablaşdırma və göndəriş

4.13.1. Tökmə qalvanik anodlar boşaldılmasının asanlaşdırılması və istehsal qurğusu və quraşdırma sahəsi arasındakı anodlara və tıxaclara dəyə biləcək zərəri minimuma endirmək üçün razılaşdırılmış prosedur vasitəsilə yığılmalı, bağlanılmalı, paletlərin üzərinə yerləşdirilməli və ya ayrı-ayrılıqda yüklənilməlidir.

4.14. Təkrar ölçmələr, sınaqlar, təftişlər və imtinalar

4.14.1. Göstərilən tələbi təmin etmək üçün nümunə tələblərə cavab vermədikdə bu standartdakı hər hansı vəziyyətdə istehsalçı bu standarta uyğunluğu göstərmək üçün nümunənin ölçüsünü ikiqat artırmaq hüququna malik olmalıdır.

4.14.2.Əgər4.14.1bəndinə əsasən daha iri ölçü daha çox uğursuzluqlar ilə nəticələnirsə, onda nümunə bütün tökmə qalvanik anodları ehtiva etmək məqsədilə artırıla bilər və bu standarta uyğun gəlməyən bütün anodlar rədd edilə bilər.

5.1.1. Sənədlər iki hissədə nəzərə alınmalıdır:

1) Normal keyfiyyətə nəzarət prosedurları zamanı istehsalçı tərəfindən toplanılınıb saxlanılan sənədlər və istehsalçı tərəfindən saxlanılmalı olan, istifadəçinin xahişi ilə baxılmaq və ya surətinin çıxarılması üçün əlçatan edilən,

2) istehsalçı tərəfindən istifadəçiyə təmin edilən sənədlər.

5.2. Saxlanılan sənədlər

5.2.1. Saxlanılan sənədlər müqavilə müddəti ərzində istehsalat zavodunda istifadəçi tərəfindən təftiş üçün əlçatan olmalıdır və bu məqsədlə ondan sonra 2 il olmaqla münasib bildiriş verilməlidir.

5.2.2.4.1.2 və 4.1.3 bəndlərinə uyğun olaraq hazırlanan analiz nəticələri fərdi istilik nömrələrinə istinad edilməlidir və saxlanılan sənədlərin tərkib hissəsini təşkil etməlidir.

5.2.3.Bənd 5.3-ə uyğun nəzərdə tutulmuş, fərdi və ümumi anod müqaviləsi üzrə çəkilər saxlanılan sənədlərin əsas tərkib hissəsini təşkil etməlidir.

5.2.4. İstilik vasitəsilə təmizləmə barədə məlumatlar (tələb olunduqda) fərdi partiya nömrələribənd4.12.1-ə uyğun olaraq istinad edilir və saxlanılan sənədlərin tərkib hissəsini təşkil edir.

5.2.5. İstehsalçı tərəfindən həyata keçirilən hər hansı elektromaqnit iş sınaqları (standartda göstərilməyən) fərdi istilik nömrələrinə istinad edilir (tətbiq olunduğu halda, partiya nömrələri) və saxlanılan sənədlərin tərkib hissəsini təşkil edir.

5.3. Təmin olunan sənədlər

5.3.1. Uyğunluq sertifikatı istehsalçı tərəfindən təmin edilərək təsdiq etməlidir ki, tökmə qalvanik anodlar bu standarta və alqı sifarişinə hər baxımdan uyğun olsun.

5.3.2. Göndəriş sənədləri 4.13.1-ci bəndə uyğunluğa dair dəlillər vermək məqsədilə təmin edilməlidir.

Bu maddə üzrə məhkəmə təcrübəsi

Ali Məhkəmənin bu mövzudakı qərarlarına baxın.

Qərarlarda axtar →
Bu maddə sizin işinizə necə tətbiq olunur?

Sualınızı yazın — cavab bu maddə və Ali Məhkəmə qərarları əsasında hazırlanır.

Sual ver