Dövlət standartlarının təsdiq edilməsi haqqında (Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsi, 08.12.2014)

Azərbaycan Respublikasının Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsinin qərarı

Dövlət standartlarının təsdiq edilməsi haqqında

Rəsmi dərc edildiyi mənbə

Azərbaycan Respublikasının Vahid hüquqi təsnifatı üzrə indeks kodu

Hüquqi Aktların Dövlət Reyestrinin qeydiyyat nömrəsi

Hüquqi aktın Hüquqi Aktların Dövlət Reyestrinə daxil edildiyi tarix

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 22 noyabr 1998-ci il tarixli 26 nömrəli Fərmanı ilə təsdiq edilmiş “Beynəlxalq (regional) və dövlətlərarası standartların, normaların, qaydaların və tövsiyələrin Azərbaycan Respublikası ərazisində tanınması və tətbiq edilməsi Qaydaları”nın 3, 6 və 7-ci bəndlərini və Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2009-cu il 31 avqust tarixli 155 nömrəli Fərmanı ilə təsdiq edilmiş “Azərbaycan Respublikası Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsi haqqında” Əsasnamənin 8.12 və 8.45-ci bəndlərini rəhbər tutaraq qərara alınır:

1. Beynəlxalq standartlar əsasında hazırlanmış aşağıdakı dövlət standartları təsdiq edilsin.

1.1. AZS 770-1-2014 (IEC 60060-1:2010) “Yüksək gərginlikdə tətbiq edilən sınaq metodları. Hissə 1. Ümumi anlayışlar və sınaqlara olan tələblər” (1 nömrəli əlavə).

1.2. AZS 770-2-2014 (IEC 60060-2:2010) “Yüksək gərginlikdə tətbiq edilən sınaq metodları. Hissə 2: Ölçmə sistemləri” (2 nömrəli əlavə).

1.3. AZS 770-3-2014 (IEC 60060-3:2006) “Yüksək gərginlikdə tətbiq edilən sınaq metodları. Hissə 3: Sahə sınaqları üçün tələblər və anlayışlar” (3 nömrəli əlavə).

1.4. AZS 771-2014 (ASTM D946/D946M-09a) “Səki inşaatında istifadə olunması üçün penetrasiya-dərəcəli asfalt sementinə dair texniki şərtlər” (4 nömrəli əlavə).

1.5. AZS 772-2014 (ASTM D1557 − 12) “Dəyişdirilmiş təsirdən (56,000 ft-lbf/ft (2,700 kN-m/m)) istifadə etməklə torpağın laboratoriya tərəfindən sıxılma xüsusiyyətlərinə dair standart sınaq metodları” (5 nömrəli əlavə).

1.6. AZS 773-2014 (IEC 60073:2002) “İnsan-maşın interfeysi, markalanma və eyniləşdirilmə üzrə əsas və təhlükəsizlik prinsipləri. İndikatorlar və aktuatorlar üçün kodlaşdırma prinsipləri” (6 nömrəli əlavə).

1.7. AZS 782-11-2014 (IEC 60076-11:2004) “Güc transformatorları. Hissə 11: Quru tipli transformatorlar” (7 nömrəli əlavə).

1.8. AZS 774-2014 (IEC 60445:2010) “İnsan-maşın interfeysi, markalama və eyniləşdirmə üzrə əsas və təhlükəsizlik prinsipləri. Avadanlıq birləşmələri, cərəyan keçirən damar birləşmələri və cərəyan keçin damarın eyniləşdirilməsi” (8 nömrəli əlavə).

1.9. AZS 775-2014 (ISO 21049-2004) “Nasoslar-Mərkəzdənqaçma və rotor nasosları üçün val kipləşdirici qurğular” (9 nömrəli əlavə).

1.10. AZS 767-2-2014 (ISO 10438-2:2007) “Neft, neft-kimya və təbii qaz sənayesi. Yağlama sistemləri, valın kipləşdirilməsi, yağa nəzarət sistemləri və yardımçı qurğular. Hissə 2: Xüsusi təyinatlı yağ sistemləri” (10 nömrəli əlavə).

1.11. AZS 767-3-2014 (ISO 10438-3:2007) “Neft, neft-kimya və təbii qaz sənayesi. Yağlama sistemləri, valın kipləşdirilməsi, yağa nəzarət sistemləri və yardımçı qurğular. Hissə 3: Ümumi təyinatlı yağ sistemləri” (11 nömrəli əlavə).

1.12. AZS 767-4-2014 (ISO 10438-4:2007) “Neft, neft-kimya və təbii qaz sənayesi. Yağlama sistemləri, valın kipləşdirilməsi, yağa nəzarət sistemləri və yardımçı qurğular. Hissə 4: Qaz kipləşdirmə təminatının avtomatik sistemləri” (12 nömrəli əlavə).

2. Qanunvericilik və hüquq ekspertizası şöbəsinə (R.Vəliyev) tapşırılsın ki, bu Qərarın 1-ci bəndi ilə təsdiq edilmiş dövlət standartlarının Azərbaycan Respublikasının Hüquqi Aktların Dövlət Reyestrinə daxil edilməsi üçün 3 gündən gec olmayaraq Azərbaycan Respublikasının Ədliyyə Nazirliyinə göndərilməsini təmin etsin.

3. Texniki tənzimləmə və standartlaşdırma şöbəsinə (N. Tağıyev) tapşırılsın ki, bu Qərarın 1-ci bəndi ilə təsdiq edilmiş dövlət standartlarının qeydiyyata alınmasını təmin etsin.

4. Azərbaycan Standartlaşdırma və Sertifikatlaşdırma İnstitutuna (S.Abdullayev) tapşırılsın ki, bu Qərarın 1-ci bəndi ilə təsdiq edilmiş dövlət standartlarının texniki tənzimləmə və standartlaşdırma üzrə texniki normativ hüquqi aktların dövlət fonduna daxil edilməsini təmin etsin.

5. Ümumi şöbəyə (X.Həsənovaya) tapşırılsın ki, aidiyyəti struktur bölmələrini bu Qərarla tanış etsin.

6. Bu Qərarın icrasına nəzarəti öz üzərimdə saxlayıram.

Azərbaycan Respublikası Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsinin “08” dekabr 2014-cü il tarixli 009 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmişdir.

1. Azərbaycan Respublikasının Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsinin tabeliyində olan Azərbaycan Standartlaşdırma və Sertifikatlaşdırma İnstitutu tərəfindən işlənib hazırlanıb və təqdim edilib.

2. Bu standart IEC 60060 -1:2010 “High-voltage test techniques – Part 1: General definitions and test requirements” standartının autentik tərcüməsidir.

3. İlk dəfə tətbiq edilir.

4. Dövlət standartında müəyyən edilən tələblərin beynəlxalq standartlara, norma, qayda və tövsiyələrə və digər dövlətlərin müvafiq mütərəqqi milli standartlarına, elm, texnika və texnologiyanın müasir nailiyyətlərinə əsaslanmasını müəyyən etmək üçün standartın ilkin yoxlama müddəti 2019-cu il, dövrü yoxlama müddəti 5 ildir.

AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ DÖVLƏT STANDARTI

________________________________________________________________________________________

Yüksək gərginlikdə tətbiq edilən

Hissə 1. Ümumi anlayışlar və

sınaqlara olan tələblər

High-voltage test techniques –

Part 1: General definitions and

_________________________________________________________________________________________

Bu standart aşağıda göstərilən sınaqlar zamanı tətbiq edilə bilər:

– sabit cərəyanlı dielektrik sınaqlarına;

– dəyişən cərəyanlı dielektrik sınaqlarına;

– impuls cərəyanlı dielektrik sınaqlarına;

– yuxarıda göstərilənlərin birləşmələrindən ibarət dielektrik sınaqlarına.

Standartın bu hissəsi Um –i 1 kV-dan yuxarı qiymətinə malik olan avadanlıq üçün ən yüksək gərginlik səviyyəsində aparılan sınaqlara tətbiq edilə bilər.

1. Əhəmiyyətli və etibarlı nəticələr əldə etmək üçün alternativ sınaq prosedurlarının tətbiqi tələb edilə bilər. Sınaq prosedurunın yararlılığının müvafiq Texniki Komitə tərəfindən müəyyənləşdirilməsi tövsiyə edilir.

2. Um –in 800 kV-dan yuxarı səviyyədə qiymətinə malik avadanlıqlar üçün təyin edilmiş bəzi prosedurların tələblərinə, buraxıla bilən hədlərə və qeyri –müəyyənliyin tələblərinə cavab verən gərginlik səviyyələri əldə edilməyə bilər.

2 NORMATİV İSTİNADLAR

Bu standartda aşağıdakı normativ sənədlərə istinad olunub. Tarixi göstərilmiş istinadlar üçün yalnız göstərilən nəşr tətbiq olunur. Tarixi göstərilməmiş istinadlar üçün isə istinad olunan sənədin ən son nəşri (hər hansı bir dəyişiklik də daxil olmaqla) tətbiq olunur

IEC 60060-2, High-voltage test techniques – Part 2: Measuring systems (Yüksək gərginlik səviyyəsində tətbiq edilən sınaq prosedurları – Hissə 2: Ölçmə sistemləri)

IEC 60270, High-voltage test techniques – Partial discharge measurements (Yüksək gərginlik səviyyəsində tətbiq edilən sınaq prosedurları – Qismən boşalmanın ölçülməsi)

IEC 60507:1991, Artificial pollution tests on high-voltage insulators to be used on a.c. systems (Havalandırma sistemlərində istifadə edilən yüksək gərginlikli izolyatorların süni çirkləndirmə sınaqları)

IEC 61083-1, Instruments and software used for measurement in high-voltage impulse tests - Part 1: Requirements for instruments (Yüksək gərginlikli impuls sınaqlarında ölçmə işləri üçün istifadə edilən nəzarət- ölçmə cihazları və proqram təminatı – Hissə 1: Ölçmə -nəzarət cihazları üçün tələblər)

IEC 61083-2, Digital recorders for measurements in high-voltage impulse tests – Part 2: Evaluation of software used for the determination of the parameters of impulse waveforms (Yüksək gərginlikdə impuls sınaqlarında ölçmə aparmaq üçün nəzərdə tutulan rəqəmsal qeydiyyat cihazları – Hissə 2: İmpuls dalğa formalarının parametrlərinin təyin edilməsi üçün istifadə edilən proqram təminatının qiymətləndirilməsi)

IEC 62475, High-current test techniques: Definitions and requirements for test currents and measuring systems (Cərəyanın şiddətinin yüksək qiymətlərində sınaq prosedurları: Cərəyanın şiddətinin ölçülməsi və ölçmə sistemlərinin sınağı üçün texniki üsullar və anlayışlar)

Bu sənədin məqsədi üçün aşağıdakı terminlərdən və anlayışlardan istifadə edilir.

3.1 Boşalmaların xüsusiyyətləri ilə bağlı olan anlayışlar

3.1.1 dağıdıcı boşalma - elektrostatik gərginlik altında izolyasiyanın sıradan çıxması. Bu zaman cərəyan boşalması sınağı aparılan izolyasiyanı tamamilə birləşdirərək elektrodlar arasındakı gərginlik fərqini praktiki olaraq sıfıra endirir.

1. Sınaq obyektinin qığılcım və ya qövs vasitəsilə ani olaraq birləşməsi nəticəsində onun davam gətirə bilmədiyi dağıdıcı boşalma yarana bilər. Bu cür hallar baş verdikdə, sınaq obyektindən keçən gərginlik ani olaraq sıfıra enir və ya çox kiçik qiymətə malik olur. Sınaq aparılan dövrədən və sınaq obyektindən asılı olaraq, dielektrik gücünün bərpası baş verə bilər ki, nəticədə sınaq gərginliyinin yuxarı qiymət almasına səbəb ola bilər. Bu tipli hallar müvafiq Texniki Komitə tərəfindən başqa şəkildə izah olunmadığı təqdirdə dağıdıcı boşalma kimi izah edilə bilər.

2. Bərk dielektrikdə dağıdıcı boşalma dielektrik gücünün birdəfəlik itməsinə səbəb olur; maye və ya qaz formasında olan dielektrikdə isə belə itki yalnız müvəqqəti xarakter daşıya bilər.

3.1.2 qığılcımlı boşalma - maye və ya qaz formasında olan dielektrikdə yaranan dağıdıcı boşalma

3.1.3 qövslə örtülmə - maye və ya qaz formasında olan dielektrikdə dielektrikin səthi üzərində baş verən dağıdıcı boşalma

3.1.4 deşilmə - bərk dielektrikdə baş verən dağıdıcı boşalma

3.1.5 sınaq obyektində dağıdıcı boşalmaya səbəb olan gərginlik qiyməti - bu standartın müvafiq bəndlərində göstərilmiş müxtəlif sınaqlar üçün təyin edilmiş sınaq gərginliyinin dağıdıcı boşalmaya səbəb olan qiyməti

3.1.6 qeyri–dağıdıcı boşalma - aralıq elektrodlar və ya keçiricilər arasında sınaq gərginliyinin qiymətinin sıfıra düşmədiyi boşalma

1. Bu tipli hallar müvafiq Texniki Komitə tərəfindən başqa şəkildə izah olunmadığı təqdirdə dağıdıcı boşalma kimi izah edilməməlidir.

2. Bəzi qeyri –dağıdıcı boşalmalar “qismən boşalmalar” adlanır və IEC 60270 standartı bu tipli boşalmalardan bəhs edir.

3.2 Sınaq gərginliyinin xüsusiyyəti ilə bağlı anlayışlar

3.2.1 sınaq gərginliyinin gözlənilən xüsusiyyətləri - ümumiyyətlə heç bir dağıdıcı boşalma baş vermədiyi təqdirdə əldə edilə bilən xüsusiyyətlər

Nəzərdə tutulan hər hansı xüsusiyyətdən istifadə etdikdə bu barədə məlumat vermək lazımdır.

3.2.2 sınaq gərginliyinin faktiki xüsusiyyətləri - sınaq zamanı sınaq obyektinin çıxışlarında yaranan xüsusiyyətlər

3.2.3 sınaq gərginliyinin qiyməti - bu standartın müvafiq bəndlərində təyin edilən qiymətlər

3.2.4 sınaq obyektinin davamlılıq gərginliyi - davamlılığa sınaq baxımından obyektin izolyasiyasını xarakterizə edən təyin edilmiş gərginliyin gözlənilən qiyməti

1. Əgər başqa üsul müəyyənləşdirilməyibsə, davamlılıq gərginliyi standart və etalon ətraf mühit şərtlərinə istinadən təyin edilir (bax: 4.3.1).

2. Bu şərt yalnız xarici izolyasiyaya tətbiq edilir.

3.2.5 sınaq obyektində dağıdıcı boşalmaya səbəb olan təyin edilmiş gərginlik səviyyəsi - dağıdıcı boşalmanın sınağı baxımından işləmə qabiliyyətini xarakterizə edən təyin edilmiş gərginliyin gözlənilən qiyməti

3.3 Buraxıla bilən hədd və qeyri-müəyyənliklə bağlı anlayışlar

3.3.1 buraxıla bilən hədd - ölçmə nəticəsində alınmış qiymət ilə təyin edilmiş qiymət arasındakı buraxıla bilən fərqdən ibarətdir

1. Bu fərq ölçmənin qeyri –müəyyənliyindən fərqlənməlidir.

2. Ölçmənin qeyri –müəyyənliyini nəzərə almadan aparılmış ölçmələr nəticəsində alınmış qiymətə əsasən sınaqdan keçmə və ya keçməmə qərarın verilməsi

3.3.2 qeyri –müəyyənlik (ölçmənin) - aparılan ölçmənin nəticəsi ilə bağlı olan və ölçülə bilən parametrlərə əsaslı surətdə şamil edilə bilən qiymətlərin səpələnməsini xarakterizə edən parametr

1. Bu standartda qeyri – müəyyənliyin bütün qiymətləri 95 % inam ehtimalına əsasən göstərilib.

2. Qeyri – müəyyənliyin qiyməti həmişə müsbət olub heç bir işarə ilə göstərilmir.

3. Bu, sınaq vasitəsi ilə təyin edilmiş qiymətin və ya parametrin buraxıla bilən həddi ilə qarşıdırılmamalıdır.

3.4 Gərginliyin dağıdıcı boşalmaya səbəb olan qiymətlərinin statistik xüsusiyyətləri ilə bağlı olan anlayışlar

3.4.1 sınaq obyektində dağıdıcı boşalmanın yaranma ehtimalı p - gözlənilən gərginliyin müəyyən qiymətinin tətbiqi nəticəsində sınaq obyektində dağıdıcı boşalmanın yaranması ehtimalı

Qeyd: p –ni faiz və ya müvafiq olaraq kəsrlə ifadə etmək olar.

3.4.2 sınaq obyektinin davamlılıq ehtimalı q - gözlənilən gərginliyin müəyyən qiymətinin tətbiqi nəticəsində sınaq obyektində dağıdıcı boşalmanın yaranması ehtimalı yaranmaması ehtimalı

Qeyd: Əgər dağıdıcı boşalmanın yaranma ehtimalı p olarsa, onda davamlılıq ehtimalı q = (1 – p) olar.

3.4.3 sınaq obyektində p % - li dağıdıcı boşalmaya səbəb olan gərginlik Up - sınaq obyektində dağıdıcı boşalmanın p % - li yaranma ehtimalına malik olan gözlənilən gərginlik qiyməti

1. Riyazi olaraq, p % - li dağıdıcı boşalma gərginliyi dağıdıcı gərginliyin p sıralı kvantilinə (və ya p kvantilinə) bərabərdir.

2. U10 qiyməti həmçinin “statistik davamlılıq gərginliyi” və U90 isə “statistik baxımdan təmin edilmiş dağıdıcı boşalma gərginliyi” adlanır.

3.4.4 sınaq obyektinin 50 % - li dağıdıcı boşalma gərginliyi U50 - Sınaq obyektində dağıdıcı boşalmanın 50 % yaranma ehtimalı olan gözlənilən gərginlik qiyməti

3.4.5 sınaq obyektində dağıdıcı boşalmaya səbəb olan gərginliyin cəbri orta qiyməti

Ui - dağıdıcı boşalmaya səbəb olan ölçülmüş gərginlik səviyyəsini ifadə edir

n - müşahidələrin (boşalmaların) sayını ifadə edir.

Qeyd: Simmetrik paylanmalar üçün Ua qiyməti U50 qiymətinə oxşardır.

3.4.6 sınaq obyektində dağıdıcı gərginliyin standart törəməsi s - dağıdıcı gərginliyin paylanmasının aşağıda göstərilən tənlik əsasında hesablanmasıdır:

Ui - i -ci dəfə ölçülən dağıdıcı gərginlikdir

Ua - dağıdıcı gərginliyin cəbri orta qiymətidir ( əksər hallarda bu qiymət U50 qiymətinə oxşardır).

n - müşahidələrin (boşalmaların) sayını ifadə göstərir.

1. Bu, dağıdıcı boşalmanın 50 % və 16 % yaranma ehtimalına malik gərginlik səviyyələri (və ya dağıdıcı boşalmanın 84 % və 50% yaranma ehtimalına malik gərginlik səviyyələri) arasındakı fərqə əsasən qiymətləndirilə bilər. Bu qiymət əsasən dağıdıcı boşalmanın 50 % yaranma ehtimalına malik gərginlik səviyyəsinə istinadən vahidlər və ya faiz dərəcəsi ilə ifadə edilir.

2. Ardıcıl dağıdıcı boşalma sınaqları üçün s standart törəməsi tənliklə təyin edilir. Çox səviyyəli və “yuxarı –aşağı” sınaq prosedurları üçün isə bu qiymət kvantil fərqlərinə əsasən təyin edilir. Bu prosedurlar ekvivalentdir, çünki p = 16 % və p = 84 % aralığında bütün paylanma funksiyaları demək olar ki eynidir.

3.5 Sınaq obyektlərində izolyasiyanın təsnifi ilə bağlı olan anlayışlar

3.5.1 xarici izolyasiya - həm dielektrik gərginliyinin, həm də atmosfer və ətraf mühitin digər parametlərinin birbaşa təsirinə məruz qalan hava izolyasiyası və avadanlığın bərk izolyasiya örtüyünün üstü açıq olan səthləri

3.5.2 daxili izolyasiya - avadanlığın izolyasiyasının ətraf mühitin (məs. çirklənmə, rütubət) və yırtıcı heyvanların birbaşa təsirlərindən mühafizə edilən bərk, maye və ya qaz halında daxili elementləri

3.5.3 öz-özünü bərpa edən izolyasiya - sınaq gərginliyinin tətbiqi nəticəsində yaranan dağıdıcı boşalmadan sonra özünün təcrid etmə xüsusiyyətlərini tamamilə bərpa edən izolyasiya

[IEV 604-03-04, dəyişdirilib]

3.5.4 öz-özünü bərpa etməyən izolyasiya - sınaq gərginliyinin tətbiqi nəticəsində yaranan dağıdıcı boşalmadan sonra özünün təcrid etmə xüsusiyyətlərini itirən və ya tamamilə bərpa olunmayan izolyasiya

[IEV 604-03-05, dəyişdirilib]

Qeyd: Yüksək gərginlikli avadanlıqda özünü bərpa edən və bərpa etməyən izolyasiya həmişə birlikdə işləyir və bəzi hissələr təkrarlanan və ya fasiləsiz gərginliyin tətbiq edildiyi təqdirdə öz keyfiyyətini itirə bilər. İzolyasiyanın bu baxımdan davamlılığı tətbiq edilən sınaq prosedurları müəyyən edilərkən müvafiq Texniki Komitə tərəfindən nəzərə alınmalıdır.

4.1 Sınaq prosedurları üçün ümumi tələblər

Sınaq obyektlərinin xüsusi növlərinə tətbiq edilən bilən sınaq prosedurları (məs. sınaq gərginliyi, polyarlığın tətbiqi, hər iki polyarlıq tətbiq edildikdə üstün tutulan sıra, tətbiq sahələrinin sayı və tətbiq sahələri arasındakı interval) aşağıda göstərilən amillər nəzərə alınmaq şərti ilə müvafiq Texniki Komitə tərəfindən təyin edilməlidir:

– sınaq nəticələrinin tələb edilən dəqiqliyi;

– müşahidə edilən hadisənin təsadüfi xüsusiyyəti;

– ölçülmüş xüsusiyyətin polyarlıqdan istənilən asılılığı

– gərginliyin tətbiqi olunduğu sahələrdə keyfiyyətin tədricən pisləşməsinin mümkünlüyü.

Sınaq aparılması üçün sınaq obyekti bütün zəruri detallarla təmin edilməli və oxşar avadanlıqlar üçün nəzərdə tutulmuş şəkildə sınağa hazırlanmalıdır.

Sınaq aparılan zaman sınaq obyekti sınaq aparılan sahənin ətraf mühit şərtlərinə praktiki cəhətdən mümkün qədər çox uyğunlaşdırılmalıdır. Optimal nəticələrin əldə edilməsi üçün sınaq aparılan dövrdə ətraf mühit parametrləri qeydə alınmalıdır.

4.2 Sınaq obyektlərinin quru sınaqlara hazırlanması

Xarici izolyasiyası olan sınaq obyektinin dağıdıcı cərəyan boşalması xüsusiyyətlərinə ümumi şərait təsir göstərə bilər (məs. hava ilə cərəyanın keçməsi və ya torpağa birləşdirilmiş konstruksiyalar arasında məsafənin yaxınlığından yaranan təsirlər, qrunt səviyyəsindən başlayan hündürlük və yüksək gərginlikli naqillərin düzülüş forması). Ümumi şərait müvafiq Texniki Komitə tərəfindən təyin edilməlidir.

1. Kənar tikililərə qədər olan ara məsafəsi sınaq obyektində mümkün qədər ən qısa boşalma yolunun uzunluğunun 1.5 mislindən qısa olduqda, bu məsafədə yaranan təsirlər nəzərə alınmır. Sınaq obyekti və onun elektrik cərəyanı verilmiş elektrodlarının ətrafında yaranmış elektrik sahəsində gərginliyin paylanması xarici təsirlərdən kifayət qədər asılı olmadıqda nəm və ya çirkli mühitdə aparılan sınaqlar zamanı daha qısa ara məsafələri qəbul edilə bilər, lakin bu zaman nəzərə almaq lazımdır ki, kənar tikililərdə cərəyan boşalmaları baş verməməlidir.

2. Dəyişən cərəyan və ya 750 kV-dan yuxarı müsbət dəyişən impuls gərginliyikli sınaqlar zamanı cərəyan verilmiş elektrodun özündən başlayan məsafə torpaq qatından yuxarıda bu elektrodun hündürlüyündən qısa olmadığı halda kənar tikililərin təsiri cüzi təsir kimi nəzərə alına bilər. Şəkil 1-də ən yüksək sınaq gərginliyinin funksiyası kimi tövsiyə edilən minimum ara məsafəsi göstərilir. Müstəsna hallarda əhəmiyyətli dərəcədə daha qısa ara məsafələri məqsədə uyğun ola bilər. Ədəbiyyatda [1, 2] tövsiyyə olunur ki, sahənin maskimal gərginliyi nəzərə alınmaqla sahə-ölçmə işləri aparılmalı və ya icra edilən işlər təcrübi olaraq uyğunlaşdırılmalıdır.

Əgər müvafiq Texniki Komitə tərəfindən başqa hallar təyin edilməyibsə, sınaqlar yad maddə çöküntüsü və ya çirklənmənin olmadığı ətraf mühit şəraiti mövcud olan sınaq sahəsində aparılmalıdır.

Gərginliyin verilməsi proseduru bu standartın müvafiq bəndlərində təyin edilən qaydada həyata keçirilməlidir.

4.3 Quru şəraitdə aparılan sınaqlar zamanı atmosfer təsirlərinə düzəliş edilməsi

4.3.1 Ətraf mühitə tələblər

Ətraf mühitə aşağıdakı tələblər müəyyənləşdirilmişdir:

– temperatur - t0 = 20 °C;

– mütləq təzyiq - p0 = 1 013 hPa (1 013 mbar);

– mütləq rütubət - h0 = 11 g/m.

1.1013 hPa mütləq təzyiq səviyyəsi 0 °C temperaturda civəli barometrin 760 mm civə sütununa uyğundur. Əgər barometrdə civə sütununun hündürlüyü H millimetrdirsə, onda atmosfer təzyiqi hektopaskalla təxminən aşağıdakı kimi olar:

Civə sütunun hündürlüyü ilə temperaturun qarşılıqlı təsiri cüzi olduğu üçün bu təsir nəzərə alınmır.

2. Təzyiq göstəricisini avtomatik olaraq dəniz səviyyəsini nəzərə alaraq nizamlayan nəzarət - ölçmə cihazlarınin bu sınaqlar zamanı istismarı məqsədə uyğun hesab edilmir və istifadə edilməməlidir.

4.3.2 Ara məsafələri müəyyələşdirilərkən ətraf mühit amillərinin nəzərə alınması

Xarici izolyasiyada yaranan dağıdıcı boşalma atmosfer şəraitindən asılıdır. Adətən, havanın sıxlığının və ya rütubətnin artması ilə dağıdıcı boşalmaya səbəb olan gərginlik səviyyəsidə yüksəlir. Bununla belə, nisbi rütubətin səviyyəsi 80 faizdən yuxarı olduqda, dağıdıcı boşalma gərginliyi, xüsusən də izolyasiyanın səthində nizamsız olur.

Qeyd: Atmosfer təsirlərinin nəzərə alınması qövslə ötrülməyə deyil, yalnız qığılcımlı boşalmaya tətbiq edilir.

Dağıdıcı boşalmaya səbəb olan gərginlik Kt atmosfer düzəlişedici əmsalı ilə mütənasibidir:

– hava sıxlığının k1 düzəlişedici əmsalı (bax: 4.3.4.1);

– rütubət səviyyəsinin k2 düzəlişedici əmsalı (bax:4.3.4.2).

4.3.3 Düzəlişedici əmsalların tətbiqi

4.3.3.1 Standard prosedur

Təyin edilmiş sınaq şərtləri altında ölçülmüş dağıdıcı boşalma gərginliyi (temperatur- t, təzyiq - p, rütubət - h) düzəlişedici əmsalları vasitəsilə normal ətraf mühit şərtlərində alınan (t0, p0, h0) qiymətlərə çevrilə bilər.

Təyin edilmiş sınaq şərtləri altında ölçülmüş U dağıdıcı boşalma gərginliyinin Kt əmsalına bölünmüş normal ətraf mühit şərtlərindəki qiymətlərinə uyğun olaraq düzəliş edilir.

Sınaq barədə hesabatda sınaq zamanı mövcud olan faktiki ətraf mühit şərtləri və tətbiq edilən düzəlişedici əmsallar barədə məlumat mütləq qeyd edilməlidir.

Əksinə olaraq, normal ətraf mühit şərtlərində sınaq gərginliyi təyin edildiyi təqdirdə, bu qiymət sınaq şərtləri altında olan ekvivalent qiymətə çevrilməlidir və bu, prosedurun tətbiqinin təkrarlanmasını tələb edə bilər.

Əgər müvafiq Texniki Komitə tərəfindən başqa hal təyin edilməyibsə, sınaq zamanı xarici izolyasiyaya tətbiq edilən U gərginliyi təyin edilmiş U0 sınaq gərginliyinin qiymətini Kt qiymətinə vurmaqla təyin edilir:

Bununla belə, U- un qiyməti Kt qiymətinin hesablanmasında istifadə edildiyi üçün iterativ (tərarlama) prosedurun tətbiqi lazım gələ bilər (bax: Əlavə E).

1. Kt qiymətinin hesablanması üçün U-un qiymətinin düzgün seçilməsinin yoxlamaq üçün U-un qiymətini Kt –nin qiymətinə bölmək lazımdır. Əgər nəticədə təyin edilmiş U0 sınaq gərginliyi alınarsa, demək U-un qiyməti düzgün seçilib. Əgər U0–ın qiyməti çox yüksəkdirsə, onda U-un qiyməti azaldılmalıdır, və ya əgər U0 qiyməti çox aşağıdırsa, onda U–un qiyməti artırılmalıdır.

2. Kt –nin qiyməti vahidə yaxın olduqda, iterativ prosedurla hesablamaya ehtiyac yoxdur.

3. Sənaye tezliyində olan gərginlik səviyyəsinə düzəliş edərkən ən yüksək qiymətdən istifadə edilməlidir, çünki cərəyanın boşalması ən yüksək qiymətə əsasən müəyyənləşdirilir.

4.3.4 Düzəlişedici əmsalın komponentləri

4.3.4.1 Hava sıxlığının düzəlişedici əmsalı, k1

Hava sıxlığının k1 düzəlişedici əmsalı δ nisbi hava sıxlığından asılıdır və ümumi şəkildə aşağıda göstərilən şəkildə ifadə edilə bilər:

burada m qiyməti bu satndartın 4.3.4.3 –cü yarımbənddə verilən eksponentdir.

t və t0 temperatur səviyyələri Selsi dərəcə ilə, p və p0 atmosfer təzyiqi isə eyni vahidlər vasitəsi ilə ifadə edildikdə nisbi hava sıxlığı aşağıdakı kimi olur:

Düzəliş 0,8 < k1 < 1,05 intervalı üçün etibarlı hesab edilir.

4.3.4.2 Rütubət səviyyəsinin düzəlişedici əmsalı, k2

Rütubət səviyyəsinin düzəlişedici əmsalı aşağıda göstərilən qaydada ifadə edilə bilər:

w – bu standartın 4.3.4.3 –cü yarımbənddə verilən eksponenti, k qiyməti sınaq gərginliyindən asılı olan parametr olub, aşağıda göstərilən tənliklərlə (Şəkil 2) h mütləq rütubət səviyyəsinin δ nisbi hava sıxlığına olan nisbətinin funksiyası kimi alına bilər:

Qeyd: İmpulsun bərabərləşdirilməsi müsbət ildırım impuls cərəyanının dalğa formaları üçün əldə edilən eksperimental nəticələrə əsaslanır. Bu bərabərləşdirmə həmçinin, mənfi ildırım impulslu gərginlik səviyyələrinə və dəyişən impulslu gərginlik səviyyələrinə tətbiq edilir.

Şəkil 2 – k əmsalının qiymətinin h nisbi rütubət səviyyəsininə δ nisbi hava sıxlığına olan nisbətindən asılılıq qrafiki

(tətbiq hədləri barədə məlumat almaq üçün 4.3.4.2 –ci yarımbəndə baxın)

Um - in 72.5 kV-dan az olan qiyməti üçün (və ya l < 0,5 m təxmini ara məsfəsi üçün) rütubət səviyyəsinə hazırda heç bir düzəliş etmək mümkün deyil.

Qeyd: Müvafiq Texniki Komitə xüsusi aparatlar üçün digər prosedurlar təyin edib (məs. IEC 62271- 1).

4.3.4.3 m və w eksponentləri

Düzəlişedici əmsallar ilkin boşalmaların növündən asılı olduğu üçün, aşağıdakı parametrləri nəzərə alsaq:

U50-qiyməti faktiki ətraf mühit şərtləri altında dağıdıcı boşalmanın 50 % yaranma ehtimalına malik ən yüksək qiymətə malik gərginlik səviyyəsidir,

L - m ilə ifadə edilən minimum boşalma məsafəsidir,

δ - nisbi hava sıxlığıdır

k - 4.3.4.2 –cü yarımbənddə təyin edilmiş vahidsiz parametrdir.

Davamlılıq sınağı aparıldıqda, dağıdıcı boşalmanın 50 % yaranma ehtimalını hesablamaq mümkün deyilsə, U50 qiymətinin U0 sınaq gərginliyinin 1.1 mislinə bərabər olmasını fərz etmək olar.

m və w eksponentləri təyin edilmiş g diapazonları üzrə Cədvəl 1 – dən əldə edilə bilər. (Şəkil 3).

Cədvəl 1 – Hava sıxlığı üçün m eksponentinin, rütubət səviyyəsi üçün w eksponentinin qiymətlərinin g parametrinin funksiyası kimi təyin edilməsi

4.3.5 Atmosfer parametrlərinin ölçülməsi

4.3.5.1 Rütubət səviyyəsi

Rütubət səviyyəsi, qeyri –müəyyənliyi 1 g/m –dən yuxarı olmayan və mütləq rütubət səviyyəsini birbaşa ölçə bilən cihazla ölçülə bilər.

Mütləq rütubət səviyyəsinin dəqiqliyi yuxarıda göstərildiyi kimi olmaq şərti ilə nisbi rütubətin və ətraf mühit temperaturunun ölçülməsi həmçinin, mütləq rütubət səviyyəsinin təyin edilməsi aşağıdakı tənlik əsasında həyata keçirilə bilər

р - 1 g/m ilə ifadə edilən mütləq rütubət səviyyəsi,

R - faiz dərəcəsi ilə ifadə edilən nisbi rütubət səviyyəsi

t - °C ilə ifadə edilən ətraf mühitin temperaturudur.

Qeyd: Bu tip ölçmələr ventilyasiyalı nəm və quru hiqrometrlər vasitəsilə aparıla bilər. Termometrin göstəricisindən asılı olaraq mütləq rütubət səviyyəsi Şəkil 4 - ə əsasən təyin edilir və bu eyni zamanda nisbi rütubət səviyyəsinin təyin edilməsinə də şərait yaradır. Rütubət səviyyəsinin təyin edilməsi zamanı kobud xətaya yol verməmək məqsədilə sabit vəziyyəti təmin etmək və termometri diqqətlə oxumaq üçün lazımi səviyyədə hava axınını təmin etmək çox vacibdir.

Ətraf mühitin temperaturu 1 °C dərəcədən artıq olmayan qeyri –müəyyənlik ilə ölçülməlidir.

4.3.5.3 Mütləq təzyiq səviyyəsi

Ətraf mühitdə mütləq təzyiqin səviyyəsi 2 hPa –dan artıq olmayan qeyri- müəyyənlik ilə ölçülməlidir.

4.3.6 Daxili və xarici izolyasiyanın sınağının aparılması üçün ziddiyyətli tələblər

Normal ətraf mühit şəraitində davamlılıq səviyyələri təyin edildiyi təqdirdə, atmosfer təsirlərinin düzəliş edilməsi (standart etalon atmosfer şərtlərindən fərqlənən digər atmosfer şərtlərinə görə) nəticəsində daxili izolyasiya üçün davamlılıq səviyyəsinin onunla əlaqəli olan xarici izolyasiyanın davamlılıq səviyyəsindən nəzərə çarpacaq dərəcədə yuxarı olması zaman müəyyən hallar ortaya çıxır. Bu cür hallarda daxili izolyasiyaya düzgün sınaq gərginliyinin tətbiq edilməsi üçün xarici izolyasiyanın davamlılıq səviyyəsini artırmağa xidmət edən müəyyən tədbirlər görmək lazımdır. Bu tədbirlər avadanlığın xüsusi sinfinə qoyulan tələblərə əsasən müvafiq Texniki Komitə tərəfindən təyin edilməlidir və həmin tədbirlərə xarici izolyasiyanın maye və ya sıxılmış qaz mühitinə salınması da daxil edilə bilər.

Xarici izolyasiyanın sınaq gərginliyi daxili izolyasiyanın sınaq gərginliyindən yüksək olduğu hallarda, yalnız daxili izolyasiya xüsusi dəqiqliklə istehsal olunduğu halda xarici izolyasiyanın düzgün sınağını aparmaq olar. Əgər bu belə deyilsə, daxili izolyasiya nominal qiymətə əsaslanaraq sınaqdan keçirilməli və xarici izolyasiyanın sınağı müvafiq Texniki Komitə tərəfindən başqa halmüəyənləşdirilmədiyi halda təyin edilmiş sınaq prosedurları əsasında müəyyən sınaq ləvazimatları ilə həyata keçirilməlidir.

4.4 Nəm şəraitdə aparılan sınaqlar

4.4.1 Nəm şəraitdə aparılan sınaq prosedurları

Nəm şəraitdə aparılan sınaq proseduru xarici izolyasiyaya təbii yağışın göstərdiyi təsiri təqlid (imitasiya) etmək üçün nəzərdə tutulur. Bu, hal bütün sınaq gərginliyi növlərinin tətbiq edildiyi bütün cihaz növlərinin üzərində aparılan sınaqlar üçün tövsiyə edilir.

Sınaq zamanı sınaq obyektinin düzülüş ardıcıllığı müvafiq Texniki Komitə tərəfindən təyin edilməlidir.

Sınaq obyektinə təyin edilmiş müqavimət və temperatura malik su səpilir (bax: Cədvəl 2). Sınaq obyektinin üzərinə su damcı (toz və ya buxar formasında olmamalıdır) şəklində səpilməlidir. Su səpilərkən elə istiqamətlənməlidir ki, onun səpilməsi üfüqi və şaquli istiqamətdə bərabər paylansın. Bu paylanma səviyyələri 100 sm - 750 sm dəlikli olan qabın bir üfüqi və bir şaquli istiqamətdə səpən hissələrə bölünməsi ilə ölçülməlidir.

Sınaq obyektinin suyun səpilməsinə nisbətən mövqeyinin şaquli və üfüqi olması müvafiq Texniki Komitə tərəfindən təyin edilməlidir.

Ümumiyyətlə, nəm şəraitdə aparılan sınaq nəticələrinin əldə olunlası mümkünlüyü digər yüksək gərginlikli boşalma və ya davamlılıq sınaqlarının nəticələrinə nisbətən aşağıdır. Su damcılarının yayılmasını azaltmaq üçün aşağıda göstərilən ehtiyat tədbirləri görülməlidir:

– Qab sınaq obyektinə yaxın yerləşdirilməli lakin səpilən suyun damcıları və ya kənara sıçrayan su bir yerə toplanmamalıdır. Ölçmənin aparıldığı dövrdə, səpici ucluqlardan eyni formada çıxmayan su damcılarının orta səviyyədə təsir göstərməsi üçün bu qab lazımi sahəyə asta-asta yaxınlaşdırılmalıdır. Bu zaman ölçmə zonasının eni sınaq obyektinin eninə bərabər olmalı, eyni zamanda maksimum hündürlük 1 m olmalıdır.

– Hündürlüyü 1–3 m arasında olan sınaq obyektlərinin yuxarı, orta və aşağı hissələrinin hər birində ayrıca ölçmə işi aparmaq lazımdır. Hər bir ölçmə sahəsi sınaq obyektinin hündürlüyünün yalnız üçdə birini əhatə etməlidir.

– Hündürlüyü 3 metrdən yuxarı olan sınaq obyektlərinin isə tam hündürlüyünü əhatə etmək məqsədi ilə üst- üstə düşməmək şərtilə ölçmə zonalarının sayı artırılmalıdır.

– Yuxarıda göstərilən prosedurlar geniş üfüqi ölçüləri olan sınaq obyektlərinə lazımi səviyyədə uyğunlaşdırılaraq tətbiq edilməlidir.

– Əgər sınaq obyekti, ona suyun səpilməsindən qabaq təmizlənməsi lazım gələn səthdə aktiv təmizləyici maddə ilə təmizlənibsə alınan nəticələrin qeyri-dəqiqliyini azaltmaq olar.

– Nəticələrin qeyri-dəqiqliyinə lokal anomal yağıntı sürəti (sürətli və ya yavaş) təsir göstərə bilər. Zərurət olduqda, suyun bir formada səpilməsini yaxşılaşdırmaq və bu cür lokal ölçmə sahələrini aşkarlamaq tövsiyə edilir.

Cədvəl 2 –də göstərilən sınaq obyekti üçün təyin edilmiş buraxıla bilən hədlər və yağıntı şərtləri altında suyun səpilməsi üçün su səpən aparatı tənzimləmək lazımdır.

Cədvəl 2 –də irəli sürülən tələblərə cavab verən istənilən səpici ucluq növlərindən və düzülüşündən istifadə etmək olar.

Cədvəl 2 – Standart sınaq proseduru üçün yağıntı şərtləri

Bütün ölçmələr üçün orta yağıntı sürəti:

Ayrıca aparılan ölçmələr və hər bir komponent üçün hədlər

Sınaq obyekti yuxarıda göstərilən şərtlər altında əvvəlcə ən azı 15 dəqiqə müddətində nəmlənməli və bu şərtlər bütün sınaq boyu təyin edilmiş buraxıla bilən hədlər daxilində qalmalı və nəmləndirmə fasiləsiz tətbiq edilməlidir. İlkin nəmləndirmə müddətinə səpməni tənzimləmək üçün sərf olunan vaxt daxil edilməməlidir. İlkin nəmləndirməni 15 dəqiqə ərzində heç bir şərt tətbiq edilmədən su kəmərindən gələn su ilə də həyata keçirmək olar və bundan sonra ən azı 2 dəqiqə müddətində, fasiləsiz səpmə ilə ikinci nəmləndirmə aparılmalıdır. Bu zaman isə su, sınağa başlamazdan qabaq dərhal ölçülən düzgün yağıntı şərtləri altında səpilməlidir.

Əgər müvafiq Texniki Komitə tərəfindən başqa hal müəyyənləşdirilməyibsə, nəm şəraitdə aparılan sınaq prosedurları quru şəraitdə aparılan sınaq prosedurları ilə eyni olmalıdır. Əgər başqa hal müəyyənləşdirilməyibsə, sabit cərəyan şiddətində sınağın müddəti 60 san olmalıdır. Ümumiyyətlə, dəyişən və sabit gərginlik səviyyəsində aparılan davamlılıq sınaqları üçün bir dəfə qövslə bağlanmaya icazə verilir lakin təkrar sınaq zamanı bu bir daha təkrarlanmamalıdır.

Qeyd: Hal –hazırda sabit cərəyanla işləyən böyük ölçülü (məs. maksimum nominal Um gərginliyi 800 kV-dan yuxarı olan avadanlıqlar) üçün nəm şəraitdə aparılan heç bir müvafiq sınaq proseduru təyin edilməyib.

4.4.2 Nəm şəraitdə aparılan sınaqlar zamanı atmosfer təsirlərinə düzəliş

Sıxlığın düzəlişedici əmsalı 4.3 – cü yarımbənddə təyin edilmiş qaydada tətbiq edilməlidir, lakin nəm şəraitdə aparılan sınaqlar üçün rütubət səviyyəsinin heç bir düzəlişedici əmsalı tətbiq edilməməlidir.

4.5 Süni çirkləndirmə sınaqları

Süni çirkləndirmə sınaqları, xüsusi istismar şəraitinin lazımi səviyyədə təqlid edə bilməməsinə baxmayaraq, istismar zamanı yaranan çirklənmə şəraitində xarici izolyasiyanın göstərə biləcəyi reaksiya barədə məlumat əldə edə bilmək üçün nəzərdə tutulub. Bu sınaqlar IEC 60507 standartında daha ətraflı təsvir edilib.

5.1 Sabit cərəyanla aparılan sınaqlarla bağlı anlayışlar

5.1.1 sınaq gərginliyinin qiyməti

sınaq gərginliyinin orta qiymətindən vaxtaşırı olaraq yayınma

5.1.3 dalğanın amplitudası

maksimum və minimum qiymətlər arasındakı fərqin yarısı

Qeyd: Dalğa formasının təxmini sinusoida olduğu hallarda, dalğanın amplitudasını təyin etmək üçün həqiqi orta kvadratik qiymətin √2 –yə vurulması məqbul sayılır.

dalğa amplitudasının sınaq gərginliyinin qiymətinə olan nisbəti

5.1.5 gərginliyin düşməsi

bir neçə saniyəlik qısa müddət ərzində sınaq gərginliyinin ani azalması

Qeyd: Gərginliyin düşməsinə qeyri –dağıdıcı boşalmalar səbəb ola bilər.

5.2.1 Sınaq gərginliyi üzrə tələblər

5.2.1.1 Gərginliyin forması

Əgər müvafiq Texniki Komitə tərəfindən başqa hal təyin edilməyibsə, sınaq obyektinə tətbiq edilən sınaq gərginliyi döyünmə əmsalı 3 faizdən artıq olmayan sabit gərginlik olmalıdır.

Qeyd: Dalğa amplitudasının artması cərəyan yüklərinin müqavimətinin artması ilə birbaşa bağlıdır. Yüksək cərəyanların mövcud olduğu dielektrik sınaqları zamanı həddindən artıq dalğa yarana və yaxud gərginlik düşməsi baş verə bilər. Nəm şəraitdə aparılan sınaqlar və süni çirkləndirmə sınaqları üçün onların xüsusiyyətinə görə, yüksək müqavimətli cərəyan mənbələri tələb edilir, bax: IEC 60507.

5.2.1.2 Buraxıla bilən hədlər

Davametmə müddəti 60 saniyədən artıq olmayan sınaqlar üçün sınaq gərginliyinin ölçülmüş qiymətləri sınaq ərzində təyin edilmiş səviyyənin ±1 % həddində saxlanılmalıdır. Davametmə müddəti 60 saniyədən artıq olan sınaqlar üçün isə sınaq gərginliyinin ölçülmüş qiymətləri bütün sınaq boyu təyin edilmiş səviyyənin ±3 % həddində saxlanılmalıdır.

Qeyd: Nəzərə almaq lazımdır ki, buraxıla bilən hədd təyin edilmiş qiymət ilə faktiki olaraq ölçülmüş qiymət arasındakı buraxıla bilən fərqdən ibarətdir. Bu fərq, ölçmənin qeyri – müəyyənliyindən fərqləndirilməlidir ( bax: 3.3.1).

Gərginlik mənbəyinin xüsusiyyətləri sınaq obyektinin qısa müddət ərzində yüklənməsini təmin etməlidir. Nəm şəraitdə və ya süni çirkləndirmə sınaqları aparıldığı təqdirdə mənbə, o cümlədən onun diffuziya həcmi, sınaq obyektində keçid boşalma cərəyanlarının 10 %-dən kiçik gərginlik düşməsi ilə verilməsi üçün yararlı olmalıdır.

5.2.2 Sınaq gərginliyinin yaradılması

Sınaq gərginliyi ümumi olaraq transformator düzləndiricisinin dövrələri vasitəsilə əldə edilir. Sınaq gərginliyi mənbəyinin tələblərə uyğunluğunun təmin edilməsi sınağı aparılan avadanlığın növündən və sınaq şərtlərindən əhəmiyyətli dərəcədə asılıdır. Bu tələblərə əsasən verilən sınaq cərəyanının qiyməti və xüsusiyyəti (bu xüsusiyyətlərin mühüm tərkib hissələri 5.2.4 –cü yarımbənddə göstərilib) təyin edilir.

5.2.3 Sınaq gərginliyinin ölçülməsi

Cəbri orta qiymətin, döyünmə əmsalının və sınaq gərginliyinin istənilən keçid qiymətinin ölçülməsi təsdiqlənmiş ölçmə sistemləri vasitəsilə həyata keçirilməlidir (bax: IEC 60060-2).

Döyünmənin, keçid hallarının və gərginliyin sabitliyinin ölçülməsi üçün istifadə edilən çevirici cihazların reaksiya vermə xüsusiyyətlərinə qoyulan tələblərə xüsusi diqqət yetirilməlidir.

5.2.4 Sınaq cərəyanının ölçülməsi

Sınaq obyektindən keçən cərəyanın ölçülməsi zaman bir sıra komponentləri müəyyənləşdirmək mümkündür. Bu komponentlər eyni sınaq obyektində və sınaq gərginliyinində həcmin dəyişməsinə görə bir – birindən fərqlənir. Bu komponentlər aşağıda göstərilənlərdən ibarətdir:

– sınaq gərginliyinin ilkin tətbiqinə və ona təsir göstərən hər hansı döyünməyə və digər sıçrayışlara görə yaranan tutum cərəyanı;

– izolyasiya daxilində yüklənmənin yerdəyişməsinə və bu prosesin bir neçə saniyədən bir neçə saata kimi davam etməsinə görə yaranan dielektrik absorbsiya cərəyanı. Bu proses qismən reversiv (istiqaməti dəyişdirilə bilən) ola bilir, sınaq obyektində cərəyan boşalması olduqada və qısa qapana yarandıqda əks qütblü cərəyanlar müşahidə olunur;

– yuxarıda göstərilən komponentlərin sıfırlanmasından sonra sabit tətbiq edilən gərginlik səviyyəsində əldə edilən yekun sabit cərəyandan ibarət fasiləsiz sızma cərəyanı;

– qismən boşalma cərəyanları.

Birinci üç komponentin ölçülməsi geniş diapazonlu cərəyan tutumunu əhatə edən nəzarət - ölçmə cihazlarının istifadəsini zəruriləşdirir. Bu zaman nəzarət - ölçmə cihazına və ya cərəyanın hər hansı komponentinin ölçülməsinə digər komponentlərin mənfi təsir göstərməsinin qarşısı alınmalıdır. Adətən qeyri –dağıdıcı sınaqlar zamanı cərəyan dəyişmələrini zaman baxımından müşahidə etməklə izolyasiyanın vəziyyəti barədə məlumat əldə etmək mümkündür.

Cərəyanın hər bir komponentinin nisbi həcmi və əhəmiyyəti aparılan sınağın məqsədlərinə xidmət edən sınaq obyektinin vəziyyətindən və sınağın müddətindən asılıdır. Buna uyğun olaraq, ölçmə prosedurları, xüsusilə də hər hansı xüsusi komponenti fərqləndirmək tələb edildikdə,bu müvafiq Texniki Komitə tərəfindən təyin edilməlidir.

Cərəyanın ölçülməsi kalibrlənmiş ölçmə sistemi vasitəsilə həyata keçirilməlidir.

Qismən boşalma – impuls cərəyanlarının ölçülməsi IEC 60270 standartında bəhs edilən xüsusi nəzarət - ölçmə cihazları vasitəsilə həyata keçirilməlidir.

Qeyd: Gərginlikdən mühafizə edilən cihazlar həmişə sabit cərəyanlı ölçmə dövrələrində istifadə edilməlidir, çünki normal cərəyandan daha geniş tutuma malik olan dağıdıcı boşalma cərəyanları yarana bilər.

5.3 Sınaq prosedurları

5.3.1 Gərginliyə qarşı davamlılıq sınağı

Sınaq obyektinə aşağı qiymətlərdən başlayaraq gərginlik tətbiq edilməlidir ki, keçid proseslərində həddindən artıq artan gərginliyin göstərdiyi təsirin qarşısını almaq mümkün olsun. Bundan sonra ölçmə cihazındakı göstəriciləri oxumaq üçün zamanda sınaq obyektinin U sınaq gərginliyinə yaxın gərginlik altında qalma vaxtını uzatmamaq üçün mütəmadi olaraq həmin səviyyəni kifayət edən qədər artırmaq lazımdır. Əgər tətbiq edilən gərginlik səviyyəsi təxminən U –nun qiymətinin 75 faizindən yuxarı olduqda səviyyənin artırılma sürəti saniyədə U-nun qiymətinin təxminən 2 faizinə bərabərdirsə, deməli tələbə uyğunluq təmin edilmişdir. Bu səviyyə təyin edilmiş müddət ərzində saxlanılmalı və sonra isə dövrənin, o cümlədən sınaq obyektinin həcmi müqavimətini uyğun rezistorla boşaldaraq aşağı salmaq lazımdır.

Sınağın müddəti müvafiq Texniki Komitə tərəfindən təyin edilməlidir və bu zaman sabit vəziyyətdə gərginliyin paylanması üçün lazım olan vaxtın sınaq obyektinin komponentlərinin müqavimət və həcmi müqavimət səviyyələrindən asılı olması nəzərə alınmalıdır.

Gərginliyin polyarlığı və ya hər bir polyarlığa malik olan gərginliyin tətbiq edilmə ardıcıllığı və yuxarıda göstərilən spesifikasiyanın tələblərindən kənara çıxmalar müvafiq Texniki Komitə tərəfindən təyin edilməlidir.

Sınaq obyektində heç bir dağıdıcı boşalma baş vermirsə, demək sınaq tələblərinə uyğunluq təmin edilib.

5.3.2 Dağıdıcı boşalmaya səbəb olan gərginliyin sınağı

Gərginliyə qarşı davamlılıq sınağında olduğu kimi, bu sınaq zamanı da obyektə gərginlik tətbiq edilir və bu gərginlik dağıdıcı boşalma yaranana kimi fasiləsiz olaraq artırılır. Dağıdıcı boşalma baş verməzdən qabaq dərhal sınaq gərginliyinin sonuncu qiyməti qeydə alınmalıdır. Bu proses n sayda ölçülən gərginlik qruplarının təyin edilməsi üçün sınaq prosedurunda təyin edilən n dəfə təkrarlanmalıdır.

Müvafiq Texniki Komitə gərginliyin artma sürətini, gərginliyin tətbiq edilmə sayını və sınaq nəticələrini qiymətləndirilməsi üsullarını təyin etməlidir (bax: Əlavə A).

5.3.3 Dağıdıcı boşalmaya səbəb olan təmin edilmiş gərginliyin sınağı

Gərginliyə qarşı davamlılıq sınağında olduğu kimi, bu sınaq zamanı da obyektə gərginlik tətbiq edilir və bu gərginlik dağıdıcı boşalma yaranana kimi fasiləsiz olaraq artırılır. Dağıdıcı boşalma baş verməzdən qabaq dərhal sınaq gərginliyinin sonuncu qiyməti qeydə alınmalıdır. Bu proses n sayda ölçülən gərginlik qruplarının təyin edilməsi üçün sınaq prosedurunda təyin edilən n dəfə təkrarlanmalıdır.

Bu sınaq zamanı gərginlik səviyyəsi dağıdıcı boşalmaya səbəb olan təmin edilmiş gərginlik səviyyəsini aşmadıqda sınağın tələblərinə uyğunluq təmin edilmiş hesab olunur.

Müvafiq Texniki Komitə gərginliyin artma sürətini və gərginliyin tətbiq edilmə sayını təyin etməlidir.

6.1 Dəyişən gərginlikli sınaqlar ilə bağlı anlayışlar

dəyişən gərginliyin ən yüksək qiyməti

ən yüksək müsbət və mənfi qiymələrin maqnitudasının orta qiyməti

Qeyd: Bir çox hallarda, yalnız ən yüksək bir polyarlıq həddini ölçən nəzarət-ölçmə cihazlarından istifadə edilir. Dalğa formasının simmetrikliyinin 6.2.1.1 –ci yarımbənddə göstərilən buraxıla bilən hədd daxilində olduğu təqdirdə yalnız bir polyarlığın ölçülməsi qəbul edilir.

sınaq gərginliyinin qiyməti

bu ən yüksək qiymətin √2 –yə bölünmsindən alınan qiymətdir

Qeyd: Bəzi hallarda (məs; termik təsirlərin mövcud olduğu hallarda) orta kvadratik qiymətin əhəmiyyət daşıdığı təqdirdə, müvafiq Texniki Komitə tərəfindən ən yüksək qiymətin əvəzinə sınaq gərginliyinin orta kvadratik qiymətinin ölçülməsi tələb edilə bilər.

orta kvadratik qiymət

tam dövrədə gərginliyin qiymətlərinin kvadratının orta qiymətinin kvadrat kökü

bir neçə saniyəlik qısa vaxt ərzində sınaq gərginliyinin ani azalması

6.2.1 Sınaq gərginliyi üçün tələblər

6.2.1.1 Gərginlik dalğasının forması

Sınaq gərginliyi 45 Hs –dən 65 Hs-ə qədər tezlik diapazonuna malik olan və sənaye tezlikli sınaq gərginliyi adlanan dəyişən gərginlik olmalıdır. Bu diapazondan əhəmiyyətli dərəcədə aşağı və ya yuxarı tezlikli gərginliklər üçün müvafiq Texniki Komitə tərəfindən təyin edilmiş xüsusi sınaqların aparılması tələb oluna bilər.

Qeyd: IEC 60060-3 standartında 10 hersdən 500 hersə kimi tezlik səviyyələri üçün nəzərdə tutulan dəyişən sınaq gərginliklərindən bəhs edilir.

Gərginliyin dalğa forması onun ən yüksək müsbət və mənfi qiymətləri arasındakı fərqin 2 faizdən az olan sinusoid formaya yaxın olmalıdır.

Əgər ±5 % hədd aralığında ən yüksək orta kvadratik qiymət 2 qiymətinə bərabərdirsə, sinusoid formadan kiçik meyllənmələr yüksək gərginlik sınağının nəticələrinə təsir etmir.

Bəzi sınaq dövrələri üçün ümumi olaraq, daha böyük yayınmaları qəbul etmək lazımdır. Qeyd etmək lazımdır ki, sınaq obyekti, xüsusən o, qeyri –xətti xüsusiyyətlərə malik olduğu təqdirdə, sinusoid formadan yayınmalara əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərir.

Qeyd: Yuxarıda irəli sürülən tələblərə əlavə olaraq, dalğa formasının meyllənməsini xarakterizə etmək üçün Ümumi harmoniyadan meyllənmə (ÜHM) anlayışı istifadə edilə bilər, Bu, qismən boşalmanın strukturunun təyin edilməsi üçün aparılan ölçmə işlərində əhəmiyyət kəsb edə bilər. Texniki xüsusiyyətlər müvafiq Texniki Komitələr tərəfindən təqdim edilə bilər.

6.2.1.2 Buraxıla bilən hədlər

Müddəti 60 saniyədən artıq olmayan sınaqlar üçün sınaq gərginliyinin ölçülmüş qiymətləri bütün sınaq boyu təyin edilmiş səviyyənin ±1 % həddi daxilində saxlanılmalıdır. Müddəti 60 saniyədən uzun olan sınaqlar üçün isə sınaq gərginliyinin ölçülmüş qiymətləri bütün sınaq boyu təyin edilmiş səviyyənin ±3 % həddi daxilində saxlanılmalıdır.

Sınaq gərginliyinin mənbəyi, o cümlədən köməkçi tutum müqaviməti </= 20 % gərginlik düşgüsü ola biləcək quru şəraitdə aparılan süni çirkləndirmə sınaqlarında keçid boşalma cərəyanını verə bilməlidir.

Qeyd: Bir fikri vurğulamaq lazımdır ki, buraxıla bilən hədd təyin edilmiş qiymət ilə faktiki olaraq ölçülmüş qiymət arasındakı buraxıla bilən fərqdən ibarətdir. Bu fərq, ölçmənin qeyri – müəyyənliyindən fərqləndirilməlidir ( bax: 3.3.1).

6.2.2 Sınaq gərginliyinin yaradılması

6.2.2.1 Ümumi tələblər

Sınaq gərginliyi ümumi olaraq gücləndirici transformatorlarla təchiz edilir. Alternativ olaraq, bu gərginliyi ardıcıl-rezonanslı və ya paralel –rezonanslı dövrə vasitəsilə də təmin etmək olar.

Sınaq dövrəsindəki gərginlik səviyyəsi praktiki olaraq cərəyan itkilərinin dəyişməsinin təsirinə məruz qalmamaq üçün kifayət qədər sabit olmalıdır. Sınaq obyektində mövcud olan qeyri –dağıdıcı boşalmalar həmin obyektdəki dağıdıcı boşalmaya səbəb olan ölçülmüş gərginlik səviyyəsinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərə biləcək dərəcədə və müddətdə sınaq gərginliyinin azalmasına səbəb olmamalıdır.

Qeyd: Qeyri –dağıdıcı boşalmaların sınaq obyektinin çıxışları arasında böyük gərginlik amplitudaları yarada bilməsi amilinə diqqət yetirmək lazımdır. Bu hadisə nəticəsində sınaq obyekti və ya sınaq mənbəyi sıradan çıxa bilər. Yüksək gərginlikli dövrəyə qarşı müqavimətin təmin edilməsi hədindən artıq gərginlik artmalarını zəiflədə bilər. Lakin bu müqavimət sınaq obyektinə verilən sınaq gərginliyinə təsir göstərməyəcək qədər aşağı qiymətə malik olmalıdır.

Sınaq obyektinin ümumi tutum müqaviməti dağıdıcı boşalmaya səbəb olan ölçülmüş gərginlik səviyyəsinə qeyri –dağıdıcı qismən və ya ilkin boşalmaların təsir göstərməməsi üçün kifayət edən səviyyədə olmalıdır. Ümumiyyətlə bunun üçün 0,5 nF - 1,0 nF diapazonuna malik tutum müqaviməti kifayət edir.

6.2.2.2 Transformator sınaq dövrələrinə tələblər

Yüksək gərginlik sınaqlarında normal halda gərginlik səviyyəsi artdıqca zamanda yüklənmə cərəyanlarının impulsları dəyişir. Cərəyan impulslarının həcminə və müddətinə sınaq dövrəsinin düzülüşü, sınaq obyektinin qoşulması üçün istifadə edilən keçiricilər, atmosfer şəraiti, sınaq mənbəyinin xüsusiyyətləri və digər amillər təsir göstərir. Aparatın bəzi hallarda cərəyan impulsu verməsi normaldır, çünki sınaq gərginliyi işçi gərginlikdən çox yüksək olur və sınaq obyektini “sakit” saxlamaq üçün bu cihazlarda böyük elektrodlar və torpağlama ekranı olmur. Bu cərəyan impulsları qısa müddətli olduğu üçün gərginlik düşmələri ənənəvi sabit cərəyan ölçmə sistemləri tərəfindən tanınmaya bilər. Zamana görə dəyişən cərəyan itkiləri impulslarının mövcud olduğu sınaqlarda istifadə edilən sabit cərəyan sınaq sisteminin gərginlik sabitliyi kifayət qədər işçi tezlik diapazonuna malik olan gərginlik ölçən sistem vasitəsilə yoxlanıla bilər.

Bərk izolyasiyanın nümunələri, izolyasiya mayesinin növləri və bunların hər ikisinin birləşməsi üzərində quru şəraitdə 100 kV-dan aşağı səviyyədə aparılan sınaqlar üçün, ümumi olaraq, nominal sınaq cərəyanı mənbəyi >100 mA və qısa <20 % dövrə müqavimətinə malik sistem (transformator, tənzimləyici və s.) və ya generator kifayət edir.

Özü – özünü bərpa edən xarici izolyasiya üzərində 100 kilovoltdan yuxarı səviyyədə aparılan dielektrik sınaqlara gəldikdə isə, quru şəraitdə aparılan sınaqlar üçün (aşağıda tutum müqavimətinə malik sınaq obyektləri, məs; izolyatorlar, elektrik açarları və kommutatorlar) ümumi olaraq, 100 mA nominal sınaq cərəyanı mənbəyi və qısa <20 % dövrə müqavimətinə malik sistem kifayət edir.

100 kV-dan yuxarı gərginlik səviyyəsində aparılan dielektrik sınaqlarına gəldikdə, fasiləsiz cərəyan sıçrayışlarına rast gəldikdə və ya nəm şəraitdə sınaqlar aparıldıqda nominal cərəyan qiyməti 1 A olan sınaq sisteminə və qısa <20 % dövrə müqavimətinə malik sistemə ehtiyac yarana bilər. Fasiləsiz cərəyan sıçrayışları mövcud olduqda sınaq gərginliyini sınaq müddəti üçün nəzərdə tutulan gərginliyin düşmə həddində saxlamaq üçün daha sürətli reaksiya verən gərginlik ölçmələri aparılmalıdır. Alternativ olaraq, cərəyan sıçrayışlarının azaldılması üçün elektrodun diametrinin artırılması və ya daha böyük birləşdirici keçiricilərin istifadəsi kimi əks tədbirlər həyata keçirilə bilər.

Istənilən sınaq gərginliyində rast gəlinən qısa müddətli cərəyan impulsları əsasən sınaq dövrəsindəki tutum müqavimətində saxlanılan yükdən yaranır. 100 kV-dan yuxarı səviyyədə aparılan sınaqlar üçün dövrənin həcmi müqavimətinin 1000 pF -a bərabər və ya ondan yüksək olması tövsiyə edilir.

Süni çirkləndirmə sınaqları üçün 1 A – 5 A nominal-stasionar cərəyan qiymətinə ehtiyac yaranan bilər. (Bax: IEC 60507 standartı)

6.2.2.3 Ardıcıl rezonanslı dövrə

Ardıcıl rezonanslı dövrənin həcmi əsasən sınaq obyektinə ardıcıl qoşulan induktordan və ya orta gərginlikli qida mənbəyinə qoşulan yükdən ibarətdir. Digər tərəfdən bu dövrə induktiv sınaq obyektinə ardıcıl olaraq qoşulan kondensatordan da ibarət ola bilər. Gərginlik səviyyəsi mənbənin gərginliyindən yüksək olduqda və sınaq obyektinə əsaslı olaraq sinusoidal formaya malik gərginlik verildikdə dövrənin parametrlərini və ya şəbəkənin tezliyini dəyişməklə onun rezonansını tənzimləmək mümkündür.

Rezonans hallarının və sınaq gərginliyinin sabitliyi şəbəkənin tezliyindən və sınaq sisteminin sabitliyindən (sınaq üçün reaktiv güc və güc itkisi arasındakı nisbəti göstərən keyfiyyət faktoru ilə təsvir edilən) asılıdır.

Boşalma baş verdikdə, dövrənin tutum müqaviməti ani olaraq boşalır və bundan sonra mənbədən gələn izləyici cərəyan nisbətən aşağı səviyyədə olur. Bu cür məhdud cərəyan sınaq obyektinə dəyən zədəni azaldır.

Böyük obyektlərin sınağını apararkən xarici izolyasiyada mövcud olan cərəyan itkiləri sınaq obyektindən keçən həcmi cərəyanla müqayisədə kiçik olduqda və ya dağıdıcı boşalmanı yaradan enerji çox zəif olduqda ardıcıl rezonanslı dövrə xüsusən faydalı olur. Ardıcıl rezonanslı dövrədə əlavə tutum müqaviməti olduğu üçün daha yüksək cərəyan itkisi yarana bilər. Ardıcıl rezonanslı dövrə kifayət qədər dövrə müqaviməti olan reaktorların sınağının aparılması zamanı yaralıdır.

6.2.2.1–ci yarımbənddə irəli sürülən tələblərə uyğunluq təmin edilmədikdə, ardıcıl rezonanslı dövrə nəm və ya çirkli şəraitdə xarici izolyasiyanın sınağı üçün məqsədəuyğun olmaya bilər. Ümumiyyətlə, nəm şəraitdə aparılan sınaqlar uyğun ilkin yüklənmə həcmi əlavə edildikdə aparıla bilər.

6.2.3 Sınaq gərginliyinin ölçülməsi

Sınaq gərginliyinin orta kvadratik qiyməti və gərginlik düşmələrinin ölçülməsi təsdiqlənmiş ölçmə sistemləri vasitəsilə həyata keçirilməlidir ( bax: IEC 60060-2 standartı).

6.2.4 Sınaq cərəyanının ölçülməsi

Cərəyan adətən sınaq obyektinin torpağa birləşən çıxışına qoşulan ənənəvi cərəyan transformatoru vasitəsilə ölçülür. Bu, həmçinin sınaq obyektinə gedən yüksək gərginlikli çıxışda da ölçülə bilər.

Cərəyanın ölçülməsi kalibrlənmiş ölçmə sistemi vasitəsilə həyata keçirilməlidir.

Qeyd: İstənilən paralel kondensatorun cərəyanını nəzərə almamaq mümkün olduqda bu cərəyanı gərginlik artıran transformatorun və ya rezonans neytronlu reaktorun torpağa birləşmiş çıxışında ölçmək olar.

6.3 Sınaq prosedurları

6.3.1 Gərginliyə qarşı davamlılıq sınaqları

Sınaq obyektinə aşağı qiymətlərdən başlayaraq gərginlik tətbiq edilməlidir ki, keçid proseslərində həddindən artıq artan gərginliyin göstərdiyi təsirin qarşısını almaq mümkün olsun. Bundan sonra ölçmə cihazındakı göstəriciləri oxumaq üçün zamanda sınaq obyektinin U sınaq gərginliyinə yaxın gərginlik altında qalma vaxtını uzatmamaq üçün mütəmadi olaraq həmin səviyyəni kifayət edən qədər artırmaq lazımdır. Əgər tətbiq edilən gərginlik səviyyəsi təxminən U –nun qiymətinin 75 faizindən yuxarı olduqda səviyyənin artırılma sürəti saniyədə U-nun qiymətinin təxminən 2 faizinə bərabərdirsə, deməli tələbə uyğunluq təmin edilmişdir. Bu səviyyə təyin edilmiş müddət ərzində saxlanılmalı və sonra isə sürətlə azaldılmalı lakin qəflətən dayandırılmamalıdır, çünki bu zaman sınaq nəticələrinin yanlış olmasına və ya nəticələrin məhvinə səbəb olan kommutasiya zamanı keçid hallar baş verə bilər

Sınağın müddəti müvafiq Texniki Komitə tərəfindən təyin edilməlidir və bu müddət 45 Hs - 65 Hs tezlik diapazonundan asılı olmamalıdır. Texniki Komitə tərəfindən təyin edilmədiyi təqdirdə sınağın müddəti 60 saniyə olmalıdır.

Əgər sınaq obyektində heç bir dağıdıcı boşalma baş vermirsə, deməli sınaq tələblərinə uyğunluq təmin edilib.

6.3.2 Dağıdıcı boşalmaya səbəb olan gərginliyin sınağı

Gərginliyə qarşı davamlılıq sınağında olduğu kimi, sınaq obyektinə gərginlik tətbiq edilir və dağıdıcı boşalma yaranana kimi fasiləsiz olaraq artırılır. Dağıdıcı boşalma baş verməzdən qabaq dərhal sınaq gərginliyinin sonuncu qiyməti qeydə alınmalıdır. Bu proses n sayda ölçülmüş gərginlik qruplarının təyin edilməsi üçün sınaq prosedurunda təyin edilmiş n dəfə təkrarlanmalıdır.

Müvafiq Texniki Komitə gərginliyin artma sürətini, gərginliyin tətbiq edilmə sayını və sınaq nəticələrinin qiymətləndirilməsi üsullarını təyin etməlidir (bax: Əlavə A).

6.3.3 Dağıdıcı boşalmaya səbəb olan təmin edilmiş gərginliyin sınağı

Gərginliyə qarşı davamlılıq sınağında olduğu kimi, bu sınaq zamanı da obyektə gərginlik tətbiq edilir və bu gərginlik dağıdıcı boşalma yaranana kimi fasiləsiz olaraq artırılır. Dağıdıcı boşalma baş verməzdən qabaq dərhal sınaq gərginliyinin sonuncu qiyməti qeydə alınmalıdır. Bu proses n sayda ölçülən gərginlik qruplarının təyin edilməsi üçün sınaq prosedurunda təyin edilən n dəfə təkrarlanmalıdır.

Bu sınaq zamanı gərginlik səviyyəsi dağıdıcı boşalmaya səbəb olan təmin edilmiş gərginlik səviyyəsini aşmadıqda sınağın tələblərinə uyğunluq təmin edilmiş hesab olunur.

Müvafiq Texniki Komitə gərginliyin artma sürətini və gərginliyin tətbiq edilmə sayını təyin etməlidir.

7.1 İldırım impulslu gərginliklə bağlı anlayışlar

7.1.1 impuls gərginliyi - məqsədəuyğun şəkildə tətbiq edilən dövri olmayan keçid gərginliyi. Bu gərginlik adətən sürətlə ən yüksək qiymətə kimi qalxır və sonra isə daha yavaş sürətlə sıfır enir.

Qeyd: Xüsusi məqsədlər üçün, xətti istiqamətdə artan və ya titrəyişli keçid halları olan və ya təxmini düzbucaq formasında olan ildırım impulslarından istifadə edilir.

7.1.2 ildırım impulslu gərginlik - impulsunun artma müddəti 20 μs –dən az olan impuls gərginliyi

7.1.3 tam ildırım impulslu gərginlik - dağıdıcı boşalmanın dayandıra bilmədiyi ildırım impulslu gərginlik (bax: Şəkil 5).

7.1.4 impuls cəbhəsində artmalar - dövrənin yaratdığı ən yüksək səviyyədə boğulmuş titrəyişə (osillasiya) görə impuls gərginliyinin amplitudasının artması.

Qeyd: Belə titrəyişlər (adətən 0,1 MHs - 2 MHs tezlik diapazonunda) dövrənin induktivliyindən yaranır və daha böyük dövrələrdə və ya induktiv sınaq obyektləri üçün bunun qarşısını almaq adətən mümkün olmur. İmpuls artmaların qiymətləndirilməsi proseduru B Əlavəsində verilib.

7.1.5 qeydə alınmış əyri - impuls gərginliyi barədə alınmış sınaq məlumatlarının qrafik və ya rəqəmsal təsviri

7.1.6 dayaq səviyyəsi - qeydə alan nəzarət – ölçmə cihazına gedən giriş siqnalı sıfır olduqda impuls ölçən sistemin qeydə alma vəziyyəti

7.1.7 dayaq əyrisi - üst –üstə düşən titrəyiş olmadan tam ildırım impulslu gərginliyin qiymətləndirilməsi (bax: Əlavə B).

7.1.8 qalıq əyri R(t) - qeydə alınmış əyri ilə dayaq əyrisi arasında mövcud olan fərq(bax: Əlavə B).

7.1.9 ekstremum Ue - tətbiq edilən impulsla eyni qaydada qeydə alınan əyrinin dayaq səviyyəsindən başlayaraq ölçülmüş maksimum qiyməti

7.1.10 dayaq əyrisinin maksimumu Ub - dayaq əyrisinin maksimum qiyməti

7.1.11 sınaq gərginliyinin funksiyası - ön cəbhədə artan impulslara qarşı izolyasiyanın verdiyi cavab reaksiyasını göstərmək üçün təyin edilən amplituda –tezlik funksiyası. Bu funksiya aşağıdakı qaydada təyin edilir:

f qiyməti MHs-lə ifadə edilən tezlik səviyyəsini göstərir (Bax: Şəkil 6).

1. Sınaq barədə daha çox məlumat əldə edildikdə müvafiq Texniki Komitələr izolyasiyanın müxtəlif növləri üçün fərqli sınaq gərginliyi əyrilərini təyin edə bilər.

2. Bu funksiyanın qalıq gərginliyinin əyrisinə gedən filtr kimi tətbiq edilməsi ekvivalent tam ildırım impulslu gərginliyin sınaq gərginliyi səviyyəsinin qiymətini hesablamağa şərait yaradır (bax: Əlavə B, Əlavə C və Əlavə D).

7.1.12 filtrli qalıq əyri Rf(t) - sınaq gərginliyinin funksiyasına əsasən filtrdən keçmiş qalıq əyri

7.1.13 sınaq gərginliyi əyrisi - dayaq əyrisi ilə filtrli qalıq əyrinin cəmi

Qeyd: Bu, hər hansı fiziki obyekt və ya ekvivalent impuls deyil, yalnız filtrləmə prosesinin riyazi təsviridir.

7.1.14 ekvivalent titrəyişsiz impuls - ən yüksək qiymətinin sınaq gərginliyi əyrisinin maksimum qiymətinə bərabər olduğu, eləcə də sınaq gərginliyi əyrisi ilə bağlı olan amplitudanın yarıya düşmə zamanına və impulsun artma müddətinə bərabər olan və impuls cəbhəsində artmaların olmadığı qiymətləndirilmiş ildırım impulslu gərginlik.

Qeyd: Ekvivalent titrəyişsiz impuls qeydə alınmış əyri kimi eyni dielektrik dağılma xüsusiyyətinə malikdir.

7.1.15 sınaq gərginliyinin qiyməti Ut - tətbiq edilən impuls kimi eyni qaydada dayaq səviyyəsindən başlayaraq ölçülmüş qeydə alınan əyrinin maksimum qiyməti

7.1.16 impuls cəbhəsində artmaların həcmi β - qeydə alınmış əyrinin ekstremal qiyməti (ekstremum) ilə dayaq əyrisinin maksimum qiyməti arasındakı fərq

7.1.17 impuls cəbhəsində artmaların nisbi həcmi β′ - impuls cəbhəsində artmaların həcminin ekstremal qiymətə olan və adətən faiz dərəcəsi ilə ifadə edilən nisbəti.

7.1.18 impulsların artma vaxtı T1 - impulsun sınaq gərginliyi əyrisində ən yüksək qiymətinin 30 % və 90% -i təşkil etdiyi təqdirdə, anlar arasında T intervalın 1/0,6 misli miqdarında təyin edilən parametr. (A və B nöqtələri, Şəkil 7)

7.1.19 virtual mənbə O1 - sınaq gərginliyi əyrisinin A nöqtəsinə uyğun olan anı 0,3 T1 müddəti qədər qabaqlayan an (bax: Şəkil 7)

Qeyd: Xətti zaman miqyasları olan qeydəalmalar zamanı ön hissədə A və B istinad nöqtələrindən keçən düz xəttin zaman oxu ilə kəsişməsi müşahidə edilir.

7.1.20 artmanın orta sürəti - ekstremal qiymət səviyyələrinin 30 % və 90 % arasında bütün dayaq nöqtələrindən istifadə etməklə qeydə alınan əyridən başlayaraq hesablanan və mikrosaniyə üzrə kilovoltla ifadə edilən ən çox uyğun gələn xəttin maililiyi

Qeyd: 30 % və 90 % səviyyələrdə səs – küy və ya titrəyiş olduğu təqdirdə qeydəalma qrupu 30 % -lik səviyyəni keçən sonuncu nöqtədən qabaq birinci nöqtəyə və 90 % - lik səviyyəni birinci keçən nöqtədən qabaq sonuncu nöqtəyə əsaslanır.

7.1.21 pik vaxtı Te - orta artma sürətinin qiymətinə bölünmüş Ue, ekstremal qiyməti

7.1.22 amplitudanın yarıya düşmə vaxtı T2 - O1 virtual mənbə ilə sınaq gərginliyi əyrisinin sınaq gərginliyi qiymətinin yarısına kimi azaldığı an arasındakı zaman intervalı formasında təyin edilən virtual parametr (bax: Şəkil 7).

7.1.23 gərginliyin zaman intervalı Tλ -0 < λ< 1 olduqda qeydə alınmış əyrinin λUe qiymətini aşdığı zaman intervalı (bax: Şəkil 8)

7.1.24 gərginlik inteqralı - təyin edilmiş zaman intervalında qeydə alınmış əyrinin zaman baxımından inteqralı (bax: Şəkil 9).

7.1.25 kəsilmiş ildırım impulslu gərginlik - dağıdıcı boşalma nəticəsində sürətlə azalan, praktiki olaraq, sıfır qiymətinə enən ildırım impulslu gərginlik zamanı (bax: Şəkil 10 – Şəkil 12).

7.1.26 kəsilmə anı - 70 % və 10 % nöqtələri (C və D) arasında xəttin ekstrapolyasiyasının gərginliyin düşməsindən qabaq dərhal səviyyəni keçdiyi an (bax: Şəkil 10 – Şəkil 11).

7.1.27 kəsilməyə kimi olan vaxt TC - O1 virtual mənbə ilə kəsilmə anı arasında mövcud olan zaman intervalı kimi təyin edilən virtual parametr (bax: Şəkil 10 – Şəkil 11).

7.1.28 kəsilmə zamanı gərginliyin düşməsi ilə bağlı xüsusiyyətlər - gərginliyin düşməsindən əvvəl gərginliyin 70% və 10 % səviyyəsində dərhal qeydə alınan iki C və D nöqtələri (bax: Şəkil 11)

1. Gərginliyin düşməsinin müddəti C və D nöqtələri arasında zaman intervalının 1/0,6 misli kimi təyin edilir. Gərginlik düşməsinin kəskinliyi gərginliyin kəsilmə anının gərginlik düşməsinin müddətinə olan nisbətidir.

2. C və D nöqtələri yalnız anlayışların tərifini vermək məqsədilə istifadə edilib; kəsilmənin müddətinin və ya kəskinliyinin ənənəvi ölçmə sistemləri ilə hər hansı dəqiqlik dərəcəsində ölçülə bilməməsi fərz edilir.

Şəkil 10 – Ön hissədə kəsilmiş ildırım impulslu gərginlik

Şəkil 11 –Arxa hissədə kəsilmiş ildırım impulslu gərginlik

7.1.29 İmpuls atmasının ekstremal qiyməti - tətbiq edilmiş impulsa əks olaraq dayaq səviyyəsindən başlayaraq ölçülən maksimum amplituda (bax: Şəkil 10).

7.1.30 xətti olaraq artan ön hissədən kəsilmiş impuls - dağıdıcı boşalmadan kəsilənə qədər təxmini sabit kəskinliyə malik gərginlik artması.

1. Belə impulsu təyin etmək üçün ən yüksək həcmin 30 % və 90 % səviyyəsi arasında ön hissədən ən çox uyğun gələn düz xətt çəkilməlidir; bundan sonra 30 % və 90 % gərginlik qiymətləri ilə bu xəttin kəsişməsi müvafiq olaraq A və B nöqtələri kimi təyin edilir (bax: Şəkil 12).

İmpuls aşağıda göstərilənlərə əsasən təyin edilir:

– maksimum gərginlik, Ue;

– impulsun artma vaxtı, T1;

– virtual kəskinlik, S: S = Ue/T1.

Bu, A və B nöqtələrindən keçən düz xəttin maililiyini təşkil edir və adətən mikrosaniyədə kilovoltla ifadə edilir.

Əgər ön hissə 30 % -lik amplitudadan kəsilmə anına kimi, tamamilə AB xəttinə paralel olan iki xətt arasında qalarsa, lakin müəyyən zaman intervalında ±0,05 T1 qədər yerini dəyişərsə bu kəsilən impuls təxminən xətti olaraq artan impuls hesab edilir (bax: Şəkil 12).

2. S virtual kəskinliyinin qiyməti və buraxıla bilən həddi müvafiq Texniki Komitə tərəfindən təyin edilməlidir.

7.1.31 gərginlik və zaman nisbəti əyriləri ilə bağlı anlayışlar

7.1.31.1 xətti olaraq qalxan impuls gərginliyi üzrə gərginlik və zaman nisbəti əyrisi - boşalma gərginliyini impulsların artma zamanı, T1, qiyməti ilə əlaqələndirən əyri.

Qeyd: Bu əyri müxtəlif kəskinlik dərəcəsinə malik impuls gərginliyi səviyyələrini tətbiq etməklə əldə edilir (bax: Şəkil 13).

7.1.31.2 gözlənilən sabit formaya malik olan impuls gərginliyi üçün gərginlik və zaman nisbəti əyrisi - sınaq obyektində kəsilmə zamanına kimi ön hissədə, pik səviyyədə və ya arxa hissədə yarana bilən dağıdıcı boşalma gərginliyi.

Qeyd: Müxtəlif gözlənilən ən yüksək qiymətlərə malik olan impulslu gərginlik səviyyələrini tətbiq etməklə bu əyri əldə edilir (bax: Şəkil 13).

7.2.1 Standart ildırım impulslu gərginlik

Standart ildırım impulslu gərginlik, impulslarının artma vaxtı 1,2 μs, amlplitudanın yarıya düşmə vaxtı 50 μs olan və 1,2/50 impuls kimi təsvir edilən titrəyişsiz və tam ildırım impulslu gərginlikdir.

7.2.2 Buraxıla bilən hədlər

Əgər müvafiq Texniki Komitə tərəfindən başqa hal təyin edilməyibsə, standart impuls qiymətləri və sınaq gərginliyi əyrisinə əsasən hesablanan qiymətlər arasında aşağıdakı fərq qəbul edilib:

– Sınaq gərginliyinin qiyməti: ±3 %,

– İmpulsların artma vaxtı: ±30 %,

– Amplitudanın yarıya düşmə vaxtı: ±20 %.

Əgər müvafiq Texniki Komitə tərəfindən başqa hal təyin edilməyibsə, impuls cəbhəsində artmaların nisbi həcmi 10 faizdən çox olmamalıdır.

Müəyyən sınaq sxemləri və sınaq obyektləri üçün göstərilən buraxıla bilən hədlər daxilində standart dalğa formalarını reallaşdırmaq mümkün olmaya bilər. Bu cür hallarda impulsların T1 artma vaxtını və ya impuls cəbhəsində atmaların həcmini genişləndirmək lazım gəlir. Bu cür hallarla bağlı təlimatlar müvafiq Texniki Komitə tərəfindən verilməlidir.

Qeyd: Pik vaxtı Te, gərginliyin zaman intervalı, Tλ və gərginlik inteqralı ildırım impulslu gərginlik səviyyələrinin alternativ xüsusiyyətlərinin təsvir edilməsi üçün nəzərdə tutulan parametrlərdir. Qiymətləri müvafiq Texniki Komitə tərəfindən təyin edilə bilər.

7.2.3 Kəsilmiş ildırım impulslu standart gərginlik

Bu, 2 μs - 5 μs qiymətləri arasında kəsilmə vaxtına malik olan xarici boşalma ilə kəsilən standart impulsdur.

Kəsilmə anına kimi olan digər zaman müddəti müvafiq Texniki Komitə tərəfindən təyin edilə bilər. Gərginliyin azalma müddəti impulsların artma müddətindən daha sürətli olmalıdır və bunun üçün müvafiq Texniki Komitə tərəfindən müəyyən hədlər təyin edilə bilər. Ölçməyə olan tələblər və bununla əlaqəli olan qeyri – müəyyənlik halları IEC 60060-2 standartında verilib.

7.2.4 İldırım impulslu xüsusi gərginlik səviyyələri

Bəzi hallarda titrəyişli ildırım impulslu gərginlik tətbiq edilə bilər. Bu, daha qısa artma vaxtına və ya birdən artıq faydalı impuls generatoru əmsalına uyğun gələn ekstremal qiymətlərə malik olan impulsların yaranmasına imkan verir.

Qeyd: Əlavə məlumat almaq üçün bax: IEC 60060-3 standartı.

7.2.5 Sınaq gərginliyinin yaradılması

İmpulslar adətən bir sıra kondensatorlardan ibarət olan, sabit gərginlik mənbəyindən paralel yüklənən və bundan sonra ardıcıl olaraq dəyişərək sınaq obyektinin daxil edildiyi impuls yaradan dövrəyə boşalan impuls generatoru vasitəsilə yaradılır.

7.2.6 Sınaq gərginliyinin ölçülməsi və impuls formasının təyin edilməsi

Sınaq gərginliyinin qiymətinin, zaman parametrlərinin və sınaq gərginliyində mövcud olan titrəyişlərin və impuls cəbhəsindəki artmaların ölçülməsi təsdiqlənmiş ölçmə sistemləri vasitəsilə həyata keçirilməlidir (bax: IEC 60060-2). Bu ölçmələr dövrədəki sınaq obyekti ilə aparılmalıdır və ümumiyyətlə hər bir sınaq obyekti üçün impulsun forması yoxlanılmalıdır. Oxşar şəraitdə eyni quruluşa və ölçüyə malik bir sıra sınaq obyektinin sınağı aparıldıqda impuls formasını yalnız bir dəfə yoxlamaq lazımdır.

Kəsilmiş ildırım impulsuna gəldikdə, azalma ön hissədə, ən yüksək nöqtədə və ya quyruq hissədə baş verə bilər. Ön hissədə kəsilmiş ildırım impulslu gərginlik üçün sınaq gərginliyi əyrisi qeydə alınmış əyridir. Arxa hissədə kəsilmiş impulslar sınaq gərginliyinin və impulsların artma vaxtını qiymətləndirmək üçün nəzərdə tutulan bütöv dalğalar hesab edilir və bunu kəsilməyə səbəb olmayan azalmış gərginlik impulsları ilə (məs: < 50 %) təyin etmək mümkündür. Kəsilmə xarici boşalma tərəfindən və ya sınaq obyektinin daxili və ya xarici izolyasiyasında yaranan dağıdıcı boşalmaya görə yarana bilər.

Bəzi sınaq obyektlərində və ya sınaq düzülüşündə gərginliyin yekun tənəzzülündən qabaq gərginlik dəyirmi forma ala bilər və ya əyrinin uc hissəsi yastı ola bilər. Buna bənzər təsirlər ölçmə sistemindəki çatışmamazlıqlara görə də müşahidə edilə bilər. Kəsilmə ilə bağlı parametrlərin dəqiq müəyyən edilməsi üçün sürətli ölçmə sisteminin və kəskin sərhədin olması tələb edilir. Digər hallar isə müzakirə üçün Texniki Komitələrin ixtiyarına verilir.

İmpuls formasının sınaq dövrəsinin parametrləri əsasında aparılan hesablamalarla müəyyən edilməsi kifayət etmir.

7.2.7 İmpuls gərginliyi ilə aparılan sınaqlar zamanı cərəyanın ölçülməsi

Sınaq obyektindən keçən və yüksək impulslu gərginlik səviyyələrində aparılan sınaqlar zamanı ölçülməsi lazım gələn cərəyanın xüsusiyyətləri müvafiq Texniki Komitə tərəfindən təyin edilməlidir. Müqayisə etmək üçün bu ölçmə növündən istifadə edildikdə dalğanın forması əhəmiyyət kəsb edir və bu olmadığı halda cərəyanın mütləq qiymətinin ölçülməsinin əhəmiyyəti daha az ola bilər. Əlavə məlumat almaq üçün bax: IEC 62475 standartı.

7.3 Sınaq prosedurları

7.3.1 Gərginliyə qarşı davamlılıq sınaqları

Tövsiyə edilən sınaq proseduru 3.5 – ci yarımbənddə müəyyən edildiyi kimi, sınaq obyektinin xüsusiyyətindən asılıdır. Hansı prosedurun tətbiq ediləcəyi müvafiq Texniki Komitə tərəfindən təyin edilməlidir. A, B və C prosedurlarında sınaq obyektinə tətbiq edilən gərginlik yalnız təyin edilmiş davamlılıq qiymətidir. D prosedurunda isə müxtəlif gərginlik səviyyələrini tətbiq etmək lazımdır.

Qeyd: Prosedurların statistik dəqiqliyi fərqlidir, lakin izolyasiyanın uyğunlaşdırılması üçün (IEC 60071) bu sınaqların nəticələrinin oxşar olması fərz edilir.

7.3.1.1 Gərginliyə qarşı davamlılıq sınağı: A Proseduru

Təyin edilmiş formaya və polyarlığa malik üç impuls təyin edilmiş davam gətirilə bilən gərginlik səviyyəsində sınaq obyektinə tətbiq edilir. Əgər müvafiq Texniki Komitə tərəfindən təyin edilmiş aşkarlama prosedurları vasitəsilə heç bir nasazlıq göstəricisi müşahidə edilməzsə, demək sınağın tələblərinə cavab verilib.

Qeyd: Bu sınaq prosedurunın tətbiqi korlana bilən və ya özü – özünü bərpa edə bilməyən izolyasiya üçün tövsiyə edilir.

7.3.1.2 Gərginliyə qarşı davamlılıq sınağı: B Proseduru

Təyin edilmiş formaya və polyarlığa malik on beş impuls təyin edilmiş davam gətirilə bilən gərginlik səviyyəsində sınaq obyektinə tətbiq edilir. Əgər izolyasiyanın özü –özünü bərpa edən hissəsində ikidən artıq dağıdıcı boşalma baş verməzsə və müvafiq Texniki Komitə tərəfindən təyin edilmiş aşkarlama prosedurları vasitəsilə özü – özünü bərpa etməyən izolyasiyada heç bir nasazlıq göstəricisi müşahidə edilməzsə, deməli sınağın tələblərinə cavab verilib.

Qeyd: Əgər müvafiq Texniki Komitə tərəfindən başqa hal təyin edilməyibsə, sonuncu üç impuls dağıdıcı boşalmaya səbəb olmayıbsa, bu, özü –özünü bərpa etməyən izolyasiyada heç bir nasazlığın olmadığını göstərən amil kimi qəbul edilə bilər. 13 – 15 saylı impulslardan birində dağıdıcı boşalma baş verdiyi təqdirdə, əlavə olaraq üç impuls tətbiq edilə bilər (maksimum 18 impuls). Heç bir əlavə dağıdıcı boşalma baş vermədikdə, sınaq obyekti sınaqdan keçmiş hesab edilir.

7.3.1.3 Gərginliyə qarşı davamlılıq sınağı: C Proseduru

Təyin edilmiş formaya və polyarlığa malik üç impuls müəyyənləşdirilmiş davam gətirə bilən gərginlik səviyyəsində sınaq obyektinə tətbiq edilir. Heç bir dağıdıcı boşalma baş vermədiyi təqdirdə sınaq obyekti sınaqdan keçmiş hesab edilir. Bu zaman birdən artıq dağıdıcı boşalma baş verərsə sınaq obyekti sınaqdan keçmiş hesab edilmir. Əgər izolyasiyanın özü – özünü bərpa edən hissəsində bir dağıdıcı boşalma baş verərsə, bundan sonra əlavə olaraq doqquz impuls tətbiq edilir və bu zaman heç bir dağıdıcı boşalma baş vermədiyi təqdirdə sınaq obyekti sınaqdan keçmiş hesab edilir.

Əgər aparılan sınağın istənilən hissəsində müvafiq Texniki Komitə tərəfindən təyin edilmiş aşkarlama prosedurları vasitəsilə özü – özünü bərpa etməyən izolyasiyada hər hansı nasazlıq göstəricisi müşahidə edildiyi halda sınaq obyektinin sınaq nəticələri qeyir- qənaətbəxş sayılır.

7.3.1.4 Gərginliyə qarşı davamlılıq sınağı: D Proseduru

Özü –özünü bərpa edən izolyasiya üçün dağıdıcı boşalmanın 10 % yaranma ehtimalına malik impulslu gərginlik U10, A Əlavəsində təsvir edilən statistik sınaq prosedurları vasitəsilə qiymətləndirilə bilər.

Bu sınaq prosedurları U10 və U50 -nin birbaşa qiymətləndirlməsinə və ya U10 qiymətinin dolayı qiymətləndirilməsinə imkan verir.

Sonuncu halda U10 qiyməti aşağıdakı düstur əsasında U50 qiymətindən tapılır:

Dağıdıcı boşalmaya səbəb olan gərginliyin s standart yayınması üçün nəzərdə tutulan qiymət müvafiq Texniki Komitə tərəfindən təyin edilə bilər. Heç bir izolyasiyanı cəlb etmədən, yalnız hava izolyasiyası ilə quru şəraitdə aparılan sınaqlar üçün s = 0,03 nisbi vahid qiymətindən istifadə etmək olar.

Əgər U10 –un qiyməti təyin edilmiş impulslu davamlılıq gərginliyindən aşağıdırsa sınaq obyekti yararlı hesab edilir.

U50 qiymətini təyin etmək üçün aşağıda göstərilən sınaq prosedurlarından istifadə etmək olar:

a) m ≥ 4 gərginlik səviyyələri və hər səviyyə üzrə ni ≥ 10 sayda impuls tətbiq edilən çox səviyyəli prosedur (bax: Bənd A.1.1);

b) hər qrup üzrə n = 1 impuls tətbiq edilən və m ≥ 20 faydalı tətbiq sahələri olan “aşağı –yuxarı” prosedur (Bax: Bənd A.1.2).

U10 qiymətini təyin etmək üçün hər qrup üzrə n = 7 impuls olan və ən azı səkkiz faydalı qrupun olduğu “aşağı –yuxarı” davamlılıq prosedurundan istifadə etmək olar.

Bütün hallarda, ΔU səviyyələri arasında mövcud olan gərginlik intervalı hesablanmış U50 qiymətinin təxminən 1,5 % - 3 % -dən ibarət olmalıdır.

7.3.2 Dağıdıcı boşalmaya səbəb olan təmin edilmiş gərginlik sınaqlarının prosedurları

Dağıdıcı boşalmaya səbəb olan təmin edilmiş gərginlik sınaqlarının prosedurları 7.3.1 –ci yarımbənddə təsvir edilən prosedurlara oxşar olmalı, boşalma və davamlılıq şərtləri arasında müvafiq dəyişikliklər aparılmalıdır.

Xüsusi sınaq obyektləri üçün digər sınaq prosedurları müvafiq Texniki Komitə tərəfindən də təyin edilə bilər.

8.1 Dəyişən impulslu gərginlik sınaqları ilə bağlı anlayışlar

8.1.1 dəyişən impulslu gərginlik - impulsların artma vaxtı 20 μs və ya daha uzun olan impulslu gərginlik

8.1.2 sınaq gərginliyinin qiyməti - müvafiq Texniki Komitə tərəfindən başqa hal təyin edilmədiyi təqdirdə, maksimum qiymət

8.1.3 ən yüksək həddə çatma vaxtı Tp - həqiqi mənbədən dəyişən impulslu gərginliyin maksimum qiymətinin alındığı vaxta kimi olan zaman intervalı

Qeyd: Maksimum gərginliyin müddətinin uzun olmasına görə bu zamanın təyin edilməsində praktiki problemlər ortaya çıxa bilər və bu hal üçün müəyyən olunmuş prosedurlar 8.2.3 –cü yarımbənddə verilib.

8.1.4 həqiqi mənbə O - qeydə alınmış əyrinin monoton artmağa ( və ya azalmağa) başladığı an

8.1.5 amplitudanın yarıya kimi azalma vaxtı T2 - həqiqi mənbə ilə gərginlik səviyyəsinin ilkin olaraq maksimum qiymətinin yarısına kimi düşdüyü an arasında mövcud olan zaman intervalı ( bax: Şəkil 14)

8.1.6 90 % -dən yuxarı zaman Td - dəyişən impulslu gərginliyin öz maksimum qiymətinin 90 faizini aşdığı zaman intervalı (bax: Şəkil 14).

8.1.7 sıfırdan keçmə zamanı Tz - həqiqi mənbə ilə gərginliyin ilkin olaraq sıfırdan keçmə anı arasında mövcud olan zaman intervalı

Qeyd: Amplitudanın yarıya kimi azalma vaxtının əvəzinə 90 faizdən yuxarı zamanın və sıfırdan keçmə zamanının təyin edilməsinin daha faydalı olması qəbul edilib, məsələn, impulsun formasını sınaq obyektində və ya sınaq dövrəsində mövcud olan doyma hadisəsi diktə etdikdə və ya sınaq obyektinin daxili izolyasiyasının mühüm hissələrində aparılan sınağın kəskinlik dərəcəsi bu parametrlərdən çox asılı olduqda bunun faydası ortaya çıxır. Dəyişən impulslu gərginliyi təyin edərkən ümumiyyətlə dalğa forması ilə əlaqəli olan yalnız bir qrup parametrlər verilir. Təyin edilmiş xüsusi zaman parametrləri məs. Tp/T2 və ya Tp/Td/TZ impulsuna istinadən aydın göstərilməlidir.

Xüsusi sınaqları nəzərə alarkən müvafiq Texniki Komitə tərəfindən əlavə parametrlər təyin edilə bilər.

8.2.1 Standart dəyişən impulslu gərginlik

Standart dəyişən impulslu gərginlik - ən yüksək həddə çatma vaxtı (Tp ) 250 μs və amplitudanın yarıya kimi azalma vaxtı (T2) 2 500 μs olan impulsdur. Bu, 250/2500 impuls kimi təsvir edilir.

8.2.2 Buraxıla bilən hədlər

Əgər müvafiq Texniki Komitə tərəfindən başqa hal təyin edilməyibsə, standart və xüsusi impulslar üçün təyin edilmiş qiymətlər ilə faktiki olaraq qeyd edilən qiymətlər arasında mövcud olan aşağıdakı fərqlər qəbul edilib:

Sınaq gərginliyinin qiyməti: ±3 %

Ən yüksək həddə çatma vaxtı: ±20 %

Amplitudanın yarıya kimi azalma vaxtı: ±60 %

Müəyyən hallarda, məsələn, aşağı müqavimətli sınaq obyektləri ilə impulsun formasını tövsiyə edilən buraxıla bilən hədlər daxilində uyğunlaşdırmaq çətin ola bilər. Bu cür hallarda müvafiq Texniki Komitə tərəfindən digər buraxıla bilən hədd və ya digər impuls formaları təyin edilə bilər.

8.2.3 Ən yüksək həddə çatma vaxtının qiymətləndirilməsi

8.2.3.1 Standart dəyişən impulslu gərginlik səviyyələri

Standart dəyişən impulslu gərginlik səviyyələri üçün:

K qiyməti aşağıda göstərilən tənlik əsasında verilən ölçüsüz sabitdir:

TAB və T2 qiymətləri mikro saniyə ilə verilib və TAB = t90 − t30.

Qeyd: IEC 60060-3 standartında dəyişən impulslu gərginlik səviyyələri üçün Tp = 2,4 TAB bərabərliyindən istifadə edilir.

8.2.3.2 Qeyri –standart impulslar

Qeyri – standart impulslar üçün ən yüksək həddə çatma vaxtı impulsun faktiki formasından asılı olan rəqəmli əyrinin fərqli təsvir edilməsi prosedurları vasitəsilə təyin edilə bilər.

Qeyd: Qeyri – müəyyənliklə bağlı hallara görə tələb edilərsə, ən yüksək həddə çatma vaxtının qiymətləndirilməsi proseduru göstərilməlidir.

8.2.4 Xüsusi dəyişən impulslu gərginlik səviyyələri

Xüsusi məqsədlər üçün standart dəyişən impulslu gərginliyin istifadəsi kifayət etmirsə və ya məqsədə uyğun hesab edilmirsə, müvafiq Texniki Komitə tərəfindən qeyri – dövri və ya titrəyişli formaya malik olan xüsusi dəyişən impulslu gərginlik səviyyələri təyin edilə bilər.

Qeyd: Titrəyən formalı dəyişən impulslu gərginlik səviyyələri barədə əlavə məlumat almaq üçün bax: IEC 60060-3 standartı.

8.2.5 Sınaq gərginliyinin yaradılması

Dəyişən impulslu gərginlik adətən ənənəvi impuls generatorları ilə yaradılır.

Qeyd: Bu cür gərginlik həmçinin sınaq transformatorunun (və ya sınağı aparılacaq transformatorun) aşağı gərginlikli sarğısına gərginlik impulsu verməklə yaradıla bilər lakin nəzərə almaq lazımdır ki, bu zaman 8.2.1 və 8.2.2 –ci yarımbəndlərdə göstərilən standart parametrləri almaq çətin olur.

Dəyişən impulslu gərginliyin yaradılması üçün nəzərdə tutulan dövrənin elementləri elə seçilməlidir ki, impulsun forması sınaq obyektində mövcud olan qeyri –dağıdıcı boşalma cərəyanlarına görə həddindən artıq təhrif olunmasın. Bu cür cərəyanlar, xüsusilə də yüksək gərginlik səviyyəsində xarici izolyasiya üzərində süni çirkləndirmə sınaqları aparılan zaman kifayət qədər yüksək qiymət ala bilir. Yüksək daxili tam müqavimətə malik olan belə sınaq dövrələrində onlar gərginliyi kəskin təhrif edə və ya hətta dağıdıcı boşalmanın yaranmasının qarşısını ala bilər.

8.2.6 Sınaq gərginliyinin ölçülməsi və impulsun formasının təyin edilməsi.

Maksimum gərginlik qiymətinin və zaman parametrlərinin ölçülməsi təsdiqlənmiş ölçmə sistemləri vasitəsilə həyata keçirilməlidir (bax: IEC 60060-2). Bu ölçmələr dövrədəki sınaq obyekti ilə aparılmalıdır və ümumiyyətlə hər bir sınaq obyekti üçün impulsun forması yoxlanılmalıdır. Oxşar şəraitdə eyni quruluşa və ölçüyə malik bir sıra sınaq obyektinin sınağı aparıldıqda impuls formasını yalnız bir dəfə yoxlamaq lazımdır.

8.2.7 İmpuls gərginliyi ilə sınaqların aparılması zaman cərəyanın ölçülməsi

Sınaq obyektindən keçən və yüksək impulslu gərginlik səviyyələrində aparılan sınaqlar zamanı ölçülməsi lazım gələn cərəyanın xüsusiyyətləri müvafiq Texniki Komitə tərəfindən təyin edilməlidir. Müqayisə etmək üçün bu ölçmə növündən istifadə edildikdə dalğanın forması əhəmiyyət kəsb edir və bu cərəyanın mütləq qiymətinin ölçülməsinin əhəmiyyəti daha az ola bilər. Əlavə məlumat almaq üçün bax: IEC 62475 standartı.

8.3 Sınaq prosedurları

Sınaq prosedurları ümumiyyətlə ildırım impulslu gərginlik sınağının prosedurları ilə eynidir və statistik cəhətdən eyni hallar tətbiq edilir (bax: 7.3 –cü yarımbənd və Əlavə A). Əgər müvafiq Texniki Komitə tərəfindən başqa hal təyin edilməyibsə, digər izolyasiya növlərini cəlb etmədən, yalnız hava izolyasiyası üzərində quru və nəm şəraitdə aparılan sınaqlar üçün nisbi vahid qiymət ilə ifadə edilən standart yayınmanın aşağıdakı kimi olması fərz edilir:

Müvafiq olaraq daha uzun gərginlik intervallarında çoxsəviyyəli və ya “yuxarı-aşağı” prosedurlarını tətbiq edərkən ΔU qiymətindən istifadə etmək olar.

Qeyd: Dəyişən impulslu gərginliklərdə adətən dağıdıcı boşalmalar ən yüksək həddə çatmazdan əvvəl təsadüfi vaxtlarda yaranır. 7.3.1.4 – cü yarımbəndə əsasən hazırlanmış boşalma sınaqlarının nəticələrini təqdim edərkən dağıdıcı boşalmanın yaranma ehtimalı ilə gərginlik arasında mövcud olan əlaqə ümumi olaraq gözlənilən maksimum qiymət əsasında ifadə edilir. Bununla belə, hər bir impuls üçün faktiki dağıdıcı boşalma gərginliyinin ölçülməsindən ibarət digər prosedur da tətbiq edilir. Bu zaman ölçülmüş gərginlik qiymətlərinin ehtimala görə paylanması A Əlavəsində verilən Sinif 3 sınaqları üçün təsvir edilən prosedurla təyin edilir.

9.1 Birləşmiş və mürəkkəb gərginliklə aparılan sınaqlarla bağlı anlayışlar

9.1.1 birləşmiş gərginlik - üç çıxışlı və çıxışının biri torpağa birləşdirilmiş sınaq obyektinə ayrı –ayrı iki sınaq gərginliyi mənbələrindən (bax: Şəkil 15) yaranan iki fərqli sınaq gərginliyi (bax; Bənd 5 – 8 ) verdikdə, iki cərəyan çıxışı arasında yaranan gərginlik

Qeyd: Birləşmiş gərginlik sınaq üçün tətbiq edilir (məs: kommutasiya aparatının uzununa olan izolyasiyasına) və üç fazalı sistemlərin və avadanlıqların fazalar arası izolyasiyasında tətbiq edilir.

Şəkil 15 – Birləşmiş gərginlik sınaq üçün dövrə

9.1.2 birləşmiş gərginliyin qiyməti - sınaq obyektinin cərəyan verilmiş iki çıxışı arasında mövcud olan maksimum potensiallar fərqi (bax: Şəkil 16a)

9.2 mürəkkəb gərginlik - iki ayrı sınaq gərginliyi mənbəyinin (bax: Şəkil 16b və Şəkil 17) uyğun qaydada birləşməsi ilə iki fərqli sınaq gərginliyinin üst –üstə düşməsi (bax: Bənd 5 -8).

Qeyd: Hər iki gərginlik sınaq obyektinin bir çıxışına verilir.

9.2.1 mürəkkəb gərginliyin qiyməti - sınaq obyektində ölçülmüş maksimum mütləq qiymət (bax: Şəkil 16b)

9.2.2 gərginlik komponentləri - bu standartın müvafiq bəndlərinə əsasən xarakterizə edilən və sınaq obyektində birləşmiş və ya mürəkkəb sınaq gərginliyi yaradan iki sınaq gərginliyi

Qeyd 1: Şəkil 16a –da birləşmiş gərginlik - U =U1 −U2.

Qeyd 2: Şəkil 16b –də birləşmiş gərginlik - U =U1 +U2.

Şəkil 16b – Bir Yüksək gərginlik çıxışı və torpaq arasında mövcud olan birləşmiş gərginlik

Şəkil 16 – Birləşmiş və mürəkkəb gərginlik üçün sxem nümunəsi

9.2.3 zamanın yubanması Δt - iki gərginlik komponentinin maksimum qiymətlərinə çatma zamanları arasında mövcud olan zaman intervalı (bax: Şəkil 18)

Şəkil 17 – Mürəkkəb gərginlik sınağının sxemi

9.2.4 Buraxıla bilən hədlər

Əgər müvafiq Texniki Komitə tərəfindən başqa hal təyin edilməyibsə, təyin edilmiş və faktiki olaraq qeydə alınmış qiymətlər arasındakı ± 5 % fərq qəbul edilir.

Zaman yubanması üçün buraxıla bilən hədd ± 0,05 Tp – dir, Tp - impulsun artma vaxtı və ya ən yüksək həddə çatma vaxtı həmçinin dəyişən gərginlik dövrəsinin dörddə biridir. Tp qiyməti tətbiq edilmiş iki gərginliyin davam etdiyi daha uzun müddətdir.

9.2.5 Gərginliyin yaradılması

Bu məqsəd üçün iki tək gərginlikli mənbə, hər biri üçün sınaq obyektinin yüksək gərginlik çıxışlarından birinə qoruyucu element quraşdırmaqla qoşulur (bax: Şəkil 15). Qoruyucu element elə seçilməlidir ki, sınaq obyektində dağıdıcı boşalma yarandıqda, qoşulmuş mənbə digər mənbədən gələn gərginliyin təsirindən qoruna bilsin.

İki mənbənin birləşməsinə görə iki gərginlik komponentinin formaları və amplitudaları ayrıca istifadə edilən eyni mənbələr tərəfindən yaradılan komponentlərdən fərqli olacaq sabit cərəyanlı komponentdə gərginliyin düşməsi üçün buraxıla bilən hədlər müvafiq Texniki Komitə tərəfindən təyin edilməlidir.

Qeyd: Bax: IEC 62271-1[E5] standartı.

Sınaq obyektinin hər bir yüksək gərginlik çıxışı ilə torpaq arasında yerləşən gərginlik ölçmə sistemlərinin hər ikisi bu sistemlər birləşdirildiyinə görə hər iki gərginlik komponentinin ölçülməsi üçün IEC 60060-2 standartında irəli sürülən tələblərə cavab verməlidir (Bax: şəkil 15). Onların IEC 61083-1 standartına əsasən iki gərginlik komponentindən gələn birləşmiş gərginliyin birbaşa olaraq ölçülməsinə imkan yaradan qoşa kanallı qeydəalma cihazı ilə qeydə alınması tövsiyə edilir. Nəticəni Şəkil 16a –da verilən qaydada göstərmək olar.

Şəkil 18a – İki impuls gərginliyinin birləşməsi

Şəkil 18b – İmpuls gərginliyi ilə şəbəkə tezliyində dəyişən gərginliyin birləşməsi

9.3 Mürəkkəb sınaq gərginliyi

Bu standarta əsasən iki gərginlik komponentinin yaratdığı mürəkkəb sınaq gərginliyi aşağıda göstərilən parametrlərlə xarakterizə edilməlidir:

–bu standartın müvafiq bəndlərinə əsasən onun iki komponentinin parametrləri ilə.

9.3.2 Buraxıla bilən hədlər

Əgər müvafiq Texniki Komitə tərəfindən başqa hal təyin edilməyibsə, gərginliyin təyin edilmiş və faktiki olaraq qeydə alınmış qiyməti arasında ± 5 % fərq qəbul edilir.

Zaman yubanması üçün buraxıla bilən hədd ± 0,05 Tp -dir, burada Tp impulsun artma və ya ən yüksək həddə çatma vaxtı yaxud da dəyişən gərginlik dövrəsinin dörddə biridir. Tp qiyməti tətbiq edilmiş iki gərginliyin davam etdiyi daha uzun müddətdir.

9.3.3 Gərginliyin yaradılması

Bu məqsədlə üçün iki gərginlik mənbəyi birləşdirilir və sınaq obyektinin yüksək gərginlik çıxışı həmin birləşmə nöqtəsində yerləşir (Bax: Şəkil 17). Hər bir birləşmə bir gərginliyi birləşdirən və digərini bloklayan elementlə həyata keçirilir. Bu iki gərginlik mənbəyinin qarşılıqlı təsiri nəzərə alınmalıdır. Gərginik mənbəyləri ilə bağlı bu standartın müvafiq bəndlərinə baxmaq lazımdır.

Mürəkkəb gərginliyin zaman xüsusiyyəti və gərginlik, sınaq obyektinin birləşmə nöqtəsində quraşdırılmış ölçmə sistemi ilə torpaqlanmaya nisbətən ölçülməlidir (Bax: Şəkil 17).

Ölçmə sistemi hər iki gərginlik komponenti üçün IEC 60060-2 standartında irəli sürülən tələblərə cavab verməlidir. Hər bir gərginlik mənbəyinin çıxış gərginliyini ölçmək (bax: Şəkil 17) və üç gərginliyi eyni zamanda qeydə almaq tövsiyə edilir.

9.4 Sınaq prosedurları

Sınaq prosedurlarının, birləşmiş və mürəkkəb gərginlikli sınaq obyektlərinin düzülüşünün müəyyənləşdirilməsi müvafiq Texniki Komitənin səlahiyyətindədir.

Atmosfer təsirlərinin təshihi üçün g parametri ( 4.3.4.3) birləşmiş və mürəkkəb sınaq gərginliyinin qiymətini nəzərə almaqla hesablanmalıdır. k1 və k2 parametri ( 4.3.4.1 və 4.3.4.2) iki sınaq gərginliyi arasında ən yüksək olanı üçün hesablanmalı və hər ikisinə tətbiq edilməlidir.

Sınaq nəticələrinə statistik yanaşma

A.1 Sınaqların təsnifi

Dağıdıcı boşalma sınağı prosedurları statistik qiymətləndirmənin aparılması məqsədi ilə üç sinfə bölünə bilər.

A.1.1 Sinif 1: Çoxsəviyyəli sınaqlar (Şəkil A.1)

1- ci sinif sınaqlarda ki ≤ ni dağıdıcı boşalmaya səbəbə olan ni gərginliyin tətbiqi sahələri (məs: ildırım impulslu gərginlik səviyyələri) m gərginlik səviyyələrinin hər birində tətbiq edilir, Ui (i = 1, 2,..., m), və yanaşı gərginlik səviyyələri arasındakı fərq ΔU =Ui+1−Ui (i=1,2,...m-1) olur. Bu prosedurun adətən impulslu gərginlik səviyyələrinə tətbiq edilməsinə baxmayaraq, təyin edilmiş yük basqısı altında olma müddətinə malik dəyişən və sabit gərginliklə aparılan sınaqlar da bu sinfə aid edilir.

Qeyd: Parametrlər aşağıdakı kimi seçilməlidir: m ≥ 5, ni ≥ 10 for all i=1,2,...m; ΔU = (0,01 to 0,06) U50.

Sınağın nəticələrini ni gərginlik tətbiqi sahələri və hər bir Ui (i=1,2,..., m) gərginlik səviyyəsində yaranan dağıdıcı boşalmaların müvafiq ki sayı təşkil edir.

A.1.2 Sinif 2: “Yuxarı –aşağı” sınaqlar (Şəkil A.2)

2-ci sinif sınaqları, əsasən eyni gərginlik basqısına malik olan qəbul edilmiş n sayda qrup üçün Ui (i=1,2,..., l) səviyyələrində tətbiq edilir. Hər bir sonrakı basqı qrupu üçün gərginliyin səviyyəsi əvvəlki qrupun nəticəsinə görə kiçik ΔU dərəcəsində artırılır və ya azaldılır.

İki sınaq prosedurundan geniş şəkildə istifadə edilir:

- dağıdıcı boşalmanın az yaranma ehtimalına uyğun gələn gərginlik səviyyələrinin təyin edilməsi üçün nəzərdə tutulan davamlılıq proseduru;

- dağıdıcı boşalmanın yüksək yaranma ehtimalına uyğun gələn gərginlik səviyyələrinin təyin edilməsi üçün nəzərdə tutulan boşalma proseduru.

Davamlılıq prosedurunda n sayda gərginlik tətbiqi qrupunda heç bir dağıdıcı boşalma baş vermədikdə gərginlik səviyyəsi ΔU dərəcədə artırılır; əks halda isə gərginlik səviyyəsi eyni dərəcədə azaldılır. Boşalma prosedurunda isə bir və ya daha artıq müqavimət yarandıqda gərginlik səviyyəsi artırılır, əks halda isə gərginlik səviyyəsi eyni dərəcədə azaldılır.

n = 1 olduqda, bu iki prosedur dağıdıcı boşalmanın 50 % yaranma ehtimalına malik “aşağı –yuxarı” gərginlik sınağı proseduru altında birləşir.

Digər n qiymətlərinə malik olan sınaqlar digər dağıdıcı boşalmaların yaranma ehtimalına uyğun gələn gərginlik səviyyələrini təyin etmək üçün tətbiq edilir. Belə sınaqların nəticəsini Ui gərginlik səviyyələrində tətbiq edilən ki sayda yük basqısı qrupları təşkil edir. Nəzərə alınan birinci Ui səviyyəsi ən azı əvvəlki iki qrupun tətbiq edildiyi qiymətdir. Faydalı qrupların ümumi sayı aşağıdakı kimidir:

i=1…l gərginlik səviyyələrində

Qeyd: n = 7 qiymətinə malik sınaqların nəticələrində müvafiq olaraq davamlılıq və dağıdıcı gərginlik kimi təyin edilən 10 % və 90 % dağıdıcı boşalma gərginliyi səviyyələri alınıb (bax: 7.3.1.4). Digər parametrlər aşağıda göstərilən qaydada seçilməlidir:

A.1.3 Sinif 3: Yükün tədricən artırılması ilə aparılan sınaqlar (Şəkil A.3)

3-cü sinif sınaqlarda, sınaq obyektində həmişə dağıdıcı boşalma yaradan prosedur n dəfə tətbiq edilir. Sınaq gərginliyi Ui gərginliyi səviyyəsində dağıdıcı boşalma yaranana kimi fasiləsiz olaraq və ya mərhələlərlə artırıla bilər və ya ti zamanında dağıdıcı boşalma müşahidə edildikdə müəyyən səviyyədə sabit saxlanıla bilər. Sınağın nəticələrini dağıdıcı boşalmanın yarandığı (n ≥ 10) Ui gərginliyinin n sayda qiymətləri təşkil edir.

Bu cür sınaqlar fasiləsiz olaraq və ya mərhələlərlə artırılan sabit və dəyişən impulslu gərginliklə yaxud mərhələlərlə artırılan impulslu gərginliklə aparılır. İmpuls cəbhəsində yaranan dağıdıcı boşalmaların baş verdiyi sınaqlar da bu sinfə aid edilir.

A.2 Dağıdıcı boşalma zamanı obyektin davranışının statistik qiymətləndirilməsi

Təyin edilmiş sınaq prosedurunun tətbiqi zamanı dağıdıcı boşalmanın p yaranma ehtimalı yalnız U sınaq gərginliyindən asılı olduqda, sınaq obyektinin xüsusiyyəti boşalmanın inkişaf prosesinə əsasən təyin edilmiş p(U) funksiyası ilə xarakterizə edilə bilər. Təcrübədə, bu funksiya, yəni, dağıdıcı boşalmanın yaranma ehtimalı funksiyası ən azı iki parametrlə (məs. U50 və s) xarakterizə edilən nəzəri ehtimalın paylanması funksiyası əsasında riyazi təsvir edilə bilər. U50 -nin qiyməti p(U)=0,5 və digər qiymətinin standart yayınma qiyməti olduğu 50 % boşalma gərginliyinin qiymətidir (bax:.4.4 and 3.4.6).

1. p(U) nümunələri ehtimalın paylanması üzrə Qauss (və ya Normal), Veibull və ya Qumbel funksiyalarından çıxarıla bilər. Təcrübə göstərir ki, 0,16 < p < 0,84 üçün ən çox nəzəri paylanmalar ekvivalent sayılır. Əlavə məlumat almaq üçün ədəbiyyat [A1-A4].

2. Bəzən p iki və ya daha artıq parametrin funksiyası olur (məs: U və dU/dt). Bu tip hallarda p qiymətini təsvir etmək üçün heç bir sadə funksiyadan istifadə etmək mümkün olmur. Bu tip hallarla bağlı məlumatları [A1-A4] mənbəli texniki ədəbiyyatdan əldə etmək olar.

p(U) funksiyası və U50 və digər parametrləri gərginliyin kifayət sayda tətbiq edildiyi sınaqlarla hesablana bilər, lakin bu zaman sınaq obyektinin xüsusiyyətləri bütün sınaq boyu dəyişməməlidir. Təcrübəyə əsasən, gərginliyin tətbiqinin sayı adətən məhdud olur və p(U) –un fərz edilən formasına əsaslanan U50 və digər qiymətlərin statistik cəhətdən qeyri –müəyyən halların təsirinə məruz qalır.

A.2.1 Etibarlı interval hədləri

Əgər y parametri n sayda sınaq nəticələrinə əsasən hesablanarsa, yuxarı və aşağı etibarlı interval hədlərini, həqiqi y qiymətinin bu hədlər daxilində olmasının C ehtimalı əsasında təyin etmək olar. C qiyməti həmçinin etibarlılıq dərəcəsi də adlanır və yuxarı və yaşağı həddi həmin etibarlılıq diapazonunun en sahəsinə əsasən təyin edir.

C qiyməti adətən 0,95 və ya 0,90 götürülür və buna uyğun olan hədlər müvafiq olaraq 95 % və ya 90 % etibarlı interval hədləri adlanır.

Təyin edilmiş C qiyməti üçün, etibarlılıq diapazonunun en sahəsi həm n qiymətindən, həm də s standart yayınma qiymətindən asılı olur. s standart yayınmanın qiyməti mümkün olduqda real şərtlər altında aparılan sınaqlara əsasən hesablanmalıdır. Ümumiyyətlə, aparılan sınaqların sayı nə qədər çox olsa, bir o qədər dəqiq olaraq s qiyməti təyin edilə bilər. Bununla belə, nəzərə almaq lazımdır ki, aparılan ardıcıl sınaqların müddəti uzun çəkdikdə, sayı artan sınaqların əsasında əldə edilən dəqiqliyə təsir göstərəcək dərəcədə dəyişən ətraf mühit şərtləri də mövcud ola bilər.

Məhdud saylı sınaqların əsasında s qiymətini dəqiq hesablamaq mümkün olmadığı üçün, çoxsaylı sınaqlardan əldə edilən yekun nəticələrə əsasən təyin edilən qiymət əksər hallarda müvafiq Texniki Komitə tərəfindən müəyyənləşdirilir.

A.3 Sınaq nəticələrinin təhlili

Bu bəndin müddəaları sınaq nəticələrinin müstəqil qiymət hesab edilməsi mümkün olduğu, yəni, sınağın nəticəsinə sonrakı sınaqlarda baş verənlərin təsir göstərmədiyi hallara tətbiq edilir.

Qeyd: Bir sıra sınaq nəticələrinin sərbəst yoxlamaq üçün [A1-A4] mənbəli ədəbiyyata baxın.

Şəkil A.1 – Çox səviyyəli (Sinif 1) sınağın nümunəsi

Şəkil A.2 – Müvafiq olaraq dağıdıcı boşalmanın 10 % və 90 % yaranma ehtimallarını təyin etmək üçün artan və azalan səviyyədə aparılan “aşağı –yuxarı” sınaqlarının (Sinif 2) nümunələri

Şəkil A.3 – Yükün tədricən artırılması ilə aparılan sınaqların (Sinif 3) nümunələri

A.3.1 Sinif 1-də sınaq nəticələrinə yanaşma

Bu zaman Ui (i=1,2,...m) gərginlik səviyyəsindəki dağıdıcı boşalma fi = di/ni, p(Ui) qiyməti kimi, yəni Ui gərginlik səviyyəsində dağıdıcı boşalmanın yaranma ehtimalı kimi götürülür. Sinif 1 sınağından əldə edilmiş p(Ui) birləşməsinin m qiymətləri bundan sonra ehtimalın fərz edilən paylanma funksiyasına p(U), uyğunlaşdırıla bilər və bundan sonra onun parametrləri U50 və s = U50 - U16 = U84 – U50 təyin edilir.

Bu, ənənəvi olaraq, ehtimal qiymətlərinin p(U) xüsusi ehtimal paylanması funksiyasına uyğunlaşdığı təqdirdə düz xətti qrafik yaratmaq üçün nəzərdə tutulan diaqram kağızında fi qiymətinin Ui qiyməti ilə qarşılıqlı əlaqə sxemini çəkməklə həyata keçirilib. Buna nümunə olaraq aşağıda Qrauss paylanma funksiyasına uyğun gələn qiymətlər uçun düz xətli qrafikin göstərildiyi Qraus və ya Normal diaqramın asılılığı verilmişdir:

Qeyd: Normal ehtimalı göstərən diaqramda p = 0 və ya p = 1 qiymətlərini əhatə edən ordinat miqyası yoxdur. Buna uyğun olaraq həmişə boşalmalara səbəb olan gərginlik səviyyələrində aparılan sınaqlar yəni, di = ni, və ya boşalmaya səbəb olmaya gərginlik səviyyələrində aparılan sınaqlar yəni, di = 0, birbaşa olaraq qrafiklə göstərilə bilmir. Bu nəticələrin mümkün istifadə yolu onların yaxın gərginlik səviyyələri üçün əldə edilən qiymətlərlə birləşdirmək və ölçülmüş orta gərginlik səviyyəsi formasında sxemini verməkdir.

Hal –hazırda U50, s qiymətlərini (o cümlədən tətbiq edilən digər paylanma funksiyalarını) və bununla bağlı həmin qiymətlərin etibarlı interval hədlərini tapmaq üçün azaldılmış kvadrat və ya maksimum ehtimal prosedurları (bax: [A4]) vasitəsilə analitik uyğunlaşdırma üsullarını tətbiq edilən kompüter proqramlarından istifadə edilə bilər. Bu proqramlarda fərz edilən ehtimal funksiyasının ölçülmüş nöqtələrə kifayət edən dəqiqliklə uyğun gəlib gəlmədiyini yoxlamaq üçün uyğun prosedurlar (o cümlədən, şərti reqressiya əmsalları və ya etibarlı interval hədləri) tətbiq edilir. Əlavə məlumat almaq üçün [A1-A4] mənbəli ədəbiyyata müraciət edin.

Ümumi qayda olaraq, etibarlılıq diapazonunun en sahəsi hər bir Ui səviyyəsində gərginlik tətbiqinin n sayının kvadrat kökünə və əksinə olaraq m sınaq səviyyələrinin sayına görə dəyişməyə meyl edir. Qeyd etmək lazımdır ki, əgər beş (m = 5) səviyyəsinin hər birində gərginliyin on dəfə tətbiqi ilə (ni = 10) bütün fi qiymətləri sıfır olmasa və ya birləşməzsə, 95 % etibarlı interval həddi aşağıdakı kimi olacaq:

U*50 və s* sınaq nəticələrini boşalmanın fərz edilən p(U) paylanma funksiyasına uyğunlaşdırmaqla əldə edilən U50 və s qiymətləridir.

Qeyd: Etibarlılıq diapazonunun en sahəsi p = 0,5 və 50 % qiymətlərinin yaxınlığında Up qiymətləri üçün ən kiçik sahə olmağa meyl edir.

A.3.2 Sinif 2 sınaqlarının nəticələrinə yanaşma

Sinif 2 sınağına əsasən Up gərginliyinin qiyməti təyin edilir və bu gərginlik səviyyəsində dağıdıcı boşalmanın yaranma ehtimalı p qiymətidir. U*p, Up qiyməti, aşağıda verilən tənlikdə ( daha dəqiq tənliklər barədə məlumat almaq üçün texniki ədəbiyyata müraciət edin) verilib:

ki qiyməti Ui gərginlik səviyyəsində hər biri n sayda gərginlik tətbiqindən ibarət olan yük basqısı qruplarını, m isə faydalı qrupların ümumi sayını ifadə edir. Uyğun n qiyməti arzu edilən p ehtimalı üzrə aşağıda verilən tənlikdə təyin edilib. Nəzərə çarpacaq xətaların olmaması üçün, nəzərə alınan ən aşağı gərginlik səviyyəsi U*p qiymətindən 2ΔU –dan artıq fərqlənməməlidir.

A.1.2 yarımbəndində təsvir edilən davamlılıq proseduru vasitəsilə dağıdıcı boşalmanın aşağıdakı tənliklə verilən p yaranma ehtimalı üçün Up qiyməti təyin edilir:

boşalma proseduru vasitəsilə isə Up qiymətin aşağıdakı tənliklə təyin edilir:

Up qiymətinin “aşağı –yuxarı” sınaqları ilə hesablana bildiyi p qiymətləri n qiymətinin tam ədəd olması tələbinə görə məhdudlaşır. Misallar Cədvəl A.1 –də verilib.

s qiymətinin və onun etibarlı interval hədlərinin qiymətləndirilməsi prosedurları da mövcuddur lakin onların ümumi istifadəsi tövsiyə edilmir.

A.3.3 Sinif 3 sınaqlarının nəticələrinə yanaşma

Sinif 3 sınağının nəticəsini adətən U50 parametrlərin və dağıdıcı boşalmanın yaranma ehtimalı funksiyasının təyin edildiyi U gərginliyinin n ardıcıllığı təşkil edir. Qaus ( və ya Normal) paylanmasına görə U50 və s parametrlərinin qiymətləri aşağıdakı kimi verilib:

Digər paylanmalara gəldikdə isə, müvafiq parametrlərin qiymətləndirilməsi üçün maksimum ehtimal prosedurlarını tətbiq etmək olar (bax: Bənd A.4). Eyni ifadələr və prosedurlar dağıdıcı boşalmanın ti yaranma tezliyinin təhlili zamanı tətbiq edilir.

Qaus paylanmalarında etibarlı interval hədləri üçün (U*50 və s*) texniki ədəbiyyatda təsvir edilən Studentin t qiymətinin və Ksi kvadratlarının paylanmasının da işlədildiyini müşahidə etmək olar.

Qaus paylanmasında n = 20 ilə aparılan sınaqdan əldə edilmiş U50 və s qiymətləri üçün 95 % etibarlı interval hədləri aşağıda misal üçün göstərilib:

A.4 Maksimum ehtimal prosedurlarının tətbiqi

Maksimum ehtimal prosedurları istənilən ehtimal funksiyasından istifadə etməklə yuxarıda göstərilən bütün siniflərə məxsus sınaqların nəticələrini qiymətləndirmək üçün tətbiq edilə bilər. Bu prosedurlar parametrlərin və nəticə etibarilə Up dağıdıcı gərginlik səviyyələrinin kvantillərinin qiymətləndirilməsinə imkan verir. Bundan başqa, bütün nəticələrdən istifadə etmək və arzu edilən istənilən C etibarlı interval həddinə uyğun gələn hədləri tapmaq mümkündür. Aşağıda yalnız bu prinsip izah edilir. Bu barədə ətraflı məlumat almaq üçün [A1-A4] mənbəli ədəbiyyata və mövcud proqram təminatlarına müraciət edin.

Sinif 1 və Sinif 2 sınaqları üçün hər bir Ui gərginlik səviyyəsində boşalmaların sayı, di və davamlılıq səviyyələrinin sayı wi məlum olur. Əgər dağıdıcı boşalmanın yaranma ehtimalının paylanması funksiyasının forması, məs. p(U; U50, s) funksiyasının forması fərz edilərsə, hər bir Ui gərginlik səviyyəsində boşalmanın yaranma ehtimalı p(Ui; U50, s) və davamlılıq ehtimalı (1 – p(Ui; U50, s) nəticəsinə bərabərdir. Bu zaman Ui gərginlik səviyyəsində di boşalmalarına və wi davamlılıq hallarına uyğun gələn ehtimal funksiyası Li aşağıdakı kimi olur:

Ui, di və wi qiymətləri məlum olduğu üçün, Li qiyməti yalnız parametrlərin funksiyasını təşkil edir (məs. U50 və s).

Bu zaman n saylı Ui qiymətlərini əhatə edən bütöv nəticələr qrupunun ehtimalı aşağıdakı kimi olur:

Sinif 3 sınaqları üçün nəticələrdə öz əksini tapan hər bir Ui gərginlik səviyyəsində mərhələlərlə artırılan gərginlik dağıdıcı boşalmaya uyğun gəlir. Ümumiyyətlə, Ui gərginlikli səviyyəsi mi dəfə ortaya çıxacaq və burada mi ≥ 1. Bu zaman L loqarifminin loqarifmik ehtimal funksiyası aşağıdakı kimi olacaq:

f qiyməti Ui (i = 1,...n) ətrafında ehtimalın sıxlığı funksiyasını xarakterizə edir.

Bir sıra gərginlik intervallarında mövcud olan nəticələr qrupunu nəzərə alaraq nəticələrin geniş qruplarına əsasın L qiymətinin hesablanması prosedurları barədə müvafiq ədəbiyyatda məlumat verilib.

Parametrlərin ən uyğun qiymətləri (məs. U50, s) o qiymətlərdir ki, ( U*50 and s*) onlar L qiymətini maksimuma qaldırır. Bunu hesablama prosedurları ilə təyin etmək lazımdır. Bu məqsədə xidmət edən müvafiq proqram təminatı da mövcuddur.

Fərz edilən parametr(U*50 və s*) qiymətləri üçün L qiymətinin iterativ (təkrar) hesablanması üçün kompüter vasitəsilə maksimum qiyməti təyin etmək mümkündür. Sabit parametr qiymətləri ilə, dağıdıcı boşalmanın fərz edilən yaranma ehtimalının paylanması funksiyası əsasında p dağıdıcı boşalma ehtimalının arzu edilən istənilən qiymətinə uyğun gələn Up qiymətini təyin etmək olar. U*50 və s* etibarlı interval hədlərinin təyin edilməsi prosedurları barədə məlumatı ədəbiyyatdan əldə etmək olar. C = 0,9 halında, L (U50; s) = 0,1 Lmax tənliyi etibarlı intervalın bu hədlərini təyin etməyə imkan verir.

Qeyd: Qaus paylanmasına əsaslanan təhlilə əlavə olaraq (bax: A.3.1), maksimum ehtimal proseduru əsasında da digər nəzəri paylanma funksiyaları (məs. Veibul və ya Qumbel paylanma funksiyaları) üçün etibarlı nəticələr əldə etmək mümkündür. Əlavə məlumat almaq üçün müvafiq ədəbiyyata və mövcud proqram təminatların müraciətə edin.

A.5 İstinad edilən sənədlər

[A1] CARRARA, G., and HAUSCHILD, W. Statistical evaluation of dielectric test results. Electra No. 133. Dielektrik sınaq nəticələrinin statistik cəhətdən qiymətləndirilməsi. Electra No. 133 (1990), səh. 109-131.

[A2] YAKOV, S. Statistical analysis of dielectric test results. CIGRE Brochure No. 66, Dielektrik sınaq nəticələrinin statistik təhlili, CIGRE Brochure No. 66 (1991)

[A3] HAUSCHILD, W., və MOSCH, W. Statistical Techniques for HV Engineering. IEE Power Series No. 13, YG mühəndisliyi üçün statistik prosedurlar. IEE Power Series No. 13, Peter Pereginus Ltd., London, 1992

[A4] VARDEMAN, S. B. Statistics for Engineering Problem Solving. IEEE Press/PWS Publishing Company, Texniki problemlərin həll edilməsi üçün statistika. IEEE Press/PWS Nəşriyyat Evi, Boston, 1994

İmpuls cəbhəsində atmalarla və ya titrəyişlə müşahidə

edilən ildırım impulslu standart gərginlik səviyyələrinin

parametrlərinin hesablanması prosedurları

Bu əlavədə bütün tam ildırım impulslu gərginlik səviyyələrinin, o cümlədən impuls cəbhəsində atmaları olan gərginlik səviyyələrinin parametrlərinin hesablanması prosedurları təsvir edilir. Bunun əsası B.2 bəndində verilib və parametr təyinatlarının əsaslandığı standart prosedur isə B.3 bəndindədə göstərilib. B.4 bəndində isə əl ilə tətbiq edilən alternativ prosedur göstərilib. Arxa hissədən (quyruq hissə) kəsilən impulslara yanaşma proseduru B.5 bəndində verilib.

Digər prosedurların tətbiqinə də o şərtlə icazə verilir ki, həmin prosedurların ümumi qeyri –müəyyənliyə göstərdiyi təsirin və ümumi qeyri - müəyyənliyin IEC 60060-2 standartında təyin edilmiş hədlər daxilində olması ilə bağlı qeyri – müəyyənlik dərəcəsini hesablansın. Istifadə edilən prosedur IEC 61083-2 standartının tələblərinə uyğun olaraq tətbiq edilməlidir.

B.2 Prosedurların əsası

Prosedur aşağıdakı empirik tənliyə əsaslanır:

Bu tənlikdə, impuls cəbhələrində atmaların β həcmi ilə, ildırım impulslu gərginlik altında izolyasiyaya verilən Ut, sınaq gərginliyi təsvir edilir.

Ub - dayaq əyrinin maksimum qiymətidir;

Ue - səs –küydən azad olan qeydə alınmış həqiqi əyrinin maksimum qiymətidir və sınaq gərginliyinin tezliklə asılılıq funksiyası aşağıdakı tənlikdə verilmişdir:

f MHs-lə ifadə edilən tezlik səviyyəsidir.

B.3 Tam ildırım impulslarının parametrlərinin qiymətləndirilməsi proseduru

Bu prosedur (B.1) tənliyinin həllidir və rəqəmsal qeydə alınan impulsların kompüter vasitəsilə hesablanması üçün istifadə edilir. Bu prosedur impuls parametrlərinin hesablandığı sınaq gərginlik əyrisini təyin etmək üçün tətbiq edilir.

Prosedurun mərhələləri aşağıdakı kimidir:

a) giriş gərginliyi sıfır olduqda qeydəalmanın əvvəlində gərginlik qiymətlərinin orta məxrəcini hesablayaraq qeydə alınmış əyrinin əsas səviyyəsini tapmaq;

b) qeydə alınmış əyridən, U(t), əsas səviyyə yerdəyişməsini çıxararaq, yerdəyişmə ilə kompensasiya edilən qeydə alınmış əyrini, U0(t), təyin etmək və yerdə qalan mərhələlər üçün həmin əyridən istifadə etmək;

c) yerdəyişmə ilə kompensasiya edilən qeydə alınmış U0(t) əyrisinin ekstremal qiymətini tapmaq (bax: Şəkil B.1);

d) impuls cəbhəsində gərginlik qiyməti Ue ekstremal qiymətinin 0.2 mislindən aşağı olan sonuncu nümunəni tapmaq;

e) arxa hissədə (quyruq) gərginlik qiyməti Ue ekstremal qiymətinin 0.4 mislindən aşağı olan sonuncu nümunəni tapmaq;

f) e mərhələsində təyin edilmiş nümunə daxil olmaqla ona qədər d mərhələsində təyin edilmiş nümunədən sonrakı nümunədən başlayaraq məlumatları sonrakı təhlil üçün seçmək;

g) aşağıdakı funksiyanı f mərhələsindən seçilmiş məlumatlara uyğunlaşdırın (bax: Bənd C.1):

- t zamanı, ud(t) gərginlik funksiyasını ifadə edir. U, τ1, τ2 və td uyğunlaşdırma nəticəsində əldə edilən parametrlərdir;

h) td zamanına kimi nümunə nöqtələr üçün sıfır qiymətlərindən (g) mərhələsində hesablanan və td zamanından e mərhələsində təyin edilmiş sonuncu nümunəyə kimi ud(t) qiymətlərindən istifadə edərək dalğa formasının Um(t) dayaq əyrisini qurun (bax: Şəkil B.1);

i) R(t) = U0(t) – Um(t) qalıq əyrisini almaq üçün yerdəyişmə ilə kompensasiya edilən U0(t) qeydə alınmış əyridən Um(t) dayaq əyrisinin qiymətini çıxın (bax: Şəkil B.2);

j) sınaq gərginliyi funksiyası k(f) ilə təyin edilən funksiyaya bərabər olan H(f) ötürmə funksiyası ilə rəqəmli filtr (bax: Bənd C.2) yaradın (Tənlik B.2);

k) filtrli Rf(t) qalıq əyrisi almaq üçün bu rəqəmli filtri R(t) qalıq əyrisinə tətbiq edin (bax: Şəkil B.2);

l) Ut(t) sınaq gərginliyi əyrisini almaq üçün Um(t) dayaq əyrisinə Rf(t) filtrli qalıq əyrisini tətbiq edin;

m) Ut sınaq gərginliyinin qiymətini və sınaq gərginliyi əyrisindən alınan zaman parametrlərini hesablayın (bax: Şəkil B.2);

n) Um(t) dayaq əyrisinin Ub maksimum qiymətini tapın (bax: Şəkil B.2);

o) impuls cəbhəsində atmaların nisbi həcmini hesablayın,

p) yerdəyişmə ilə kompensasiya edilən qeydə alınmış U0(t) əyrisini və Ut(t) sınaq gərginliyi əyrisini göstərin (bax: Şəkil B.3

q) Ut sınaq gərginliyinin, impulsların T1 artma vaxtını, amplitudanın yarıya düşmə vaxtını, T2, və impuls cəbhəsində atmaların nisbi β′ həcmini təyin edin və bu barədə hesabat hazırlayın.

B.4 Qrafik dalğa formalarının əl ilə hesablanması proseduru

Bu prosedur (B.1) tənliyinin həllini təşkil edir və qrafik formatda olan dalğa formalarından impuls parametrlərinin əl ilə hesablanması üçün istifadə edilir.

Qeyd: Rəqəmsal dalğa formalarına əsasən hesablama proseduru ilə müqayisədə əl ilə qiymətləndirmədən əldə edilən nəticələrin dəqiqliyi az olacaq.

Bu prosedurun mərhələləri aşağıdakı kimidir:

a) ön və arxa hissədə titrəyişləri aradan qaldırmaq üçün qeydə alınmış U(t), əyrisi vasitəsilə, əl ilə Um(t) dayaq əyrisi çəkin;

b) Um(t), Ub maksimum qiymətini tapın;

c) qeydə alınmış U(t) əyrisinin Ue maksimum qiymətini tapın;

d) U(t) maksimum uc hissənin hər iki tərəfində U(t) və Um(t) əyrilərini kəsişdiyi iki nöqtədə zaman qiymətləri arasındakı fərqi taparaq impuls cəbhəsində atmaların t zaman müddətini tapın və həmin atmaların f0 = 1/2t tezliyini hesablayın;

e) (B.2) tənliyinə əsasən sınaq gərginliyinin k(f) funksiyasının qiymətini hesablayın;

f) (B.1) tənliyi vasitəsilə Ut sınaq gərginliyinin qiymətini hesablayın;

g) impuls cəbhəsində atmaların nisbi həcmini hesablayın:

h) 30 %, 90 % və 50 % qiymətləri təyin etmək üçün pik gərginliyi kimi Ut qiymətindən istifadə edərək dayaq əyrisindən zaman parametrlərini təyin edin;

i) Ut sınaq gərginliyinin, impulsların T1artma vaxtını, amplitudanın yarıya düşmə vaxtını, T2, və impuls cəbhəsində atmaların nisbi β′ həcmini təyin edin və bu barədə hesabat hazırlayın.

B.5 Quyruq hissədə kəsilmiş ildırım impulslarının parametrlərinin qiymətləndirilməsi proseduru

Bu prosedur tam ildırım impulslarının qiymətləndirilməsi üçün nəzərdə tutulan B.3 bəndində verilən alqoritmin uyğunlaşdırılması prosedurudır. Kəsilmə ekstremal qiymət səviyyəsinin 95 faizindən sonra baş verdikdə bu prosedurnı tətbiq etmək olar.

Uyğunlaşdırılmış bu prosedur üçün iki qiyməti qeydə almaq lazımdır:

1) Quyruq hissədə kəsilmiş impulsun qiymətləndirilməsi.

2) Parametrləri dəyişmədən daha aşağı gərginlik səviyyəsində (adətən) qeydə alınan tam etalon impulsun qiyməti.

Bu prosedurun mərhələləri aşağıdakı kimidir:

a mərhələsindən c mərhələsinə qədər olan mərhələləri tam etalon impulsa və kəsilmiş impulsa tətbiq edin;

a) giriş gərginliyi sıfır olduqda qeydəalmanın əvvəlində yastı hissəyə əsasən gərginlik qiymətlərinin orta məxrəcini hesablayaraq qeydə alınmış əyrinin əsas səviyyəsini tapmaq;

b) qeydə alınmış əyridən, U(t), əsas səviyyə yerdəyişməsini çıxararaq, yerdəyişmə ilə kompensasiya edilən qeydə alınmış əyrini, U0(t), təyin etmək və yerdə qalan mərhələlər üçün həmin əyridən istifadə etmək;

c) yerdəyişmə ilə kompensasiya edilən qeydə alınmış U0(t) əyrisinin ekstremal qiymətini tapın.

d mərhələsindən h mərhələsinə kimi olan mərhələləri tam etalon impulsa tətbiq edin:

d) Ue ekstremal qiymətinin 0.2 mislindən az olan gərginlik qiymətinə malik olan ön hissədəki sonuncu nümunəni tapın;

e) Ue ekstremal qiymətinin 0.4 mislindən az olan gərginlik qiymətinə malik olan quyruq hissədəki sonuncu nümunəni tapın;

f) e mərhələsində təyin edilmiş nümunə daxil olmaqla ona qədər d mərhələsində təyin edilmiş nümunədən sonrakı nümunədən başlayaraq məlumatları sonrakı təhlil üçün seçin;

g) aşağıdakı funksiyanı f mərhələsində seçilmiş məlumatlara uyğunlaşdırın:

t zamanı, ud(t) gərginlik funksiyasını, və U, τ1, τ2 və td uyğunlaşdırma nəticəsində təyin edilmiş parametrləri ifadə edir;

h) td zamanına kimi nümunə nöqtələr üçün sıfır qiymətlərindən (d mərhələsində hesablanan) və td zamanından e mərhələsində təyin edilmiş sonuncu nümunəyə kimi ud(t) qiymətlərindən istifadə edərək dalğa formasının Um(t) dayaq əyrisini qurun;

Quyruq hissədə kəsilmiş impulsa 1-ci mərhələdən 7-ci mərhələyə qədər olan bütün mərhələləri tətbiq edin:

1) kəsilmə anını tapın;

2) kəsilmiş dalğa formasının tam etalon dalğa formasından yayınmaya başladığı nöqtəni tapın;

3)həmin nöqtə daxil olmaqla ona qədər olan məlumatları sonrakı təhlil üçün seçin;

4) tam etalon impulsla kəsilmiş impulsun qeydə alınmış qiymətləri arasında mövcud olan tL zaman yubanmasını tapın (məs. kəsişən korrelyasiya üsulları vasitəsilə və ya ön hissədə 30 %, 50 % və 80 % səviyyələri uyğunlaşdırmaqla);

5) tam və kəsilmiş impulslar arasındakı zaman yubanmasını sıfır qiymətinə tənzimləyin;

6) tam və kəsilmiş impulsların amplitudaları arasında E nisbətini tapın (məs: pik qiymətlərini və ya hər iki qeydəalma üzrə təyin edilmiş intervalda hesablanan orta qiymətləri bölməklə);

7) dayaq əyrisinin amplitudasının E əmsalı ilə miqyasını dəyişin.

i) R(t) = U0(t) – Um(t) qalıq əyrisini almaq üçün yerdəyişmə ilə kompensasiya edilən U0(t) qeydə alınmış əyridən Um(t) dayaq əyrisinin qiymətini çıxın

j) sınaq gərginliyi funksiyası k(f) ilə təyin edilən funksiyaya bərabər olan H(f) ötürmə funksiyası ilə rəqəmli filtr (bax: Bənd C.2) yaradın (Tənlik B.2);

k) filtrli Rf(t) qalıq əyrisi almaq üçün bu rəqəmli filtri R(t) qalıq əyrisinə tətbiq edin (bax: Şəkil B.2);

l) Ut(t) sınaq gərginliyi əyrisini almaq üçün Um(t) dayaq əyrisinə Rf(t) filtrli qalıq əyrisini tətbiq edin;

m) Ut sınaq gərginliyinin qiymətini və sınaq gərginliyi əyrisindən alınan zaman parametrlərini hesablayın;

n) Um(t) dayaq əyrisinin Ub maksimum qiymətini tapın;

o) impuls cəbhəsində atmaların nisbi həcmini hesablayın

p) yerdəyişmə ilə kompensasiya edilən qeydə alınmış U0(t) əyrisini və Ut(t) sınaq gərginliyi əyrisini göstərin;

q) Ut sınaq gərginliyinin, impulsların T1 artma vaxtını, amplitudanın yarıya düşmə vaxtını T2, və impuls cəbhəsində atmaların nisbi β′ həcmini təyin edin və bu barədə hesabat hazırlayın.

C.1 Dayaq əyrisinin uyğunlaşdırılması üzrə təlimatlar

Qeydə alınan əyriyə uyğunlaşdırılan funksiyanın dörd parametri var (U, τ1, τ2 və td):

Bu funksiyanın qeydə alınmış əyri üzərində uyğunlaşdırılması üçün Levenberq-Marquardt alqoritmindən və onun törəmələrindən uğurla istifadə edilib. bu məqsədlə istifadə edilmiş proqram təminatı paketlərinin nümunələri aşağıda göstərilib:

Matlab®., və onun optimallaşdırma alətləri (Versiya 7.0.4)

GNU Octave (Versiya 3.2.0)

LabVIEW™ (LabVIEW 8 Professional)

Qeyri-xətti əyrinin uyğunlaşdırılması

LabWindows™/CVI (Versiya 6.0)

Qeyri xətti quğunlaşdırma

Beş parametr üçün ilkin yaxınlaşmanın tətbiqi hesablama müddətini qısaldır. Uyğunlaşdırma funksiyası üçün verilmiş ilkin yaxınlaşma məsələsi aşağıdakı kimi ola bilər:

U: əyrinin ekstremal qiyməti

td: əyrinin həqiqi və ya virtual mənbəyi

Məlumatların normallaşdırılması (məs. həm gərginlik, həm də zaman miqyası arasında ölçünün təxminən 0 – 1-ə bərabər olması üçün miqyasın dəyişdirilməsi) alqoritminin bir nöqtədə uyğun gəlməsinə müsbət təsir etməsi müşahidə edilib. Uyğunlaşdırılmış parametrlərin miqyasını bundan sonra əsl gərginlik və zaman miqyasına qaytarmaq lazımdır.

Nyuton –Rafson alqoritminin Levenberq-Marquardt alqoritmindən əldə edilən nəticələrə bərabər nəticələr verdiyi sübut edilib.

C.2 Sınaq gərginliyinin funksiyasının icrası üçün nəzərdə tutulan rəqəmli filtrin nümunəsi

Sınaq gərginliyi funksiyasının icrası üçün, amplituda – tezlik reaksiyası sınaq gərginliyinin funksiyasına bərabər olan rəqəmli filtr yaradılmalıdır (Tənlik B.2, Əlavə B). Burada verilən nümunədə Sonsuz İmpuls Xüsusiyyətinə (SİX) malik sıfır fazalı filtr effektiv və dəqiq icra edilib. Digər filtrlər (məs. Məhdud İmpuls Xüsusiyyətinə (MİX) malik filtrlər) nümunə götürmə proseduru və ya pəncərəli şərti reaksiya filtr alqoritmi və kommersiya proqram təminatı ilə tətbiq edilə bilər.

Birbaşa təsirli hesablama ilə yaradılan sıfır fazalı SİX filtri [C1] –də təsvir edilib. Bu yanaşmada filtrin zəiflədilməsi lazım olan qiymətin yarısını verir, lakin məlumatlar filtrdən iki dəfə, yəni birinci dəfə irəli, ikinci dəfə isə əksinə, keçir. Bu cür filtrləmə nəticəsində cüzi amplituda xətası və faza yerdəyişməsi ilə sınaq gərginliyinin funksiyasına uyğun gələn məlumat əldə edilir.

Birbaşa filtrin icrası üçün yalnız iki filtr əmsalı lazımdır və bu filtrin yaradılması üçün [C1] –də verilən törəmə tənliklər aşağıdakı kimidir:

a = 2,2×10 ( K -əmsallı filtrin -3 dB nöqtəsi), TS siqnalın qeydə alınması zaman istifadə edilən nümunə götürmə intervalıdır, x(i) filtrə gedən giriş nümunəsi silsiləsidir (gərginlik) və y(i) isə filtrə gedən çıxış nümunəsi silsiləsidir.

Nümunə üçün 10 ns nümunə götürmə intervalı bizə aşağıdakı əmsalları verir:

Bundan sonra filtrləmə iki dəfə icra edilir (bir dəfə irəli, ikinci dəfə isə əks istiqamətdə) və bu zaman SİX birbaşa filtri aşağıdakı diferensial tənliklə istifadə edilir:

SİX filtrləri üçün səciyyəvi olan çoxsaylı problemlərin yaranmaması üçün filtr əmsalları üzrə mühüm rəqəmlərdən geniş sayda (bu cür hallarda ≥ 6 məqsədəuyğundur) istifadə edilməlidir.

C.3 İstinad edilən sənədlər

[C1] LEWIN, Paul L., TRAN, Trung N., SWAFFIELD, David J., and HÄLLSTRÖM, Jari K. Zero Phase Filtering for Lightning Impulse Evaluation: A K-factor Filter for the Revision of IEC60060-1 and -2. İldırım impulsunun qiymətləndirilməsi üçün sıfır fazalı filtrləmə: IEC60060-1 və -2 standartlarının yoxlanılmış versiyasi üçün K əmsallı filtr. IEEE Transactions on Power Delivery, Vol. 23, No. 1, səh. 3- 12, January 2008.

D.1 Əvvəlki versiya (IEC 60060-1:1989)

1980 –ci illərin sonunda əksər laboratoriyalarda impulsların qeydə alınması üçün ossiloqraflardan istifadə edilirdi və ossiloqramların oxunmasına sərf edilən vaxt və onların əks edilmə qabiliyyətinə qoyulan hədlər sınaq laboratoriyaları üçün müəyyən tələblərin irəli sürülməsini praktiki olaraq məhdudlaşdırırdı. Bu standartın əvvəlki versiyasında (IEC60060-1:1989) tam ildırım impulslu gərginlik səviyyələri iki sinfə bölünüb: titrəyişsiz tam ildırım impulslu gərginlik və zəif titrəyişləri olan tam ildırım impulslu gərginlik. Təcrübəyə əsasən, bütün impulslarda titrəyişlər olur və həmi titrəyişlərə görə impulslara zəiflədilmiş titrəyişləri olan tam ildırım impulslu gərginlik kimi qəbul etmək istifadəçilərin subyektiv olaraq çıxardığı nəticədən asılı idi. Zəiflədilmiş titrəyişləri olan tam ildırım impulslu gərginlik səviyyələri “titrəyişlərdən keçərək çəkilən orta əyri” formasında təhlil edilirdi. İstifadəçi bunlardan hansının düzgün hamar əyri olması barədə subyektiv qərar verirdi. Bu zaman impulsun ən yüksək qiymətinin 5 faizi həcmində “vahid ən yüksək amplituda” məhdudiyyəti qoyulurdu.

Bu təhlillər impuls cəbhəsində atmaların tezlik səviyyəsindən və ya müddətindən asılı idi. 19.2 –ci yarımbənddə deyilir:

“Bəzi sınaq dövrələrində, əgər titrəyişlərin tezliyi 0.5 MHs-dən az deyilsə və ya impuls cəbhəsindəki atmaların müddəti 1 μs qiymətindən artıq deyilsə, belə titrəyişlər və ya impuls cəbhəsindəki atmalar impulsun pik səviyyəsində yarana bilər və ölçmə məqsədləri üçün bu əyrinin maksimum amplitudası sınaq gərginliyinin qiymətini təyin edən ən yüksək qiymət kimi seçilir.”

Bunun nəticəsində kəskin keçid halı yaranırdı, lakin impuls cəbhəsində atmalar 5 faizlə məhdudlaşdıqda bu yanaşma ossiloqramlar üçün əsaslı prosedur kimi qəbul edilirdi. Bu keçid halının qrafik təsviri Şəkil D1 –də verilib.

Bu yanaşma ölçmələrin ardıcıllığı baxımından üç problemin yaranmasına səbəb olmuşdur:

a) “Maksimum qiymətdən” “orta əyrinin maksimumuna” kəskin keçid nəticəsində impuls cəbhəsindəki atmaların tezliyi 500 kHs keçid tezliyinə yaxınlaşdıqda çox böyük xətalar yaranır. Bu cür kəskin keçid halı izolyasiya materiallarının reaksiyasını təsvir etmir. Eyini zamanda tezlik səviyyəsini dəqiq təyin etmək çətinləşir.

b) Orta əyrinin seçilməsi subyektivliyə əsaslanır. Bu da zəiflədilmiş titrəyişləri olan tam ildırım impulslu gərginlik səviyyələrinin parametrlərinin qiymətləndirilməsində əlavə qeyri –müəyyənlik yaradır.

c) İmpulsun rəvan və ya üst-üstə düşən çox kiçik titrəyişlərə malik olduğunu müəyyən etməyin yolu dəqiq yolu dəqiq göstərilmir.

Son iki onillikdə rəqəmsal dəyişdirici cihazlar geniş yayılıb. Proqram təminatının təhlili ilə birlikdə istifadə edilən bu cihazlar ossiloskoplarla müqayisədə daha dəqiq məlumat verir, lakin onların tətbiqinə IEC60060-1:1989 standartının qeyri –dəqiqlik spesifikasiyaları mane olur. İstifadəçilər geniş çeşiddə proqram təminatları yaradıb və bu proqramlar IEC 61083-2 standartında göstərilən sınaq məlumatlarının generatoru (SMG) vasitəsilə sınaqdan keçirilə bilər, lakin onların sınaq üçün istifadəsini yenə də IEC60060-1:1989 standartının qeyri –dəqiqlik spesifikasiyaları məhdudlaşdırır. Xüsusi proqram təminatı ilə hesablanmış qiymətlər ilə IEC 61083-2 standartında verilən qiymətlər arasındakı fərqlər qeyri –müəyyənliyin qiymətləndirilməsini əlavə olaraq çətinləşdirir.

D.2 Problemin həlli üçün elmi araşdırma və layihələndirmə- quraşdırma işləri

CIGRE WG D 1.33 (əvvəllər CIGRE WG 33.03 adlanırdı) bu problemlərin həlli üçün son iki onillikdə müəyyən işlər görüb və IEC TC 42 MT4 bu problemlərin üzərində onların ortaya çıxdığı vaxtdan indiyə kimi işləyir.

1997 -1999–cu illərdə Avropa Cəmiyyətinin maliyyə dəstəyi ilə 5 elmi –araşdırma institutu tərəfindən 5 izolyasiya növünün elektrik gərginliyə qarşı davamlılığını yoxlamaq üçün tam ildırım impulsu gərginliyinin üzərində dəyişən tezliyə və amplitudaya malik titrəyişlər araşdırıldı [D1]. Titrəyişsiz tam ildırım impulslu gərginliyin forması iki eksponental funksiya formasının cəminə yaxınlaşdıqda dağıdıcı gərginliyin yaranma ehtimalı müəyyən edildi. Belə yaranma ehtimalı həmçinin dəyişən tezliyə və amplitudaya malik üst –üstə düşən titrəyişlərə malik eyni impulslar üçün də təyin edildi və ekvivalent titrəyişsiz tam ildırım impulslu gərginliyin səviyyəsi müəyyən edildi. f tezliyinə malik üst –üstə düşən titrəyişin təsiri k(f) əmsalı ilə azaldılır – yəni, ekvivalent impulsun ən yüksək qiyməti tətbiq edilmiş titrəyişsiz impulsun ən yüksək qiyməti ilə titrəyişin ən yüksək qiymətinin k(f) mislinə bərabər olur. Təcrübə yolu ilə təyin edilmiş və tezlik səviyyəsinə münasibətdə göstərilən k(f) qiymətləri Şəkil D.2 –də verilib.

Müxtəlif izolyasiya növləri üçün nəzərdə tutulan məlumatların pərakəndə səpələnməsinə baxmayaraq, əsas nəticə tamamilə aydındır. Üst –üstə düşən titrəyişin təsiri tezlik səviyyəsindən asılıdır. Başqa sözlə, dielektrik davamlılıq üzrə impuls cəbhəsində atmaların həcminin tezlik səviyyəsindən asılılığına tədricən, lakin kəskin olmayan keçid halı mövcuddur.

Tədqiqatçılar tədricən baş verən bu keçid halını nümayiş etdirmək üçün “k -əmsalı” (f), təqdim edib. Hazırkı standartda bu, sınaq gərginliyi funksiyası adlanır,

Ut, təyin edilən sınaq gərginliyinin qiymətidir;

Ub - uyğunlaşdırılmış dayaq əyrisinin maksimum qiymətidir;

Ue, -qeydə alınmış həqiqi əyrinin maksimum qiymətidir.

Sınaq gərginliyinin qiyməti (Ut), ekvivalent titrəyişsiz tam ildırım impulslu gərginliyin maksimum qiymətidir. Bu prosedur dəqiq, nəticə çıxarıla bilən və etibarlı prosedur olduğu üçün zaman parametrlərini hesablamaq üçün “sınaq gərginliyi əyrisindən” istifadə edilib. Sınaq gərginliyinin əyrisi riyazi yanaşma olub ekvivalent titrəyişsiz tam ildırım impulslu gərginliyin fiziki təsviri deyil. Zaman parametrləri üçün təyin edilmiş böyük buraxıla bilən hədlər uzun onilliklərin təcrübəsinə əsaslanır və Avropada təcrübə nəticəsində əldə edilmiş dəlillərlə zaman parametrlərinin gərginliyin təsiri nəticəsində dağılmanın təyin edilməsi üçün çox mühüm olmaması faktına söykənir. Bu nəticəyə gəlmək olar ki, zaman parametrlərinin yeni qiymətləri köhnə prosedurlarla təyin edilən qiymətlərə kifayət qədər yaxındır.

CIGRE konfransında k(f) əmsalı üçün ən çox uyğun gələn düsturun müəyyən edilməsi məqsədilə uzun müzakirələr aparıldı. Aparılan hesablamalar sayəsində titrəyişli və titrəyişsiz tezlik səviyyələrinin nəticələrə böyük təsir etmədiyi müəyyən edildikdə və onlar impuls cəbhəsində atmaların ehtimal edilən tezliyinin ən kənar sahələrində yerləşdiyi üçün sadə bir tənlik təklif edilərək qəbul edildi [D2]. Bu tənlik aşağıdakı kimidir:

f MHs-lə ifadə edilən tezlik səviyyəsidir. Həmin tezlik səviyyəsi Şəkil D.2 –də göstərilib.

Tam ildırım impulslu gərginlik səviyyəsinə düşən titrəyişlərdən etibarlı məlumat əldə edildiyi üçün, iki eksponent funksiyanın cəmi olan k -əmsalının ölçülmüş impulsla uyğunlaşdırılmış dayaq əyrisi arasındakı fərqə tətbiq edildiyi “qalıq filtrləmə” proseduru bu standartda istifadə edilib. Belə müəyyən edilib ki, iki eksponent funksiyanın seçilməsi nəticəsində sınaq gərginliyinin qiymətinin təyin edilməsində lazımi ardıcıllıq təmin edilir, lakin zaman parametrlərinin qiymətləndirilməsində ardıcıllığı təmin etmək üçün bu funksiyanın uyğunlaşdırılması prosedurunu təyin etmək lazım gəlir. (bax: Əlavə B). Bundan başqa, müəyyən edilib ki, k(f) funksiyasını rəqəmli filtr kimi tətbiq etmək rahatdır və riyazı cəhətdən etibarlıdır. Bu, impuls cəbhəsində atmaların tezlik səviyyəsinin (səviyyələrinin) təyin edilməsinə ehtiyac olmadan (D.1) tənliyinin dəqiq və avtomatik hesablanmasına imkan verir.

Beləliklə yuxarıda qeyd edilən üç problem həll edilir:

a) Əvvəlki kəskin keçid funksiyası tədricən baş verən keçid funksiyası ilə əvəz edilib. İmpuls cəbhəsində atmaların tezlik səviyyəsini təyin etməyə ehtiyac qalmayıb.

b) Dəqiq təyin edilmiş dayaq əyrisi vasitəsilə orta əyrinin seçilməsində yaranan çətinlik aradan qaldırılıb.

c) Bütün ildırım impulsu gərginlik səviyyələrinə eyni cür yanaşılıb və impulsun titrəyişsiz olub-olmadığını təyin etməyə ehtiyac qalmayıb.

Bundan əlavə anlayışlar daha dəqiq olduğu və rəqəmli qeydəalmaların emalına əsaslandığı üçün çox az qeyri –müəyyənlik dərəcəsinə malik olan rəqəmli dəyişdirici cihazlardan istifadə etmək olar (bu IEC 60060 standartının müvafiq bölməsinin layihəsinin hazırlanması zamanı bir neçə laboratoriyada hesablama yolu ilə nümayiş etdirilib).

Digər təhrif formaları mövcud olduqda yeni prosedurdan əldə edilən nəticələrin ardıcıllığına diqqət yetirilib. Bu təhriflərə aşağıdakılar aiddir:

d) impuls cəbhəsində mövcud olan titrəyişlər;

e) impuls cəbhəsində atmalar zaman üst-üstə düşən titrəyişlər;

f) quyruq hissədə olan titrəyişlər;

g) yüksək tezlik səviyyəsində olan səs -küy.

Sınaq gərginliyinin əyrisinin istifadəsi aşağıdakı nəticələri verir:

h) Bütün yüksək tezlikli səs–küy səviyyəsi, impuls cəbhəsində mövcud olan titrəyiş aradan qaldırılır. Bunlar IEC 60060-1 standartının əvvəlki versiyasının məqsədlərinə uyğun gəlir Bununla da digər rəqəmli filtrlərə və ya əyrilərin uyğunlaşdırma prosedurları artıq tələb edilmir. Bu pozuntu hallarının aradan qaldırılması sınaq gərginliyinin əyrisinin hesablanması zaman avtomatik olaraq həyata keçir. Nəticə etibarilə, impuls parametrlərinin nəticələri bu pozuntu halları mövcud olduqda daha sabit olur.

i) Dalğa formasının istənilən aşağı tezlik səviyyəsində dəyişməsi təmin edilir, yəni impulsun dayaq əyrisinin formasından əhəmiyyətli dərəcədə böyük olan ümumi forması saxlanılır. Bu prosedurda dayaq əyrisi qalıq əyrisinin (titrəyiş) çıxarılması üçün istifadə edilən yeganə orta əyri olur. Qalıq əyrinin istənilən aşağı tezlikli komponenti saxlanılır və bu, eyni zamanda sınaq gərginliyi əyrisində istənilən aşağı tezlikli komponentin saxlanmasına səbəb olur. Bu, prinsipcə, IEC 60060-1 standartının əvvəlki ikinci nəşrinin tələblərinə uyğun gəlir. Bununla belə, üçüncü nəşrdə verilən prosedurun tətbiqi daha sabit nəticələr verir.

j) Titrəyişsiz impulslar olduğu təqdirdə, yalnız bir səs –küy səviyyəsi aradan qaldırılır və impulsun parametrləri dəqiq saxlanılır.

k) Ümumiyyətlə, bütün ildırım impulslarına (ön hissədə kəsilmiş impulslar istisna olmaqla) eyni prosedur tətbiq edilməlidir.

D.3 İmpuls cəbhəsində atmalara qoyulan hədlər

Bu standartın əvvəlki versiyasında (IEC60060-1: 1989) istifadə edilmiş həddə ekvivalent həddin müəyyən edilməsi arzu edilir. “Orta əyrinin” subyektiv xüsusiyyəti yüksək qeyri–müəyyənlik yaradır və bu dərəcə 2 %-ə qədər qiymətləndirilir. İki eksponent funksiya əyrisinin məcmusu “titrəyişsiz əyridən” orta hesabla təxminən 3 % aşağıda yerləşir. Demək olar ki, bu standartın əvvəlki versiyasında yol verilən zəifləmiş titrəyişlərə malik bütün impulsları daxil etmək üçün (97,5 %) impuls cəbhəsində nisbi atmalar 10 faiz nəzərə alınır. Bu isə əvvəlki kimi eyni impulslara, lakin daha dəqiq təhlil olmasına şərait yaradır.

Qeyd: Bəzi hallarda (məs. güc transformatorları üçün) impuls cəbhəsində atmalara əsasən izolyasiyanın məruz qaldığı maksimum yük basqısını təyin etmək mümkün olmur və impuls cəbhəsində atmaların nisbi həcminin 10 % artması avadanlıqların sınağının aşağı səviyyədə aparılmasına gətirib çıxarır. Bu hal müvafiq Texniki Komitə tərəfindən nəzərə alınmalıdır.

D.4 Həddən kənar impulslar

Avropada aparılan araşdırmalarda izolyasiyanın məruz qaldığı təsirləri sübut etmək üçün amplitudası təxminin 20 %-ə qədər zəifləyən titrəyişlərdən istifadə edilib [D1]. Bununla belə, ümumi sınağın aparılması üçün 10%-lik həddi aşmağa ehtiyac olmamalıdır. Xüsusi hallara gəldikdə, ən yaxşı yanaşmanın müvafiq Texniki Komitənin müəyyənləşdirməsi tövsiyyə edilir. Qalıq əyrisi təhrif göstəricisi kimi istifadə edilə bilər.

Qeyd etmək lazımdır ki, bu prosedur izolyasiya üzərində aparılmış araşdırmalara əsaslanır (IEC 60060-1:1989 standartında olduğu kimi) və avadanlıqda sahənin paylanması üzrə gərginliyin yüksək artma sürətindən yaranan təsirləri nəzərə almır.

IEC 60060-1 standartının bu hissəsinə CIGRE Mütəxəssislər Qrupu WG 33.03 (CIGRE SC 12 ilə birgə fəaliyyət göstərərək) tərəfindən tövsiyə edilən bəzi yeni parametrlərin tərifi də verilib (məs. ekstremal qiymət və orta artım sürəti).

D.5 İstinad edilən sənədlər

[D1] GARNACHO, F., SIMON, P., GOCKENBACH, E., HACKEMACK, K., BERLIJN, S., və WERLE, P. Evaluation of lightning-impulse voltages based on experimental results. Electra No. 204, Təcrübənin nəticələrinə əsaslanan ildırım impulslu gərginlik səviyyələrinin qiymətləndirilməsi. Electra No. 204, Oktyabr, 2002.

[D2] HÄLLSTRÖM, JK. et al, Applicability of different implementations of k-factor filtering schemes for the revision of IEC60060-1 and -2. Proceedings of the XIVth InternationalSymposium on High Voltage Engineering, IEC60060-1 və -2 standartının yenilənməsi üçün k əmsallı filtrləmə sxemlərinin müxtəlif icra formalarının tətbiqə yararlılığı. Yüksək –Gərginlik Texnikası üzrə XIV Beynəlxalq Simpoziumun Elmi Xəbərləri, Beycinq, 2005, Sənəd, B-32, səh. 92.

E.1 Giriş üçün qeydlər

Müəyyən edilmişdir ki, atmosfer təsirlərinin hesablanmış Kt düzəlişedici əmsalında mövcud olan xəta, Kt əmsalı riyazi vahiddən əhəmiyyətli dərəcədə aşağı olduqda (məs. Kt=0,95 və ya daha aşağı) və iterativ hesablama prosedurundan( 4.3.3.2) istifadə edilmədikdə əhəmiyyət kəsb edir. Əksər hallarda Kt əmsalı aşağı hava təzyiqinə görə yaranır və belə təzyiq səviyyəsi yüksək hündürlükdə yerləşən sınaq yerləri üçün xarakterikdi. Temperatur və rütubət səviyyələrindən yaranan xətalar cüzidir.

Burada verilən misallar göstərir ki, atmosfer təzyiqi standart səviyyədən əhəmiyyətli dərəcədə aşağı olduqda bu prosedurun istifadəsinə ehtiyac yaranır ( 4.3.3.2). Misallar həmçinin göstərir ki, normal olaraq dəniz səviyyəsinə yaxın səviyyədə aparılan sınaqlar üçün iterativ hesablama proseduruna ehtiyac yoxdur.

E.2 Atmosfer təzyiqinin hündürlüyə görə dəyişməsi

Havanın təzyiqi dəniz səviyyəsindən başlayaq bu səviyyədən yuxarı 10 000 m hündürlük səviyyəsinə kimi demək olar ki xətti olaraq azalır. Təyin edilmiş hündürlük səviyyəsində atmosfer təzyiqini aşağıda göstərilən tənliklə hesablamaq olar:

p hekto paskalla ifadə edilə atmosfer təzyiqi, H isə dəniz səviyyəsindən başlayan və metrlə ifadə edilən hündürlük səviyyəsidir. p hava təzyiqinin H hündürlüyünə olan nisbəti Şəkil E.1 –də göstərilib. Cədvəl E.1 –də üç məkan üzrə hündürlük səviyyələri və normal hava təzyiqi göstərilib.

Şəkil E.1 – Atmosfer təzyiqi hündürlük səviyyəsinin funksiyası kimi

Cədvəl E.1 - Eyni məkanda hündürlük səviyyələri və havanın təzyiqi

2.3 Kt əmsalının U50 qiymətinə həssaslığı

50 % dağıdıcı boşalma gərginliyi U50 atmosfer təsirlərinin Kt düzəlişedici əmsalının hesablanması üçün giriş nöqtədir. 50 % dağıdıcı boşalma sınağı üçün, U50 qiyməti sınağının nəticəsini təşkil edir və birbaşa olaraq Kt hesablanması üçün istifadə edilə bilər. U50 qiymətinin xətasına görə Kt əmsalında cüzi xəta yarana bilər.

Bununla belə, əgər gərginliyə qarşı davamlılıq sınaq üçün sınaq gərginliyinə düzəliş etmək məqsədilə Kt əmsalına düzəliş etmək lazım gələrsə U50 qiyməti naməlum olur. Ona görə də, 4.3.4.3 – cü yarımbənddə U0 qiymətini 1.1- ə vurmaqla U50 qiymətini hesablamaq tövsiyə edilir, yəni,

Kt -nin qiymətinin hesablanması üçün hesablanmış U50 qiymətindən istifadə etmək lazımdır.

Hesablanmış U50 qiymətinin istifadəsi hesablanmış Kt qiymətində xətanın yaranmasına gətirib çıxara bilər və nəticə etibarilə düzəliş edilmiş sınaq gərginliyi belə olur: U= Kt U0.

Kt –nin xətası Kt əmsalının U50 qiymətindən yaranan dəyişikliyə nə dərəcədə həssas olmasından asılıdır yəni, həssaslıq əmsalının qiyməti belə olur: ∂Kt/∂U50. [E1, E2] Ədədi hesablamalar göstərir ki, Kt qiymətinin U50 qiymətinə münasibətdə həssaslıq əmsalı dəniz səviyyəsinə yaxın olan hava təzyiqi diapazonunda çox aşağı olur və tipik olaraq, U50 qiymətində 5 % xəta Kt qiymətində 0,1 % -dən aşağı xətaya səbəb olacaq. Həssaslıq əmsalı havanın təzyiqi aşağı düşdükcə əhəmiyyətli dərəcədə artır. Dəniz səviyyəsindən təxminən 2000 m hündürlükdə, U50 qiymətində 5 % xəta Kt qiymətində 1 % xəta yaradacaq.

Cədvəl E.2 –də, gərginliyə qarşı davamlılıq sınağı üçün, ilkin hesablanmış Kt qiymətləri (heç bir iterativ hesablama proseduru tətbiq edilmir) və onun U50 qiymətinə münasibətdə həssaslıq əmsalı 395 kV sabit sınaq gərginliyi səviyyəsində göstərilib.

Qeyd: Bu, IEC 62271-1 standartında göstərilən 300 kV ayırıcıların fazalar arası izolyasiyası üçün nəzərdə tutulan sabit orta kvadratik sınaq gərginliyidir [E5].

E.4 İterativ hesablama proseduru ilə hesablamaların aparılması

İterativ hesablama prosedurunda Kt–nin qiyməti sınaq gərginliyinin ümumi qeyri –müəyyənliyi nəzərə alınmaqla, təyin edilmiş qalıq xətası həddinə malik sabit qiymətlə bir nöqtədə üst-üstə düşənə kimi iterasiya (təkrarlama) yolu ilə hesablanır.

Kt əmsalının hesablanması üçün U50 qiymətinin parametrlərindən istifadə edilir ( 4.3.2). Misal üçün 2240 m hündürlük səviyyəsində 300 kV ayırıcının sabit cərəyanda davamlılıq sınağını götürək (digər parametrlər Cədvəl E.2- də göstərildiyi kimidir). Birinci Kt qiyməti Kt,0 və birinci ən yüksək sınaq gərginliyinin qiyməti Ut,0, 50 % dağıdıcı gərginliyin, U50,0 ilkin qiymətləndirilməsinə əsasən aşağıdakı qaydada hesablanır:

Təyin edilmiş sınaq gərginliyinin ən yüksək qiyməti aşağıdakı kimidir:

i iterativ hesablama mərhələlərində Kt,i və Ut,i qiymətlərinin hesablanması üçün əvvəlki i-1, Κt,i-1 mərhələsində Kt əmsalından alınan U50 qiyməti istifadə edilir, yəni,

Sınaq gərginliyinin Ut,i qiymətinin növbəti təkrarlanması aşağıdakı kimi hesablanır.

Ona görə də yuxarıdakı nümunəyə davam edərək biz aşağıda göstəriləni alırıq:

Sonuncu iki təkrarlanmada sınaq gərginliyinin ən yüksək qiymətləri arasındakı fərq belə olur:

Bu, sonuncu təkrarlanmada sınaq gərginliyinin ən yüksək qiymətinin 0,1 % -dən azdır. Bir nöqtədə birləşmə həddi 0,1 % əsaslı hesab edilə və avtomatik hesablama ilə asanlıqla əldə edilə bilər.

Birinci hesablanmış Kt, ΔKt ( %) qiymətindəki xəta və birinci ən yüksək sınaq gərginlindəki xəta, ΔUt ( %) aşağıda göstərilən qaydada hesablana bilər:

Bundan sonra tətbiq edilən yekun sabit sınaq gərginliyi qiyməti (orta kvadratik qiyməti) yekun olaraq bir nöqtədə cəmləşən sabit ən yüksək sınaq gərginliyinin qiymətinə əsasən hesablana bilər:

Qeyd: Bu, standart normal atmosfer (dəniz səviyyəsinə yaxın) şəraitində istifadə edilən izolyasiyanın sınağı üçün 2240 m hündürlük səviyyəsində tətbiq edilən sınaq gərginliyidir. Bu, 2240 m hündürlük səviyyəsində istifadə edilən izolyasiyanın sınağı üçün nəzərdə tutulan normal atmosfer şəraitində tətbiq edilən sınaq gərginliyi deyildir.

Cədvəl E.2 –də göstərilən eyni nisbi rütubət səviyyələrində və boşalma uzunluğunda digər hündürlük səviyyələri üçün nəzərdə tutulan iterativ hesablama proseduru ilə hesablanmış ilkin və cəmlənmiş Kt qiymətləri Cədvəl E.3- də verilib. İterativ hesablama prosedurunın tətbiq edilmədiyi təqdirdə yaranan xətalar sonuncu sütunda verilib. Nəticələr həmçinin göstərir ki, temperatur səviyyəsinin xətaya göstərdiyi təsir cüzidir.

İlkin U50 giriş qiymətinin düz olmamasına görə yaranan ΔKt xətası Kt -nin qiymətinin 0.95 –dən aşağı olduqda əhəmiyyət kəsb edir və bu, dəniz səviyyəsində mövcud olan anormal hava şəraitinə şamil edilə bilməz. Aşağı Kt qiymətinin yaranmasına əsasən sınağın yüksək hündürlük səviyyəsində aparılması səbəb olur. Misallar göstərir ki, iterativ hesablama proseduru tətbiq edimədikdə, düzəliş edilmiş sınaq gərginliyi səviyyəsindəki xəta hətta dəniz səviyyəsindən 1500 m yüksəklikdə də 1,1 % ola bilər. 2240 m hündürlük səviyyəsində bu xəta artaraq 2,6 % olur. Dəniz səviyyəsində bu xəta normal olaraq əhəmiyyət kəsb etmir.

E.6 İstinad edilən sənədlər

[E1] ISO Guide to the expression of uncertainty in measurement, 1995. ISO Ölmədə qeyri müəyyənliyin ifadəsi üçün təlimatlar, 1995

[E2] IEC 60060-2, High-voltage test techniques – Part 2: Measuring systems, Annex A. IEC 60060-2, Yüksək gərginlik səviyyəsində tətbiq edilən sınaq prosedurları– Hissə 2: Ölçmə sistemləri, Əlavə A.

[E3] IEC 60060-3, High-voltage test techniques – Part 3: Definitions and requirements for on-site testing. IEC 60060-3, Yüksək gərginlik səviyyəsində tətbiq edilən sınaq prosedurları– Hissə 3: Sahə sınaqları üçün tələblər və anlayışlar

[E4] IEC 60071-1: 2006, Insulation co-ordination – Part 1: Definitions, principles and rules. IEC 60071-1: 2006, İzolyasiyanın koordinasiyası – Hissə1: Anlayışlar, prinsiplər və qaydalar.

[E5] IEC 62271-1, High-voltage switchgear and controlgear – Part 1: Common specifications. IEC 62271-1, Yüksək gərginlikli paylayıcı qurğu və idarəetmə qurğusu – Hissə1: Ümumi spesifikasiyalar

[1] FESER, K. Dimensioning of electrodes in the UHV range - Illustrated with the example of toroid electrodes for voltage dividers. ETZ-A 96 (1975), 4 pp, 206-210.

[2] HAUSCHILD, W. Engineering the electrodes of HV test systems on the basis of the physics of discharges in air. 9th ISH Graz (1995), Invited Lecture 9002.

Azərbaycan Respublikası Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsinin “08” dekabr 2014-cü il tarixli 009 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmişdir.

1. Azərbaycan Respublikasının Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsinin tabeliyində olan Azərbaycan Standartlaşdırma və Sertifikatlaşdırma İnstitutu tərəfindən işlənib hazırlanıb və təqdim edilib.

2. Bu standart IEC 60060-2:2010 “High-voltage test techniques – Part 2: Measuring systems” standartının autentik tərcüməsidir.

3. İlk dəfə tətbiq edilir.

4. Dövlət standartında müəyyən edilən tələblərin beynəlxalq standartlara, norma, qayda və tövsiyələrə və digər dövlətlərin müvafiq mütərəqqi milli standartlarına, elm, texnika və texnologiyanın müasir nailiyyətlərinə əsaslanmasını müəyyən etmək üçün standartın ilkin yoxlama müddəti 2019-cu il, dövrü yoxlama müddəti 5 ildir.

AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ DÖVLƏT STANDARTI

____________________________________________________________________________________________

tətbiq edilən sınaq metodları

Hissə 2: Ölçmə sistemləri

High-voltage test techniques

Part 2: Measuring systems

____________________________________________________________________________________________

IEC 60060 standartının bu hissəsi IEC 60060-1 standartında təyin edilən sabit, dəyişən və dəyişən impulslu gərginlik səviyyələrində yüksək gərginliklə aparılan laboratoriya və zavod sınaqları üçün istifadə edilən bütöv ölçmə sistemlərinə və onların komponentlərinə tətbiq edilə bilər. Sahədə aparılan ölçmə sınaqları barədə məlumat almaq üçün bax: IEC 60060-3 standartı.

Bu standartda ölçməyə tətbiq edilən qeyri–müəyyənlik həddi IEC 60071-1:2006 standartında təyin edilmiş sınaq səviyyələrinə tətbiq edilir. Bu standartın prinsipləri daha yüksək səviyyələrə də tətbiq edilir lakin bu zaman qeyri müəyyənlik dərəcəsi yüksək ola bilər.

· istifadə edilən terminlərin tərifi verilib;

· Yüksək gərginlik səviyyəsində aparılan ölçmə işlərində qeyri –müəyyənlik dərəcəsinin qiymətləndirilməsi metodları təsvir edilir;

· ölçmə sistemləri üçün tələblər irəli sürülür;

· ölçmə sisteminin təsdiqlənməsi və onun komponentlərinin yoxlanılması metodları təsvir edilir;

· ölçmə sisteminin bu standartın tələblərinə, o cümlədən ölçmənin qeyri –müəyyənlik hədləri qrupuna uyğunluğunun istifadəçi tərəfindən göstərilməsinə xidmət edən proseduralar təsvir edilir.

2 NORMATİV İSTİNADLAR

Aşağıda istinad edilən sənədlər bu sənədin tətbiqi üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Tarixi göstərilən istinad mənbələri üçün yalnız istinad edilən nəşr əsas götürülür. Tarixi göstərilməyən mənbələrə gəldikdə isə istinad edilən sənədin ən son nəşri (əlavə və dəyişikliklər də daxil olmaqla) tətbiq edilir.

IEC 60052, Voltage measurement by means of standard air gaps (IEC 60052, Standart hava boşluqları ilə gərginliyin ölçülməsi)

IEC 60060-1, High-voltage test techniques – Part 1: General definitions and test requirements (IEC 60060-1, Yüksək gərginlik səviyyəsində tətbiq edilən sınaq metodları – Hissə1: Ümumi anlayışlar və sınaq tələbləri)

IEC 61083-1, Instruments and software used for measurement in high-voltage impulse tests – Part 1: Requirements for instruments (IEC 61083-1, Yüksək gərginlikli impuls sınaqları zamanı ölçmə işlərinin aparılması üçün istifadə edilən nəzarət – ölçmə cihazları və proqram təminatı – Hissə1: Nəzarət- ölçmə cihazları üçün tələblər)

IEC 61083-2, Digital recorders for measurement in high-voltage impulse tests – Part 2: Evaluation of software used for the determination of the parameters of impulse waveforms (IEC 61083-2, Yüksək gərginlikli impuls sınaqları zamanı ölçmə işlərinin aparılması üçün istifadə edilən rəqəmsal qeydəalma cihazları – Hissə 2: İmpuls dalğalarının parametrlərinin təyin edilməsi üçün istifadə edilən proqram təminatının qiymətləndirilməsi)

ISO/IEC Guide 98-3:2008, Uncertainty of measurement – Part 3: Guide to the expression of uncertainty in measurements (GUM) (ISO/IEC Guide 98-3:2008, Ölçmənin qeyri müəyyənliyi – Hissə 3: Ölçmə işlərində qeyri –müəyyənliyin ifadə edilməsi üçün təlimatlar (QMT))

QEYD: Bu Beynəlxalq Standarta daxil edilmiş müxtəlif mövzular üzrə əlaqəli standartlar, təlimatlar və s. biblioqrafiyada verilib.

3 TERMİNLƏR VƏ TƏRİFLƏR

Bu standartda aşağıdakı terminlərdən və anlayışlardan istifadə edilib.

Yüksək gərginlik səviyyəsində ölçmənin aparılması üçün məqsədə uyğun olan bütöv cihaz dəsti: ölçmə nəticələrinin alınması və ya hesablanması üçün istifadə edilən, o cümlədən ölçmə sisteminin bir hissəsini təşkil edən proqram təminatı

QEYD 1: Ölçmə sistemi adətən aşağıdakı komponentlərdən ibarət olur:

– sınaq obyektinə və ya dövrəyə qoşulmaq üçün tələb edilən çıxışları və torpağa birləşmələri olan çevirici cihaz;

– çevirici cihazın çıxışlarını zəiflədici, çıxış və uyğunlaşdırıcı tam müqavimət səviyyələri və ya şəbəkələr ilə ölçmə cihazlarına birləşdirən ötürücü sistem;

– qida blokuna istənilən birləşməsi olan ölçmə cihazı. Yuxarıda göstərilən komponentlərdən yalnız birinə malik olan ölçmə və ya qeyri - ənənəvi prinsiplərə əsaslanan ölçmə sistemləri bu sənəddə təyin edilmiş qeyri müəyyənlik tələblərinə cavab verdiyi təqdirdə qəbul edilir.

QEYD 2: Ölçmə sisteminin işlədiyi mühit, torpağa birləşdirilmiş tikililərlə onun arasında olan məsafə, elektrik və ya maqnit sahələrinin mövcudluğu ölçmənin nəticəsinə və onun qeyri –müəyyənlik dərəcəsinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərə bilər.

3.1.2 işləmə səviyyəsinin qeydə alınması

ölçmə sisteminin təsvir edildiyi və onun bu standartda irəli sürülən tələblərə uyğunluğunu sübut edən, istifadəçi tərəfindən yaradılan və saxlanılan geniş qeydəalma prosesi

QEYD: Bu dəlillərə ilkin istismar sınağının nəticələri və hər bir ardıcıl istismar sınağının cədvəli və nəticələri, eləcə də işləmə qabiliyyətinin yoxlanılması daxildir.

3.1.3 təsdiqlənmiş ölçmə sistemi

bu sənəddə irəli sürülən bir və ya daha artıq tələblər qrupuna uyğunluğu təsdiqlənən ölçmə sistemi

3.1.4 etalon ölçmə sistemi

müvafiq milli və / yaxud beynəlxalq standartlara əsasən kalibrlənmiş, digər sistemlərin təsdiqlənməsinə xüsusi dalğa formalarının xüsusi növləri və gərginlik diapazonlarında eyni anda müqayisəli ölçmə aparmaqla tətbiq edilən kifayət qədər dəqiqlik səviyyəsinə və sabitliyə malik olan ölçmə sistemi

QEYD: Etalon ölçmə sistemi təsdiqlənmiş ölçmə sistemi kimi (bu standartın tələblərinə uyğun olaraq saxlanılan) istifadə edilə bilər lakin bunun əksi mümkün deyil.

3.2 Ölçmə sisteminin komponentləri

ölçülməli olan (ölçülə bilən həcm) kəmiyyəti müəyyən kəmiyyətə çevirən və ölçmə cihazına uyğun gələn cihaz

3.2.2 gərginlik bölən

giriş gərginliyini bütöv cihaza verən və aşağı gərginlikli konsoldan çıxış gərginliyini alan yüksək gərginlikli və aşağı gərginlikli konsolu olan çevirici cihaz.

QEYD: Hər iki konsolun elementləri adətən rezistorlardan və ya kondensatorlardan yaxud onların kombinasiyasından ibarət olur. Bu cihaz onun elementlərinin növünə və strukturuna əsasən (müqavimətli, həcmi və ya həcmi –müqavimətli) təyin edilir.

3.2.3 gərginlik transformatoru

normal istifadə şərtləri altında ikinci dərəcəli gərginliyin əsas gərginliyə əhəmiyyətli dərəcədə mütənasib olduğu və fazada birləşmələrin müvafiq istiqaməti üçün təxminən sıfıra bərabər olan bucaq altında fərqləndiyi transformatordan ibarət olan çevirici cihaz

[IEC 60050-321: 1986, 321-03-01]

3.2.4 gərginlik çevirici tam müqavimət cihazı

cərəyan ölçən cihazlara ölçülən tətbiq edilmiş gərginliyə mütənasib olan cərəyanı özündə daşıya çevirici cihaz

3.2.5 elektrik sahə zondu

elektrik sahəsinin amplitudasını və dalğa formasını ölçmək üçün istifadə edilən çevirici cihaz

QEYD: Elektrik sahə zondu sahə yaradan gərginliyin dalğa formasını ölçmək üçün istifadə edilə bilər lakin, bu ölçməyə həcmi və ya tac şəkilli boşalmalar təsir etməməlidir.

3.2.6 veriliş sistemi

çevirici cihazın çıxış siqnalını ölçmə cihazına ötürən cihazlar dəsti

QEYD 1: Veriliş sistemi adətən tam müqavimətli çıxışları olan koaksial kabeldən ibarət olur, lakin bu sistemə zəiflədiciləri, gücləndiriciləri və çevirici cihaz ilə ölçmə cihazı arasında birləşmə yaradan digər cihazları aid etmək olar. Məsələn, optik əlaqəyə ötürücü, optik kabel və qəbuledici eləcə də əlaqəli gücləndiricilər daxildir.

QEYD 2: Veriliş sistemi tam və ya qismən çevirici cihaza və ya ölçmə cihaza daxil edilə bilər.

ayrıca olaraq və ya əlavə cihazlarla birlikdə ölçmə işlərinin həyata keçirilməsi üçün nəzərdə tutulan cihaz

[IEC 60050-300: 2001, 311-03-01]

3.3.1 ölçmə sisteminin miqyas əmsalı

bütöv ölçmə sisteminin giriş kəmiyyəti qiymətini almaq üçün ölçmə cihazının göstərdiyi qiymətin hasilinin əmsalı

QEYD 1: Ölçmə sistemi təyin edilmiş müxtəlif ölçmə diapazonları, tezlik diapazonları və ya dalğa formaları üçün nəzərdə tutulan çoxsaylı miqyas əmsallarına malik ola bilər.

QEYD 2: Giriş kəmiyyətinin qiymətini birbaşa olaraq göstərən ölçmə sistemləri üçün ölçmə sisteminin nominal miqyas əmsalı tək ədəddir.

3.3.2 çevirici cihazın miqyas əmsalı

çevirici cihazın giriş kəmiyyətini almaq üçün onun çıxış kəmiyyətinin hasilinin əmsalı

QEYD: Çevirici cihazın miqyas əmsalı ölçüsüz (məs. gərginlik bölənin nisbəti) və ya ölçülü (məs. gərginlik çevirən tam müqavimət cihazının tam müqavimət səviyyəsi) ola bilər.

3.3.3 veriliş sisteminin miqyas əmsalı

veriliş sisteminin giriş kəmiyyətini almaq üçün onun çıxış kəmiyyətinin hasilinin əmsalı

3.3.4 ölçmə cihazının miqyas əmsalı

ölçmə cihazının giriş kəmiyyətini almaq üçün onun çıxış kəmiyyətinin hasilinin əmsalı

3.3.5 təyin edilmiş miqyas əmsalı F

ölçmə sisteminin ən son istismar sınağı əsasında təyin edilmiş miqyas əmsalı

QEYD: Ölçmə sisteminin birdən artıq təyin edilmiş əmsalı ola bilər; məs. onun fərqli miqyas əmsalına malik olan bir neçə diapazonları və / yaxud nominal dövrləri ola bilər.

3.4 Nominal qiymətlər

3.4.1 istismar şərtləri

ölçmə sisteminin təyin edilmiş qeyri –müəyyənlik hədləri daxilində işlədiyi təyin edilmiş şərtlər həddi

3.4.2 nominal işçi gərginlik

ölçmə sisteminin işləməsi üçün nəzərdə tutulan təyin edilmiş tezlik səviyyəsinə və ya dalğa formasına malik olan maksimum gərginlik səviyyəsi

QEYD: Nominal işçi gərginlik təyin edilmiş ölçmə diapazonunun yüksək həddində yuxarı ola bilər.

3.4.3 təyin edilmiş ölçmə diapazonu

ölçmə sisteminin istifadə edilə biləcəyi, təyin edilmiş tezlik səviyyəsinə və ya dalğa formasına malik olan və tək miqyas əmsalı ilə xarakterizə edilən gərginlik diapazonu

QEYD 1: Təyin edilmiş ölçmə diapazonunun hədləri istifadəçi tərəfindən seçilir və bu standartda təyin edilmiş istismar sınaqları vasitəsilə yoxlanılır.

QEYD 2: Ölçmə sistemi müxtəlif miqyas əmsallarına malik birdən artıq təyin edilmiş ölçmə diapazonuna malik ola bilər.

3.4.4 təyin edilmiş istismar vaxtı

sabit və ya dəyişən cərəyan üçün nəzərdə tutulan ölçmə sisteminin təyin edilmiş ölçmə diapazonunda işləyə biləcəyi ən uzun müddət

3.4.5 təyin edilmiş tətbiq dərəcəsi

ölçmə sisteminin təyin edilmiş ölçmə diapazonunun ən yüksək həddində işləyə biləcəyi təyin edilmiş zaman intervalında göstərilən gərginlik impulslarının ən yüksək dərəcəsi

QEYD: Bu dərəcə adətən bir dəqiqə ərzində tətbiqlərin sayı və dəqiqələrlə yaxud saatlarla ifadə edilən zaman intervalında verilir.

3.5 Dinamik xüsusiyyətlə bağlı olan anlayışlar

3.5.1 ölçmə sisteminin cavab reaksiyası, G

təyin edilmiş gərginliyin sistemin girişinə tətbiq edildiyi təqdirdə çıxışın zaman və ya tezlik funksiyası kimi təyini

3.5.2 amplituda- tezlik reaksiyası, G(f)

giriş siqnalı sinusoidal formada olduqda (bax: Şəkil 1) çıxış siqnallarının ölçmə sisteminin giriş siqnallarına olan f tezlik funksiyası nisbəti

QEYD: Yuxarı və aşağı hədli tezlik səviyyələri A əyrisində göstərilib.

B əyrisində sabit cərəyan göstərilən sabit cavab reaksiyası verilib.

Şəkil 1 – Amplituda- tezlik reaksiyası hədd tezlik səviyyələri üçün nümunələrlə birlikdə (f1; f2)

3.5.3 sıçrayışa qarşı reaksiya, G(t)

giriş siqnalı mərhələli funksiya olduqda ölçmə sisteminin zaman funksiyası daşıyan çıxış siqnalı

QEYD: Sıçrayışlara qarşı reaksiya və onun parametrləri barədə əlavə məlumat almaq üçün C Əlavəsinə baxın.

3.5.4 nominal dövr (yalnız impuls gərginliyi), τN1

ölçmə sisteminin təsdiqlənməsi üçün impuls gərginliyinin müvafiq zaman parametrinin minimum (tmin) və maksimum (tmax) həddi arasında qiymətlər silsiləsi

QEYD 1: Müvafiq zaman parametri aşağıdakılardır:

– tam və quyruq hissədə kəsilmiş ildırım impulsları üçün impulsların T1 artma zamanı

– ön hissədə kəsilmiş impulsları üçün kəsilməyə kimi olan Tc vaxtı

– dəyişən impulslar üçün ən yüksək həddə çatma vaxtı Tp

QEYD 2: Ölçmə sistemi müxtəlif dalğa formaları üçün bir, iki və ya daha artıq nominal dövrlərə malik ola bilər. Məsələn, xüsusi ölçmə sistemi aşağıda göstərilənlər üçün qəbul edilə bilər:

– yol verilə bilən hədd hətta 0,84 ms - 1,56 ms olduqda belə, T1 = 0,8 ms - T1 = 1,8 ms müddətli nominal tN1 dövründə F1 əmsallı tam və quyruq hissədə kəsilmiş ildırım impulsları üçün;

– Tc = 0,5 ms - Tc = 0,9 ms müddətli nominal tN2 dövründə F2 əmsallı ön hissədə kəsilmiş ildırım impulsları üçün;

– Tp = 150 ms - Tp = 500 ms müddətli nominal tN3 dövründə F3 əmsallı dəyişən impulslar üçün;

QEYD 3: "Ön hissədə kəsilmiş impuls" termini ekstremal qiymətə malik vaxta kimi 0.5 ms həddində olan kəsilməyə kimi olan vaxta malik olan kəsilmiş impulsu göstərmək üçün işlədilir. Bu, kəsilməyə kimi olan vaxtı ekstremal qiymətli vaxtdan uzun olan “quyruq hissədə kəsilmiş impuls”dan fərqləndirilməlidir.

3.5.5 hədd tezlik səviyyələri, f1 and f2

amplituda – tezlik cavab reaksiyasının təxminən sabit olduğu aşağı və yuxarı hədd diapazonları (Şəkil 1).

QEYD: Bu, cavab reaksiyasının sabit qiymətdən müəyyən dərəcədə( məs. - + 15%) yayındığı hədlərdir. Yol verilə bilən yayınma ölçmə sisteminin qəbul edilən qeyri –müəyyənlik dərəcələri ilə əlaqəlidir.

3.6 Qeyri –müəyyənliklə bağlı olan anlayışlar

3.6.1 yol verilə bilən hədd

ölçülmüş qiymət ilə təyin edilmiş qiymətin arasında yol verilə bilən fərq

QEYD 1: Bu fərq ölçmənin qeyri –müəyyənlik dərəcəsindən fərqlənməlidir.

QEYD 2: Ölçülmüş sınaq gərginliyinin təyin edilmiş sınaq səviyyəsində göstərilən yol verilə bilən hədd daxilində olması tələb edilir.

ölçülmüş kəmiyyət qiymətindən çıxarılmış etalon kəmiyyət qiyməti

[ISO/IEC Təlimatı 99 (VIM 2.16)]

3.6.3 qeyri –müəyyənlik (ölçmənin)

aparılan ölçmənin nəticəsi ilə bağlı olan və ölçülə bilən həcmə əsaslı surətdə şamil edilə bilən qiymətlərin dağılmasını xarakterizə edən parametr

[IEC 60050-300: 2001, 311-01-02]

QEYD 1: Qeyri – müəyyənlik müsbət olub heç bir işarə ilə verilmir

QEYD 2: Gərginliyin ölçülməsində qeyri –müəyyənlik dərəcəsi təyin edilmiş sınaq gərginliyinin yol verilə bilən həddi ilə qarşıdırılmamalıdır.

QEYD 3: Daha ətraflı məlumat almaq üçün A və B Əlavələrinə baxın.

3.6.4 standart qeyri –müəyyənlik, u

ölçmənin nəticəsinin standart yayınma qiyməti kimi ifadə edilən qeyri –müəyyənliyi

[ISO/IEC Təlimatı 98-3 (GUM 2.3.1)]

QEYD 1: Ölçülə bilən həcmin qiyməti ilə bağlı olan standart qeyri –müəyyənlik həmin həcmi ilə eyni ölçüyə malikdir.

QEYD 2: Bəzi hallarda ölçmənin standart nisbi qeyri –müəyyənliyi məqsədə uyğun ola bilər. Ölçmənin standart nisbi qeyri –müəyyənliyi standart qeyri –müəyyənliyin ölçülə bilən həcm qiymətinə bölünməsindən alınan qiymətə deyilir və buna görə də o, ölçüsüz olur.

3.6.5 birləşmiş standart qeyri –müəyyənlik, uc,

ölçmə nəticəsinin şərtlərin məcmusunun müsbət kvadrat kökünə bərabər olan digər kəmiyyət qiymətlərinə əsasən əldə edildiyi təqdirdə həmin nəticənin standart qeyri – müəyyənliyi. Bu şərtlər ölçmənin nəticəsinin müvafiq olaraq dəyişdiyi digər təyin edilmiş kəmiyyət dəyişmələrindən və qarışıq dəyişmələrindən ibarətdir.

[ISO/IEC Təlimatı, 98-3 (GUM 2.3.4)]

3.6.6 geniş qeyri – müəyyənlik, U

ölçülə bilən həcmə əsaslı surətdə şamil edilə bilən qiymətlərin paylanmasında ölçmə nəticəsinin geniş hissəni əhatə etdiyi intervalı təyin edən kəmiyyət.

[ISO/IEC Təlimatı, 98-3 (GUM 2.3.5)]

QEYD 1: Geniş qeyri – müəyyənlik bu standartın əvvəli nəşrlərində istifadə edilmiş “ümumi qeyri – müəyyənlik “ termininə ən uyğun gələn termindir.

QEYD 2: Əhatə etmə ehtimalı < 100 % olduğu üçün (bax:3.6.7) sınaq gərginliyinin həqiqi lakin məlum olmayan qiyməti qeyri –müəyyənliyə əsasən verilmiş hədlərdən xaricdə ola bilər.

3.6.7 təshih əmsalı, k

geniş qeyri – müəyyənliyi almaq üçün birləşmiş qeyri –müəyyənliyin vuranı kimi işlədilən ədədi əmsal

[ISO/IEC Təlimatı, 98-3 (GUM 2.3.6)]

QEYD: 95 % ehtimal və normal (Qraus) ehtimal paylanması üçün əhatə əmsalı təxminən k = 2 olur.

3.6.8 A tipli qiymətləndirmə

standart qeyri –müəyyənliyin bir sıra müşahidələrlə aparılan statistik təhlil əsasında qiymətləndirilməsi metodu

3.6.9 B tipli qiymətləndirmə

standart qeyri –müəyyənliyin bir sıra müşahidələrlə aparılan statistik təhlil əsasında qiymətləndirilməsi metodu

3.6.10 izlənilə bilmə qabiliyyəti

standart qiymətin və ya ölçmə nəticəsinin göstərilən istinadlarla, adətən milli və ya beynəlxalq standartlarla, təyin edilmiş qeyri müəyyənlik səviyyələrinə malik ardıcıl müqayisə silsiləsi əsasında əlaqələndirilməsi xüsusiyyəti

[IEC 60050-300: 2001, 311-01-15]

3.6.11 Milli Metrologiya İnstitutu

bir və ya daha artıq kəmiyyət üzrə milli ölçmə standartlarının yaradılması və saxlanılması üçün hökumətin qərarı əsasında təsis edilmiş institut

3.7 Ölçmə sistemlərində aparılan sınaqlarla bağlı olan anlayışlar

təyin edilmiş şərtlər altında ölçmənin nəticəsi ilə göstərici arasındakı əlaqəni standartlara istinadən müəyyən edən əməliyyatlar qrupu

[IEC 60050-300: 2001, 311-01-09]

QEYD: Miqyas əmsalının təyin edilməsi kalibrləməyə daxil edilib.

istehsalın sahəsini təmsil edən bir və ya daha artıq məhsul üzərində aparılan uyğunluq sınağı

[IEC 60050-151: 2001, 151-16-16]

QEYD: Bu sınaq, ölçmə sistemi üçün bir komponent və ya istismar şərtləri altında onu xarakterizə edilən eyni dizayna malik bütöv ölçmə sisteminin üzərində aparılan sınaq kimi başa düşülür.

istehsal zamanı və ya istehsaldan sonra hər bir məhsul üzərində ayrıca olaraq aparılan uyğunluq sınağı

[IEC 60050-151: 2001, 151-16-17]

QEYD: Bu sınaq, ölçmə sistemi üçün bir komponent və ya istismar şərtləri altında onu xarakterizə edilən eyni dizayna malik bütöv ölçmə sisteminin üzərində aparılan sınaq kimi başa düşülür.

3.7.4 istismar sınağı

bütöv ölçmə sistemini istismar şərtləri altında xarakterizə etmək üçün onun üzərində aparılan sınaq

3.7.5 işləmə səviyyəsinin yoxlanılması

ən son aparılmış istismar sınağının nəticələrinin hələ də qüvvədə olmasını təmin etmək üçün tətbiq edilən sadə prosedura

3.7.6 etalon qeydə alma (yalnız impuls ölçmələr üçün)

istismar sınağında təyin edilmiş şərtlər alınan və gələcəkdə eyni şərtlər altında aparılacaq sınaqlarda və ya yoxlamalarda alınan qeydlərlə müqayisə edilmək üçün saxlanılan qeydlər

QEYD: Etalon qeydə alma tez –tez “barmaq izləri” adlanır və dinamik xüsusiyyətlər kimi istifadə edilir. İmpulslu gərginlik üzərində aparılan ölçmələrdə bu qeydlər adətən sıçrayışa göstərilən cavab reaksiyasının ölçülməsi zaman alınır (Əlavə C).

4 ÖLÇMƏ SİSTEMLƏRİNİN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ VƏ İSTİFADƏSİ ÜÇÜN PROSEDURALAR

Hər bir təsdiqlənmiş ölçmə sistemində onun üçün nəzərdə tutulan bütöv istismar dövründə ilkin sınaqlar, sonra isə istismar sınaqları (dövri sınaqlar, bax: 4.2) və istismar səviyyəsinin yoxlanılması (dövri sınaqlar, bax: 4.3) həyata keçirilir. İlkin sınaqlar tipik sınaqlardan (eyni dizayna malik olan sistem və ya komponent üzərində aparılan sınaqlar) və standart sınaqlardan ( hər bir sistem və ya komponent üzərində aparılan sınaqlar) ibarətdir.

İstismar sınaqları və yoxlamaları vasitəsilə ölçmə sistemlərinin nəzərdə tutulan gərginlik səviyyələrini bu standarta əsasən təyin edilmiş qeyri –müəyyənlik dərəcəsində yoxlaya bilməsi və ölçmələrin milli və / yaxud beynəlxalq ölçmə sistemlərinə əsasən izlənilə bilməsi sübut edilir. Sistem yalnız onun işləmə qabiliyyətinin protokoluna daxil edilmiş istismar şərtləri və strukturu üçün təsdiqlənir.

Ölçmə sistemində istifadə edilən çevirici cihaz, veriliş sistemi və ölçmə cihazı üçün əsas tələb təyin edilmiş istismar şərtləri diapazonunda sabitliyin təmin edilməsidir ki, ölçmə sisteminin miqyas əmsalı uzun müddət ərzində sabit qala bilsin.

Təyin edilmiş miqyas əmsalı istismar sınağında kalibrləmə vasitəsilə müəyyən edilir. İstifadəçi onlara məxsus ölçmə sistemini və ya sistemlərini qiymətləndirmək üçün bu standartda verilmiş sınaqları tətbiq etməlidir. İstifadəçi, alternativ yol kimi, kalibrlənən kəmiyyət üzrə akkreditə edilmiş,Milli Metrologiya İnstitutu və ya Kalibrləmə Laboratoriyası tərəfindən aparılan istismar sınaqlarından da yararlana bilər. Bütün hallarda istifadəçi sınaq barədə məlumatları istismar protokoluna daxil etməlidir.

İstənilən kalibrləmə milli və / yaxud beynəlxalq standartlara əsasən yoxlanıla bilməlidir. İstifadəçi istənilən kalibrləmənin etalon ölçmə sistemlərindən və yararlı proseduralardan istifadə edən səriştəli şəxslər tərəfindən həyata keçirilməsini təmin etməlidir.

QEYD: Kalibrlənən və akkreditasiya çərçivəsində məruzə edilən kəmiyyət üzrə akkreditə edilmiş, Milli Metrologiya İnstitutu və ya Kalibrləmə Laboratoriyası tərəfindən aparılan kalibrləmələr milli və / yaxud beynəlxalq standartlara əsasən yoxlanıla bilən kalibrləmələr hesab edilir.

4.2 İstismar sınaqlarının cədvəli

Ölçmə sisteminin keyfiyyətini saxlamaq üçün onun təyin edilmiş miqyas əmsalı və ya əmsalları dövri istismar sınaqları vasitəsilə təyin edilməlidir. İstismar sınaqlarının aparılma intervalı ölçmə sisteminin əvvəli sabitliyinin qiymətləndirilməsinə əsaslanmalıdır. Istismar sınaqlarının hər il təkrarlanması məsləhət görülür, lakin maksimum interval beş ildən uzun çəkməməlidir.

QEYD: İstismar sınaqları arasındakı uzun intervallar ölçmə sistemində baş verən dəyişikliyin aşkarlanmaması riski yarada bilər.

İstismar sınağı ölçmə sisteminin əsaslı təmirindən sonra və istismar protokolunda verilən hədlər xaricində olan sxem tərtibatından istifadə edildikdə aparılmalıdır.

İstismarın yoxlanılması nəticəsində təyin edilmiş miqyas əmsalının öz qüvvəsini itirdiyi müəyyən edildiyi üçün istismar sınağının aparılması tələb edildikdə bu dəyişikliyin səbəbi həmin sınağın aparılmasından qabaq araşdırılmalıdır.

4.3 İşləmə səviyyəsini yoxlanılması cədvəli

İşləmə səviyyəsinin yoxlanılması istismar protokolunda göstərildiyi kimi, ölçmə sisteminin qeydə alınmış sabitliyinə əsaslanan intervallarda həyata keçirilməlidir. Sonuncu istismar sınağından və ya işləmə səviyyəsinin yoxlanılmasından başlayan interval bir ildən uzun çəkməməlidir.

Yeni və ya təmir edilmiş ölçmə sisteminin sabitliyini təyin etmək üçün işləmə səviyyəsinin yoxlanılması qısa intervallarda həyata keçirilməlidir.

İşləmə səviyyəsinin yoxlanılması üçün heç bir etalon metod təyin edilməyib, çünki tələb edilən dəqiqlik istismar sınaqları üçün tələbə edilən dəqiqlik dərəcəsindən aşağıdır.

4.4 İstismar protokolu üçün tələblər

4.4.1 İstismar protokolunun tərkibi

Bütün sınaqların və yoxlamaların nəticələri, o cümlədən həmin nəticələrin əldə edildiyi şərtlər alıcı tərəfindən hazırlanmış və saxlanılan istismar protokoluna (yerli qanunlara və ya keyfiyyət sistemlərinə əsasən icazə verildikdə elektron yaddaşda və ya kağız formatında saxlanılan) daxil edilməlidir. İstismar protokolunda ölçmə sistemlərinin komponentlərinin hər birinin özünə məxsus nömrəsi olmalıdır və bu protokol elə tərtib edilməlidir ki, ölçmə sisteminin işləmə səviyyəsini zaman keçdikcə standartlara və qaydalara əsasən yoxlamaq mümkün olsun.

İstismar protokolunda ən azı aşağıdakı məlumat verilməlidir:

· Ölçmə sisteminin ümumi təsviri.

· Çevirici cihazda, veriliş sistemində və ya sistemlərində və ölçmə cihazında və ya cihazlarında aparılmış, eləcədə də ölçmə sistemində aparılan (əgər aparılarsa) tipik və standart sınaqların nəticələri.

· Ölçmə sistemində aparılan ardıcıl istismar sınaqlarının nəticələri.

· Ölçmə sistemində işləmə səviyyəsi üzərində aparılan ardıcıl yoxlamaların nəticələri.

QEYD: Ölçmə sisteminin ümumi təsvirində adətən ölçmə sistemi ilə bağlı əsas məlumatlar və onun imkanları, məs. nominal işçi gərginlik, dalğa forması və ya formaları, aralıq məsafəsi həddi və ya hədləri, istismar vaxtı, gərginliyin maksimum tətbiq dərəcəsi və s. göstərilir. Bir çox ölçmə sistemləri üçün veriliş sistemi, o cümlədən yüksək gərginlikli və torpaq vasitəsilə qayıdan cərəyan sxemləri barədə verilən məlumat əhəmiyyət kəsb edir. Əgər tələb edilərsə, ölçmə sisteminin komponentlərinin, o cümlədən məs. ölçmə cihazının növü və eyniləşmə nömrəsi də təsvir edilir.

IEC60060-2, məs. 1994 standartının ikinci nəşrini buraxılma tarixindən əvvəl istehsal edilmiş ölçmə sistemləri və ya komponentlərdə aparılan tipik və standart sınaqlar üçün bəzi hissə və ya hissələr üçün tələb edilən dəlillər mövcud olmaya bilər. Bu zaman hazırkı standartın əvvəlki versiyalarına əsasən həyata keçirilmiş istismar sınaqları və yoxlamaları məqsədə uyğun hesab edilir, lakin onların göstərdiyi miqyas əmsalı sabit olmalıdır. Əvvəlki yoxlamaların nəticələri də istismar protokoluna daxil edilməlidir.

Bir –birini əvəz edə bilən bir neçə avadanlıqdan ibarət olan təsdiqlənmiş ölçmə sistemləri üçün mümkün qədər ən az ikilənə bilən bütün kombinasiyalar daxil olmaqla tək istismar protokolu tərtib etmək olar. Xüsusən də, hər bir çevirici cihaz üçün ayrıca məlumat, veriliş və ölçmə cihazları barədə isə ümumi məlumat daxil edilə bilər.

4.5 İstismar şərtləri

Ölçmə sistemi birbaşa olaraq sınaq obyektini çıxışlarına birləşdirilməli və ya elə qoşulmalıdır ki, sınaq obyektinin çıxışları ilə ölçmə sistemi arasındakı gərginlik fərqi cüzi olsun. Sınaq sxemi ilə ölçmə sxemi arasındakı parazit əlaqə minimuma endirilməlidir.

QEYD 1: Parazit birləşməni araşdırmağa ehtiyac yarana bilər.

Təsdiqlənmiş ölçmə sistemi istismar protokolunda verilən istismar və ətraf mühit şərtləri hədləri daxilində bu standartın spesifikasiyası çərçivəsində təyin edilmiş qeyri –müəyyənlik dərəcəsinə malik olmalıdır.

Sabit və dəyişən gərginlik səviyyələri üçün nəzərdə tutulan ölçmə sistemlərinin işləmə müddəti təyin edilməlidir.

QEYD 2: Təyin edilmiş işləmə vaxtının tövsiyə edilən minimum qiyməti 1 saatdır.

İmpuls gərginliyi üçün maksimum tətbiq dərəcəsi təyin edilməlidir.

QEYD 3: Maksimum tətbiq dərəcəsinin tövsiyə edilən minimum qiyməti dəqiqədə bir və ya iki impulsdur və bu, çevirici cihazın ölçüsündən asılı olaraq təyin edilməlidir.

Ölçmə sistemini komponentlərinin bu standartda göstərilən tələblərə cavab verdiyi ətraf mühit şərtləri təyin edilməlidir.

4.6 Qeyri – müəyyənlik

Bu Beynəlxalq Standart çərçivəsində aparılan bütün ölçmə işlərinin qeyri –müəyyənlik dərəcəsi ISO/IEC Təlimatı 98-3 standartı əsasında qiymətləndirilməlidir.

Qeyri –müəyyənlik dərəcələrinin qiymətləndirilməsi proseduraları ISO/IEC Təlimatı 98-3 standartına uyğun olaraq seçilib və bu standartda təqdim edilib. 5 –ci bənddə verilən bu ən sadə proseduralar yüksək gərginlik səviyyəsində aparılan sınaqlarda geniş istifadə edilən nəzarət – ölçmə cihazları və ölçmə sxemləri üçün kifayət edir: bununla belə, istifadəçilər ISO/IEC Təlimatı 98-3 standartından digər uyğun proseduraları seçə bilər. Bu proseduraların bəzisi Əlavə A və Əlavə B –də verilib.

Ümumiyyətlə, nəzərə alınması vacib olan ölçülə bilən kəmiyyət ölçmə sisteminin miqyas əmsalıdır, lakin bəzi hallarda digər kəmiyyətlər, məs. impulslu gərginliyin zaman parametrləri və onlarla bağlı olan xətalar da nəzərə alınmalıdır.

QEYD 1: Xüsusi çevirici cihazlar üçün nəzərdə tutulan ölçülə bilən digər kəmiyyətlər geniş istifadə edilir. Məsələn, gərginlik bölən təyin edilmiş ölçmə diapazonlarında gərginlik nisbəti və onun qeyri – müəyyənlik dərəcəsi ilə xarakterizə edilir. Gərginlik transformatoru nisbət xətası, faza yerdəyişməsi və müvafiq qeyri –müəyyənlik dərəcələri ilə xarakterizə edilir.

ISO/IEC Təlimatı 98-3 standartına əsasən, ölçmənin qeyri –müəyyənlik dərəcəsi A tipli və B tipli qeyri –müəyyənlik təsirlərinin birləşməsinə əsasən təyin edilir (bax: 5.10, 5.11 və Əlavə A). Bu təsirlər ölçmələrin nəticələrindən, istehsalçının təlimat kitabçalarından, kalibrləmə sertfikatlarından, eləcə də ölçmə zamanı təsiredici fiziki kəmiyyətin əsaslı qiymətlərini təyin etməklə əldə edilir. Məsələn, 5–ci bənddə qeyd edilən təsiredici fiziki kəmiyyətlərə temperatur və yaxınlıq təsirləri daxil edilir. Digərləri də, məs. ölçmə cihazının əksetmə qabiliyyəti də lazım gəldikdə buraya daxil edilə bilər.

QEYD 2: Ölçmə cihazının əksetmə qabiliyyəti məs. bir neçə mühüm rəqəmli əksetmə cihazın qeyri müəyyənlik dərəcəsini təyin edilməsi üçün mühüm mənbə ola bilər.

Faktiki gərginlik sınaq zamanı adətən, sınaq gərginliyinin qiymətinin ölçülməsində qeyri –müəyyənliyi təyin etmək üçün kalibrləmə sertifikatında göstərilən miqyas əmsalından başqa, əlavə təsiredici fiziki kəmiyyətləri nəzərə almaq lazım gəlir.

Nəzərə alınması vacib olan qeyri -müəyyənliyə səbəb olan təsirlərin və onların kombinasiyasının müəyyən edilməsi üçün təlimatlar 5 –ci Bənddə və A və B Əlavələrində verilib. Qeyri –müəyyənlik dərəcəsi normal paylanma ehtimalı altında k=2 əhatə əmsalına uyğun gələn təxminən 95 % ehtimal üçün geniş qeyri –müəyyənlik dərəcəsi kimi verilməlidir.

QEYD 3: Bu Beynəlxalq Standartda miqyas əmsalının və gərginliyin ölçülməsinin qeyri –müəyyənliyi (5.2 -5.10) ISO/IEC Təlimatı 98-3 standartında normal olaraq nəzərə alınan mütləq qeyri – müəyyənliyin əvəzinə nisbi qeyri –müəyyənliklə ifadə edilir. ISO/IEC Təlimatı 98-3 standartının birbaşa olaraq tətbiq edilməsi və mütləq qeyri –müəyyənliyin nəzərə alınması 5.11 –ci yarımbənddə zaman parametrləri üçün, eləcə də A və B Əlavələrində əks edilib.

5 TƏSDİQLƏNMİŞ ÖLÇMƏ SİSTEMİ VƏ ONUN KOMPONENTLƏRİ ÜÇÜN SINAQLAR VƏ SINAQ TƏLƏBLƏRİ

Ölçmə sisteminin təyin edilmiş miqyas əmsalı təyin edilmiş istismar sınaqlarına əsasən aparılan kalibrləmə vasitəsilə müəyyən edilməlidir. Təyin edilmiş miqyas əmsalı təyin edilmiş ölçmə diapazonu üçün nəzərdə tutulan tək qiymətdir. Lazım gəldikdə, müxtəlif miqyas əmsalına malik olan bir neçə ölçmə diapazonu müəyyən edilə bilər.

İmpuls ölçmə sisteminə gəldikdə, aparılan istismar sınaqlarının nəticələri göstərir ki, dinamik işləmə qabiliyyəti təyin edilmiş ölçmələr üçün məqsədə uyğundur və istənilən maneə səviyyəsi təyin edilmiş hədlərdən aşağıda durur.

Avadanlıqların böyük ölçüsünə və real mühit şərtlərinə görə kalibrləmənin etalon ölçmə sistemi ilə müqayisə əsasında sahədə aparılmasına üstünlük verilir.

Daha kiçik ölçülü ölçmə sistemləri və ya onların komponentləri istismar şərtlərinin təqlid edildiyi sxemdə kalibrlənmək üçün digər laboratoriyaya daşına bilər, lakin maneə sınağı təyin edildiyi təqdirdə istifadəçinin sınaq dəzgahında aparılmalıdır.

Əgər çevirici cihaz yaxınlıq təsirlərinə həssasdırsa, təyin edilmiş miqyas əmsalının öz qüvvəsini saxladığı aralıq məsafələri müəyyən edilməli və istismar protokoluna daxil edilməlidir. Bir və daha artıq aralıq məsafələri və onlara uyğun miqyas əmsalları təyin edilə bilər.

Ölçmə sisteminin miqyas əmsalı təyin edilmiş ölçmə diapazonunda, tədricən, etalon ölçmə sistemi ilə aparılan müqayisə əsasında müəyyən edilməlidir. Bununla belə, daha yüksək səviyyəsində etalon ölçmə sistemləri həmişə mövcud olmadığı üçün belə müqayisə təyin edilmiş ölçmə diapazondan 20 % aşağı gərginlik səviyyəsində aparıla bilər, lakin həmin nöqtədən təyin edilmiş ölçmə diapazonu həddinə kimi xəttilik müəyyən edilməlidir. Bu cür genişləndirmə üçün 5.3 –cü yarımbənddə verilən metodlardan biri istifadə edilə bilər.

Ölçmə sistemlərinin miqyas əmsallarının təyin edilməsində istifadə edilən bütün avadanlıqların milli və / yaxud beynəlxalq standartlara uyğun yoxlanıla bilən kalibrləmə sənədləri olmalıdır.

QEYD: Kalibrlənən və akkreditasiya çərçivəsində məruzə edilən kəmiyyət üzrə akkreditə edilmiş, Milli Metrologiya İnstitutu və ya Kalibrləmə Laboratoriyası tərəfindən aparılan kalibrləmələr milli və / yaxud beynəlxalq standartlara əsasən yoxlanıla bilən kalibrləmələr hesab edilir.

Təsdiqlənmiş ölçmə sisteminin kalibrlənməsinin nəticəsi üçün mühüm olan şərtlər istismar protokoluna daxil edilməlidir.

5.2 Kalibrləmə – Miqyas əmsalının təyin edilməsi

5.2.1 Ölçmə sistemlərinin etalon ölçmə sistemi ilə müqayisə əsasında kalibrlənməsi (üstün tutulan metod)

5.2.1.1 Müqayisəli ölçmə

Bütöv ölçmə sistemi üçün etalon ölçmə sistemi ilə müqayisə əsasında miqyas əmsalı və ya əmsalları təyin edilir.

Kalibrləmə üçün istifadə edilən giriş gərginliyi ölçülən gərginlik səviyyələri ilə eyni növ olmalı və eyni tezlik səviyyəsinə və ya dalğa formasına malik olmalıdır. Əgər bu şərt yerinə yetirilməsə əlaqəli qeyri–müəyyənlik təsirləri qiymətləndirilməlidir.

Müqayisə üçün Milli Metrologiya İnstitutunun tələblərinə əsasən yoxlanıla bilən etalon ölçmə sistemi kalibrlənəcək ölçmə sisteminə paralel qoşulmalıdır. Çevirici cihaz(lar) ilə ölçmə cihaz(lar)ı arasında torpağa birləşdirmə sxeminə diqqət yetirmək lazımdır. Hər iki sistemin göstəriciləri eyni anda qeydə alınmalıdır. Etalon ölçmə sistemi tərəfindən aparılan hər bir ölçmə üçün əldə edilmiş giriş kəmiyyətinin qiyməti sınaq altında olan sistemdə istifadə edilən ölçmə -nəzarət cihazının uyğun göstəricisinə bölünərək onun miqyas əmsalının Fi qiyməti alınmaldır. Bu prosedura Ug gərginlik səviyyəsində sınaqdan keçən sistemin miqyas əmsalının orta Fg qiymətini almaq üçün n dəfə təkrarlanmalıdır. Orta qiymət aşağıda göstərilən tənlikdə təyin edilib:

Fg qiymətinin nisbi sg yayınması aşağıdakı tənlikdə təyin edilib:

və Fg orta qiymətinin A tipli nisbi standart ug qeyri – müəyyənliyi aşağıdakı tənlikdə təyin edilib (Əlavə A):

QEYD 1: Adətən n = 10 qiymətinə qədər sayda ayrı –ayrı göstəricilərin qeydə alınması lazımdır.

QEYD 2: Sabit və dəyişən gərginlik səviyyələrinin ölçülməsi üçün sınaq gərginliyini tətbiq etməklə və ya n göstəricilərini qeydə almaqla yaxud sınaq gərginliyini n sayda tətbiq etməklə və hər dəfə göstəriciləri qeydə almaqla ayrı –ayrı qiymətlər təyin edilməlidir. İmpulslar üçün n impulsları tətbiq edilməlidir.

Təyin edilmiş bir neçə ölçmə diapazonlarına malik olan ölçmə sistemi (məs. bir neçə aşağı gərginlikli konsolu olan gərginlik bölən) və müxtəlif veriliş sistemləri hər bir diapazon və ya veriliş sistemi üzrə ölçülməldir. Köməkçi zəiflədicilərə malik olan ölçmə sistemləri yalnız bir parametrlə kalibrlənə bilər, lakin çevirici cihazın çıxışındakı yük digər sınaqlar vasitəsilə bütün parametrlər üçün sabit olmalıdır. Bu cür hallarda köməkçi zəiflədicilərin bütöv diapazonu ayrıca olaraq kalibrlənməlidir.

Miqyas əmsalı 5.2.1.2 (üstün tutulur), 5.2.1.3 və 5.2.2 –ci yarımbəndlərdə təsvir edilən aşağıdakı metodlardan biri ilə təyin edilmiş ölçmə diapazonunda müəyyən edilməlidir.

5.2.1.2 Təyin edilmiş bütöv ölçmə diapazonunda aparılan müqayisə

Bu sınağa həm təyin edilmiş miqyas əmsalının, həm də xəttiliyin təyin edilməsi daxil edilir. Miqyas əmsalı təyin edilmiş ölçmə diapazonunun minimum və maksimum səviyyələrində və ya ən azı bərabər məsafəli orta səviyyələrdə etalon ölçmə sistemi ilə aparılan birbaşa müqayisə əsasında müəyyən edilməlidir. (Şəkil 2) Təyin edilmiş F miqyas əmsalı h gərginlik səviyyələrində qeydə alınmış Fg bütün miqyas əmsallarının orta qiyməti kimi götürülüb:

F miqyas əmsalının təyin edilməsində qeyri –müəyyənlik dərəcəsi A tipli ən yüksək standart qeyri –müəyyənlik dərəcələri kimi müəyyən edilir. (Şəkil 3):

F qiymətində qeyri –xəttiliyinin təsiri aşağıda göstərilənlərlə ifadə edilən B tipli standart qeyri –müəyyənlik kimi hesablanır

QEYD 1: Əgər Fo və F qiymətləri arasındakı fərq Fo miqyas əmsalının geniş qeyri müəyyənlik dərəcəsinin qiymətində B tipli təsir kimi təqdim edilərsə yuvarlaq Fo qiyməti təyin edilmiş miqyas əmsalı kimi götürülə bilər.

QEYD 2: Ayrı –ayrı miqyas əmsalları və onların h səviyyəsindəki qeyri –müəyyənlik dərəcələri kalibrləmə sertifikatında göstərilməlidir.

Şəkil 2 – Tam gərginlik diapazonunda müqayisə əsasında aparılan kalibrləmə

Şəkil 3 – Kalibrləmədə qeyri –müəyyənlik təsirləri (ən azı 5 gərginlik səviyyəsində verilən nümunə)

5.2.1.3 Məhdud gərginlik diapazonunda aparılan müqayisə

Təyin edilmiş ölçmə diapazonunun etalon ölçmə sisteminin imkanlarını aşdığı hallarda, miqyas əmsalı etalon ölçmə sisteminin maksimum gərginlik səviyyəsinə kimi aparılan müqayisə əsasında təyin edilməlidir. Bu müqayisə həmişə təyin edilmiş ölçmə diapazonunun yüksək həddinin 20 faizindən aşağı olan gərginlik səviyyəsində aparılmalıdır (Şəkil 4).

Bu müqayisə 5.3 –cü yarımbəndə əsasən aparılan xəttilik sınağına əsasən həyata keçirilməlidir. Xəttiliklə bağlı olan tərkibi xəta ölçmə sistemi vasitəsilə ölçmənin qeyri – müəyyənlik dərəcəsini hesablayarkən nəzərə alınmalıdır, bax: 5.10.3.

Etalon ölçmə sisteminin müqayisəsi a ≥ 2 gərginlik səviyyəsində ən yüksək gərginlik səviyyəsinin etalon ölçmə sisteminin maksimum gərginlik səviyyəsinə bərabər olduğu səviyyədə aparılır. Lazımi xəttilik sınağı b ≥ 2 gərginlik səviyyələrində aparılır, və bu zaman bir səviyyə maksimum müqayisə səviyyəsinə bərabər olur (bax: 5.3). Gərginlik səviyyələri bundan sonra elə seçilməlidir ki, onlar ən azı minimum və maksimum təyin edilmiş gərginlik diapazonundan ibarət olsun və

Təyin edilmiş miqyas əmsalı F etalon ölçmə sistemi ilə qeydə alınan miqyas əmsallarının orta qiyməti kimi götürülür:

Fm miqyas əmsalının A tipli standart qeyri –müəyyənlik dərəcəsi standart ug qeyri – müəyyənlik dərəcələrinin ən yüksək dərəcəsi kimi müəyyən edilir.

və kalibrləmə qiymətləri üçün qeyri –xəttilik təsiri aşağıdakı kimi olur:

QEYD 1: Əgər Fo və F qiymətləri arasındakı fərq Fo miqyas əmsalının geniş qeyri müəyyənlik dərəcəsinin qiymətində B tipli təsir kimi təqdim edilərsə yuvarlaq Fo qiyməti təyin edilmiş miqyas əmsalı kimi götürülə bilər.

Şəkil 4 – Əlavə xəttilik sınağı vasitəsilə məhdud gərginlik diapazonunda müqayisə əsasında kalibrləmənin aparılması

5.2.2 Ölçmə sisteminin komponentlərinin miqyas əmsallarına əsasən onun miqyas əmsallarının təyin edilməsi (alternativ metod)

Ölçmə sisteminin təyin edilmiş miqyas əmsalı onun çevirici cihazının, veriliş sisteminin, köməkçi zəiflədicisinin və ölçmə cihazının miqyas əmsallarının nəticəsi kimi təyin edilməlidir.

Çevirici sistem və veriliş sistemi yaxud onların birləşməsi üçün miqyas əmsalı aşağıda verilən metodlardan biri ilə ölçülməlidir. Yalnız kabellərdən ibarət olan veriliş sistemləri üçün ayrıca sınaqların aparılması tələb edilmir. Ölçmə cihazının miqyas əmsalı müvafiq standarta uyğun olaraq (misal üçün bax: IEC 61083-1 and IEC 61083-2) və ya 5 –ci Bəndə əsasən kalibrləməni və sınağı aparmaqla təyin edilir.

Komponentin miqyas əmsalı aşağıda göstərilən metodların biri ilə təyin edilə bilər:

· etalon komponentlər müqayisənin aparılması (məs. gərginlik bölən cihazın etalon gərginlik bölən cihazla müqayisə edilməsi) və ya aşağı gərginlikli dəqiq kalibrləyicinin tətbiqi;

· giriş və çıxış kəmiyyətlərinin eyni anda ölçülməsi;

· körpü metodu və ya aşağı gərginlikli nisbətin dəqiq ölçülməsi;

· ölçülmüş tam müqavimət səviyyələri əsasında hesablamanın aparılması.

QEYD 1: Müvafiq “parazit” həcmi müqaviməti və ya birləşməsi və komponentlərin biri –birini göstərdiyi qarşılıqlı təsirin ölçməyə daxil edilməsinə diqqət yetirmək lazımdır.

Ölçmə sisteminin hər bir komponenti üçün qeyri –müəyyənlik dərəcəsinə göstərilən A tipli və B tipli təsirləri hesablamaq lazımdır (5.2 -5.9) və kalibrləmələr üçün istifadə edilən ölçmə cihazlarının qeyri –müəyyənliyə göstərdiyi təsirləri nəzərə alaraq hər bir komponent üçün birləşmiş qeyri –müəyyənlik dərəcəsi təyin edilməlidir (5.10).

QEYD 2: Komponentə tətbiq edilən qalibrləmə metoduna əsasən qeyri –müəyyənlik dərəcəsinə göstərilən təsirlərin qiymətləndirilməsi üçün nəticələrlə təsir edə biləcək tam şərtlər daxilində - məs. gərginlik, temperatur, yaxınlıq təsiri və s. - hər bir komponentin təhlili tələb edilir. Bu təhlil mürəkkəb olub ölçmə prosesini dərindən anlamağı tələb edir.

Gərginliyin ölçülməsinə geniş qeyri –müəyyənlik dərəcəsi ISO/IEC Təlimatı 98-3 standartında verilən müddəalara əsasən komponentlərin bu birləşmiş qeyri –müəyyənlik dərəcələrini birləşdirməklə təyin edilir ( həmçinin bax: Əlavə A və B, xüsusən də Nümunə B.2).

Zaman parametrlərinin ölçülməsində qeyri –müəyyənlik dərəcəsinin qiymətləndirilməsi 5.11 –ci yarımbənddə verilən müddəaları və gərginliyin ölçülməsi üçün nəzərdə tutulan eyni prinsipləri həyata keçirməklə həyata keçirilməlidir.

Bu sınaq yalnız 5.2.1.3 –cü yarımbəndə əsasən kalibrləmənin təyin edilmiş ölçmə diapazonunun yuxarı həddinə kimi həyata keçirildiyi (Şəkil 4) maksimum gərginlik səviyyəsinə əsasən təyin edilmiş miqyas əmsalının etibarlılığını artırmaq üçün nəzərdə tutulub.

Ölçmə sisteminin çıxışı xəttiliyi sübut edilmiş sistemlə və ya cihazla müqayisə edilməli və ya onun tam gərginlik diapazonunda xətti olması fərz edilməlidir (bax: 5.3.2). Belə metod vasitəsilə xəttiliyin təmin edilməməsi ölçmə sisteminin qeyri –xətti olması demək deyildir. Bu zaman xəttilik sınağı üçün yararlı olan digər metodlardan istifadə etmək lazımdır. Ölçmə sistemi ilə müqayisə cihazı və ya sistemi arasındakı göstəricilərin nisbəti təyin edilmiş ölçmə diapazonunun yuxarı həddindən miqyas əmsalının təyin edildiyi gərginlik səviyyəsinə kimi mövcud olan müxtəlif b gərginlik səviyyələri üçün müəyyən edilməlidir (Şəkil 4).

Xəttiliyin qiymətəndirilməsi müqayisə cihazının uyğun gərginlik səviyyəsinə əsasən ölçülmüş gərginliyin b nisbətlərinin orta Rm qiymətindən Rg nisbətlərinin maksimum yayınmasına əsaslanır. Maksimum yayınma geniş gərginlik diapazonunda miqyas əmsalının qeyri –xəttiliyi ilə bağlı olan standart qeyri- müəyyənlik dərəcəsinin B növlü qiyməti kimi götürülür (Şəkil 5):

F1, F2 - kalibrləmə diapazonunda etalon bölənlə aparılan kalibrləmə nəticəsində təyin edilən miqyas əmsalları

u1, u2 - F1 və F2 miqyas əmsallarının standart qeyri –müəyyənlik dərəcələri

F – F1 və F2 qiymətlərinin orta məxrəci

R1…Rb - yalnız xəttilik sınağı üçün nəzərdə tutulan geniş gərginlik diapazonunda təyin edilmiş nisbətlər

Rm - geniş gərginlik diapazonunda xətti cihaz ilə təyin edilmiş nisbətlərin orta məxrəci

uB1 – geniş gərginlik diapazonunda miqyas əmsalının qeyri –xəttiliyinə görə yaranan B tipli standart qeyri - müəyyənlik dərəcəsi

Şəkil 5 – Geniş gərginlik diapazonunda xətti cihazla ölçmə sisteminin xəttilik sınağının aparılması

5.3.2 Uyğunluq dərəcəsinə görə alternativ metodların sıralanması

5.3.2.1 Təsdiqlənmiş ölçmə sistemi ilə müqayisənin aparılması

Ölçmə sisteminin çıxışı 5.3.1 –ci yarımbənddə verilən proseduralara əsasən təsdiqlənmiş ölçmə sisteminin çıxışı ilə müqayisə edilərək yoxlanılmalıdır. Təsdiqlənmiş ölçmə sisteminin xəttiliyi, tərcihən, 5.2 –ci yarımbənddə verilən kalibrləmə zamanı tətbiq edilən etalon metodla müəyyən edilməlidir.

5.3.2.2 Xətti yüksək gərginlik generatorunun giriş gərginliyi ilə müqayisənin aparılması

Ölçmə sisteminin çıxışı 5.3.1 –ci yarımbənddə təsvir edilən gərginlik səviyyələrini nəzərə alaraq yüksək gərginlikli generatorun giriş gərginliyi ilə müqayisə edilərək yoxlanılmalıdır.

QEYD 1: Bu metod xüsusən də çox mərhələli impuls generatorlarının yüklənmə gərginliyinə və ya çox mərhələli sabit gərginlik generatorunun dəyişən giriş gərginliyinə tətbiq edilə bilir.

QEYD 2: Gərginlik generatorunun bütün mərhələlərində yüklənmənin bərabər olmasına diqqət yetirmək lazımdır. Generatorun təsirlənməsində qabaq bütün mərhələlərdə yüklənmənin həyata keçməsi üçün kifayət qədər vaxt verilməlidir.

5.3.2.3 Elektrik sahəli ölçmə cihazının (sahə zondu) çıxışı ilə müqayisənin aparılması

Ölçmə sistemi ölçülən gərginliyə mütənasib olan sahəni ölçmək üçün yerləşdirilən elektrik sahəsinə reaksiya verən ölçmə sistemi ilə müqayisə edilərək yoxlanılmalıdır. Elektrik sahəli ölçmə sistemi ölçülən gərginliyin növünə uyğun reaksiyanı göstərməlidir.

QEYD 1: Bu metodun elektrik tacı üçün başlanğıc gərginliyi səviyyəsinə kimi faydalı olması gözlənilir (bax: IEC 60270).

QEYD 2: Bu metod dəyişən gərginliyə və impulslu gərginlik səviyyələrinə tətbiq edilə bilir.

5.3.2.4 IEC 60052 standartına əsasən standart hava boşluğu ilə müqayisənin aparılması

Dəyişən və ya ildırım/dəyişən impulslu gərginlik üçün nəzərdə tutulan ölçmə sistemi kürəşəkilli boşalma ilə müqayisə edilərək yoxlanıla bilər. Sabit cərəyan üçün nəzərdə tutulan ölçmə sistemi üçün boşalma / elektrod boşalması tətbiq edilməlidir. Hər iki halda IEC 60052 standartına uyğun olaraq müqayisə aparılmalıdır.

Bütöv xəttilik sınağı atmosfer şərtlərinin dəyişə bilməyəcəyi qədər qısa müddət ərazində aparılmalıdır ki, nəticə etibarilə təshihlərin aparılmasına ehtiyac olmasın. Əks halda isə qeydə alınmış atmosfer şərtləri üzərində IEC 60060-1standartına əsasən təshihlər aparılmalıdır.

5.3.2.5 Çox bölməli çevirici cihaz üçün nəzərdə tutulan metod (gərginlik bölən cihazlar)

Bir neçə oxşar yüksək gərginlikli blokdan ibarət olan çevirici cihaz üçün aşağıdakı sınaqlar aparılmalıdır:

· ekvivalent bütöv çevirici cihaz (elektrodlarla təchiz edilmiş) üzərində 6 – 9 –cu Bəndlərdə göstərilən qaydada tipik sınaqlar aparılmalıdır;

· bərabər yerləşdirilmiş beş gərginlik səviyyəsinə (5.2.1.2 –ci yarımbənddə göstərilənlərə oxşar) hər bir yüksək gərginlikli blokun həcmi müqaviməti və / yaxud müqaviməti ölçülməlidir. Həcmi müqavimət və / yaxud müqavimət qiymətlərinə əsasən hər bir gərginlik üzrə miqyas əmsalı hesablanmalıdır.

· yığılmış çevirici cihazın elektrik tacının təsirinə və təyin edilmiş ölçmə diapazonunun yuxarı həddində mövcud olan digər təsirlərə əhəmiyyətli dərəcədə məruz qalmaması üçün onu yoxlamaq lazımdır.

QEYD: Gözlə görünə və eşidilə bilən elektrik tacı və ya sızma cərəyanı əhəmiyyəti təsirlər göstərə bilər.

5.4 Dinamik xüsusiyyət

Ölçmə sisteminin və ya hər hansı komponentin cavab reaksiyası onların istifadə edildiyi, xüsusən də torpağa birləşdirilmiş və cərəyan verilmiş tikililərlə bağlı olan şərtlərə əsasən müəyyən edilməlidir. Üstün tutulan ölçmə metodları sabit və ya dəyişən gərginlik səviyyələri üçün amplituda / tezlik reaksiyasından və impuls gərginliyi səviyyələri üçün nominal dövrün yuxarı və aşağı həddində miqyas əmsallarının və zaman parametrlərinin təyin edilməsindən ibarətdir (5.4.3). Blokun sıçrayışa qarşı reaksiyası barədə əlavə məlumat C Əlavəsində verilib.

Dinamik xüsusiyyətlə bağlı nisbi standart qeyri –müəyyənlik dərəcəsinin A tipli B qiyməti aşağıdakı tənliklə təyin edilir:

burada k - tezlik diapazonunda və ya nominal dövrü təyin edilən impuls zaman parametrlərinin həddi daxilində miqyas əmsallarının təyin edilmə sayıdır.

Fi - ayrı –ayrı miqyas əmsallarıdır.

F isə nominal dövrdə orta miqyas əmsalıdır.

5.4.2 Amplituda – tezlik reaksiyasının təyin edilməsi

Sistem və ya komponent adətən aşağı səviyyədə məlum amplitudaya malik sinusoidal giriş siqnalının təsirinə məruz qalır və bu zaman çıxış siqnalı ölçülür. Bu ölçmə müvafiq tezlik diapazonlarında təkrarlanır. Miqyas əmsalının yayınmaları yuxarıda göstərilən tənliyə əsasən qiymətləndirilir (5.4.1).

5.4.3 İmpulslu gərginliyin ölçülməsi sistemləri üçün etalon metod

5.2 –ci yarımbənddə təsvir edilən miqyas əmsalının kalibrlənməsi üçün impuls gərginliyi barədə aparılan qeydlər nominal dövrün hədləri üçün istifadə edilir və gərginlik və zaman –parametr ölçmələrinin qeyri –müəyyənlik təsiri yuxarıda göstərilən tənliyə əsasən qiymətləndirilir (5.4.1).

QEYD: Blokun sıçrayışa qarşı cavab reaksiyasının ölçülməsi və qiymətləndirilməsi barədə əlavə məlumat almaq üçün bax: Əlavə C.

5.5 Qısa müddətli sabitlik

Təyin edilmiş ölçmə diapazonunun maksimum gərginlik səviyyəsi ölçmə sisteminə gözlənilən istifadə müddətində fasiləsiz olaraq tətbiq edilməlidir (impulslar üçün təyin edilmiş dərəcədə). Maksimum gərginlik səviyyəsinə çatdıqda miqyas əmsalı ölçülməli və gərginlik səviyyəsi aşağı düşməzdən qabaq dərhal bir də ölçülməlidir.

QEYD 1: Qısa müddətli sabitlik sınağı çevirici cihazda özü –özünü qızdırma təsirlərini təyin etmək üçün nəzərdə tutulub.

QEYD 2: Gərginliyin tətbiq dövrü təyin edilmiş işləmə vaxtından uzun çəkməməli və tarazlığın əldə edilməsi üçün kifayət edən zaman müddətinə məhdudlaşdırıla bilər.

Sınağın nəticəsini gərginliyin, standart qeyri –müəyyənlik təsirinin B tipli qiymət kimi alındığı tətbiq vaxtında miqyas əmsalında müşahidə edilən dəyişmənin qiyməti təşkil edir:

burada Fbefore və Fafter qısa müddətli sabitlik sınağından əvvəl və sonra mövcud olan miqyas əmsallarıdır.

5.6 Uzun müddətli sabitlik

Miqyas əmsalının sabitliyi uzun zaman çərçivəsində nəzərə alınmalı və qiymətləndirilməlidir və bu əmsal adətən təxmin edilən Tuse istifadə vaxtı üçün qüvvədə qalan qeyri –müəyyənlik təsiri kimi qiymtləndirilir (adətən növbəti kalibrləməyə kimi). Bu qiymətləndirmə istehsalçının verdiyi məlumatlara və ya bir sıra istismar sınağından əldə edilən nəticələrə əsaslanmalıdır. Bu qiymətləndirmə nəticəsində standart -qeyri –müəyyənlik təsirləri B tipli qiymət kimi təyin edilir:

burada F1 və F2 qiymətləri T1 və T2 vaxtlarda aparılmış iki ardıcıl istismar sınağından alınan miqyas əmsallarıdır.

İstismar sınağından bir sıra nəticə əldə edildiyi hallarda uzun müddətli sabitlik A tipli təsir kimi xarakterizə edilə bilər:

burada təkrarlanmış istismar sınaqlarının nəticələri Tmean orta zaman intervalında təkrarlanan Fm orta qiymətinə malik Fi miqyas əmsallarıdır.

QEYD: Uzun müddətli sabitlik adətən bir il müddətində təyin edilərək göstərilir.

5.7 Ətraf mühit temperaturunun təsiri

Ölçmə sisteminin miqyas əmsalına ətraf mühit temperaturu təsir göstərə bilir. Bunun kəmiyyətini, müxtəlif ətraf mühit temperaturu səviyyələrində miqyas əmsalını təyin etməklə və ya komponentlərin xassələrinə əsaslanan hesablamalarla müəyyən etmək olar. Sınaq və ya hesablamalar barədə məlumatlar istismar protokoluna daxil edilməlidir.

Sınağın və ya hesablamanın nəticəsini ətraf mühit temperaturuna görə miqyas əmsalında baş verən dəyişmənin qiyməti təşkil edir. Əlaqəli standart qeyri –müəyyənlik dərəcəsinin B tipli qiyməti aşağıda göstərilib:

burada FT qiyməti nəzərdə tutulan temperatur səviyyəsində mövcud olan miqyas əmsalı, F isə kalibrləmə temperaturunda mövcud olan miqyas əmsalıdır.

QEYD 1: Əgər F qiymətindən FT yayınması 1 faizdən çoxdursa, miqyas əmsalının təshihi tövsiyə edilir.

QEYD 2: Özü –özünü qızdırma təsiri qısa müddətli sabitlik sınağında təyin edilir.

QEYD 3: Miqyas əmsalı üçün temperatur səviyyəsinin təshihi əmsalı ətraf mühit temperaturu geniş diapazonda dəyişdikdə istifadə edilə bilər. Temperatur səviyyəsində aparılan istənilən təshih barədə məlumat istismar protokoluna daxil edilməldir.

Temperatur təsirlərinin təshih edildiyi hallarda temperatur təshihi əmsalının uB5 qeyri – müəyyənlik dərəcəsi qeyri –müəyyənlik təsiri kimi götürülə bilər.

Miqyas əmsalında və ya cihazın parametrində yaxınlıq təsirinə görə baş verən dəyişmələr cihazla torpağa birləşdirilən divarlarla və ya cərəyan verilmiş konstruksiyalarla cihaz arasındakı müxtəlif aralıq məsafələrində aparılan ölçmələr əsasında təyin edilə bilər.

Sınağın nəticəsini B tipli standart qeyri – müəyyənlik təsirinin qiymətləndirildiyi miqyas əmsalının dəyişmə qiyməti təşkil edir:

burada Fmax və Fmin qiymətləri digər obyektlərə kimi olan minimum və maksimum məsafələr üzrə miqyas əmsallarıdır.

QEYD 1: Müxtəlif məsafə hədləri üçün uB6 üzrə müxtəlif qiymətlər təyin edilə bilər.

QEYD 2: Bəzi sınaq avadanlıqları üçün yalnız bir məsafə qrupu və ya bir neçə məsafə qrupları yaxud hədləri üzrə ölçmə sistemləri qəbul edilə bilər.

5.9 Proqram təminatının təsiri

Proqram təminatı vasitəsilə ölçülmüş məlumatların qiymətləndirməsi nəticəsində təyin edilməli olan qeyri –müəyyənlik dərəcəsi təqdim edilə bilər. Bu, müəyyən edilmiş etalon qiymətlərə malik olan bir qrup sınaq məlumatları əsasında həyata keçirilə bilər. İmpuls gərginliyi səviyyələri barədə məlumat almaq üçün bax: IEC 61083-2.

Qiymətləndirmənin nəticəsini uB7 standart qeyri –müəyyənlik dərəcəsinin B tipli qiymət kimi təyin edildiyi məlumat emalı təsirinin qiyməti təşkil edir.

5.10 Miqyas əmsalını qeyri – müəyyənlik dərəcəsinin hesablanması

Burada ölçmə sisteminin təyin edilmiş F miqyas əmsalının geniş qeyri –müəyyənlik dərəcəsinin təyin edilməsi üçün nəzərdə tutulan sadə prosedura verilib. Bu prosedura əksər hallarda həqiqi ola bilən, lakin hər bir hal üzrə ayrıca olaraq yoxlanılması lazım gələn bir neçə fərziyyələrə əsaslanır. Əsas fərziyyələr aşağıdakı kimidir:

a) Ölçü kəmiyyətləri arasında heç bir əlaqə yoxdur;

b) B tipli metodla qiymətləndirilən standart qeyri –müəyyənlik dərəcələrinin düzbucaqlı formada paylanması fərz edilir.

c) Qeyri- müəyyənliyə göstərilən ən böyük üç təsir təxminən eyni həcmə malikdir.

Bu fərziyyələr həm kalibrləmə vəziyyəti, həm də ölçmələrdə tətbiq edilən təsdiqlənmiş ölçmə sisteminin istifadəsi üçün F miqyas əmsalının geniş qeyri –müəyyənlik dərəcəsinin qiymətləndirilməsi prosedurasını təqdim edir.

Uca kalibrləmənin geniş qeyri –müəyyənlik dərəcəsi etalon sistemin kalibrlənməsində mövcud olan qeyri – müəyyənlik dərəcəsinə və bu yarımbənddə izah edilən digər kəmiyyətlərin təsirlərinə, məs. etalon ölçmə sisteminin sabitliyinə və kalibrləmə zamanı ətraf mühit parametrlərinə əsasən təyin edilir.

Sınaq kəmiyyətinin UM ölçməsində müşahidə edilən geniş qeyri –müəyyənlik dərəcəsi təsdiqlənmiş ölçmə sisteminin miqyas əmsalının kalibrlənməsində mövcud olan qeyri –müəyyənlik dərəcəsinə və 5.10.3 –ci yarımbənddə müzakirə edilən digər kəmiyyətlərin təsirlərinə, kalibrləmə sertifikatında nəzərə alınmayan məs. etalon ölçmə sisteminin sabitliyinə və ölçmə zamanı ətraf mühit parametrlərinə əsasən təyin edilir.

Qeyri –müəyyənlik dərəcəsinin digər qiymətləndirmə ISO/IEC Təlimatı 98-3 standartında verilib və həmçinin A və B Əlavələrində təsvir edilib.

5.10.2 Kalibrləmənin qeyri –müəyyənliyi

Ucal miqyas əmsalının kalibrlənməsində mövcud olan nisbi geniş qeyri – müəyyənlik dərəcəsi etalon ölçmə sisteminin qeyri – müəyyənlik dərəcəsinə və bu yarımbənddə izah edilən A və B tipli qeyri –müəyyənlik dərəcələrinə əsasən hesablanıb:

k = 2 - təxminən 95 % əhatə ehtimalının əmsalını və normal paylanmanı ifadə edir;

uref - etalon ölçmə sisteminin kalibrlənməsində onun miqyas əmsalının birləşmiş standart qeyri –müəyyənlik dərəcəsini ifadə edir;

uA - miqyas əmsalının təyin edilməsində A tipli statistik qeyri – müəyyənlik dərəcəsini ifadə edir.

uB0 - miqyas əmsalının kalibrlənməsi zaman təyin edilmiş standart qeyri –müəyyənliyə göstərilən qeyri –xəttilik təsirini ifadə edir (bax: 5.2);

uBi qiyməti i təsir kəmiyyətinin yaratdığı miqyas əmsalının birləşmiş standart qeyri –müəyyənlik dərəcəsinə göstərilən və B tipli təsir kimi qiymətləndirilən təsirləri ifadə edir (Əlavə A). Bu təsirlər etalon ölçmə sistemi ilə əlaqəli olub qeyri – xəttilikdən, qısa və uzun müddətli qeyri –sabitlikdən və.s yaranır və 5.3 – 5.9 –cu yarımbəndlərə əsasən əlavə ölçmələrlə yaxud digər məlumat mənbələrinə əsasən təyin edilir. Təsdiqlənmiş ölçmə sistemləri ilə bağlı təsirlər, məs. onun qısa –müddətli sabitliyi və ölçmənin ayırd etmə dəqiqliyi kalibrləmə zamanı əhəmiyyət kəsb etdikdə nəzərə alınmalıdır.

QEYD: Əgər kalibrləmə tam təyin edilmiş ölçmə diapazonunda (5.2.1.2) aparılarsa, heç bir ayrı xəttilik sınağının aparılması tələb edilmir (5.3).

Yuxarı irəli sürülən fərziyyələrin doğru çıxmadığı hallarda A Əlavəsində verilmiş proseduralar və ya lazım gəldikdə ISO/IEC Təlimatı 98-3:2008 standartında verilən proseduralar tətbiq edilməlidir.

B tipli qeyri –müəyyənlik təsirlərinin N sayı sınaq gərginliyinin müxtəlif növlərinə görə fərqlənə bilər. (6 – 9 –cu Bəndlər). B tipli təsirlər barədə əlavə məlumatlar müvafiq bəndlərdə verilib.

Əgər ölçmə sisteminin təyin edilmiş miqyas əmsalı onun komponentlərinin miqyas əmsallarına əsasən hesablanarsa (5.2.2), komponentlərin standart qeyri – müəyyənlik dərəcələri ölçmə sisteminin və onun mühitinin əlavə şərtlərinin təsvir edildiyi qeyri –müəyyənlik dərəcələri ilə birləşdirilməlidir (bax: Əlavə A).

5.10.3 Təsdiqlənmiş ölçmə sistemi vasitəsilə ölçmənin qeyri – müəyyənliyinin təyin edilməsi

Sınaq gərginliyinin qiymətinin ölçülməsində geniş qeyri –müəyyənlik dərəcəsinin qiymətləndirilməsinə istifadəçi məsuliyyət daşıyır. Bununla belə, müəyyən edilmiş ölçmə şərtləri diapazonu üçün bu qiymətləndirmə kalibrləmə sertifikatı ilə birlikdə təqdim edilə bilər.

Sınaq gərginliyinin UM qiymətinin ölçülməsində mövcud olan nisbi geniş qeyri –müəyyənlik dərəcəsi təsdiqlənmiş ölçmə sisteminin kalibrlənməsi zamanı müəyyən edilmiş miqyas əmsalının standart birləşmiş qeyri –müəyyənlik dərəcəsinə və bu yarımbənddə izah edilən B tipli əlavə qeyri –müəyyənlik təsirlərinə əsasən hesablanıb:

k = 2 - təxminən 95 % əhatə ehtimalının əmsalını və normal paylanmanı ifadə edir;

uM – təxmin edilən istifadə müddətində məs. kalibrləmə intervalında təsdiqlənmiş ölçmə sistemi vasitəsilə ölçmənin birləşmiş standart qeyri –müəyyənliyini ifadə edir;

ucal - kalibrləmə zamanı təyin edilmiş təsdiqlənmiş ölçmə sisteminin miqyas əmsalının birləşmiş standart qeyri – müəyyənliyini ifadə edir ( bax: 5.10.2);

uBi qiyməti i təsir kəmiyyətinin yaratdığı miqyas əmsalının birləşmiş standart qeyri –müəyyənlik dərəcəsinə göstərilən və B tipli təsir kimi qiymətləndirilən təsirləri ifadə edir (Əlavə A). Bu təsirlər etalon ölçmə sistemi ilə əlaqəli olub qeyri – xəttilikdən, qısa və uzun müddətli qeyri –sabitlikdən və.s yaranır və 5.3 – 5.9 –cu yarımbəndlərə əsasən əlavə ölçmələrlə yaxud digər məlumat mənbələrinə əsasən təyin edilir. Təsdiqlənmiş ölçmə sistemləri ilə bağlı təsirlər, məs. onun qısa –müddətli sabitliyi və ölçmənin ayırd etmə dəqiqliyi kalibrləmə zamanı əhəmiyyət kəsb etdikdə nəzərə alınmalıdır.

QEYD: Ucal kalibrləmənin qeyri –müəyyənlik dərəcəsi və qabaqcadan təyin edilmiş şərtlər altında təsdiqlənmiş ölçmə sistemi vasitəsilə sınaq gərginliyinin UM qiymətinin ölçülməsində mövcud olan nisbi geniş qeyri –müəyyənlik dərəcəsi barədə məlumatlar kalibrləmə sertifikatında verilə bilər.

5.10.1–ci yarımbənddə sürülən fərziyyələrin doğru çıxmadığı hallarda A Əlavəsində verilmiş proseduralar və ya lazım gəldikdə ISO/IEC Təlimatı 98-3:2008 standartında verilən proseduralar tətbiq edilməlidir.

B tipli qeyri –müəyyənlik təsirlərinin N sayı sınaq gərginliyinin müxtəlif növlərinə görə fərqlənə bilər. (6 –9–cu Bəndlər). B tipli təsirlər barədə əlavə məlumatlar müvafiq bəndlərdə verilib.

5.11 Zaman parametrlərinin ölçülməsində qeyri –müəyyənlik dərəcəsinin hesablanması (yalnız impuls gərginliyi üçün)

İmpuls gərginliyi səviyyələri üçün nəzərdə tutulan təsdiqlənmiş ölçmə sistemi təyin edilmiş qeyri –müəyyənlik hədləri daxilində zaman parametrlərini (T1, T2, Tp, Tc) onların təyin edilmiş diapazon daxilidə olduğu təqdirdə ölçə bilmə qabiliyyətinə malik olmalıdır. İmpulsların artma vaxtı üçün bu, adətən nominal dövr olur. Müqayisə metodu və ya komponent metodu vasitəsilə təcrübələr aparmaqla dəlillər əldə etmək olar. Bu cür dəlillər təcrübə məqsədi ilə təyin edilmiş sıçrayışa qarşı reaksiyaya əsaslanan burma metodu vasitəsilə aparılan hesablamalarla da əldə edilə bilər (Əlavə C və D).

Zaman parametrlərinin və onların qeyri – müəyyənlik dərəcələrinin qiymətləndirilməsi üçün ümumi prosedura müqayisə metodu ilə təyin edilmiş impulsların T1 artma vaxtı üzrə təsvir edilib (bax: Bənd B.3 –də verilən nümunə). Bu, digər zaman parametrlərinə eyni yolla tətbiq edilə bilir.

QEYD: Yadda saxlamaq lazımdır ki, zaman parametrlərinin qeyri –müəyyənlik dərəcələrinin qiymətləndirilməsi nəticəsində mütləq qeyri –müəyyənlik qiyməti alınır.

5.11.2 Zaman parametrlərinin kalibrlənməsində mövcud olan qeyri –müəyyənlik

n impuls gərginliyi səviyyələrində impulsların T1 artma vaxtı sınaq altında olan X ölçmə sistemi və N etalon sistemi ilə birlikdə eyni vaxtda qiymətləndirilməlidir. Etalon ölçmə sisteminin xətasının cüzi olması fərz edilir. İmpulsların artma vaxtında yaranan orta xəta aşağıdakı kimidir:

və eksperimental standart yayınma aşağıdakı kimidir:

burada ΔT1,i qiyməti X və N sistemləri vasitəsilə ölçülmüş impulsların artma vaxtının i fərqini ifadə edir.

QEYD 1: Adətən n = 10 qiymətindən artıq olmayan sayda ayrı –ayır göstəricilərin qeydə alınması kifayət edir.

QEYD 2: Ümumiyyətlə, impulsların artma vaxtları miqyas əmsalının təyin edilməsi üçün ən yüksək qiymətləri qiymətləndirmək məqsədilə işlədilən eyni N və X protokollarına əsasən qiymətləndirilir (5.2.2.1).

s(ΔT1) qiymətinə əsasən A tipli standart qeyri –müəyyənlik dərəcəsi aşağıda göstərilən qaydada hesablanır:

Müqayisə impulsların ən azı iki artma vaxtının, o cümlədən ölçmə sisteminin təsdiqləndiyi nominal dövrün minimum və maksimum T1 qiymətlərinin istifadə edildiyi müvafiq gərginlik səviyyəsində aparılmalıdır. Nominal dövrün ortasında əlavə T1 qiymətini daxil etmək olar. Zaman parametrlərinin ölçülməsində mövcud olan A tipli qeyri –müəyyənlik dərəcəsi müxtəlif T1 qiymətləri üçün təyin edilir. Müxtəlif T1 qiymətlərinin hər biri üçün orta ΔT1,j xətası yuxarıda təsvir edilən qaydada hesablanır. m ≥ 2 orta xətasının ümumi orta məxrəci aşağıdakı kimidir:

Fərdi ΔT1,j qiymətləri ilə onların ΔT1m orta qiyməti arasındakı maksimum fərq B tipli təyin etmək üçün götürülür:

QEYD: Daha da ümumiləşdirsək, N etalon ölçmə sistemi nominal dövr üçün kalibrləmə sertifikatında göstərildiyi kimi, impulsların artma vaxtında onun ΔT1ref ilə ifadə edilən orta xətası ilə eyni qaydada xarakterizə edilə bilər. İmpulsların artma vaxtı üzrə kalibrlənmiş X sisteminin nəticədə alınan xətası aşağıdakı kimidir:

Zaman parametrinin kalibrlənməsində mövcud olan və nəticədə alınan ΔT1cal orta xətasının qeyri –müəyyənlik dərəcəsinə bərabər olan geniş qeyri –müəyyənlik dərəcəsi aşağıda göstərilən qaydada təyin edilir:

ucal - kalibrlənmiş ölçmə sistemində impulsların ΔT1cal orta artma vaxtının birləşmiş standart qeyri –müəyyənlik dərəcəsini ifadə edir;

k = 2 - təxminən 95 % əhatə ehtimalının əmsalını və normal paylanmanı ifadə edir;

uref - etalon ölçmə sistemində impulsların ΔT1ref orta artma vaxtının birləşmiş standart qeyri –müəyyənlik dərəcəsini ifadə edir;

uA - kalibrlənmiş ölçmə sistemində impulsların ΔT1m orta artma vaxtının A tipli birləşmiş standart qeyri –müəyyənlik dərəcəsini ifadə edir;

uB - kalibrlənmiş ölçmə sistemində impulsların ΔT1m orta artma vaxtının B tipli birləşmiş standart qeyri –müəyyənlik dərəcəsini ifadə edir;

Ucal geniş qeyri-müəyyənlik dərəcəsinə göstərilən əlavə köməkçi təsirlər xüsusi hallarda əhəmiyyət kəsb edə bilər və nəzərə alınmalıdır.

5.11.3 Zaman parametrinin təyin edilmiş ölçmə sistemi vasitəsilə ölçülməsində mövcud olan qeyri –müəyyənlik

Zaman parametrinin ölçülməsində geniş qeyri –müəyyənlik dərəcəsinin qiymətləndirilməsinə istifadəçi məsuliyyət daşıyır. Bununla belə, müəyyən edilmiş ölçmə şərtləri diapazonu üçün bu qiymətləndirmə kalibrləmə sertifikatı ilə birlikdə təqdim edilə bilər.

QEYD: Əgər zaman parametrinin kalibrlənməsində mövcud olan qeyri –müəyyənlik dərəcəsi bu standartda zaman parametrinin ölçülməsi üçün təyin edilmiş geniş qeyri –müəyyənlik dərəcəsinin 70 faizindən azdırsa, ümumiyyətlə belə fərz etmək olar ki, zaman parametrinin ölçülməsi üçün təsdiqlənmiş ölçmə sisteminin istifadəsinin UM qeyri müəyyənlik dərəcəsi Ucal qiymətinə bərabərdir.

Zaman parametrinin ölçülməsində mövcud olan UM qeyri –müəyyənlik dərəcəsi aşağıda göstərilənlərə əsasən hesablanmalıdır

ucal - kalibrlənmiş ölçmə sistemində impulsların ΔT1cal orta artma vaxtının birləşmiş standart qeyri –müəyyənlik dərəcəsini ifadə edir;

k = 2 - təxminən 95 % əhatə ehtimalının əmsalını və normal paylanmanı ifadə edir;

uBi qiyməti i təsir kəmiyyətinin yaratdığı miqyas əmsalının birləşmiş standart qeyri –müəyyənlik dərəcəsinə göstərilən və B tipli təsir kimi qiymətləndirilən təsirləri ifadə edir (Əlavə A). Bu təsirlər etalon ölçmə sistemi ilə əlaqəli olub qeyri – xəttilikdən, qısa və uzun müddətli qeyri –sabitlikdən və s. yaranır və 5.3 – 5.9–cu yarımbəndlərə əsasən əlavə ölçmələrlə yaxud digər məlumat mənbələrinə əsasən təyin edilir. Təsdiqlənmiş ölçmə sistemləri ilə bağlı təsirlər, məs. onun qısa –müddətli sabitliyi və ölçmənin ayırd etmə dəqiqliyi kalibrləmə zamanı əhəmiyyət kəsb etdikdə nəzərə alınmalıdır.

uM – təxmin edilmiş istifadə müddətində öz qüvvəsini saxlayan təsdiqlənmiş ölçmə sistemi vasitəsilə ölçülən impuls gərginliyinin zaman parametrinin birləşmiş standart qeyri –müəyyənlik dərəcəsini ifadə edir;

Geniş qeyri –müəyyənlik dərəcəsinə göstərilən əlavə köməkçi təsirlər xüsusi hallarda əhəmiyyət kəsb edə bilər və UM qiymətinin hesablanması zamanı, məs. impuls gərginliyində on hissədə yaranan titrəyişlər üst –üstə düşdükdə, bu təsirlər nəzərə alınmalıdır.

QEYD: Təsdiqlənmiş ölçmə sistemi titrəyişsiz impuls gərginliyi səviyyələrini ölçmək üçün istifadə edildikdə, ölçülmüş zaman parametri T1meas kalibrləmədə təyin edilmiş müvafiq zaman parametrinin nəticə etibarilə alınan ΔT1cal xətasına əsasən təshih edilə bilər:

Eyni proseduralar digər zaman parametrlərinə tətbiq edilə bilər. Təshih edilmiş T1corr zaman parametrinin geniş qeyri – müəyyənlik dərəcəsi B Əlavəsinin B.3 Nümunəsinə əsasən təyin edilməlidir.

5.12 İnterferensiya sınağı ( impuls gərginliyinin ölçülməsi üçün nəzərdə tutulan veriliş sistemi və nəzarət – ölçmə cihazları)

Ölçmə sistemi üzərində onun adi mövqedə yerləşən və torpağa birləşmələrini dəyişmədən giriş sonluqlarında qısa dövrə yaradan kabel və ya veriliş sistemini ayırmaqla sınaq aparmaq lazımdır. Ölçmə sisteminin girişində YG sınaqları zaman tətbiq edilən mümkün boşalma anını, formasını və gərginlik səviyyəsini göstərən impuls gərginlikli dağıdıcı boşalma əsasında maneə interferensiya şərtləri təyin edilməlidir və nəzarət –ölçmə cihazları çıxış siqnallarını qeydə almalıdır.

QEYD: Çevirici cihazı (gərginlik bölən cihaz) gərginliyin həddən artıq artmasından qorumaq üçün gərginlik bölən cihazın çıxışında qısa dövrə yaratmaq məsləhət görülür.

İnterferensiya nisbəti sınaq gərginliyinin ölçüldüyü təqdirdə, ölçülmüş interferensiyanın maksimum amplituda qiymətini ölçmə sisteminin çıxış qiymətinə bölməklə alınan nisbət kimi təyin edilməlidir.

İnterferensiya sınağından keçmək üçün ölçülmüş interferensiyanın maksimum amplitudası sınaq gərginliyinin ölçüldüyü təqdirdə ölmə sisteminin çıxış qiymətinin bir faizindən az olmalıdır. Bir faizdən artıq olan interferensiyaya yol verilir, bir şərtlə ki, o, ölçməyə təsir etməsin.

5.13 Çevirici cihazın davamlılıq sınaqları

Çevirici cihaz tələb edilən tezlik səviyyəsinə və ya formaya malik gərginliklə təyin edilmiş gərginlik səviyyəsində və quru şəraitdə aparılan sınaqdan keçməlidir.

QEYD 1: Tövsiyə edilən davamlılıq sınağı səviyyəsi nominal işçi gərginliyin 110 faizini təşkil etməlidir. Davamlılıq sınağının proseduraları barədə məlumat almaq üçün bax: IEC 60060-1 standartı.

Davamlılıq sınaqları sistemin nəzərdə tutulduğu polyarlıqda ( və ya polyarlıqlarda) aparılmalıdır. Təyin edildiyi təqdirdə, nəm şəraitdə aparılan sınaqlar və süni çirkləndirmə sınaqları tipik sınaq kimi həyata keçirilməlidir.

QEYD 2: Təsdiqlənmiş ölçmə sistemini hər hansı komponentinin dizaynı və konstruksiyası elə olmalıdır ki, o, sınaq obyektində yaranan dağıdıcı boşalmaya onun xüsusiyyətlərini dəyişmədən davam gətirə bilsin.

6 SABİT CƏRƏYANIN ÖLÇÜLMƏSİ

6.1 Təsdiqlənmiş ölçmə sistemi üçün tələblər

Qoyulan ümumi tələb sınaq gərginliyinin qiymətini IEC 60060-1 standartına əsasən UM ≤ 3 % geniş qeyri – müəyyənlik dərəcəsi ilə (cəbri orta qiymət) ölçməkdir.

Qeyri –müəyyənlik hədləri, həcmi IEC 60060-1 standartında göstərilən hədlər daxilində olan dalğaar yarandıqda aşılmamalıdır.

QEYD: Ölçmə sistemi ilə birləşmiş və ölçmə cihazının göstəricisinə təsir edən mümkün dəyişən gərginlik səviyyələrinə diqqət yetirilib.

6.1.2 Tərkibi xətalar

Sabit gərginliyin ölçülməsi sistemi üçün UM ölçməsinin qeyri –müəyyənlik dərəcəsi 5.10.3 –cü yarımbəndə– lazım gəldikdə - A və B Əlavələrinə əsasən 95 % əhatə ehtimalı ilə qiymətləndirilməlidir. Tərkibi xətaların qiymtələndirilməsi üçün adətən nəzərdə tutulan sınaqlar cədvəl 1 –də verilib. Digər tərkibi xətalar isə bəzi hallarda əhəmiyyət kəsb edə bilə və əlavə olaraq nəzərə alınmalıdır.

6.1.3 Çevirici cihaz üçün tələblər

Sabit gərginlik üçün nəzərdə tutulan çevirici cihaz, adətən gərginlik bölən cihaz və ya gərginlik ölçən tam müqavimətli cihaz (yüksək gərginlikli rezistor) elə quraşdırılmalıdır ki, xarici izolyasiyanın səthindəki sızıntı cərəyanları ölçmənin qeyri –müəyyənliyinə cüzi təsir göstərə bilsin.

QEYD: Sızıntı cərəyanının təsirinin cüziliyini təmin etmək üçün nominal gərginlik səviyyəsinə 0.5 mA ölçmə cərəyanına ehtiyac yarana bilər.

6.1.4 Gərginlik dəyişmələrinin ölçülməsi üçün dinamik xüsusiyyətlər

Yüksək gərginlikli sistemin zaman konstantası hər saniyə üzrə sınaq gərginliyinin qiymətinin 1 % ardıcıllığına uyğun olaraq qalxan və ya düşən sabit gərginlik səviyyələrinin ölçülməsi üçün 0.25 saniyədən artıq olmamalıdır.

QEYD: Ümumiyyətlə, sınaq gərginliyinin qiymətinin (yəni, cəbri orta qiymətin) ölçülməsi üçün istifadə edilən nəzarət – ölçmə cihazlarına hər hansı mövcud dalğa təsir göstərmir. Bununla belə, əgər tez cavab reaksiya göstərən nəzarət - ölçmə cihazlarından istifadə edilərsə, ölçməyə hər hansı dalğanın mənfi təsir göstərməsinin qarşısı alınmalıdır.

Süni çirkləndirmə sınağı zamanı keçid prosesində gərginlik düşməsi ölçüldüyü təqdirdə, ölçmə sisteminin zaman konstantası həmin gərginliyin keçid prosesində gərginliyi qalxma vaxtının üçdə bir hissəsini təşkil etməlidir.

6.2 Təsdiqlənmiş ölçmə sistemi üzərində aparılan sınaqlar

5 –ci Bəndə əsasən aparılan və Cədvəl 1 –də xülasəsi verilən sınaqlar ölçmə sistemlərinin və onların komponentlərinin, o cümlədən ölçmənin geniş qeyri –müəyyənlik dərəcəsinin qiymətləndirilməsi üçün zəruridir. İstisna hallarla bağlı 4.4.2 –ci yarımbəndə baxın.

Tipik və standart sınaqların nəticələri istehsalçının təqdim etdiyi məlumatlardan əldə edilə bilər. Standart sınaqlar hər bir komponent üzərində aparılmalıdır.

Cədvəl 1 – Sabit gərginlikli təsdiqlənmiş ölçmə sistemi üçün tələb edilən sınaqlar

Kalibrləmədə miqyas əmsalı

Miqyas əmsalının yoxlanılması

Xəttilik, bax: QEYD 2

Qısa müddətli sabitlik

Uzun müddətli sabitlik

Ətraf mühit temperaturunun təsiri

Yaxınlıq təsiri, bax: QEYD 3

Proqram təminatının təsiri

Çevirici cihaz üzərində quru şəraitdə aparılan sınaq

Çevirici cihaz üzərində nəm və ya çirkli şəraitdə aparılan davamlılıq sınağı

Çevirici cihaz üçün miqyas əmsalı

Kabel istisna olmaqla, veriliş sistemi üçün miqyas əmsalı

Ölçmə cihazının miqyas əmsalı

Tövsiyə edilən təkrarlama dərəcəsi

QEYD 1: Əgər istismar sınaqları alternativ metod əsasında (bax: 5.2.2) aparılarsa, yuxarıda göstərilən sınaqlar tək komponent üzərində də ayrıca olaraq tətbiq edilməlidir. Təsdiqlənmiş ölçmə sisteminin ölçmə qeyri –müəyyənliyini təyin etmək üçün komponentlərin qeyri - müəyyənlik dərəcələri B Əlavəsində göstərilənlərlə birləşdirilməlidir.

QEYD 2: Yalnız kalibrləməni tam təyin edilmiş ölçmə diapazonunda müqayisə əsasında həyata keçirmək mümkün olmadıqda, 5.3 –cü yarımbəndə əsasən xəttilik sınağının aparılması tələb edilir (5.2.1.2).

QEYD 3: Yağınlıq təsirlərinin yaranmasına elektrik tacı və həcmi yüklənmə təsirləri səbəb ola bilər. İstismar sınağında yaxınlıq təsirinin araşdırılmasına yalnız tipik sınaqdan əldə edilən məlumatlar kifayət etmədikdə ehtiyac yaranır.

6.3 İşləmə səviyyəsinin yoxlanılması

Təyin edilmiş ölçmə sisteminin miqyas əmsalı və ya əmsalları aşağıda göstərilən metodlardan biri il yoxlanıla bilər.

6.3.2 Təyin edilmiş ölçmə sistemi ilə müqayisənin aparılması

Müqayisə 5.2 –ci yarımbənddə verilmiş prosedurasının və ya IEC 60052 standartına əsasən boşalma / elektrod boşalmasının tətbiq edildiyi digər təsdiqlənmiş ölçmə sistemi ilə aparılmalıdır. Əgər ölçülmüş bu iki qiymətlər arasındakı fərq ± 3 % hədd daxilindədirsə, təyin edilmiş miqyas əmsalı etibarlı sayılır. Əgər bu fərq böyükdürsə, onda 5.2 –ci yarımbənddə təsvir edilən istismar sınağında (kalibrləmə) təyin edilmiş miqyas əmsalının yeni qiyməti müəyyən edilməlidir.

6.3.3 Komponentlərin miqyas əmsallarının yoxlanılması

Hər bir komponentin miqyas əmsalı və ya əmsalları geniş qeyri – müəyyənlik dərəcəsi 1 faizə kimi olan daxili və ya xarici kalibrləmə cihazı ilə yoxlanılmalıdır. Əgər hər bir komponentin miqyas əmsalı onun əvvəlki qiymətindən ±1 % -dən çox olmayaraq fərqlənirsə, onda təyin edilmiş miqyas əmsalı hələ də etibarlı sayılır. Əgər bu fərq 1 faizi aşarsa onda 5.2 –ci yarımbənddə təsvir edilən istismar sınağında (kalibrləmə) təyin edilmiş miqyas əmsalının yeni qiyməti müəyyən edilməlidir.

6.4 Dalğa amplitudasının ölçülməsi

Dalğa amplitudası geniş qeyri –müəyyənlik dərəcəsi onun 10 faizindən və ya sabit gərginliyin cəbri orta qiymətinin 1 faizindən artıq olmamaq şərti ilə, hansının daha çox olmasından asılı olaraq, ölçülməlidir.

Ayrı –ayrı dalğa ölçmə sistemləri gərginliyin orta qiymətini və dalğanın amplitudasını ölçmək üçün istifadə edilə bilər və ya eyni çevirici cihaz iki ayrı ölçmə - nəzarət cihazı ilə birlikdə istifadə edilə bilər.

Dalğanın ölçülməsi sistemin amplituda / tezlik reaksiyasının –15 % yuxarı hədd tezliyi dalğının əsas f tezliyinin 5 mislindən artıq və ya –15 % aşağı hədd tezliyi dalğının əsas f tezliyinin 0.5 mislindən aşağı olmalıdır.

QEYD: Aşağı hədd tezliyi səviyyəsi üzrə tələbə uyğunluq əksər hallarda qida blokunun gərginliyinin tezlik səviyyəsinə yoxlanıla bilər.

6.4.2 Tərkibi xətalar

Dalğalı gərginliyin ölçülməsi sistemi üçün qeyri –müəyyənlik dərəcəsi A Əlavəsinə əsasən qiymətləndirilməlidir və əlavə olaraq, 5.3 -5.9 – cu yarımbəndlərdə verilən tərkibi xətalar da nəzərə alınmalıdır. Əlavə məlumat almaq üçün dəyişən gərginlik səviyyələrinin ölçülməsi üzrə müvafiq bəndlərə baxın (Bənd 7). Digər tərkibi xətalar da ayrı –ayrı hallar üçün əhəmiyyət kəsb edə bilər və burada verilən məlumatlar sadəcə olaraq təlimat üçün nəzərdə tutulub.

6.4.3 Dalğalı gərginliyin təsdiqlənmiş ölçmə sistemində aparılan sınaqlar və kalibrləmələr

Cədvəl 2 –də göstərilən sınaqlar yalnız dalğa amplitudasını ölçmək üçün istifadə edilən sistemlərə tətbiq edilməlidir.

Tipik sınaqların tələblərinə uyğunluq eyni dizayna malik cihaz üzərində aparılan sınaqlar vasitəsilə sübut edilə bilər və bəzən istehsalçının təqdim etdiyi məlumatlardan çıxarıla bilər. İstisna halları ilə bağlı məlumat almaq üçün bax: 4.4.2 - ci yarımbənd.

Digər tərkibi xətalar da ayrı –ayrı hallar üçün əhəmiyyət kəsb edə bilər və burada verilən məlumatlar sadəcə olaraq təlimat üçün nəzərdə tutulub.

6.4.4 Dalğa tezliyində miqyas əmsalının ölçülməsi

Dalğanın ölçülməsi sisteminin miqyas əmsalı dalğanın əsas f tezliyi səviyyəsində 3 faizdən artıq olmayan geniş qeyri –müəyyənlik dərəcəsi ilə təyin edilməlidir. Miqyas əmsalı həmçinin komponentlərin miqyas əmsallarının nəticəsi kimi də təyin edilə bilər.

6.4.5 Amplituda / tezlik reaksiyasının dinamik xüsusiyyətləri

Ölçmə sistemi adətən aşağı səviyyədə məlum amplitudaya malik sinusoidal giriş siqnalının təsirinə məruz qalır və bu zaman çıxış siqnalı ölçülür. Bu ölçmə dalğa amplitudasının əsasən tezlik səviyyəsinin 0.5 və 7 misli arasında olan müvafiq tezlik diapazonlarında təkrarlanır. Ölçülmüş gərginlik səviyyələri arasındakı fərq 3 dB daxilində olmalıdır.

6.4.6 Dalğanın ölçülməsi sisteminin işləmə səviyyəsinin yoxlanılması

Təsdiqlənmiş ölçmə sisteminin miqyas əmsalı 7.4 – cü yarımbənddə dəyişən gərginlikli ölçmə sistemləri üçün təsvir edilən metodların biri ilə yoxlanıla bilər.

Cədvəl 2 – Dalğanın ölçülməsində tərkibi xətalar üçün tələb edilən sınaqlar

7 DƏYİŞƏN GƏRGİNLİYİN ÖLÇÜLMƏSİ

7.1 Təsdiqlənmiş ölçmə sistemi üçün tələblər

Ümumi tələb IEC 60060-1 standartına uyğun olaraq geniş UM ≤ 3 % qeyri – müəyyənlik dərəcəsi ilə nominal tezlik səviyyəsində sınaq gərginliyinin qiymətini (ən yüksək /2 və ya o.k.q. qiyməti) təyin etməkdir.

7.1.2 Tərkibi xətalar

Dəyişən gərginliyin ölçülməsi sistemi üçün UM ölçməsinin qeyri –müəyyənlik dərəcəsi 5.10.3 –cü yarımbəndə– lazım gəldikdə - A və B Əlavələrinə əsasən 95 % əhatə ehtimalı ilə qiymətləndirilməlidir. Tərkibi xətaların qiymətləndirilməsi üçün adətən nəzərdə tutulan sınaqlar cədvəl 1 –də verilib. Digər tərkibi xətalar isə bəzi hallarda əhəmiyyət kəsb edə bilə və əlavə olaraq nəzərə alınmalıdır.

7.1.3 Dinamik xüsusiyyətlər

Bir əsas fnom tezlik səviyyəsində işləməsi nəzərdə tutulan ölçmə sisteminin amplituda – tezlik reaksiyası Şəkil 6-də qeyri –müəyyənlik tələbləri əsasında göstərilən nişanlanmış sahə daxilində olmalıdır. Diaqramda göstərilən cüt rəqəmlər normallaşmış tezlik səviyyəsini (loqarifmik miqyası) və hədd xətlərinin künc nöqtələrindəki uyğun yayınmanı ifadə edir. fnom - 7 fnom tezlik diapazonunda işləmə qabiliyyəti sınaq və ya dövrənin təhlili vasitəsilə təyin edilməlidir. Bu diapazon xaricində olan amplituda- tezlik reaksiyası yalnız məlumat üçün verilib.

Ölçmə sistemi əsas tezlik səviyyələrinin tək diapazonu üzrə də (IEC 60060-1 standartına əsasən 45 hersdən 65 hersə kimi) təsdiqlənə bilər. Bu cür hallarda miqyas əmsalı ən aşağı fnom1 əsas tezlik səviyyəsindən ən yüksək fnom2 tezlik səviyyəsinə kimi 1 % daxilində dəyişməyən qiymət (konstanta) olmalıdır. fnom1 - 7 fnom2 intervalı daxilində olan amplituda –tezlik reaksiyası Şəkil 7 –də göstərilən işarələnmiş sahə daxilində olmalıdır. Diaqramda göstərilən cüt rəqəmlər normallaşmış tezlik səviyyəsini (loqarifmik miqyası) və hədd xətlərinin künc nöqtələrindəki ideal reaksiyadan yayınmanı ifadə edir. fnom - 7 fnom tezlik diapazonunda işləmə qabiliyyəti sınaq və ya dövrənin təhlili vasitəsilə təyin edilməlidir. Bu diapazon xaricində olan amplituda- tezlik reaksiyası yalnız məlumat üçün verilib.

Dinamik xüsusiyyətlər üzrə xüsusi tələblər müvafiq Texniki Komitə tərəfindən təyin edilə bilər.

QEYD 1: Bu tələblərə cavab verən ölçmə sistemləri sınaq gərginliyi üzrə ümumi ahəng əmsalının (ÜAƏ) ölçülməsi üçün nəzərdə tutulan tezlik reaksiyasına malik olan sistemlər hesab edilir..

QEYD 2: İşarələnmiş sahənin xaricində olan tezlik reaksiyası tələb edilməməsinə baxmayaraq, faydalı nəticə verir.

QEYD 3: Əgər sınaq gərginliyinin ən yüksək o.k.q. qiymətinin nisbəti bütün gözlənilən istismar şərtləri altında ± 1 % hədd daxilində ikiyə bərabərdirsə, amplituda –tezlik reaksiyasının ölçülməsi dəyişən gərginlik mənbələrində istifadə edilən ölçmə sistemləri üçün aparılmaya bilər (məs. ardıcıl rezonans sistemləri).

QEYD 4: Müəyyən hallarda dəyişən gərginliklə üst –üstə düşən keçid proseslərinin gərginlik səviyyələrini ölçmək lazım gələ bilər. Bu standartda bunun üçün heç bir tələb irəli sürülməyib, lakin 8 –ci Bənddə verilən bəzi təlimatlardan yararlanmaq olar.

Şəkil 7 – fnom1 - fnom2 əsas tezlik diapazonu üçün nəzərdə tutulan ölçmə sistemlərinin qəbul edilən normal amplituda –tezlik reaksiyaları üçün göstərilən kölgəli sahə (fnom1 - 7 fnom2 diapazonunda sınaqdan keçməlidir)

7.2 Təsdiqlənmiş ölçmə sistemində aparılan sınaqlar

5 – ci Bəndə əsasən aparılan və Cədvəl 3 –də xülasəsi verilən sınaqlar ölçmə sistemlərinin və onların komponentlərinin, o cümlədən ölçmənin geniş qeyri –müəyyənlik dərəcəsinin qiymətləndirilməsi üçün zəruridir. İstisna hallarla bağlı 4.4.2 –ci yarımbəndə baxın.

Tipik və standart sınaqların nəticələri istehsalçının təqdim etdiyi məlumatlardan əldə edilə bilər. Standart sınaqlar hər bir komponent üzərində aparılmalıdır.

7.3 Dinamik xüsusiyyətlərin sınağı

Dinamik xüsusiyyətləri müəyyən etmək üçün aşağı səviyyədə məlum amplitudaya malik sinusoidal giriş siqnalının təsirinə məruz qalır və bu zaman çıxış siqnalı ölçülür. Bu ölçmə sına tezliyinin 1 mislindən 7 mislinə kimi olan tezlik diapazonlarında təkrarlanır. Nəticə 7.1.3–cü yarımbənddə uyğun olmalıdır.

7.4 İşləmə səviyyəsinin yoxlanılması

Təsdiqlənmiş ölçmə sisteminin miqyas əmsalı və ya əmsalları aşağıda göstərilən metodların biri ilə yoxlanıla bilər.

7.4.2 Təsdiqlənmiş ölçmə sistemi ilə müqayisənin aparılması

Müqayisə 5.2 –ci yarımbənddə verilmiş prosedurasının və ya IEC 60052 standartına əsasən boşalma / elektrod boşalmasının tətbiq edildiyi digər təsdiqlənmiş ölçmə sistemi ilə aparılmalıdır. Əgər ölçülmüş bu iki qiymətlər arasındakı fərq ± 3 % hədd daxilindədirsə, təyin edilmiş miqyas əmsalı etibarlı sayılır. Əgər bu fərq böyükdürsə, onda 5.2 –ci yarımbənddə təsvir edilən istismar sınağında (kalibrləmə) təyin edilmiş miqyas əmsalının yeni qiyməti müəyyən edilməlidir.

7.4.3 Komponentlərin miqyas əmsallarının yoxlanılması

Hər bir komponentin miqyas əmsalı və ya əmsalları geniş qeyri – müəyyənlik dərəcəsi 1 faizə kimi olan daxili və ya kalibrləmə cihazı ilə yoxlanılmalıdır. Əgər hər bir komponentin miqyas əmsalı onun əvvəlki qiymətindən ±1 % -dən çox olmayaraq fərqlənirsə, onda təyin edilmiş miqyas əmsalı hələ də etibarlı sayılır. Əgər bu fərq 1 faizi aşarsa onda 5.2 –ci yarımbənddə təsvir edilən istismar sınağında (kalibrləmə) təyin edilmiş miqyas əmsalının yeni qiyməti müəyyən edilməlidir (bax: 5.2).

Cədvəl 3 – Dəyişən gərginliyin təsdiqlənmiş ölçmə sistemi üçün

tələb edilən sınaqlar

Kalibrləmədə miqyas əmsalı

Miqyas əmsalının yoxlanılması

Xəttilik, bax: QEYD 2

Qısa müddətli sabitlik

Uzun müddətli sabitlik

Ətraf mühit temperaturunun təsiri

Yaxınlıq təsiri, bax: QEYD 3

Proqram təminatının təsiri

Çevirici cihaz üzərində quru şəraitdə aparılan sınaq

Çevirici cihaz üzərində nəm və ya çirkli şəraitdə aparılan davamlılıq sınağı

Çevirici cihaz üçün miqyas əmsalı

Kabel istisna olmaqla, veriliş sistemi üçün miqyas əmsalı

Ölçmə cihazının miqyas əmsalı

Tövsiyə edilən təkrarlanma dərəcəsi

QEYD 1: Əgər istismar sınaqları alternativ metod əsasında (bax: 5.2.2) aparılarsa, yuxarıda göstərilən sınaqlar tək komponent üzərində də ayrıca olaraq tətbiq edilməlidir. Təsdiqlənmiş ölçmə sisteminin ölçmə qeyri –müəyyənliyini təyin etmək üçün komponentlərin qeyri - müəyyənlik dərəcələri B Əlavəsində göstərilənlərlə birləşdirilməlidir.

QEYD 2: Yalnız kalibrləməni tam təyin edilmiş ölçmə diapazonunda müqayisə əsasında həyata keçirmək mümkün olmadıqda, 5.3 –cü yarımbəndə əsasən xəttilik sınağının aparılması tələb edilir (5.2.1.2).

QEYD 3: Yağınlıq təsirlərinin yaranmasına elektrik tacı və həcmi yüklənmə təsirləri səbəb ola bilər. İstismar sınağında yaxınlıq təsirinin araşdırılmasına yalnız tipik sınaqdan əldə edilən məlumatlar kifayət etmədikdə ehtiyac yaranır.

8 İLDIRIM İMPULSLU GƏRGİNLİYİN ÖLÇÜLMƏSİ

8.1 Təsdiqlənmiş ölçmə sistemi üçün tələblər

Ümumi tələblər aşağıdakılardan ibarətdir:

· IEC 60060-1 standartına əsasən tam və quyruq hissədə kəsilmiş impulslar üçün sınaq gərginliyinin qiymətinin UM1 ≤ 3 % geniş qeyri – müəyyənlik dərəcəsi ilə təyin edilməsi;

· ön hissədə kəsilmiş impulsların ən yüksək qiymətinin UM2 ≤ 5 % (0,5 ms < Tc < 2 ms) geniş qeyri – müəyyənlik dərəcəsi ilə təyin edilməsi;

· IEC 60060-1 standartına əsasən dalğa formalarını təyin edilən zaman parametrlərinin UM3 ≤ 10 % geniş qeyri – müəyyənlik dərəcəsi ilə təyin edilməsi;

· impuls üzərində üst –üstə düşən titrəyişlərin IEC 60060-1 standartında verilən yol verilə bilən səviyyələri aşmaması üçün onların ölçülməsi.

QEYD: Gərginliyin tənəzzülünün ölçülməsi üçün heç bir tövsiyə verilməyib, çünki IEC cihazlar komitəsi hələ heç bir tələb irəli sürməyib.

8.1.2 Tərkibi xətalar

İldırım impulslu gərginliyin ölçülməsi sistemi üçün UM ölçməsinin qeyri –müəyyənlik dərəcəsi 5.10.3, 5.11.3 –cü yarımbəndə– lazım gəldikdə - A və B Əlavələrinə əsasən 95 % əhatə ehtimalı ilə qiymətləndirilməlidir. Tərkibi xətaların qiymətləndirilməsi üçün adətən nəzərdə tutulan sınaqlar Cədvəl 1 –də verilib. Digər tərkibi xətalar isə bəzi hallarda əhəmiyyət kəsb edə bilə və əlavə olaraq nəzərə alınmalıdır.

8.1.3 Ölçmə cihazı üçün tələblər

Ölçmə cihazı IEC 61083-1 və IEC 61083-2 standartlarında irəli sürülən tələblərə cavab verməlidir.

8.1.4 Dinamik xüsusiyyətlər

Ölçmə sisteminin dinamik xüsusiyyətləri aşağıda göstərilən hallarda ən yüksək gərginliyin və zaman parametrlərinin istismar protokolunda təyin edilmiş dalğa formalarının nominal dövründə ölçülməsi üçün məqsədə uyğun olmalıdır:

· miqyas əmsalı aşağıdakı hədlər daxilində dəyişmədikdə:

· tam və quyruq hissədə kəsilmiş impulslar üçün ± 1 % hədd daxilində,

· ön hissədə kəsilmiş impulslar üçün ± 3 % hədd daxilində,

· zaman parametrlərinin geniş qeyri – müəyyənlik dərəcəsi 10 faizdən artıq olmadıqda.

QEYD 1: Qeydə alınmış əyridə impuls üzərində üst –üstə düşə bilən titrəyişləri təyin etmək üçün müvafiq yuxarı hədd tezliyi bir neçə meqahers ola bilər. Onlarla nano-saniyəyə bərabər və ya ondan az olan reaksiya parametri Ta məqsədə uyğun hesab edilə bilər (bax: Əlavə C). Bu hədlər hal –hazırda müzakirə edilir.

QEYD 2: Tərcihən, bir ölçmə sistemi tələb edilən bütün kəmiyyətləri, yəni, ən yüksək qiyməti, zaman parametrlərini və titrəyişləri ölçmək üçün istifadə edilir. Bununla belə, ən yüksək qiymətin və zaman parametrlərinin ölçülməsi üçün təsdiqlənə bilən bir çox sistemlər titrəyişlərin ölçülməsi üçün təsdiqlənə bilmir. Bu cür hallarda, ən yüksək gərginliyin və zaman parametrlərinin ölçülməsi üçün bir ölçmə sistemi, titrəyişlərin ölçülməsi üçün isə köməkçi sistem təsdiqlənə bilər.

8.1.5 Sınaq obyektinə birləşdirmə

Çevirici cihaz sınaq obyektinin çıxışlarına birbaşa olaraq qoşulmalıdır. Çevirici cihaz gərginlik mənbəyi ilə sınaq obyekti arasında birləşməməlidir. Çevirici cihaza gedən xətt yalnız ölçmə sistemi üçün nəzərdə tutulan cərəyanı daşımalıdır. Bu cihaz elə yerləşdirilməlidir ki, sınaq və ölçmə sxemləri arasındakı birləşmə cüzi olsun.

QEYD: İstisnalar mümkündür, məs. birləşmiş gərginlik səviyyələrinin sınağı üçün istisnalara yol vermək olar (bax: IEC 60060-1).

8.2 Təsdiqlənmiş ölçmə sistemində aparılan sınaqlar

5 – ci Bəndə əsasən aparılan və Cədvəl 4 –də xülasəsi verilən sınaqlar ildırım impulslu gərginliyin ölçmə sistemlərinin və onların komponentlərinin, o cümlədən ölçmənin geniş qeyri –müəyyənlik dərəcəsinin qiymətləndirilməsi üçün zəruridir. İstisna hallarla bağlı 4.4.2 –ci yarımbəndə baxın.

Tipik və standart sınaqların nəticələri istehsalçının təqdim etdiyi məlumatlardan əldə edilə bilər. Standart sınaqlar hər bir komponent üzərində aparılmalıdır.

Cədvəl 4 – İldırım impulslu gərginliyin təsdiqlənmiş ölçmə sistemi üçün tələb edilən sınaqlar

Kalibrləmədə miqyas əmsalı/ zaman parametri

Miqyas əmsalının yoxlanılması

Xəttilik, bax: QEYD 2

Uzun müddətli sabitlik

Ətraf mühit temperaturunun təsiri

Yaxınlıq təsiri, bax: QEYD 3

Proqram təminatının təsiri (IEC 61083-2)

İnterferensiya sınağı

Quru şəraitdə davamlılıq sınağı

Nəm və ya çirkli şəraitdə davamlılıq sınağı

Çevirici cihaz üçün miqyas əmsalı / zaman parametrləri

Kabel istisna olmaqla, veriliş sistemi üçün miqyas əmsalı / zaman parametrləri

Ölçmə cihazının miqyas əmsalı / zaman parametrləri

Tövsiyə edilən təkrarlanma dərəcəsi:

QEYD 1: Əgər istismar sınaqları alternativ metod əsasında (bax: 5.2.2) aparılarsa, yuxarıda göstərilən sınaqlar tək komponent üzərində də ayrıca olaraq tətbiq edilməlidir. Təsdiqlənmiş ölçmə sisteminin ölçmə qeyri –müəyyənliyini təyin etmək üçün komponentlərin qeyri - müəyyənlik dərəcələri B Əlavəsində göstərilənlərlə birləşdirilməlidir.

QEYD 2: Yalnız kalibrləməni tam təyin edilmiş ölçmə diapazonunda müqayisə əsasında həyata keçirmək mümkün olmadıqda, 5.3 –cü yarımbəndə əsasən xəttilik sınağının aparılması tələb edilir (5.2.1.2).

QEYD 3: Yağınlıq təsirlərinin yaranmasına elektrik tacı və həcmi yüklənmə təsirləri səbəb ola bilər. İstismar sınağında yaxınlıq təsirinin araşdırılmasına yalnız tipik sınaqdan əldə edilən məlumatlar kifayət etmədikdə ehtiyac yaranır.

8.3 Ölçmə sistemlərinin istismar sınağı

8.3.1 Etalon metod (üstün tutulur)

Ölçmə sisteminin təyin edilmiş miqyas əmsalı və dinamik xüsusiyyətləri 5.2. –ci yarımbənddə göstərilən proseduralar əsasında etalon ölçmə sistemi ilə müqayisə əsasında təyin edilməlidir. İki ölçmə sistemi arasında əvəzedici sınaq obyektinin yerləşdirilməsi tövsiyə edilir.

tmin - tmax nominal dövründə işləmə qabiliyyəti aşağıda göstərilən iki müxtəlif dalğa formalarına malik olan impulslar vasitəsilə sübut edilməlidir:

Tam və quyruq hissədə kəsilmiş impulslar:

· tmin qiyməti impulsların T1min ən qısa artma vaxtına bərabərdir,

· tmax qiyməti impulsların T1maxən uzun artma vaxtına bərabərdir,

· hər iki dalğa forması, təxminən, ölçmə sisteminin təsdiqləndiyi amplitudanın T2max ən uzun yarıya düşmə vaxtına malik olmalıdır.

Ön hissədə kəsilmiş impulslar üçün:

· tmin qiyməti kəsilmə anına kimi olan Tcmin ən qısa vaxta bərabərdir,

· tmax qiyməti kəsilmə anına kimi olan Tcmax ən uzun vaxta bərabərdir.

8.3.2 C Əlavəsinə əsasən sıçrayışa qarşı reaksiyanın ölçülməsi ilə əlavə edilən alternativ metod

5.2 – ci yarımbəndə əsasən T1min - T1max diapazonunda T1cal artma vaxtı malik olan və ölçmə sisteminin təsdiqləndiyi amplitudanın yarıya düşmə vaxtının təxminən ən yüksək T2max vaxtına bərabər olduğu impulslar vasitəsilə etalon ölçmə sistemi ilə müqayisə əsasında miqyas əmsalı təyin edilməlidir. Bu, alternativ olaraq, komponentlərin miqyas əmsallarına əsasən də təyin edilə bilər (5.2.2).

Ön hissədə kəsilmiş impulsların ölçülməsi üçün nəzərdə tutulan ölçmə sistemləri üçün kalibrləmə impulsları Tcmin - Tcmax diapazonunda kəsilmə anına kimi olan Tccal vaxtına malik olmalıdır.

Bundan başqa, ölçmə sistemində sıçrayışa qarşı reaksiya C Əlavəsinə əsasən ölçülməlidir. Sistemin təsdiqləndiyi etalon səviyyə dövründə və ya dövrlərində mövcud olan etalon səviyyə aşağıdakı hallarda sıçrayışa qarşı reaksiyanın qiymətindən fərqlənməməlidir:

· tam və quyruq hissədə kəsilmiş impulslar üçün T1cal qiyməti ±1 % -dən artıq, və həmçinin,

· ön hissədə kəsilmiş impulslar üçün Tccal qiyməti ±1 % - dən artıq fərqləndikdə.

Sıçrayışa qarşı reaksiya 0,5T1min - 2T1max etalon səviyyə dövründə etalon səviyyədən 2 faizdən artıq yayınmamalıdır (Əlavə C). Sıçrayışa qarşı reaksiya bundan başqa T2max qiyməti sistemin təsdiqləndiyi amplitudanın ən uzun yarıya düşmə vaxtı olduqda, 2T1max - 2T2max diapazonunda 5 faizdən artıq yayınmamalıdır.

8.4 Dinamik xüsusiyyətlərin sınağı

8.4.1 Etalon ölçmə sistemi ilə müqayisənin aparılması (üstün tutulur)

8.1.3 –cü yarımbənddə verilən sınaqda alınan eyni qeydlər istifadə edilə bilər və hər bir sistem üçün qiymətləndirilən ölçülmüş impulsların müvafiq zaman parametrləri və sınaq altında olan sistemlə ölçülən zaman parametrlərinin qeyri –müəyyənlik dərəcəsi təyin edilməlidir (5.11).

QEYD: Bir qrup impuls növü üzrə təsdiqlənmə tələb edildikdə, tmin qiyməti bir impuls növündən, tmax qiyməti isə digər impuls növündən seçilə bilər Bu cür hallarda, bütün impuls növlərində amplitudanın ən uzun yarışa düşmə vaxtından istifadə edilməlidir.

8.4.2 Sıçrayışa qarşı reaksiya parametrlərinə əsaslanan alternativ metod (Əlavə C)

Sistemdə gərginlik sıçrayışı tətbiq edilməli və çıxış siqnalı qeydə alınmalıdır. Qiymətləndirmə üçün bax: Əlavə C.

QEYD: İşləmə qabiliyyəti burma metodları vasitəsilə araşdırıla bilər. Ölçmə sisteminin miqyas əmsalı uyğun metodla təyin edilməlidir. Miqyas əmsalının müəyyən edilməsi üçün istifadə edilə dalğa forması D Əlavəsində təsvir edilən burma metodunun tətbiq edildiyi diapazon daxilində olmalıdır.

Dinamik xüsusiyyət ölçmə sisteminin sıçrayışa qarşı reaksiyasına(C Əlavəsinə əsasən qeyd edilən) və nominal dalğa formalarına malik olan qeydə alınmış sıçrayış reaksiyasının tutmasına əsasən təyin edilir. Buna əsasən müxtəlif dalğa formaları üçün nəzərdə tutulan ölçmə sisteminin yaratdığı xətalar qiymətləndirilə bilər (Əlavə D). Miqyas əmsalında etalon səviyyə dövrü zamanı yaranan dəyişiklik ± 1 % hədd daxilində olmalıdır.

8.5 İşləmə səviyyəsinin yoxlanılması

8.5.1 Təsdiqlənmiş ölçmə sistemi ilə aparılan müqayisə

5.2 –ci yarımbənddə göstərilən prosedura vasitəsilə digər təsdiqlənmiş ölçmə sistemi il ( və ya etalon ölçmə sistemi ilə) müqayisə aparılmalıdır. Ən yüksək qiymətlərin müqayisə edilməsi üçün IEC 60052 standartında göstərilən kürəşəkilli boşaldıcıdan istifadə edilə bilər.

İki ölçülmüş ən yüksək qiymət arasındakı fərq 3 faizdən artıq olmadıqda təyin edilmiş miqyas əmsalı hələ də etibarlı sayılır. Əgər bu fərq artıq olduqda istismar sınağında yeni miqyas əmsalı təyin edilməlidir.

Hər bir zaman parametrinin qiyməti digər ölçmə sistemi ilə ölçülmüş uyğun qiymətin ±10 % həddi daxilində olmalıdır. Hər hansı fərq 10 faizi aşdıqda istismar sınağında nominal dövr təyin etmək lazımdır.

8.5.2 Komponentlərin miqyas əmsallarının yoxlanılması

Hər bir komponentin miqyas əmsalı və ya əmsalları geniş qeyri – müəyyənlik dərəcəsi 1 faizə kimi olan daxili və ya xarici kalibrləmə cihazı ilə yoxlanılmalıdır. Əgər hər bir komponentin miqyas əmsalı onun əvvəlki qiymətindən ±1 % -dən çox olmayaraq fərqlənirsə, onda təyin edilmiş miqyas əmsalı hələ də etibarlı sayılır. Əgər bu fərq 1 faizi aşarsa onda 5.2 –ci yarımbənddə təsvir edilən istismar sınağında (kalibrləmə) təyin edilmiş miqyas əmsalının yeni qiyməti müəyyən edilməlidir.

8.5.3 Etalon qeydəalma ilə dinamik xüsusiyyətlərin yoxlanılması

İşləmə səviyyəsinin yoxlanılması üçün lazım gəldikdə ölçmə sisteminin sıçrayışa qarşı reaksiyası C Əlavəsində verilən metod əsasında qeydə alınmalıdır. Bu, işləmə səviyyəsinin ardıcıl yoxlamaları zaman dinamik xüsusiyyətlərdə baş verən dəyişikliklərin aşkarlanması məqsədilə etalon protokol kimi (“barmaq izi”) istifadə edilmək üçün istismar protokoluna daxil edilməlidir.

9 DƏYİŞƏN İMPULSLU GƏRGİNLİYİN ÖLÇÜLMƏSİ

9.1 Təsdiqlənmiş ölçmə sistemi üçün tələblər

Ümumi tələb aşağıdakı kimidir:

· IEC 60060-1 standartına əsasən dəyişən impulslu sınaq gərginliyinin qiymətini (ən yüksək qiyməti) UM1 ≤ 3 % geniş qeyri –müəyyənlik dərəcəsi ilə ölçmək.

· dalğa formasını təyin edən zaman parametrlərini UM3 ≤ 10 % geniş qeyri –müəyyənlik dərəcəsi ilə ölçmək.

9.1.2 Tərkibi xətalar

Dəyişən impulslu gərginliyin ölçülməsi sistemi üçün UM ölçməsinin qeyri –müəyyənlik dərəcəsi 5.10.3, 5.11.3 –cü yarımbəndə– lazım gəldikdə - A və B Əlavələrinə əsasən 95 % əhatə ehtimalı ilə qiymətləndirilməlidir. Tərkibi xətaların qiymətləndirilməsi üçün adətən nəzərdə tutulan sınaqlar Cədvəl 5 –də verilib. Digər tərkibi xətalar isə bəzi hallarda əhəmiyyət kəsb edə bilə və əlavə olaraq nəzərə alınmalıdır.

9.1.3 Ölçmə cihazı üçün tələblər

Ölçmə cihazı IEC 61083-1 və IEC 61083-2 standartlarının tələblərinə cavab verməlidir.

9.1.4 Dinamik xüsusiyyətlər

Ölçmə sisteminin dinamik xüsusiyyətləri aşağıda göstərilən hallarda məqsədə uyğun olur:

· miqyas əmsalı istismar protokolunda təyin edilmiş impuls dalğa formalarının diapazonunda ±1 % hədd daxilində dəyişmədikdə,

· ölçülmüş zaman parametrlərinin geniş qeyri –müəyyənlik dərəcəsi dalğa formalarının diapazonunda 10 faizdən yüksək olmadıqda.

9.1.5 Sınaq obyektinə birləşmə

Təsdiqlənmiş ölçmə sistemi sınaq obyektinin çıxışlarına birbaşa olaraq qoşulmalıdır. İldırım impulslu gərginliyin ölçülməsindən fərqli olaraq (bax: 8.1.5), bu zaman ölçmə sistemi gərginlik mənbəyi ilə sınaq obyekti arasında yerləşdirilə bilər. Sınaq və ölçmə sxemləri arasındakı birləşmə cüzi olmalıdır.

9.2 Təsdiqlənmiş ölçmə sistemi üzərində aparılan sınaqlar

5 – ci Bəndə əsasən aparılan və Cədvəl 5 –də xülasəsi verilən sınaqlar ildırım impulslu gərginliyin ölçmə sistemlərinin və onların komponentlərinin, o cümlədən ölçmənin geniş qeyri –müəyyənlik dərəcəsinin qiymətləndirilməsi üçün zəruridir. İstisna hallarla bağlı 4.4.2 –ci yarımbəndə baxın.

Tipik və standart sınaqların nəticələri istehsalçının təqdim etdiyi məlumatlardan əldə edilə bilər. Standart sınaqlar hər bir komponent üzərində aparılmalıdır.

9.3 Ölçmə sistemləri üzərində aparılan istismar sınağı

9.3.1 Etalon metod (üstün tutulur)

Ölçmə sisteminin təyin edilmiş miqyas əmsalı və dinamik xüsusiyyətləri 5.2. –ci yarımbənddə göstərilən proseduralar əsasında etalon ölçmə sistemi ilə müqayisə əsasında təyin edilməlidir.

tmin - tmax nominal dövründə işləmə qabiliyyəti aşağıda göstərilən iki müxtəlif dalğa formalarına malik olan impulslar vasitəsilə sübut edilməlidir:

· tmin qiyməti impulsların T1min ən qısa artma vaxtına bərabərdir,

· tmax qiyməti impulsların T1maxən uzun artma vaxtına bərabərdir,

· hər iki dalğa forması, təxminən, ölçmə sisteminin təsdiqləndiyi amplitudanın T2max ən uzun yarıya düşmə vaxtına (və ya 90 faizdən yuxarı vaxta yaxud sıfırlama vaxtına) malik olmalıdır.

9.3.2 Sıçrayışa qarşı reaksiyanın ölçülməsi ilə əlavə edilən alternativ metodlar

5.2 – ci yarımbəndə əsasən T1min - T1max diapazonunda T1cal artma vaxtına malik olan və ölçmə sisteminin təsdiqləndiyi amplitudanın yarıya düşmə vaxtının (və ya 90 faizdən yuxarı vaxta yaxud sıfırlama vaxtına) təxminən ən yüksək T2max vaxtına bərabər olduğu impulslar vasitəsilə etalon ölçmə sistemi ilə müqayisə əsasında miqyas əmsalı təyin edilməlidir. Bu, alternativ olaraq, komponentlərin miqyas əmsallarına əsasən də təyin edilə bilər (5.2.2).

Bundan başqa, ölçmə sistemində sıçrayışa qarşı reaksiya C Əlavəsinə əsasən ölçülməlidir. Sistemin təsdiqləndiyi etalon səviyyə dövründə və ya dövrlərində mövcud olan etalon səviyyə sıçrayışa qarşı Tpcal reaksiyanın qiymətindən ±1 % -dən artıq fərqlənməməlidir:

Sıçrayışa qarşı reaksiya ölçmə sisteminin təsdiqləndiyi 2T1max - 2T2max (və ya 90 faizdən yuxarı vaxta yaxud sıfırlama vaxtı) diapazonunda 5 faizdən artıq yayınmamalıdır.

9.4 Dinamik xüsusiyyətlərin müqayisə əsasında sınağı

9.3.1 –ci yarımbənddə verilən sınaqda alınan eyni qeydlər istifadə edilə bilər və hər bir sistem üçün qiymətləndirilən ölçülmüş impulsların müvafiq zaman parametrləri və sınaq altında olan sistemlə ölçülən zaman parametrlərinin qeyri –müəyyənlik dərəcəsi 5.4 – cü yarımbəndə əsasən təyin edilməlidir (Cədvəl 5).

QEYD: Bir qrup impuls növü üzrə təsdiqlənmə tələb edildikdə, tmin qiyməti bir impuls növündən, tmax qiyməti isə digər impuls növündən seçilə bilər Bu cür hallarda, bütün impuls növlərində amplitudanın ən uzun yarışa düşmə vaxtından istifadə edilməlidir.

9.5 İşləmə səviyyəsinin yoxlanılması

9.5.1 Təsdiqlənmiş ölçmə sistemi ilə müqayisə əsasında miqyas əmsalının yoxlanılması

5.2 –ci yarımbənddə göstərilən prosedura vasitəsilə digər təsdiqlənmiş ölçmə sistemi il ( və ya etalon ölçmə sistemi ilə) müqayisə aparılmalıdır. Ən yüksək qiymətlərin müqayisə edilməsi üçün IEC 60052 standartında göstərilən kürəşəkilli boşaldıcıdan istifadə edilə bilər.

İki ölçülmüş ən yüksək qiymət arasındakı fərq 3 faizdən artıq olmadıqda təyin edilmiş miqyas əmsalı hələ də etibarlı sayılır. Əgər bu fərq artıq olduqda istismar sınağında yeni miqyas əmsalı təyin edilməlidir.

Hər bir zaman parametrinin qiyməti digər ölçmə sistemi ilə ölçülmüş uyğun qiymətin ±10 % həddi daxilində olmalıdır. Hər hansı fərq 10 faizi aşdıqda istismar sınağında nominal dövr təyin etmək lazımdır.

9.5.2 Komponentlərin miqyas əmsallarının yoxlanılması

Hər bir komponentin miqyas əmsalı və ya əmsalları geniş qeyri – müəyyənlik dərəcəsi 1 faizə kimi olan daxili və ya xarici kalibrləmə cihazı ilə yoxlanılmalıdır. Əgər hər bir komponentin miqyas əmsalı onun əvvəlki qiymətindən ±1 % -dən çox olmayaraq fərqlənirsə, onda təyin edilmiş miqyas əmsalı hələ də etibarlı sayılır. Əgər bu fərq 1 faizi aşarsa onda 5.2 –ci yarımbənddə təsvir edilən istismar sınağında (kalibrləmə) təyin edilmiş miqyas əmsalının yeni qiyməti müəyyən edilməlidir.

9.5.3 Etalon qeydəalma ilə dinamik xüsusiyyətlərin yoxlanılması

İşləmə səviyyəsinin yoxlanılması üçün lazım gəldikdə ölçmə sisteminin sıçrayışa qarşı reaksiyası C Əlavəsində verilən metod əsasında qeydə alınmalıdır. Bu, işləmə səviyyəsinin ardıcıl yoxlamaları zaman dinamik xüsusiyyətlərdə baş verən dəyişikliklərin aşkarlanması məqsədilə etalon protokol kimi (“barmaq izi”) istifadə edilmək üçün istismar protokoluna daxil edilməlidir.

Cədvəl 5 – Dəyişən impulslu gərginliyin ölçülməsi sistemi üçün

tələb edilən sınaqlar

Kalibrləmədə miqyas əmsalı/ zaman parametri

Miqyas əmsalının yoxlanılması

Xəttilik, bax: QEYD 2

Qısa müddətli sabitlik

Uzun müddətli sabitlik

Ətraf mühit temperaturunun təsiri

Yaxınlıq təsiri, bax: QEYD 3

Proqram təminatının təsiri (IEC 61083-2)

Interferensiya sınağı

Quru mühitdə davamlılıq sınağı

Nəm və ya çirkli şəraitdə aparılan davamlılıq sınağı

Çevirici cihaz üçün miqyas əmsalı / zaman parametrləri

Kabel istisna olmaqla, veriliş sistemi üçün miqyas əmsalı / zaman parametrləri

Ölçmə cihazının miqyas əmsalı / zaman parametrləri

Tövsiyə edilən təkrarlanma dərəcəsi:

QEYD 1: Əgər istismar sınaqları alternativ metod əsasında (bax: 5.2.2) aparılarsa, yuxarıda göstərilən sınaqlar tək komponent üzərində də ayrıca olaraq tətbiq edilməlidir. Təsdiqlənmiş ölçmə sisteminin ölçmə qeyri –müəyyənliyini təyin etmək üçün komponentlərin qeyri - müəyyənlik dərəcələri B Əlavəsində göstərilənlərlə birləşdirilməlidir.

QEYD 2: Yalnız kalibrləməni tam təyin edilmiş ölçmə diapazonunda müqayisə əsasında həyata keçirmək mümkün olmadıqda, 5.3 –cü yarımbəndə əsasən xəttilik sınağının aparılması tələb edilir (5.2.1.2).

QEYD 3: Yağınlıq təsirlərinin yaranmasına elektrik tacı və həcmi yüklənmə təsirləri səbəb ola bilər. İstismar sınağında yaxınlıq təsirinin araşdırılmasına yalnız tipik sınaqdan əldə edilən məlumatlar kifayət etmədikdə ehtiyac yaranır.

10 ETALON ÖLÇMƏ SİSTEMLƏRİ

10.1 Etalon ölçmə sistemləri üçün tələblər

10.1.1 Sabit gərginlik

Etalon ölçmə sistemində sabit gərginlik ölçmələri onun istifadə diapazonu daxilində UM ≤ 1 % geniş qeyri –müəyyənlik dərəcəsi ilə həyata keçirilə bilməlidir. Qeyri – müəyyənlik dərəcəsinə 3 faizə kimi dalğa əmsalı heç bir təsir göstərməməlidir.

10.1.2 Dəyişən gərginlik

Etalon ölçmə sistemində dəyişən gərginlik ölçmələri onun istifadə diapazonu daxilində UM ≤ 1 % geniş qeyri –müəyyənlik dərəcəsi ilə həyata keçirilə bilməlidir.

10.1.3 Tam və kəsilmiş ildırım impulslu və dəyişən impulslu gərginlik səviyyələri

Etalon ölçmə sistemində tam və quyruq hissədə kəsilmiş impulslu gərginlik ölçmələri tam və quyruq hissədə kəsilmiş impulslar üzrə UM1 ≤ 1 %, ön hissədə kəsilmiş impulslar üzrə UM2 ≤ 3 % və zaman parametrləri üzrə isə UM3 ≤ 5 % geniş qeyri – müəyyənlik dərəcəsi ilə ölçülə bilməlidir.

QEYD: Titrəyişlər və impuls cəbhəsində atmalar müvafiq qaydada qeydə alınmalıdır (8.1.4 ilə müqayisə edin).

10.2 Etalon ölçmə sisteminin kalibrlənməsi

Etalon ölçmə sisteminin 10.1 –ci yarımbənddə irəli sürülən tələblərə uyğunluğu 10.2.2 –ci yarımbənddə göstərilən sınaqla təyin edilməlidir. 10.2.3 –cü yarımbənddə göstərilən sınaqdan alternativ variant kimi istifadə etmək olar.

10.2.2 Etalon metod: Müqayisəli ölçmə

Etalon ölçmə sisteminin qane edici səviyyədə işləməsi Milli Metrologiya İnstitutunun standartlarına əsasən yoxlanıla bilən aşağı qeyri – müəyyənlik dərəcəsinə malik etalon ölçmə sistemi ilə müqayisə əsasında müvafiq sınaq gərginliyi səviyyəsinə müqayisəli ölçmələrlə aparılan kalibrləmə ilə müəyyən edilməlidir.

İmpuls gərginliyi səviyyələrinə gəldikdə, nominal dövr diapazonunu əhatə edən iki və ya daha artıq müxtəlif impulsların artma vaxtında mövcud olan dalğa formaları tətbiq edilməlidir.

QEYD: Aşağı qeyri – müəyyənlik dərəcəsinə malik etalon ölçmə sistemi üçün irəli sürülən tələblər gərginlik ölçmələri və - yalnız impuls gərginliyi - üzrə UM ≤ 0,5 %, zaman parametrinin ölçülməsi üzrə isə UM3 ≤ 3 % geniş qeyri- müəyyənlik dərəcəsindən ibarət olmalıdır.

10.2.3 İmpuls gərginliyi səviyyələri üçün alternativ metod: Miqyas əmsalının ölçülməsi və sıçrayışa qarşı reaksiya parametrlərinin qiymətləndirilməsi

Etalon ölçmə sisteminin miqyas əmsalı bir impulslu gərginlik forması üçün, məs. müvafiq sınaq gərginliyi səviyyəsinə daha yüksək dərəcəli etalon ölçmə sistemi vasitəsilə təyin edilməlidir. Buna əlavə olaraq, C Əlavəsinə əsasən qiymətləndirilən sıçrayışa qarşı reaksiya parametrləri Cədvəl 6 –da verilən tövsiyələrə uyğun olmalıdır. Etalon ölçmə sisteminin təsdiqləndiyi etalon səviyyə dövrü və ya dövrlərinin etalon səviyyəsi və ya səviyyələri tətbiq edilən impuls gərginliyinin müvafiq parametri zamanı sıçrayışa qarşı reaksiya qiymətindən ±0,5 % - dən artıq fərqlənməməlidir.

10.3 Etalon ölçmə sistemlərinin ardıcıl kalibrlənmə intervalları

Kalibrləmə intervalları dövlət normalarına əsasən təyin edilməlidir. Əgər belə norma mövcud deyilsə, kalibrləmələrin ən azı beş ildə bir dəfə aparılması tövsiyə edilir, bir şərtlə ki, etalon ölçmə sisteminin sabitliyini təyin etmək üçün mütəmadi olaraq onun işləmə səviyyəsi yoxlanılsın.

10.4 Etalon ölçmə sistemini istifadəsi

Etalon ölçmə sistemlərinin istismar sınaqlarında yalnız müqayisəli ölçmələr üçün istifadə edilməsi tövsiyə edilir. Bununla belə, etalon ölçmə sistemləri digər ölçmələr üçün, o cümlədən gündəlik olaraq istifadə edilə bilər (əgər belə istifadənin işləmə səviyyəsinə təsir göstərmədiyi sübut edilərsə və bu standarta əsasən işləmə səviyyəsinin yoxlanılması bunu yoxlamaq üçün kifayət edir). Bundan başqa, müvafiq IEC standartının tələblərinə cavab verən ekvivalent ölçmə cihazının əvəzlənməsi qəbul edilməlidir.

Cədvəl 6 – İmpuls gərginliyinin etalon ölçmə sistemi üçün tövsiyə edilən reaksiya parametrləri

Təcrübəyə əsasən reaksiya vaxtı TN

Yarımçıq reaksiya vaxtı Ta

Ölçmənin qeyri –müəyyənliyi

Beşinci bənddə yüksək gərginlik səviyyəsində aparılan ölçmələrə adətən tətbiq edilə bilən və tam kifayət edən şərtlər altında ölçmənin qeyri – müəyyənliyinin qiymətləndirilməsi üçün sadələşdirilmiş prosedura təsvir edilir. Bununla belə, bəzi hallarda qeyri –müəyyənlik dərəcələrini daha mürəkkəb tərzdə qiymətləndirmək lazım gəlir və ya arzu edilir. A Əlavəsində bu cür hallarda işə necə davam etmək barədə ümumi məlumat, B Əlavəsində isə üç tətbiq nümunəsi verilib.

Hər bir kəmiyyətin ölçülməsi müəyyən dərəcədə nöqsanlı olur və ölçmənin nəticəsi yalnız ölçülə bilən kəmiyyətin “həqiqi” qiymətinə yaxınlaşmaqdan ibarət (təxmini qiymət) olur. Ölçmənin qeyri müəyyənliyi ölçmənin keyfiyyəti barədə ayın məlumat verir. Bu, istifadəçiyə ölçmənin nəticələrini, məs. müxtəlif laboratoriya nəticələrini müqayisə etmək və onların çəkisini müəyyən etmək imkanı verir, eləcə də hər hansı ölçmənin nəticəsinin bu standartda təyin edilmiş hədlər daxilində olub olması barədə məlumat verir. 1993 – cü ildə Beynəlxalq Standartlaşdırma Təşkilatı (İSO) tərəfindən nəşr edilmiş Ölçmənin Qeyri –Müəyyənliyinin (ÖQM) ifadə edilməsi üçün Təlimatlar hal – hazırda ölçmənin qeyri –müəyyənliyinin qiymətləndirilməsi üçün beynəlxalq aləmdə qəbul edilmiş ISO/IEC 98-3: 2008 standartı kimi istifadə edilir.

ISO/IEC Təlimatı 98-3 standartında müxtəlif qeyri –müəyyənlik səviyyələrində ölçmələrin geniş diapazonu üzrə qeyri – müəyyənliyin qiymətləndirilməsi və ifadə edilməsi üçün ümumi qaydalar təyin göstərilib. Ona görə də ISO/IEC Təlimatı 98-3 standartından yüksək gərginlik səviyyəsində aparılan xüsusi ölçmə sahəsi, onun dəqiqlik və mürəkkəblik dərəcəsi ilə bağlı müəyyən qaydalar qrupuna müraciət etmək lazımdır. ISO/IEC Təlimatı 98-3 standartının əsas prinsiplərinə uyğun olaraq, qeyri – müəyyənlik dərəcələri qiymətləndirmə metodları əsasında iki kateqoriyaya daxil edilib. Hər iki metod ölçməyə təsir edən kəmiyyətlərin ehtimalının paylanmasına və ölçülə bilən kəmiyyətin standart birləşmiş qeyri –müəyyənlik dərəcəsinə əsaslanır. Bu, qeyri – müəyyənlik dərəcələrinin hər iki kateqoriyasına və ölçülə bilən kəmiyyətin standart birləşmiş qeyri –müəyyənlik dərəcəsinə eyni cür yanaşmaya imkan verir. Bu standartın həcmi daxilində təxminən 95 % əhatə ehtimalına uyğun gələn geniş qeyri –müəyyənlik dərəcəsi tələb edilir.

Yüksək gərginlik səviyyələrində qeyri –müəyyənlik dərəcələrinin təyin edilməsi üzrə ISO.IEC Təlimatla 98-3 standartının əsas prinsipləri və nümunələri aşağıdakı bəndlərdə təqdim edilib. Bu tənliklər və nümunələr tez- tez yüksək gərginlik ölçmələrində alınan bir –biri ilə əlaqəsi olmayan giriş kəmiyyətləri üçün etibarlıdır.

A.2 Bənd 3 - ə əlavə olaraq verilən təriflər

A.2.1 ölçülə bilən kəmiyyət

hadisənin, maddənin və ya cismin keyfiyyət baxımından ayrıla bilən və kəmiyyəti təyin edilən atributu

A.2.2 kəmiyyət qiyməti

xüsusi kəmiyyətin ümumi olaraq ədədə vurulan ölçü vahidi kimi ifadə edilən həcmi

A.2.3 ölçülən kəmiyyət

ölçülən xüsusi kəmiyyət

təsadüfi dəyişənin gözlənilən yayınma qiymətinin kvadratı

iki və ya daha artıq təsadüfi dəyişənlərin paylanması daxilində iki və ya bir neçə dəyişənin arasında mövcud olan əlaqə

ölçmənin nəticəsinin əsaslı surətdə ölçülə bilən kəmiyyətə şamil edilə bildiyi qiymətlərin paylanmasında mövcud və adətən geniş olan kəsr

Hər bir ölçmə f funksional əlaqəsi əsasında təsvir edilə bilər:

burada Y ölçülə bilən kəmiyyət və Xi isə birdən N -ə kimi nömrələnən müxtəlif giriş kəmiyyətləridir. ISO/IEC TƏLİMATI 98-3 standartında kəsb edilən mənaya əsasən model funksiyası f özündə bütün ölçmə qiymətlərini, təsir edici kəmiyyətləri, təshihləri, təshih əmsallarını, fiziki konstantaları və Y qiymətinə və onun qeyri –müəyyənlik dərəcəsinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir edən istənilə başqa məlumatları ehtiva edir. Bu, tək və ya çoxtərəfli analitik yaxud ədədi ifadə və ya bunların birləşməsi kimi mövcud ola bilər. Ümumiyyətlə, Xi giriş kəmiyyətləri təsadüfi dəyişənlər olub xüsusi paylanma ehtimalına malik olan və A Tipli və ya B Tipli u(xi) standart qeyri –müəyyənlik dərəcələri ilə bağlı olan xi müşahidələri (“giriş qiymətinin hesablamaları”) ilə təsvir edilir. ISO/IEC TƏLİMATI 98-3 standartında verilən qaydalara əsasən hər iki qeyri – müəyyənlik dərəcəsinin növünün birləşməsi nəticəsində y çıxış qiymətinin standart u(y) qeyri –müəyyənlik dərəcəsi alınır.

QEYD 1: (A.1) Tənliyindəki f model funksiyası müvafiq olaraq xi və y giriş kəmiyyətləri üçün də etibarlıdır.

QEYD 2: Müşahidələr ardıcıllığında Xi kəmiyyətinin müşahidə edilən k qiyməti xik kimi ifadə edilir.

A.4 Standart qeyri – müəyyənlik dərəcəsinin A Tipli qiymətləndirilməsi

A Tipli qiymətləndirmə metodu ölçmənin eyni şərtləri altında n saylı müstəqil müşahidələrin aparıldığı və təsadüfi olaraq dəyişən kəmiyyətlərə tətbiq edilir. Ümumiyyətlə, n saylı müstəqil müşahidələrin normal (Qraus) ehtimal paylanmasında xik qiymətini fərz etmək olar (Şəkil A.1).

QEYD 1: Xi qiyməti xik müşahidələri ilə miqyas əmsalı, sınaq gərginliyi və ya zaman parametri ola bilər.

xik müşahidələrinin xi orta cəbri qiyməti aşağıdakı kimi təyin edilir:

Bu, Xi qiymətinin ən yaxşı hesablanma yolu hesab edilir. Onun A Tipli standart qeyri –müəyyənliyi orta məxrəcin eksperimental standart yayınmasına bərabərdir.

burada s(x) is eksperimental standart yayınmanı (ayrı – ayrı qiymətlərin) ifadə edir:

s(xi) və s(i) kvadrat qiymətləri sadə dəyişənlər və orta məxrəc dəyişənləridir. Müşahidələrin sayının n ³ 10 olması tövsiyə edilir, əks halda standart qeyri – müəyyənlik dərəcəsinin A Tipli qiymətləndirilməsinin etibarlılığı effektiv sərbəstlik dərəcələri ilə yoxlanılmalıdır (bax: Bənd A.8).

QEYD 2: Bəzi hallarda sp dəyişəninin məcmu qiymətini yaxşı təyin edilmiş şərtlər altında aparılmış geniş saylı əvvəlki müşahidələrdən əldə etmək olar. Bundan sonra kiçik n qiyməti ilə n (n = 1, 2, 3, …) müqayisəli ölçmənin standart qeyri –müəyyənlik dərəcəsi (A.3) Tənliyi ilə müqayisədə u(xi ) = sp / √n bərabərliyi ilə daha yaxşı hesablanır.

A.5 Standart qeyri – müəyyənlik dərəcəsinin B Tipli qiymətləndirilməsi

B Tipli qiymətləndirmə metodu, bir sıra müşahidələrin statistik təhlilindən başqa bütün hallara tətbiq edilir. B Tipli standart qeyri – müəyyənlik dərəcəsi xi müşahidələri ilə Xi giriş kəmiyətinin mümkün dəyişməsi barədə əldə edilmiş bütün məlumatlara, məs. aşağıda göstərilənlərə əsaslanan elmi mühakimələrlə qiymətləndirilir:

· kəmiyyətlərin qiymətləndirilməsi metodu,

· ölçmə sisteminin və onun komponentlərinin kalibrlənməsində qeyri –müəyyənlik dərəcəsi

· gərginlik bölən cihazların və ölçmə cihazlarının qeyri -xəttiliyi,

· dinamik xüsusiyyət, məs. miqyas əmsalının tezlik səviyyəsinə və ya impulsun formasına görə dəyişməsi,

· qısa müddətli sabitlik, özü- özünü qızdırma,

· uzun müddətli sabitlik, yayınma

· ölçmə zaman ətraf mühit şərtləri,

· ətrafdakı obyektlərin yaxınlıq təsiri,

· ölçmə - nəzarət cihazlarında və ya nəticələrin qiymətləndirilməsində istifadə edilən proqram təminatının yaratdığı təsirlər,

· rəqəmsal və analoq cihazların məhdud ayırd etmə dəqiqliyi.

Giriş kəmiyyətləri və qeyri –müəyyənlik dərəcələri barədə məlumatlar faktiki və əvvəl aparılan ölçmələrdən, kalibrləmə sertifikatlarından, məlumat kitabçalarında və standartlarda verilən məlumatlardan, istehsalçının spesifikasiyalarından və müvafiq materialların və ya ölçmə -nəzarət cihazlarının xüsusiyyətləri barədə əldə edilmiş biliyə əsasən toplana bilər. Qeyri – müəyyənlik dərəcələrinin B Tipli qiymtələndirilməsi ilə bağlı aşağıdakı halları müəyyən etmək olar:

a) xi tək giriş qiyməti və onun u(xi) standart qeyri –müəyyənliyi tez- tez məlum olur, məs. ədəbiyyatdan götürülən tək ölçülmüş qiymət, təshih qiyməti və ya etalon qiymət. Bu qiymət və onun qeyri –müəyyənlik dərəcəsi (A.1) tənliyində verilən model funksiyasında qəbul edilir. u(xi) qiyməti naməlum olduqda, onu müvafiq qeyri –müəyyənlik dərəcəsi barədə digər məlumatlara əsasən hesablamaq və ya əldə edilmiş təcrübəyə əsasən hesablamaq lazımdır.

b) Cihazın qeyri –müəyyənlik dərəcəsinə k əhatə əmsalına vurulan standart qeyri –müəyyənlik qiyməti kimi istinad edilir, məs. kalibrləmə sertifikatında rəqəmsal voltmetrin standart geniş U qeyri –müəyyənlik dərəcəsi (Bənd A.7). Mürəkkəb ölçmə sistemində voltmetrdən istifadə edildikdə, bu, qeyri –müəyyənliyə aşağıda göstərilən qaydada təsir edir:

Burada k qiyməti əhatə əmsalındır. Geniş qeyri –müəyyənlik dərəcəsini və bu əmsalı ifadə etməyin əvəzinə, etibarlılıq səviyyəsində müəyyən məlumatlardan istifadə etmək olar, məs. 68,3 %, 95,45 % or 99,7 %. Ümumiyyətlə, Şəkil A.1 -ə əsasən normal paylanma fərz edilən bilər və etibarlılıq səviyyəsindəki məlumat müvafiq olaraq k = 1, 2 və ya 3 əmsalına ekvivalent olur.

c) Xi giriş kəmiyyətinin xi qiyməti müəyyən p(xi) ehtimal paylanması ilə a- - a+ intervalı daxilində hesablanır. Bir çox hallarda p(xi) qiyməti barədə xüsusi məlumat olmur və ona görə də ehtimal edilən qiymətlərin düzbucaqlı şəkildə paylanması fərz edilir. (Şəkil A.2). Bundan sonra gözlənilən Xi qiyməti intervalın xi orta nöqtəsini təşkil edir:

və əlaqəli standart qeyri –müəyyənlik belə olur:

burada a = (a+ - a-)/2.

Bəzi hallarda digər ehtimal paylanmaları da çox məqsədə uyğun ola bilər, məs. trapesiya şəkilli, üçbucaq şəkilli və ya normal paylanmalar.

QEYD 1: Düzbucaqlı paylanma üzrə standart qeyri – müəyyənlik u(xi) = a/√6, normal paylanma üzrə isə u(xi) = σ olur. bu o deməkdir ki, digər paylanma növləri ilə müqayisədə düzbucaqlı paylanma nəticəsində daha geniş standart qeyri –müəyyənlik alınır.

ISO/IEC Təlimatı 98-3 standartında deyilir ki, əgər A Tipli qeyri – müəyyənliyə hər hansı xüsusi təsir artıq göstərilibsə, B Tipli qeyri -müəyyənlik dərəcəsini təkrar hesablamaq olmaz. Bundan başqa, qeyri –müəyyənlik dərəcəsi real qiymətləndirilməli, standart qeyri – müəyyənlik dərəcələrinə əsaslanmalı eləcə də ISO/IEC TƏLİMATI 98-3 standartına əsasən qiymətləndirilənlərdən başqa, digər daha geniş qeyri –müəyyənlik dərəcələrini təyin etmək üçün şəxsi və ya digər təhlükəsizlik əmsallarından istifadə edilməməlidir. Bir çox hallarda, Xi giriş kəmiyyəti mühüm həcmə malik olan sistemli təsirlərin aradan qaldırılması üçün, məs. temperatur səviyyəsi və ya gərginlik asılılığı əsasında tənzimlənməli və ya təshih edilməlidir. Bununla belə, bu korrelyasiya ilə bağlı olan u(xi) qeyri –müəyyənliyi nəzərə alınmalıdır.

QEYD 2: Tərkibi xətaların təkrar hesablanması təkrar impuls ölçmələri üçün, məs. miqyas əmsalını kalibrləyən zaman rəqəmsal qeydəalma cihazından istifadə edildikdə baş verə bilər. A Tipli standart qeyri –müəyyənliyini hasil edən n ölçmə qiymətlərinin yayılmasına qismən qeydə alma cihazının məhdud ayırd etmə dəqiqliyi və onun daxili səs –küyü səbəb ola bilər. Bu zaman ayırd etmə dəqiqliyini yenidən bütövlükdə nəzərə almağa ehtiyac yoxdur, əksinə yalnız onun kiçik bir hissəsi B Tipli qeyr –müəyyənlik kimi qiymətləndirilməlidir. Bununla belə. əgər tək ölçü qiymətini təyin etmək üçün impuls gərginliyinin sınağı zamanı rəqəmsal qeydəalma cihazından istifadə edilərsə, məhdud ayırdetmə dəqiqliyinin B Tipli qeyri – müəyyənlik kimi nəzərə alınmasına ehtiyac var.

QEYD 3: B Tipli qeyri – müəyyənlik dərəcələrinin qiymətləndirilməsi üçün müvafiq fiziki əlaqələr, təsir kəmiyyətləri və ölçmə üsulları barədə geniş bilik və təcrübənin olması tələb edilir. Qiymətləndirmə öz özlüyündə bir həll yolunu müəyyən edən dəqiq elmə əsaslanmadığı üçün, təcrübəli sınaq mühəndisləri tərəfindən ölçmə prosesinə müxtəlif tərzdə mühakimələrin yürüdülməsi və fərqli B Tipli qeyri –müəyyənlik qiymətlərinin alınması nadir hallarda baş vermir.

A.6 Birləşmiş standart qeyri –müəyyənlik

A Tipli və ya B Tipli metodla qiymətləndirilən hər bir Xi giriş kəmiyyətinin xi qiymətinin hər bir standart u(xi) qeyri –müəyyənliyi çıxış kəmiyyətinin standart qeyri – müəyyənliyinə aşağıda göstərilən qaydada təsir göstərir:

burada ci həssaslıq əmsalını ifadə edir. Bu, y qiymətinə xi giriş kəmiyyətinin kisik dəyişmələrinin heçə təsir göstərməsini təsvir edir. Bunun qiyməti f model funksiyasının yarımçıq törəməsi kimi birbaşa olaraq təyin edilə bilər:

və ya ekvivalent ədədi yaxud eksperimental metodlardan istifadə edilə bilər. ci işarəsi müsbət və ya mənfi ola bilər. Giriş kəmiyyətləri əlaqəsiz olduğu təqdirdə, bu işarəni daha nəzərə almağa ehtiyac yoxdur, çünki, standart qeyri –müəyyənlik dərəcələrinin yalnız kvadrat qiyməti növbəti mərhələlərdə işlədilir.

(A.8) tənliyində təyin edilmiş N standartlı ui(y) qeyri- müəyyənlik dərəcələri “qeyri –müəyyənliyin artması qanununa” əsasən çıxış kəmiyyətinin birləşmiş standart uc(y) qeyri –müəyyənlik dərəcəsinə təsir göstərir:

burada uc(y) qiyməti müsbət kvadrat kök kimi təyin edilir:

Əgər Y giriş kəmiyyəti Xi giriş kəmiyyətlərinin nəticəsi və ya qismətidirsə, onda (A.10) və (A.11) Tənliklərində göstərilən oxşar əlaqəni uc(y)/|y| və u(xi)/|xi| nisbi qeyri –müəyyənlik dərəcələri üçün almaq olar. Qeyri –müəyyənliyin artması qanunu bu yolla əlaqəli olmayan giriş kəmiyyətləri üçün nəzərdə tutulan model funksiyasının hər iki növünə tətbiq edilir.

QEYD: Korrelyasiya mövcud olduqda, qeyri –müəyyənliyin artmasın qanununda xətti şərtlər mövcud olacaq və həssaslı əmsallarının işarəsi münasib işarəyə çevrilir. Korrelyasiya, məs. iki və ya daha artıq giriş kəmiyyətlərinin ölçülməsi üçün eyni ölçmə -nəzarət cihazından istifadə etdikdə yaranır. Hesablamanın mürəkkəb olmaması üçün, f model funksiyasında əlavə giriş kəmiyyətlərini uyğun təshihlərlə və qeyri –müəyyənlik dərəcələri ilə toplamaqla korrelyasiyanı aradan qaldırmaq olar. Bəzi hallarda, əlaqəli giriş kəmiyyətlərinin mövcudluğu hətta birləşmiş qeyri – müəyyənlik dərəcəsini azalda bilər. Korrelyasiyanın nəzərə alınması əsasən qeyri müəyyənlik dərəcəsinin dəqiq qiymətini almaq üçün aparılan mürəkkəb təhlil üçün əhəmiyyət kəsb edir. Bu standartda korrelyasiya məsələsi bir daha müzakirə edilməyəcək.

A.7 Geniş qeyri –müəyyənlik

Yüksək gərginlik və ya cərəyan ölçmələri sahəsində, əksər sənaye tətbiqi sahələrində təxminən p = 95 % əhatə ehtimalına uyğun gələn qeyri –müəyyənlik dərəcəsinin təyin edilməsi tələb olunur. Bu, (A.11) Tənliyində verilən uc(y) birləşmiş standart qeyri –müəyyənlik dərəcəsini k əmsalına vurmaqla təyin edilir:

burada U geniş qeyri –müəyyənlik dərəcəsini ifadə edir. Normal paylanmanın şamil edildiyi y və uc(y)qiymətləri kifayət qədər etibarlı olduqda, yəni, uc(y) qiymətinin effektiv sərbəstlik dərəcələri kifayət qədər geniş olduqda k = 2 əhatə əmsalından istifadə edilir (bax: Bənd A.8). Əks halda isə k > 2 qiyməti p = 95 % qiymətini almaq üçün təyin edilməlidir.

QEYD 1: Bəzi köhnə standartlarda “ümumi qeyri –müəyyənlik” terminində istifadə edilir. Əksər hallarda bu termin əhatə əmsalı ikiyə bərabər olan U qeyri –müəyyənlik dərəcəsi kimi şərh edilir.

QEYD 2: Qeyri – müəyyənlik dərəcələri müsbət rəqəm kimi təyin edildiyi üçün, U işarəsi həmişə müsbət olur. U qiyməti qeyri –müəyyənlik intervalı mənasında işlədildikdə, o, ±U kimi istinad edilən k qiyməti olur.

A.8 Effektiv sərbəstlik dərəcələri

Geniş qeyri –müəyyənlik dərəcəsinin normal paylanması fərziyyəsi ümumiyyətlə müqayisəli qiymətə və dəqiq müəyyən edilmiş paylanmaya (Qraus, düzbucaqlı və s.) malik bir neçə qeyri –müəyyənlik komponenti (yəni, N ≥ 3) birləşmiş standart qeyri –müəyyənliyə təsir göstərdikdə və A tipli qeyri –müəyyənlik dərəcəsi n ≥ 10 qədər təkrarlanan müşahidələrə əsaslandıqda irəli sürülür. Bu şərtlər gərginlik ölçmə sistemlərinin kalibrlənməsində ödənilir. Normal paylanma fərziyyəsi əsaslandırlmadıqda, təxminə 95 % əhatə ehtimalını almaq üçün k > 2 qiyməti təyin edilməlidir. Müvafiq əhatə əmsalı standart uc(y) qeyri –müəyyənliyinin νeff effektiv sərbəstlik dərəcələri əsasında qiymətləndirilməlidir:

Burada ui(y) qiyməti (A.8) Tənliyi ilə i = 1, 2, …, N üçün verilir və νi isə uyğun sərbəstlik dərəcələridir. Etibarlı νi qiymətləri aşağıdakı kimidir:

νi = n – 1 – n saylı müstəqil müşahidələrə əsaslanan A Tipli qeyri –müəyyənlik üçün,

νi ≥ 50 - kalibrləmə sertifikatından götürülən B Tipli qeyri –müəyyənlik dərəcəsi və əhatə ehtimalının 95 faizdən az olması göstərildikdə,

νi = ∞ - düzbucaqlı paylanmanın a- və a+ daxilində olması fərz edildikdə B tipli qeyri – müəyyənlik dərəcəsi üçün.

Bundan sonra effektiv sərbəstlik dərəcələri (A.13) Tənliyi ilə hesablana bilər və əhatə ehtimalı p = 95,45 % əhatə ehtimalı üçün qiymətləndirilən t- paylanmasına əsaslanan Cədvəl A.1- dən götürülür. Əgər νeff qiyməti tam ədəd deyilsə, onu interpolyasiya edin və ya növbəti aşağı tam ədədə bölün.

Cədvəl A.1 – νeff (p = 95,45 %) effektiv sərbəstlik dərəcələri

νeff qiymətindən k qiymətini çıxarmaq üçün aşağıdakı tənlikdən də istifadə etmək olaq:

A.9 Qeyri –müəyyənlik bazası

Ölçmənin qeyri –müəyyənlik bazası f model funksiyasına əsasən bütün qeyri –müəyyənlik qiymətlərinin və mənbələrinin təfsilatlı təhlilinə deyilir. Yoxlama üçün nəzərdə tutulan müvafiq məlumatlar Cədvəl A.12 – ə bərabər olan və ya onunla müqayisə edilə bilən cədvəl formasında saxlanılmalıdır. Sonuncu xətt y ölçmə nəticəsinin, uc(y) birləşmiş qeyri –müəyyənlik dərəcəsinin və νeff effektiv sərbəstlik dərəcələrinin qiymətlərini göstərir.

Cədvəl A.2 – Qeyri – müəyyənlik bazasının sxemi

Sərbəstlik dərəcələri

QEYD: Satışda təsdiqlənmiş proqram təminatı mövcuddur və ya belə proqram Cədvəl A.2 –də göstərilən kəmiyyətlərin f model funksiyasına əsasən avtomatik hesablanmasına imkan yaradan ümumi proqram təminatı əsasında istifadəçi tərəfindən yaradıla bilər.

A.10 Ölçmə nəticəsinin bildirilməsi

Kalibrləmə və sınaq sertifikatlarında Y ölçülə bilən kəmiyyəti təxminən p = 95 % əhatə ehtimalı ( və ya etibarlılıq səviyyəsi) üçün y ± U kimi ifadə ediləməlidir. U geniş qeyri – müəyyənlik dərəcəsinin ədədi qiyməti yuvarlaşlaşdırılaraq ikidən artıq mühüm qiymət verməməlidir. Əgər yuvarlaqlaşaraq alınan qiymət 0,05 U –də artıq azalarsa, onda yuvarlaq qiymətdən istifadə edilməlidir.

Ədədi y qiyməti geniş qeyri –müəyyənlik dərəcəsinin təsir göstərə bildiyi ən az mühüm rəqəmə yuvarlaşlaşmalıdır.

QEYD 1: Gərginlik ölçməsinin nəticəsi misal üçün aşağıda göstərilən yollardan biri ilə verilə bilər:

227,2 x (1 ± 0,011) kV, or

227,2 x (1 ± 1,1·10) kV.

Əhatə ehtimalı p və əhatə əmsalı k barədə əlavə qeyd verilməlidir.

QEYD 2: Misal üçün, aşağıda göstərilən bütöv mətnin verilməsi tövsiyə edilir (mötərizədə verilən terminlər Cədvəl A.1 -ə əsasən νeff < 50, i.e. k > 2,05 hallarına tətbiq edilir):

“Ölçmənin məruz edilmiş geniş qeyri –müəyyənlik dərəcəsi normal paylanmanın (νeff = YY effektiv sərbəstlik dərəcələrinə malik t –paylanması) təxminən 95 % əhatə ehtimalına bərabər olduğu k = 2 (k = XX) əhatə əmsalına vurulan ölçmə qeyri – müəyyənliyi kimi verilir. Ölçmənin standart qeyri –müəyyənlik dərəcəsi IEC 60060-2 standartına əsasən təyin edilib.”

QEYD: Kölgəli sahələr qiymətindən aşağı və yuxarı standart qeyri – müəyyənlik dərəcəsini göstərir.

Şəkil A.1 – Normal ehtimal paylanması p(x)

QEYD: Kölgəli sahələr qiymətindən aşağı və yuxarı standart qeyri – müəyyənlik dərəcəsini göstərir.

Şəkil A.2 – Düzbucaqlı ehtimal paylanması p(x)

Yüksək gərginlik səviyyəsində aparılan ölçmələrdə

qeyri – müəyyənlik dərəcələrinin hesablanması nümunələri

B.1 Nümunə 1: DC ölçmə sisteminin miqyas əmsalı (müqayisə metodu)

500 kV nominal gərginlikli və X adlanan DC ölçmə sistemi sifarişçiyə məxsus sınaq laboratoriyasında yerləşən akkreditə edilmiş kalibrləmə laboratoriyasında kalibrlənir. Kalibrləmə VXmax = 500 kV səviyyəsinə kimi N adlanan etalon ölçmə sistemi ilə müqayisə əsasında həyata keçirilir (Şəkil B.1). Hər iki sistem gərginlik bölən cihazdan və rəqəmsal voltmetrdən ibarət olub gərginlik bölən cihazın çıxışlarında müvafiq olaraq VN və VX qiymətlərini göstərir. N etalon sisteminin 20 °C dərəcədə miqyas əmsalı və nisbi geniş qeyri –müəyyənlik dərəcəsi belədir: FN = 1,025 və UN = 0,8 % (k=2), o cümlədən uzun müddətli sabitlik üzrə tərkibi xəta qiymətləndirilir.

Kalibrləmə zamanı ətraf mühit temperaturu (15 ± 2) °C dərəcədir. N sisteminin miqyas əmsalı 20 °C dərəcədə kalibrləndiyi üçün, bu, temperatur əmsalına görə -0,3 % ilə təshih edilir və nəticədə alınan faktiki qiymət15 °C dərəcədə FN = 1,022 olur. Bununla belə, bu təshih çox dəqiq olmur və bundan başqa, kalibrləmə zaman temperaturun ±2 °C daxilində dəyişməsinə görə, ehtimal edilən FN qiymətlərinin düzbucaqlı paylanma ilə FN qiyməti ətrafında ±0,001 interval daxilində olması fərz edilir. Müqayisəli ölçmələr 20 %, 40 %, … 100 % VXmax h = 5 gərginlik səviyyələrində aparılır. Hər bir gərginlik səviyyəsində gərginliyin n = 10 qədər tətbiqi üzrə VN və VX gərginlik göstəricilər eyni anda qeydə alınır. Dinamik xüsusiyyətlər, qısa müddətli sabitlik, temperatur intervalı və interferensiya üzərində aparılan sonrakı araşdırmalar sınaq obyektinin FX miqyas əmsalın ±0,2 % hədd daxilində təsir göstərir. Onun uzun müddətli sabitliyi isə növbəti kalibrləməyə kimi istehsalçının təqdim etdiyi məlumatlar əsasınd ±0,3 % hədd daxilində hesablanır.

FX qiymətinin və onun birləşmiş qeyri –müəyyənlik dərəcəsini hesablamaq üçün model tənlik aşağıdakı kimi yaradıla bilər. İdeal halda, hər iki ölçmə sistemi DC V sınaq gərginliyinin eyni qiymətini göstərir (Şəkil B.1):

Bunun nəticəsində sınaq altında olan sistemin miqyas əmsalının hesablanması üçün əsas tənlik alınır:

Yuxarıda təsvir edildiyi kimi, hər iki sistemin miqyas əmsallarına temperatur, sızma və s. kimi bir neçə təsir kəmiyyətləri tətbiq edilir. Onlar miqyas əmsalı qiymətlərinə və onların qyeri –müəyyənlik dərəcələrinə də təsir edir. Bu köməkçi təsirlər etalon sistem üçün ΔFN,1, ΔFN,2, … və sınaq altında olan sistem üçün isə ΔFX,1, ΔFX,2, … ilə ifadə edilir. FN və ya FX miqyas əmsalına göstərilən hər bir təsir xətadan və standart qeyri –müəyyənlik dərəcəsindən ibarətdir. Burada xəta miqyas əmsalını düzəltmək üçün götürülür və bu təshih əks işarəyə malik olur. Tərkibi xəta müvafiq FN və ya FX miqyas əmsalı ilə əlaqəlidir və Bənd A.5 –də göstərilən qaydada qiymətləndirilir, yəni, ±ai intervalında ui = ai/√3 standart qeyri –müəyyənlik dərəcəsi ilə nəticələnən düzbucaqlı ehtimal paylanmasını fərz etməklə yaxud kalibrlənmiş komponent mövcud olduqda, U geniş qeyri –müəyyənlik dərəcəsini k əmsalına bölməklə qiymətləndirilir. ΔFN,m və ya ΔFX,i təsirlərində həmişə xətanın olmasına ehtiyac yoxdur ( və ya xətanın cüzi olduğu fərz edilir) və bundan sonra o, yalnız ui tərkibi xətadan ibarət olur.

FX miqyas əmsalını və onun birləşmiş standart qeyri – müəyyənlik dərəcəsini təyin etmək üçün əsas bərabərliyə (B.2) ΔFN,m və ΔFX,i təsirləri əlavə edilir. Təsir kəmiyyətləri arasındakı korrelyasiyaya əhəmiyyət verilmədiyi üçün (B.2) bərabərliyi bundan sonra ümumi versiyada yazıla bilər:

QEYD 1: Tərifə görə, tənliyin hər iki tərəfinə daxil edilmiş xətalar mənfi işarəlidir. Onlar ΔF = (göstərilən qiymət) – (düzgün qiymət) kimi təyin edilib.

Uyğun halda DC ölçmə sisteminin FX miqyas əmsalı aşağıda göstərilən tənliklə ifadə edilə bilər:

ΔFN - etalon sistemin aşağı temperatur səviyyəsinin yaratdığı təsiri ifadə edir,

ΔFX,1 - qismətin qeyri –xəttiliyindən yaranan təsiri ifadə edir,

ΔFX,2 - sınaq altında olan sistemin qısa müddətli sabitliyinin yaratdığı təsiri ifadə edir,

ΔFX,3 - sınaq altında olan sistemin uzun müddətli sabitliyinin yaratdığı təsiri ifadə edir,

ΔFX,4 - sınaq altında olan sistemin dinamik xüsusiyyətlərinin yaratdığı təsiri ifadə edir,

ΔFX,5 - sınaq altında olan sistemin temperatur dəyişməsindən yaranan təsiri ifadə edir.

QEYD 2: Bu misalda, ΔFN qiyməti FN qiymətinin həm təshihini, həm də tərkibi xətasını özündə ehtiva edir, ΔFX1 və ΔFX5 isə yalnız FX miqyas əmsalının qeyri –müəyyənliyinə təsir göstərir. Rahatlıq xətrinə, ΔFX1 - ΔFX5 tərkibi xətalar birbaşa olaraq FX ilə bağlı olur, yəni, bu giriş kəmiyyətlərinin həssaslıq əmsalları artıq nəzərə alınmış olur.

X ölçmə sistemi ilə N etalon sistemi arasında tək gərginlik səviyyəsində aparılan müqayisəli ölçmə nəticəsində ölçülmüş VN və VX qiymətlərinin n = 10 cütlükləri alınır və bunun əsasında VN/VX qisməti, onların orta məxrəci və eksperimental standart s(VN/VX) hesablanır. Cədvəl B.1 –də təxminən 40 % VXmax gərginlik səviyyəsində ölçülmüş qiymətlərin nümunəsi verilib. Eyni qayda ilə, VN/VX qisməti və standart s(VN/VX) yayınmaları 500 kilovolta kimi ümumi h = 5 gərginlik səviyyələri üçün təyin edilir (Cədvəl B.2).

Cədvəl B.1 – Tək gərginlik səviyyəsində müqayisəli ölçmənin nəticəsi

Təxminən 40 % VXmax səviyyəsində VN/ VX orta məxrəci

Eksperimental standart yayınma s(VN/ VX):

Cədvəl B.2 –h = 5 gərginlik səviyyələri üçün (VXmax = 500 kV) nəticələrin xülasəsi

Cədvəl B.2 –də verilən beş VN/VX qismətinin orta məxrəci 1005,7 olur. Qeyri –müəyyənliklə bağlı hər ehtimala qarşı VN/VX qiymətinin A Tipli standart qeyri – müəyyənlik dərəcəsi (A.3) tənliyi əsasında smax = 0,85 maksimum standart yayınmaya əsasən qiymətləndirilir:

VN/VX qismətinin onların orta məxrəcindən yayınması X sisteminin qeyri –xəttiliyini xarakterizə edir. Maksimum yayınma 100 %VXmax səviyyəsində a1 = 4,4 olur (Cədvəl B.2). VN/VX qismətinin qeyri –xəttilikdən yaranan B Tipli standart qeyr –müəyyənlik dərəcəsi (A.7) Tənliyinə əsasən a1/√3 = 2,54 olur. B Tipli tərkibi xətanı almaq üçün bu qiymət c1 = ∂FX/∂(VN/VX) = FN - ΔFN = 1,022 müvafiq həssaslıq əmsalına vurulur:

Bütün giriş kəmiyyətlərinin qiymətləri və standart qeyri –müəyyənlik dərəcələri model bərabərliyinin sağ tərəfinə daxil edilir (B.4). Model bərabərliyi A Əlavəsində verilən tənliklər vasitəsilə əl ilə və ya qeyri – müəyyənlik dərəcələrinin hesablanması üçün təsdiqlənmiş proqram təminatının köməyi ilə təyin edilə bilər. Qiymətləndirmənin nəticəsi Cədvəl B.3 –də verilib. Sonuncu xətdə təyin edilmiş FX miqyas əmsalı, onun birləşmiş standart qeyri –müəyyənlik dərəcəsi və effektiv sərbəstlik dərəcələri verilib. Böyük νeff = 180 qiyməti ehtimal edilən FX qiymətlərinin normal paylanmasını göstərir və nəticədə k = 2 etibarlı olur (bax: Əlavə A, Cədvəl A.1).

QEYD 3: Qeyri –müəyyənlik qiyməti çox dəqiq olmur və yüksək ədədi dəqiqlik tələb edilmir.

Nəhayət, təsdiqlənmiş ölçmə sisteminin kalibrlənməsinin tam nəticəsi təyin edilmiş miqyas əmsalı və onun geniş qeyri –müəyyənlik dərəcəsi ilə ifadə edilir:

95 % (k = 2) qiymətindən aşağı olan əhatə ehtimalı üçün FX = 1028 ± 11 = 1028(1 ± 0,011).

Təyin edilmiş miqyas əmsalının nibi geniş qeyri –müəyyənlik dərəcəsi U = 1,1 % olur. Bu, uzun müddətli sabitliyə malik tərkibi xətadan ibarət olduğu üçün, təyin edilmiş ölçmə sisteminin növbəti dəfə kalibrlənməsinə kimi sınaq gərginliyinin geniş qeyri –müəyyənlik dərəcəsi kimi tətbiq edilə bilər, lakin miqyas əmsalının sabitliyi aralıq istismar yoxlamaları vasitəsilə müəyyən edilməlidir. (bax: 4.3).

QEYD 4: 5 –ci Bənddə verilən sadələşdirilmiş metodun tətbiqi təyin edilmiş miqyas əmsalının oxşar nisbi geniş qeyri –müəyyənlik dərəcəsini verir.

Cədvəl B.3 – Təyin edilmiş FX miqyas əmsalının qeyri –müəyyənlik bazası

B.2 Nümunə 2: İmpuls gərginliyinin ölçülməsi sisteminin miqyas əmsalı (komponent metodu)

İldırım impulslu gərginlik səviyyələrini ölçmək üçün nəzərdə tutulan sistem 1,2 MV gərginlik bölən cihazdan, 10 bitli rəqəmsal qeydəalma cihazından və 20 m koaksial kabeldən ibarətdir. İmpulslu gərginliyi bölən cihazın (indeks “div”) və rəqəmsal qeydəalma cihazının (indeks “rec”) miqyas əmsalı və onların geniş qeyri – müəyyənlik dərəcəsi istehsalçı tərəfindən aşağıdakı kimi göstərilməlidir:

Fdiv = 2015 (Udiv = 1,2 %, p ≥ 95 %, k = 2), and

Frec = 1,050 (Urec = 0,8 %, p ≥ 95 %, k = 2).

Gərginlik bölən cihazın qeyri – müəyyənlik dərəcəsinə 1.2 meqavolta kimi aparılan xəttilik sınaqlarında mövcud olan xətalar, dinamik xüsusiyyətlər və qısa müddətli sabitlik daxildir. Yaxınlıq təsiri və uzun müddətli sabitlik barədə əlavə məlumat istehsalçı tərəfindən verilir. Rəqəmsal qeydəalma cihazının kalibrlənməsi IEC 61083-1 standartında əsasən titrəyişsiz kalibrləmə impulslarının tətbiq edilməsi ilə tam miqyaslı yayınmanın 60% və 100 % - i arasında mövcud olan bütün diapazonlar daxilində həyata keçirilir. Qeydəalma cihazının sıçrayışa qarşı reaksiyası rəvan olur və belə nəticəyə gəlmək olar ki, miqyas əmsalı ildırım impulslu gərginlik səviyyələri üçün təyin edilmiş yol verilə bilən hədlər daxilində zaman parametrlərindən asılı deyil.

Bütöv ölçmə sisteminin qeyri –müəyyənlik dərəcəsini təyin etmək üçün istifadəçi gərginlik bölən cihazın və qeydə alma cihazının istismar protokolundan götürülmüş və ya əlavə sınaqlarla təyin edilmiş tərkibi xətaları nəzərə almalıdır. Aşağıdakı təsir kəmiyyətlərinin düzbucaqlı paylanmaya malik olması fərz edilir və bunun en sahəsinin yarısı ai/√3 tərkibi xətaların hesablandığı ai qiymətinə malikdir. Qeydəalma cihazının qısa müddətli qeyri –sabitliyi ±0,3 % hədd daxilində olur. Yaxınlıq təsirlərini araşdırmağa ehtiyac yoxdur, çünki gərginlik bölən cihaz istehsalçı tərəfindən təyin edilmiş minimum aralıq məsafənin xaricində yerləşir. İstifadəçinin sınaq sxemində yaradılan ildırım impulslarında təxminən 2 % titrəyişlər üst –üstə düşdüyü üçün ±0,3 % hədd daxilində qalıq yayınma tezlik səviyyəsindən asılı olan k əmsalına əsasən dayaq əyrinin ən yüksək qiymətinin hesablanması üçün istifadə edilən qeydəalma cihazının proqram təminatına aid edilir. (bax: IEC 60060-1, Bənd 8).

Bütöv ölçmə sisteminin təyin edilmiş F miqyas əmsalını müəyyən etmək üçün əsas model bərabərliyi aşağıdakı kimidir:

Model tənliyinə - B.1 Nümunəsində oxşar qaydada- yuxarıda qeyd edilən təsr kəmiyyətlərinin yaratdığı əlavə ΔFdiv,i və ΔFrec,i şərtləri daxil edilir. Bunlar, ümumi olaraq, düzbucaqlı ehtimal paylanmasının fərz edilməsi ilə ehtimal edilən qiymətlərin ai qiymətinə əsasən hesablanmış ai/√3 standart qeyri –müəyyənlik dərəcəsindən və xətadan ibarətdir. Bütöv ölçmə sisteminin Fm miqyas əmsalı üçün bütöv model funksiyası aşağıdakı kimi oxunur:

ΔFdiv - gərginlik bölən cihazın uzun müddətli qeyri- sabitliyindən yaranan təsirdir,

ΔFrec,1 – qeydəalma cihazının uzun müddətli qeyri- sabitliyindən yaranan təsirdir,

ΔFrec,2 - qeydəalma cihazının qısa müddətli qeyri- sabitliyindən yaranan təsirdir,

ΔFrec,3 - qeydəalma cihazının proqram təminatı (k əmsalının icrası) tərəfindən göstərilən təsirdir.

QEYD 1: Tərifə görə, ΔFdiv və ΔFrec xətaları mənfi işarəlidir. Onlar ΔF = (göstərilən qiymət) – (düzgün qiymət) kimi təyin edilib.

QEYD 2: Bu nümunədə ΔFdiv və ΔFrec,1 - ΔFrec,3 şərtləri yalnız F miqyas əmsalının qeyri –müəyyənlik dərəcəsinə təsir göstərir.

Bütün giriş kəmiyyətlərini qiymətləri və standart qeyri –müəyyənlik dərəcələri (B.6) model tənliyinin sağ tərəfinə daxil edilib. Model tənliyi A Əlavəsində verilən tənliklərlə əl ilə və ya qeyri –müəyyənlik dərəcələrinin hesablanması üçün təsdiqlənmiş xüsusi proqram təminatı vasitəsilə hesablana bilər. Qiymətləndirmənin nəticələrinin xülasəsi Cədvəl B.4 –də verilib. Sonuncu sətirdə bütöv ölçmə sisteminin təyin edilmiş F miqyas əmsalı, onun birləşmiş standart qeyri –müəyyənliyi və effektiv sərbəstlik dərəcələri verilib.

QEYD 3: Qeyri –müəyyənlik dərəcəsinin qiyməti çox dəqiq olmur v yüksək ədədi dəqiqlik tələb edilmir.

Cədvəl B.4 – Təyin edilmiş F miqyas əmsalının qeyri –müəyyənlik bazası

İmpulsun ölçülməsi sisteminin təyin edilmiş miqyas əmsalı üçün tam nəticə aşağıdakı kimi ifadə edilir:

95 % (k = 2) qiymətindən az olmayan əhatə ehtimalı üçün F = 2116 ± 33 = 2116 (1 ± 0,016).

Təyin edilmiş miqyas əmsalının nisbi geniş qeyri –müəyyənlik dərəcəsi U = 1,6 % olur. Bu, bir il üzrə uzun müddətli sabitlik üçün tərkibi xətalara malik olduğu üçün, həmin bir il ərzində gərginlik bölən cihazın və qeydəalma cihazının növbəti dəfə kalibrlənməsinə kimi sınaq gərginliyinin geniş qeyri –müəyyənlik dərəcəsinə tətbiq edilə bilər.

B.3 Nümunə 3: İldırım impulslu gərginlik səviyyələrində impulsların artma vaxtı

2 MV impulslu gərginliyinin X ölçmə sistemində ( gərginlik bölən cihazdan və qeydəalma cihazından ibarət olan (10 bit, 100 MS/s)) impulsların artma vaxtı təxminən 500 kV ildırım impulsları səviyyəsində N etalon ölçmə sistemi ilə müqayisə əsasında kalibrlənir (Şəkil B.1). N ölçmə sisteminin impulsların artma vaxtı üzrə sistemli orta xətası nominal dövrdə, UN = 0,02 ms (k = 2) qeyri –müəyyənlik dərəcəsi ilə ΔT1N = 0,01 ms olur.

Təyin edilmiş impulsların artma vaxtına malik n = 10 ildırım impulslu gərginlik səviyyələri müqayisə əsasında eyni vaxtda hər iki sistemlə qeydə alınır. i impulslu gərginliyində impulsların N sistemi ilə qeydə alınmış faktiki artma vaxtı aşağıdakı tənliklə təyin edilir:

burada t30 və t90 qiymətləri N sistemi ilə təyin edilmiş ən yüksək qiymətin müvafiq olaraq 30 % və 90 % səviyyəsində impulsların artma vaxtlarını ifadə edir. X sistemi ilə qeydə alınmış eyni impulslu gərginliyində impulsların T1X,i artma vaxtı da eyni qaydada hesablanır

X və N sistemləri ilə ölçülmüş impulsların artma vaxtlarında mövcud olan n = 10 fərqlərinə əsasən artma vaxtının ΔT1 orta yayınması aşağıdakı kimi qiymətləndirilir:

Impulsların üç müxtəlif artma vaxtı üzrə aparılan müqayisə: nominal dövrün maksimum, minimum və orta qiymətləri, yəni, T1 ≈ 0,8 ms, ≈1,2 ms və ≈1,6 ms. Üç T1 qiymətinin hər biri üçün ΔT1,j orta yayınması hesablanır. Üç ΔT1,j qiymətinin ümumi orta məxrəci aşağıdakı kimidir:

Başqa sözlə desək, N etalon sistemi ilə bağlı olan X sistemində, T1 = 0,8 ms … 1,6 ms diapazonu daxilində impulsların artma vaxtının orta xətası ΔT1m ilə ifadə edilir.

X sisteminin, N etalon sisteminin ΔT1N xətasına əsasən təshih edilən xətası üçün model funksiyası aşağıdakı kimidir:

Kalibrləmədə təyin edilən ayrı –ayrı qiymətlər, xətalar və yayınmalar Cədvəl B.5 -də verilib və əlavə olaraq Şəkil B.2 –də göstərilib.

Cədvəl B.5 – İmpulsların T1 artma vaxtı və yayınmalar üçün kalibrləmənin nəticəsi

Üç T1X,j qiymətinin maksimum standart yayınmasına əsasən, A Tipli standart qeyri –müəyyənlik dərəcəsi aşağıda göstərilən qaydada hesablanır:

T1X qiyməti birbaşa olaraq model funksiyasında qeyd edilmədiyi üçün, uA(T1X) qiyməti qeyri –müəyyənlik bazasına ayrıca kəmiyyət kimi daxil edilir (Cədvəl B.6).

Üç ayrı T1X,j qiymətinin onların orta ΔT1m məxrəcindən maksimum yayınması B Tipli standart qeyri –müəyyənlik dərəcəsini verir:

Bütün giriş kəmiyyətlərinin qiymətləri və qeyri –müəyyənlik dərəcələri model tənliyinin (B.8, B.7) sağ tərəfinə daxil edilir. Model tənliyi A Əlavəsində verilən tənliklər əsasında əl ilə və ya qeyri –müəyyənlik dərəcələrinin hesablanması üçün təsdiqlənmiş xüsusi proqram təminatı vasitəsilə hesablana bilər. Qiymətləndirmənin nəticələrinin xülasəsi Cədvəl B.6 –da verilib. Sonuncu sətirdə orta ΔT1ca xətası, onun birləşmiş standart qeyri –müəyyənliyi və effektiv sərbəstlik dərəcələri verilib. Böyük νeff = 1700 qiyməti ehtimal edilən ΔT1cal qiymətlərinin normal paylanmasını göstərir və nəticədə k = 2 etibarlı olur. (bax: Əlavə A, Cədvəl A.1).

Cədvəl B.6 – İmpulsların artma vaxtında ΔT1cal yayınması üzrə qeyri –müəyyənlik bazası

Nəhayət, kalibrləmənin tam nəticəsi aşağıdakı kimi ifadə edilir:

95 % (k = 2) qiymətindən az olmayan əhatə ehtimalı üçün ΔT1cal = -0,020 ms ± 0,051 ms.

Başqa sözlə desək: Nominal dövrdə X sistemi ilə ölçülən impulsların artma vaxtı -0,02 µs ilə çox qısa olur. İmpulslu gərginliyin ölçmələri üçün X sistemindən istifadə edildikdə, impulsların təshih edilmiş T1cor vaxtı ölçülmüş T1meas qiymətinə 0.02 ms əlavə etməklə alınır. Əgər impulsların artma vaxtına göstərilən digər təsirləri nəzərə almağa ehtiyac yoxdursa, T1cor qiymətinin geniş qeyri –müəyyənlik dərəcəsi 0,051 ms (k = 2) olacaq.

X sisteminin rəqəmsal qeydəalma cihazı müqayisə zamanı istifadə tətbiq edilən diapazonlardan fərqli diapazonlarda istifadə edildikdə, əlavə tərkibi xətalar yarana bilər. t30 və t90 qiymətlərinə göstərilən təsir hesablanmalı və T1 qiymətinin əsaslı yayınması uyğun B Tipli standart qeyri –müəyyənlik dərəcəsinin qeyri –müəyyənlik bazasına daxil edildiyi (B.7) Tənliyinə əsasən hesablanmalıdır.

Şəkil B.1 – Sınaq altında olan X sistemi ilə etalon N sistemi arasında aparılan müqayisə

Şəkil B.2 – N etalon sistemi ilə bağlı olan X sistemində impulsların artma vaxtının ΔT1,j yayınması və onların T1 = 0,8 ms … 1,6 ms diapazon daxilində orta ΔT1m məxrəci

Sıçrayışa qarşı reaksiyanın ölçülməsi

Sıçrayışa qarşı reaksiyanın ölçülməsi ənənəvi metod olub, impuls gərginliyini bölən cihazla, impuls ossiloskopu və rəqəmsal qeydəalma cihazı ilə xarakterizə edilir. Tək sıçrayışa qarşı reaksiya parametrləri ilə impuls gərginliyinin dəqiq ölçülməsi arasında birbaşa əlaqə olmadığı üçün bu, hazırkı standartın tələblərini uyğunluğun təmin edilməsində öz rolunu itirib, lakin müqayisəli ölçmələrlə bağlı dinamın xüsusiyyətlərin xarakterizə edilməsi (8.4.2, 9.3.2) və xüsusən də gərginlik bölən cihazların və nəzarət – ölçmə cihazlarının yaradılması üçün əhəmiyyət kəsb edir. Bundan başqa, bu metod dinamik xüsusiyyətlərin işləmə səviyyəsini yoxlamaq üçün tətbiq edilir (bax: 8.5.3 and 9.5.3).

Zaman parametrlərində xətaların qiymətləndirilməsi üçün (Əlavə D), blokun sıçrayışa qarşı reaksiyası barədə dəqiq məlumat əldə etmək lazımdır.

C.2 3 –cü bəndə əlavə olaraq verilən anlayışlar

C.2.1 etalon səviyyə (yalnız impulslu gərginliyin ölçülməsi üçün), lR

etalon səviyyə dövründə sıçrayışa qarşı reaksiyanın 0,5tmin - 2tmax diapazonunda götürülən qiyməti (bax: Bənd C.2.10 və ŞəkilC.1a).

QEYD: Ölçmə sisteminin birdən artıq etalon səviyyəsi ola bilər, məsələn sistemdə reaksiya səviyyəsində dəyişməyə görə dalğa formalarında yaranan fərqli miqyas əmsalları ola bilər (bax: 3.5.4 və Şəkil C.1a).

C.2.2 sıçrayışa qarşı reaksiyanın mənbəyi, O1

reaksiya əyrisinin sıçrayışa qarşı sıfır reaksiya səviyyəsində monoton olaraq səs – küy amplitudasından yuxarı qalxmağa başladığı an (bax: Şəkil C.1a).

QEYD 1: Bəzi hallarda sıçrayışa qarşı reaksiyada ilkin olaraq təhriflər yaranır (Şəkil C.2). Bundan sonra O1 mənbəyi blokun sıçrayışa qarşı reaksiyasının sıfır xətti boyunca monoton qalxdığı nöqtədən aşağı istiqamətdə genişləndiyi sahənin kəsişməsində təyin edilməlidir. İlkin təhrif sıfır xətti ilə O1 səviyyəsinə kimi olan sıçrayışa qarşı reaksiya arasındakı yarımçıq sahəyə və ya sahələrə uyğun olan T0 (ilkin təhrif vaxtı) parametri ilə xarakterizə edilə bilər.

QEYD 2: Bütün zaman qiymətləri (T0 istisna olmaqla) O1 mənbəyinə əsasən təyin edilir.

C.2.3 tək sıçrayışa qarşı reaksiya, g(t)

etalon səviyyəsinin birləşməsi və sıfır səviyyəsinin sıfırda qalması ilə nəticələnən normallaşdırılımış reaksiya (Şəkil C.1a).

QEYD: Ölçmə sistemində hər bir etalon səviyyə üçün tək sıçrayışa qarşı reaksiya mövcuddur. Bu reaksiyanın O1 mənbəyi ümumi tək sıçrayışa qarşı reaksiyaya oxşardır.

C.2.4 sıçrayışa qarşı reaksiyanın inteqralı, T(t)

O1 mənbəyindən tək sıçrayışa qarşı g(t) reaksiyasının bir minusunun t qiymətinə qədər olan inteqral (bax: Şəkil C.1b):

C.2.5 eksperimental reaksiya vaxtı, TN

sıçrayışa qarşı reaksiyanın inteqralının 2·tmax səviyyəsindəki qiyməti:

C.2.6 yarımçıq reaksiya vaxtı, Tα

sıçrayışa qarşı reaksiyanın inteqralının Şəkil C.1a –da verilən kölgəli sahəyə bərabər olan t ≤ 2·tmax üçün (bax: Şəkil C.1b) maksimum qiyməti

QEYD: Adətən Tα = T(t1) bərabərliyində t1 qiyməti g(t) qiymətinin ilkin olaraq vahid amplitudaya çatdığı vaxt olur (bax: Şəkil C.1a).

C.2.7 qalıq reaksiyası vaxtı, TR(ti)

ti < 2·tmax olduqda, eksperimental TN reaksiya vaxtından xüsusi ti zamanında tək sıçrayışa qarşı reaksiya inteqralı qiymətinin çıxılmasından alınan qiymət:

C.2.8 tək sıçrayışa qarşı reaksiya zamanı impuls cəbhəsində atmalar, βrs

maksimum gmax(t) birləşməsi ilə birləşmə faizi arasındakı fərq (Şəkil C.1a):

C.2.9 yerləşmə vaxtı, ts

TR(t) qalıq reaksiyası vaxtının t qiymətinin iki faizindən az və ya ona bərabər olduğu ən qısa vaxt:

(O1 qiymətindən ölçülən impulslu gərginlik səviyyəsində amplitudanın ən uzun yarıya düşmə T2maxvaxtının qiymətinə kimi olan nominal dövrdə bütün t qiymətləri üçün –bax: Şəkil C.1b).

C.2.10 etalon səviyyə dövrü (yalnız impulslu gərginlik)

sıçrayışa qarşı reaksiyanın etalon səviyyəsinin nominal dövrün aşağı həddinin 0.5 mislinə bərabər aşağı həddi ilə ( 0,5tmin) və nominal dövrün yuxarı həddinin 2 mislinə bərabər olan yuxarı həddi ilə (2tmax) təyin edildiyi zaman intervalı

C.3 Sıçrayışa qarşı reaksiyanın ölçülməsi üçün nəzərdə tutulan dövrə

Sıçrayışa qarşı reaksiyanın təyin edilməsi üçün nəzərdə tutulan dövrə istismar protokolunda təsvir edilməli və mümkün qədər istismar şərtlərinə yaxın olmalıdır.

Uyğun dövrələr Şəkil C.3 –də göstərilib. Şəkil C.3a –da göstərilən üstün tutulan dövrədə mərhələlərlə artan gərginlik generatoru torpaqla qapanma yaradan metal divarda və ya eni ən azı 1 m olan metal keçirici üzərində yerləşdirilir.

Mərhələli gərginlik artmasını təmin etmək üçün ölçmə sisteminə yavaş- yavaş artan impulslu və ya sabit gərginlik verilir və bu gərginlik rele və ya boşalma ilə kəsilir (bax: Şəkil C.3d). Aşağıda göstərilən kəsmə metodları məqbul sayılır:

– civəyə batırılmış kontaktları olan rele ilə: bu, bir neçə yüz volt cərəyan sıçrayışına imkan yaradır,

– atmosfer təzyiqində havada aralıq məsafəsi bir neçə millimetr olan eyni formada boşluqlar yaradaraq: bu, bir neçə kilovolta kimi cərəyan sıçrayışına imkan yaradır,

– artaq qaz təzyiqi altında aralıq məsafəsi bir neçə millimetr olan eyni formalı boşluq yaradaraq: bu, bir neçə onluq kilovolta kimi cərəyan sıçrayışına imkan yaradır,

Generator vasitəsilə gərginliyin mərhələli artımı təmin edildikdə, bunun müddəti və artmalar arasındakı intervallar elə seçilməlidir ki, hər bir impulsla bağlı heç bir əlavə xəta yaranmasın.

C.4 Komponentin sıçrayışa qarşı reaksiyasına qoyulan tələblər

Normal olaraq çevirici cihaz və ya qeydəalma cihaz olan komponentdə mərhələli gərginlik artımı yaradılır və çıxış siqnalı ölçülür. Tətbiq edilən mərhələli gərginlik artımının artma vaxtı T∞ yarımçıq reaksiya vaxtının beşdə birindən az olmalıdır. Sıçrayışa qarşı reaksiya barədə qeydə alınmış məlumatın cüzi olaraq düzəlişi tövsiyə edilir ki, kiçik titrəyişlərin və reaksiya zamanı yaranan səs –küyün təsiri azalsın.

Seçilmiş etalon səviyyə dövründə tək sıçrayışa qarşı reaksiyanın yayınması ±2 % -dən artıq olmamalıdır. Təyin edilmiş miqyas əmsalının ölçülməsi üçün istifadə edilmiş uyğun gərginliyin dalğa forması tf yaranan zaman sıçrayışa qarşı reaksiya, tətbiq edilən tf qiymətinin nominal səviyyə dövrünün diapazonundan çıxdığı təqdirdə, etalon səviyyədən ±1 % -dən artıq yayınmamalıdır. Təyin edilmiş miqyas əmsalının müəyyən edilməsi üçün tam ildırım impulslu gərginlik səviyyəsindən istifadə edildikdə, tf qiyməti 2T1 qiymətinə bərabər olur, və bu, impulsların artma vaxtının 2 mislini təşkil edir. Ön hissədə kəsilmiş ildırım impulslu gərginlikdən istifadə edildikdə, tf qiyməti 2Tc qiymətinə bərabər olur və bu, impulsun kəsilməsinə kimi olan vaxtın 2 mislini təşkil edir. Dəyişən impulsdan istifadə edildikdə, tf qiyməti Tp qiymətinə bərabər olur və bu, impulsun ən yüksək həddə çatma vaxtını təşkil edir. Sabit gərginlikdən istifadə edildikdə, tf qiyməti 100 mikrosaniyəyə bərabər olur. Dəyişən gərginlikdən istifadə edildikdə, tf gərginlik dövrünün dörddə birinə bərabər olur.

Impulslu gərginliyin etalon ölçmə sistemlərində sıçrayışa qarşı reaksiya tələbləri barədə məlumat almaq üçün bax: 10.2.3.

Şəkil C.1 – Reaksiya parametrlərinin təyin edilməsi

Şəkil C.2 –İlkin T0 təhrifi zamanı ilkin təhrifin göstərildiyi sıçrayışa qarşı reaksiya g(t)

QEYD: G - gərginliyin mərhələli artması üçün istifadə edilən kəsmə cihazıdır.

Şəkil C.3 – Sıçrayışa qarşı reaksiyanın ölçülməsi üçün nəzərdə tutulan uyğun sxemlər

Sıçrayışa qarşı reaksiyanın ölçülməsində dinamik

xüsusiyyətlərin müəyyən edilməsi üçün burma metodu

Burma metodu impulslu gərginlik bölən cihazının, rəqəmsal qeydəalma cihazının və ya bütöv impulsu gərginlik ölçmə sisteminin, onların sıçrayışa qarşı reaksiyalarına əsasən, qiymətləndirilməsi metoddur. (Əlavə C).

Bu metoda əsasən ölçmə sisteminin çıxış impulslu dalğa formasını giriş impulslu dalğa formasına əsasən hesablamaq üçün onun sıçrayışa qarşı reaksiyasından istifadə edilir. Giriş dalğasının forması ilə münasibətdə çıxış dalğa formasının impuls parametrlərinin xətaları ölçülən xüsusi dalğa forması üçün nəzərdə tutulan ölçmə sisteminin işləmə qabiliyyətini qiymətləndirmək üçün istifadə edilə bilər.

Bu metod əsasında ölçmə sisteminin sıçrayışa qarşı reaksiyası düzgün ölçülür və hesablamada istifadə edilən giriş dalğa forması ölçülən real impulslu dalğa formalarını əks etdirir.

Əgər impulsun ölçülməsi sistemində giriş dalğa forması və tək sıçrayışa qarşı (normallaşmış) reaksiya (Əlavə C) müvafiq olaraq Vin(t) və g(t) qiymətlərindən ibarətdirsə, onda Vout(t) çıxışı aşağıda göstərilən burma inteqralı ilə ifadə edilə bilər:

burada t zamanı ifadə edir və Vin’(t) isə giriş impulslu gərginliyin Vin(t) dalğa formasının ilkin törəməsidir.

Əgər g(t) və Vin(t) qiymətləri eyni intervalda seçilərsə və g(t) seçmələrin sayı Vin(t), nümunəsi ilə eynidirsə, onda fasiləsiz burma inteqralı (D.1) diskret burma cəminin səbəb – nəticə formasını azaldır:

Vout(i) - diskret çıxış düzülüşünü ifadə edir,

V´in(i) - giriş düzülüşünün ilkin törəməsini ifadə edir,

g(i) – tək sıçrayışa qarşı reaksiyanı ifadə edir,

n – giriş düzülüşündə seçmələrin sayını ifadə edir, və

∆t - giriş və çıxış düzülüşünün və sıçrayışa qarşı reaksiya sxeminin nümunə götürmə intervalını ifadə edir.

D.3 Burma metodu ilə hesablamanın tətbiqi prosedurası

Bu prosedura (D.2) bərabərliyində təsvir edilən diskret cəmə əsaslanır və həmçinin rəqəmsal impuls dalğa formalarının istifadə edildiyi kompüter hesablamalarında da istifadə edilir. Bu prosedura, o cümlədən, impulsun ölçülməsi sisteminin giriş dalğa formaları ilə münasibətdə çıxış dalğa formalarının impuls parametrlərinin xətalarını qiymətləndirmək üçün tətbiq edilir. Burada verilən proseduraya əsasən hesablamanın əsas mərhələləri təsvir edilir. Bu mərhələlər aşağıdakılardan ibarətdir:

a) i = 0, 1, 2, …, n–1 üçün Vin(i) impuls –dalğa forması düzülüşünü təyin etmək və impuls parametrlərini hesablamaq.

b) Giriş impulsunun dalğa formasının seçilmə tezliyi sıçrayışa qarşı reaksiyada seçilmə tezliyinə bərabər olmalıdır və onun seçmələrinin sayı tək sıçrayışa qarşı reaksiyada seçmələrin sayına bərabər olmalıdır (bax: mərhələ c). Giriş dalğa forması titrəyişsiz olmalı və onun ən yüksək səs – küyə tezliyi maksimum siqnal tezliyindən aşağı salınmalıdır (impuls düzülüşündə seçilmə tezliyinin yarısına kimi). Titrəyişsiz giriş dalğa forması və onun impuls parametrləri aşağıdakı göstərilənlərdən çıxarıla bilər:

1) impulsun analitik ifadəsi, məs. iki ideal eksponental funksiyası. Bu dalğa formasının impuls parametrləri analitik ifadəyə və ya yoxlanılan impuls ölçmə sisteminin impuls hesablayan proqram təminatı vasitəsilə təyin edilə bilər.

2) yaxud, dəqiq və aşağı tezlikli rəqəmsal filtrlə və ya hisslərdən ibarət kubik alqoritmi vasitəsilə titrəyişi azaldılan qeydə alınmış real dalğa forması. Bu dalğa formasının impuls parametrləri analitik ifadəyə və ya yoxlanılan impuls ölçmə sisteminin impuls hesablayan proqram təminatı vasitəsilə təyin edilə bilər.

c) i = 0, 1, 2, …, n–1 üçün Vin(i) giriş impuls dalğa formasının V´in(i) ilkin törəməsini təyin edin.

d) i = 1, 2, …, m–1 və m = n+j üçün tək sıçrayışa qarşı g(i) reaksiya qiymətini təyin edin. Burada j qiyməti sıçrayışa qarşı qeyd alınmış O1 reaksiyasının mənbəyindən qabaq dayaq nöqtələrinin sayını ifadə edir.

1) Ölçülmüş sıçrayışa qarşı reaksiyanı normallaşdırmaqla tək sıçrayışa qarşı reaksiyanı təyin edin (Əlavə C). Burma metodunun tətbiqi məqsədilə aşağı səs –küy səviyyəsinə malik olan reaksiyanı təyin etmək üçün bir neçə reaksiya protokollarının orta məxrəcindən istifadə etmək olar. Əgər burma metodu ilə hesablama üçün (D.2) tənliyi tətbiq edilərsə və Vin(i) qiymətinə əsasən titrəyiş artıq aradan götürülübsə, sıçrayışa qarşı reaksiyanın g(i) düzülüşünün rəvanlığının kritikliyi azalır.

2) Sıçrayışa başlamazdan qabaq qeydə alınmış s(i) reaksiya düzülüşündə seçmələrin orta məxrəcini çıxarmaqla sıçrayışa qarşı reaksiyanın l0 sıfır səviyyəsini təyin edin.

3) Ölçmə sisteminin istifadə edildiyi impulsların ən qısa artma vaxtından çevirici cihazın miqyas əmsalının təyin edildiyi tezlik səviyyəsini əks etdirən zamana qədər zaman diapazonunda qeydə alınmış s(i) reaksiya düzülüşündə seçmələrin orta məxrəcini çıxarmaqla lR etalon səviyyəsini təyin edin.

4) Aşağıdakı tənlik vasitəsilə sıçrayışa qarşı s(i) reaksiya düzülüşünü normallaşdıraraq müvəqqəti g0(i) reaksiya düzülüşünə çevirin:

5) Sıçrayışa başlamazdan qabaq g0(i) düzülüşündə seçmələrin standart d0 yayınmasını tapmaqla sıfır səviyyəsində səs –küy amplitudasını təyin edin. g0(i) sonluğundan başlayaraq geriyə axtarış aparmaqla standart d0 yayınmasının üç mislindən yüksək olan qiymətə malik olan nümunəni tapın. Bu nümunənin seçildiyi vaxt g0(i) qiymətinin O1 mənbəyi kimi təyin edilir. Bu nümunənin indeksini j qiymətinə təyin edin.

6) Mənbədən qabaq g0(i) nümunələrini çıxarmaqla mənbəyə əsasən sıçrayışa qarşı g(t) reaksiyasını qurun, yəni:

QEYD: Qeydə alınmış go(i) qiyməti m+j nöqtələrinə malikdir. Tək sıçrayışa qarşı g(i-j) reaksiyası O1 mənbəyindən qabaq j nöqtələrini götürdükdən sonra n=m nöqtələrinə malik olur.

e) Çıxış düzülüşünü və onun impuls parametrlərini təyin etmək üçün:

1) Zaman və ya tezlik intervalında (D.2) tənliyi vasitəsilə çıxış impulsunun Vout(i) dalğa formasını təyin edin.

2) İmpulsun ölçülməsi sistemin impuls hesablama proqramı vasitəsilə Vout(i) impuls parametrlərini hesablayın.

3) Vout(i) xətalarını Vout(i) və Vin(i) impuls parametrləri arasındakı fərq kimi hesablayın.

Prinsip etibarilə, burma metodu ilə hesablanan xətalar hesablanmış parametrlərin təshih üçün istifadə edilə bilər. Bununla belə, bu təshih üçün dalğa forması barədə qabaqcadan məlumat əldə etmək lazımdır, yəni, impulsun adi forması məlum deyilsə, bu təshih etibarlı olmayacaq. Xətalar və onların fərqli dalğa formaları üzrə yayılması sözügedən parametrin birləşmiş qeyri –müəyyənlik dərəcəsinə təsir göstərən tərkibi xəta kimi istifadə edilə bilər. Qeyri müəyyənlik dərəcəsi ISO/IEC Təlimatı 98-3 standartına uyğun olaraq hesablanmalıdır (həmçinin bax: Əlavə A və Əlavə B -də verilən nümunələr).

D.5 İmpuls parametrlərinin hesablanmış xətalarının müzakirəsi

D.5.1 Ən yüksək amplitudada mövcud olan xətalar

Tək sıçrayışa qarşı reaksiyanın səviyyəsi adətən sabit olmur. Ona görə də ən yüksək amplitudanın hesablanmış xətası tez- tez burma metodu ilə aparılan hesablamanın ədədi xətası ilə aparılan müqayisədə əhəmiyyət kəsb edir (baxmayaraq ki, bu, ən yüksək amplitudanın tələb edilən qeyri –müəyyənlik dərəcəsinin ölçülməsi ilə müqayisədə kiçik ola bilər). Ən yüksək amplitudanın hesablanmış nisbi xətası, Vin(i) giriş impulsunun T1 artma vaxtına bərabər olduqda, g(i) qiyməti ilə tək ədəd arasındakı nisbi fərqə bərabər olmalıdır. Burma metodu ilə aparılan hesablamanın düzgünlüyünü yoxlamaq üçün ən yüksək amplitudanın hesablanmış xətası tək sıçrayışa qarşı reaksiya ilə müqayisə edilə bilər.

D.5.2 İmpulsların artma vaxtında mövcud olan xətalar

Burma metodu ilə aparılan hesablanma nəticəsində ölçmə sisteminin işləmə səviyyəsinə görə impulsun dalğa formasında yaranan dəyişmə və impulsların artma vaxtında tək sıçrayışa qarşı reaksiyaya əsasən təyin edilə bilməyən xətanın həcmi aşkarlana bilir. Daha aşağı reaksiyanın nəticəsində giriş impulsunun artma vaxtı diapazonu genişlənir. Bununla belə, impulsların artma vaxtına sıçrayış qarşı reaksiya zamanı impuls cəbhəsində mövcud olan atmalar və düşmələr təsir edir. Bu atmaların və düşmələrin zaman mövqelərindən asılı olaraq, impuls dalğa formasının ön hissəsi dəyişin müxtəlif forma alaraq impulsların artma vaxtını artmasına və ya azalmasına səbəb ola bilər.

D.5.3 Amplitudanın yarıya düşmə vaxtında mövcud olan xətalar

Amplitudanın yarıya düşmə vaxtına əsasən impulsların T1 artma vaxtının 2 mislinə bərabər olan g(i) qiyməti ilə T2 vaxtına bərabər olan g(i) qiyməti arasındakı fərq təsir edir. Bu zaman burma metodu əsasında aparılan hesablama ilə, tək sıçrayışa qarşı reaksiyaya əsasən birbaşa təyin edilə bilməyən T2 xətasının həcmini hesablamaq mümkündür.

IEC 60050 (300):2001, International Electrotechnical Vocabulary (IEV) – Electrical and electronic measurements and measuring instruments – Part 311: General terms relating to measurements – Part 312: General terms relating to electrical measurements – Part 313: Types of electrical measuring instruments – Part 314: Specific terms according to the type of instrument

IEC 60050 (321):1986, International Electrotechnical Vocabulary (IEV) – Chapter 321; Instrument transformers

IEC 60051, Direct acting indicating analogue electrical measuring instruments and their accessories

IEC 60060-3:2004, High-voltage test techniques – Part 3: Definitions and requirements for onsite testing

IEC 60071-1:2006, Insulation co-ordination – Part 1: Definitions, principles and rules

IEC 60270: High-voltage test techniques – Partial discharge measurements

IEC 62475: High-current test techniques: Definitions and requirements for test currents and measuring systems

ISO/IEC 17025:2005, General requirements for the competence of testing and calibration laboratories (Metrology in short: Euromet ISBN 87-988154-1-2)

JCGM 200:2008, International vocabulary of metrology – Basic and general concepts and associated terms (VIM), http://www.bipm.org/en/publications/guides

J. G. Proakis and D. G. Manolakis, Introduction to Digital Signal Processing. Macmillan Publishing Company, New York, 1988.

Y. Li, J. Rungis and A. Pfeffer, The Voltage and Time Parameter Measurement Uncertainties of a Large Damped Capacitor Divider due to its Non-ideal Step Response. Proceedings of 15 th International Symposium on High Voltage Engineering, Ljubljana, 2007.

Azərbaycan Respublikası Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsinin “08” dekabr 2014-cü il tarixli 009 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmişdir.

__________________________________________________________________________________________

__________________________________________________________________________________________

1. Azərbaycan Respublikasının Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsinin tabeliyində olan Azərbaycan Standartlaşdırma və Sertifikatlaşdırma İnstitutu tərəfindən işlənib hazırlanıb və təqdim edilib.

2. Bu standart IEC 60060-3:2006 “High-voltage test techniques –Part 3: Definitions and requirements for on-site testing” standartının autentik tərcüməsidir.

3. İlk dəfə tətbiq edilir.

4. Dövlət standartında müəyyən edilən tələblərin beynəlxalq standartlara, norma, qayda və tövsiyələrə və digər dövlətlərin müvafiq mütərəqqi milli standartlarına, elm, texnika və texnologiyanın müasir nailiyyətlərinə əsaslanmasını müəyyən etmək üçün standartın ilkin yoxlama müddəti 2019-cu il, dövrü yoxlama müddəti 5 ildir.

IEC 60060-1 və IEC 60060-2 standartlarında irəli sürülən tələblərə uyğunluq həmişə sahə sınaqları zamanı təmin edilə bilmir, çünki zavod və laboratoriya sınaqlarında mövcud olmayan müxtəlif xarici amillər, məsələn, xarici elektrik və maqnit sahələri, hava şəraiti və s. sahə sınaqları zamanı öz təsirini göstərə bilir.

Yüksək gərginlik səviyyəsində aparılan sahə sınaqları üçün aşağıdakı tələblər irəli sürülüb:

– istehsalçının məkanından sahəyə kimi həyata keçirilən daşınmaların və sahədə aparılan montaj işlərinin istehsalçı spesifikasiyasına uyğunluğunu göstərmək üçün avadanlıqlara tətbiq edilən işəsalma–sazlama prosedurasının bir hissəsi kimi davamlılıq sınaqlarının aparılması;

– avadanlıqların təmirinin uğurla keçdiyini və onların istismar üçün hazır vəziyyətdə olduğunu göstərmək üçün sahədə aparılan təmir işlərindən sonra davamlılıq sınaqlarının aparılması;

– diaqnoz məqsədləri üçün, məsələn, PD ölçməsi üçün, avadanlığın gözlənilən istismar müddətinin göstəricisi kimi, izolyasiyada təhlükəli təsirlərin hələ də olmadığını müəyyən etmək.

AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ DÖVLƏT STANDARTI

___________________________________________________________________________________________

tətbiq edilən sınaq metodları

Hissə 3: Sahə sınaqları üçün

tələblər və anlayışlar

High-voltage test techniques –

Part 3: Definitions and requirements

___________________________________________________________________________________________

Bu standart IEC 60060-1 standartı ilə bağlı olan və sahə sınaqlarının aparıldığı aşağıdakı sınaq gərginliyi növlərinə və istismar zamanı yaranan yük basqılarına tətbiq edilə bilir:

– dövri olmayan və ya titrəyişli formaya malik olan ildırım impulslu gərginlik;

– dövri olmayan və ya titrəyişli formaya malik olan dəyişdirmə impulslu gərginlik;

Xüsusi sınaqlar üçün aşağıda göstərilən gərginlik növləri tətbiq edilir:

– çox aşağı tezlikli gərginlik;

– zəiflədilmiş dəyişən gərginlik.

Bu standart ən yüksək Um gərginlik səviyyəsi 1 kV-dan yüksək olan avadanlıqlara tətbiq edilə bilir. Aparatlarda, avadanlıqlarda və ya qurğularda sahə sınaqlarının aparılması üçün sınaq gərginliyi növlərinin, sınaq metodlarının və sınaq gərginlik səviyyələrinin seçilməsinə müvafiq texniki komitə məsuliyyət daşıyır. Xüsusi tətbiq sahələri üçün nəzərdə tutulan və bu standartda təsvir edilən gərginlik növlərindən fərqli olan sınaq gərginliyi növləri müvafiq Texniki Komitə tərəfindən təyin edilir.

QEYD 1: Yuxarıda göstərilən müxtəlif gərginlik növlərinin dalğa formaları sınaq obyektini bərabər təzyiq altında saxlamaya da bilir.

QEYD 2: Sınaq gərginliyinin səviyyələrinin seçilməsi zamanı yol verilən yüksək hədlər və ölçmənin qeyri–müəyyənlik dərəcələri nəzərə alınmalıdır.

2 NORMATİV İSTİNADLAR

Aşağıda istinad edilən sənədlər bu standartın tətbiqi üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Tarixi göstərilən normativ istinadlar üçün yalnız istinad edilən nəşr əsas götürülür. Tarixi göstərilməyən mənbələrə gəldikdə isə istinad edilən sənədin ən son nəşri (əlavə və dəyişikliklər də daxil olmaqla) tətbiq edilir.

IEC 60060-1:1989, fHigh-voltage test techniques – Part 1: General definitions and test requirements (IEC 60060-1:1989, Yüksək gərginlik səviyyəsində tətbiq edilən sınaq metodları – Hissə 1: Ümumi anlayışlar və sınaq tələbləri )

IEC 60060-2:1994, High-voltage test techniques – Part 2: Measuring systems (IEC 60060-2:1994, Yüksək gərginlik səviyyəsində tətbiq edilən sınaq metodları – Hissə 2: Ölçmə sistemləri)

IEC 60071-1:1993, Insulation co-ordination – Part 1: Definitions, principles and rules (IEC 60071-1:1993, İzolyasiyanın koordinasiyası – Hissə1: Anlayışlar, prinsiplər və qaydalar)

Bu standartda müvafiq tərifləri ilə aşağıdakı terminlərdən istifadə edilib.

Sınaq proseduraları ilə bağlı digər anlayışlar barədə məlumat almaq üçün IEC 60060-1 standartına, ölçmə sistemi ilə bağlı anlayışlarla bağlı məlumat almaq üçün isə bu standartın müvafiq bəndlərinə müraciət etmək lazımdır.

3.1 Sahə sınağı: sınaqdan keçirilməsi nəzərdə tutulan aparatların, avadanlıqların və ya qurğuların istifadə edildiyi məkanda və onların istismar şərtlərinə mümkün qədər yaxın şəraitdə quraşdırılmış sınaq obyekti ilə aparılan sınaq

3.2 İmpuls gərginliyi: Adətən ən yüksək qiymət alan və sonra isə əyrisi tədricən sıfıra düşən və hər hansı məqsəd üçün tətbiq edilən dövri olmayan və ya titrəyişli keçid gərginliyi

(IEC 60060-1:1989, Termin 3, dəyişdirilib)

3.3 İldırım və dəyişdirmə impulslu gərginlik: ildırım və dəyişdirmə impulsu gərginlik növləri arasındakı fərq impuls cəbhəsinin müddətinə əsaslanır. İmpuls cəbhəsinin müddəti 20 μs - ə kimi olan gərginlik növü ildırım impulslu gərginlik kimi təyin edilir. İmpuls cəbhəsinin müddətinin bu qiyməti aşan gərginlik növü isə dəyişdirmə impulslu gərginlik kimi təyin edilir. Ümumiyyətlə, dəyişdirmə impulslu gərginlik ümumi müddəti ildırım impulslu gərginliyin ümumi müddətindən əhəmiyyətli dərəcədə uzun olan gərginlik növü kimi xarakterizə edilir.

(IEC 60060-1:1989, Termin 3.1)

3.4 Sınaq gərginliyinin xüsusiyyətləri: sınaq gərginliyini müəyyən edən gərginlik dəyişmələrinin müxtəlif növlərini təyin etmək məqsədilə bu standartda göstərilən xüsusiyyətlər (IEC 60060-1:1989, Termin 4.2).

3.5 Sınaq gərginliyinin gözlənilən xüsusiyyətləri: heç bir dağıdıcı boşalmanın baş vermədiyi təqdirdə əldə edilməsi mümkün olan xüsusiyyətlər.

(IEC 60060-1:1989, Termin 4.2.1)

3.6 Sınaq gərginliyinin faktiki xüsusiyyətləri: sınaq zamanı sınaq obyektinin çıxışlarında yaranan xüsusiyyətlər (IEC 60060-1:1989, Termin 4.2.2).

3.7 Sınaq gərginliyinin qiyməti: bu standartın müvafiq bəndlərində təyin edilən qiymətlər (IEC 60060-1:1989, Termin 4.2.3).

3.8 Sınaq obyektlərinin izolyasiyasının təsnifatı: aparatların və yüksək – gərginlikli strukturların əsasən öz –özünə bərpa olan və bərpa olmayan kimi təsnif edilən, eləcə də xarici və ya daxili izolyasiyadan ibarət ola bilən izolyasiya sistemləri (IEC 60060-1:1989, Termin 5).

3.8.1 Xarici izolyasiya: həm dielektrik gərginliyin təzyiqlərinə, həm də atmosfer və digər xarici şəraitin birbaşa təsirinə, eləcə də digər xarici amillərin, məsələn, çirklənmə, nəmişlik, zəhər və s. təsirinə məruz qalan avadanlığın bərk izolyasiya örtüyünün atmosfer ilə təmasda olan üstüaçıq səthləri və atmosferdə mövcud olan məsafələr (IEC 60071-1:1993, Termin 3.2).

3.8.2 Daxili izolyasiya: avadanlığın izolyasiyasının xarici şəraitin, məsələn, çirklənmə, rütubət və digər təsirlərindən mühafizə edən daxili bərk, maye və ya qaz halında izolyasiya (IEC 60071-1:1993, Termin 3.3).

3.8.3 Öz-özünə bərpa olan izolyasiya: sınaq gərginliyinin tətbiqi nəticəsində yaranan dağıdıcı boşalmadan sonra müəyyən zaman intervalında özünün təcridetmə xüsusiyyətlərini tamamilə bərpa edən izolyasiya

(IEC 60071-1:1993, Termin 3.4, dəyişdirilib)

3.8.4 Öz-özünə bərpa olmayan izolyasiya: sınaq gərginliyinin tətbiqi nəticəsində yaranan dağıdıcı boşalmadan sonra özünün izolyasiya xüsusiyyətlərini itirən və ya tamamilə bərpa olmayan izolyasiya.

(IEC 60071-1:1993, Termin 3.5, dəyişdirilib)

QEYD: Yüksək gərginlikli aparatda öz-özünə bərpa olan və bərpa olmayan izolyasiya birlikdə işləyir və bəzi hissələr təkrarlanan və ya fasiləsiz gərginlik tətbiq edildiyi təqdirdə öz keyfiyyətini itirə bilər. Bu baxımdan izolyasiyanın davamlılığı tətbiq edilən sınaq proseduraları təyin edilərkən müvafiq Texniki Komitə tərəfindən nəzərə alınmalıdır.

3.9 Ölçmə sistemləri və onların komponentləri

3.9.1 Ölçmə sistemi: yüksək gərginliyin ölçülməsi üçün məqsədəuyğun cihaz dəsti (IEC 60060-2:1994, Termin 3.1.1, dəyişdirilib).

QEYD 1: Ölçmə sistemi aşağıdakı komponentlərdən ibarətdir: sınaq obyektinə qoşulmaq üçün tələb edilən çıxışları və torpağa birləşmələri, eləcə də çıxışların indikatorlara və ya qeydəalma cihazlarına zəiflədici, çıxış və uyğunlaşdırıcı müqavimətlə və ya şəbəkə ilə qoşulması üçün yaxud indikatorların və qeydəalma cihazlarının hər hansı birləşmələri ilə birlikdə yüksək gərginlik mənbəyinə qoşulması üçün nəzərdə tutulan veriliş sistemi olan çevirici cihaz;

Bu komponentlər yüksək gərginlik mənbəyi ilə birlikdə bütöv bir blok kimi quraşdırıla bilir. Bu, adətən orta gərginlikli aparat üçün nəzərdə tutulan daşınar sınaq avadanlığına tətbiq edilir.

QEYD 2: Ənənəvi olmayan prinsiplərə əsaslanan ölçmə sistemləri bu standartda irəli sürülən dəqiqlik tələblərinə cavab verdikdə qəbul edilir.

QEYD 3: Ölçmə sisteminin işlədiyi mühit, torpağa birləşdirilmiş obyektlərlə onun arasında olan məsafə, elektrik və ya maqnit sahələrinin mövcudluğu ölçmənin nəticəsinə və onun qeyri –müəyyənlik dərəcəsinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərə bilər.

3.9.2 Ölçmə sisteminin işləmə səviyyəsinin qeydə alınması: Ölçmə sisteminin təsvir edildiyi və onun bu standartda irəli sürülən tələblərə uyğunluğunu sübut edən, istifadəçi tərəfindən yaradılan və saxlanılan geniş qeydəalma prosesi. Bu dəlillərə ilkin təhvil –təslim sınağının nəticələri və hər bir ardıcıl istismar sınağının cədvəli və nəticələri, eləcə də işləmə qabiliyyətinin yoxlanılması daxildir.

(IEC 60060-2:1994, Termin 3.1.2)

3.9.3 Təsdiqlənmiş ölçmə sistemi: bu standartın tələblərinə uyğunluğu aşağıda qeyd olunanlar vasitəsilə təsdiqlənən ölçmə sistemi:

– ilkin istismar sınağı;

– ardıcıl istismar sınaqları və işləmə qabiliyyətinin yoxlanılması;

– bu sınaqların nəticələrinin istismar protokoluna daxil edilməsi.

Bu sistem yalnız onun istismar protokoluna daxil edilmiş istismar şərtləri və yerləşmə sxemi üzrə təsdiqlənir (IEC 60060-2:1994, Termin 3.1.3, dəyişdirilib).

3.9.4 Etalon ölçmə sistemi: müvafiq milli və ya beynəlxalq standartlara əsasən kalibrlənmiş, digər sistemlərin təsdiqlənməsində xüsusi dalğa formalarının növləri və gərginlik diapazonlarında eyni anda müqayisəli ölçmə aparmaqla tətbiq edilən dəqiq və sabit ölçmə sistemi (IEC 60060-2:1994, Termin 3.1.4).

QEYD: Etalon ölçmə sistemi təsdiqlənmiş ölçmə sistemi kimi (IEC 60060-2:1994 standartının tələblərinə uyğun olaraq saxlanılan) istifadə edilə bilər. Lakin bunun əksi mümkün deyil.

3.9.5 Çevirici cihaz: yüksək gərginliyin qiymətini digər kəmiyyətə çevirən və indikator və ya qeydəalma cihazına uyğun gələn cihaz. Adətən gərginlik paylayıcı cihazlardan və ya yüksək–gərginlik səviyyəsində aparılan ölçmələrdəki müqavimət növlərindən istifadə edilir (IEC 60060-2:1994, Termin 3.2, dəyişdirilib).

QEYD: Çevirici cihazların digər nümunələrinə gərginlik transformatorlarını, optik sensorları və elektrik sahə zondlarını aid etmək olar.

3.9.6 Veriliş sistemi: çevirici cihazın çıxış siqnalını göstərici və ya qeydedici cihazına ötürən cihaz dəsti

QEYD 1: Veriliş sistemi adətən tam müqavimətli çıxışları olan koaksial kabeldən ibarət olur, lakin bu sistemə gücləndiriciləri və çevirici cihaz ilə ölçmə cihazı arasında birləşmə yaradan digər cihazları aid etmək olar. Məsələn, optik əlaqəyə ötürücü, optik kabel və qəbuledici eləcə də əlaqəli gücləndiricilər daxildir.

QEYD 2: Veriliş sistemi tam və ya qismən çevirici cihaza və ya ölçmə cihaza daxil edilə bilər (IEC 60060-2:1994, Termin 3.3).

3.9.7 Göstərici və ya qeydedici cihazı: ölçülə bilən və ya əldə olunan kəmiyyətin qiymətini qeydə almaq və ya göstərmək üçün nəzərdə tutulan cihaz (IEC 60060-2:1994, Termin 3.4).

3.9.8 Ölçmə sisteminin miqyas əmsalı: bütöv ölçmə sisteminin giriş kəmiyyəti qiymətini almaq üçün ölçmə cihazının göstərdiyi qiymətin hasilinin əmsalı. Təyin edilmiş miqyas əmsalı ən son aparılmış istismar sınağında təyin edilir.

QEYD 1: Əksər ölçmə sistemləri üçün giriş kəmiyyətinin qiyməti birbaşa olaraq göstərilir (yəni, ölçmə sisteminin miqyas əmsalı tək ədəddir).

QEYD 2: Ölçmə sistemi təyin edilmiş müxtəlif ölçmə diapazonları, tezlik diapazonları və ya dalğa formaları üçün nəzərdə tutulan çoxsaylı miqyas əmsallarına malik ola bilər (IEC 60060-2:1994, Termin 3.5, dəyişdirilib).

3.9.9 Ölçmə sisteminin dinamik xarakteristikası: sıçrayışa qarşı reaksiyasına və ya amplituda–tezlik reaksiyasına əsasən təsvir edilən giriş kəmiyyətində keçid prosesi ilə bağlı dəyişmə baş verdikdə ölçmə sisteminin müşahidə edilən dinamik xüsusiyyəti

3.9.10 Ölçmənin qeyri – müəyyənliyi: aparılan ölçmənin nəticəsi ilə bağlı olan və ölçülə bilən həcmə əsaslı surətdə şamil edilə bilən qiymətlərin dispersiyasını xarakterizə edən parametr.

3.9.11 Yol verilən hədd: ölçülmüş qiymət ilə təyin edilmiş qiymət arasında yol verilən fərq. Bu, ölçülən qiymətlərlə həqiqi qiymətlər arasında mövcud olan fərqləri təşkil edən ölçmə xətalarından fərlqləndirilməlidir.

QEYD 1: Ölçülmüş sınaq gərginliyinin təyin edilmiş sınaq səviyyəsində göstərilən yol verilən hədd daxilində olması tələb edilir. Sınaq səviyyələri müvafiq Texniki Komitə tərəfindən təyin edilir. Həqiqi qiymət dəqiq məlum olmur; bu qiymət göstərilən ölçmənin qeyri – müəyyənlik diapazonu daxilində olur. Beləliklə, ölçülmüş qiymət yol verilən hədd diapazonunun hədlərinə yaxınlaşdıqda və onun qeyri–müəyyənlik dərəcəsi qismən hədd xaricində olduqda, həqiqi, lakin məlum olmayan qiymət yol verilən hədlər xaricində ola bilir.

QEYD 2: Ölçülən qiymət miqyas əmsalına vurularaq göstərilən qiymətdir. Həqiqi qiymət naməlum olaraq həddən artıq geniş oxşar ölçmələrin orta qiymətini təşkil edir.

3.9.12 Nominal ölçmə gərginliyi: ölçmə sisteminin istifadə edilməsi üçün nəzərdə tutulan təyin edilmiş tezlik səviyyəsinə və ya dalğa formasına malik olan və bu standartda verilən qeyri – müəyyənlik hədləri daxilində olan maksimum gərginlik səviyyəsi (IEC 60060-2:1994, Termin 3.9.1, dəyişdirilib).

3.9.13 İşçi gərginliyi və ya cərəyan diapazonu: ölçmə sisteminin istifadə edilməsi üçün nəzərdə tutulan təyin edilmiş tezlik səviyyəsinə və ya dalğa formasına malik olan və bu standartda verilən qeyri – müəyyənlik hədləri daxilində olan gərginlik və ya cərəyan diapazonu (IEC 60060-2:1994, Termin 3.9.2, dəyişdirilib).

QEYD: İşçi diapazonunun hədləri istifadəçi tərəfindən seçilir və IEC 60060-2 standartında təyin edilmiş istismar sınaqları ilə yoxlanılır.

3.9.14 İstismar vaxtı (sabit və ya dəyiş gərginlik üçün): Ölçmə sisteminin nominal ölçmə gərginliyi səviyyəsində işləyə biləcəyi və bu standartda verilən qeyri – müəyyənlik hədləri daxilində olan müddət. (IEC 60060-2:1994, Termin 3.9.3, dəyişdirilib)

3.9.15 Maksimum tətbiq dərəcəsi: Ölçmə sisteminin bu standartda verilən qeyri – müəyyənlik hədləri daxilində, təyin edilmiş müddətdə nominal ölçmə gərginliyi və ya nominal ölçmə cərəyanı səviyyəsində işləyə biləcəyi, təyin edilmiş dalğa formasına malik olan impuls gərginliyi səviyyəsi (IEC 60060-2:1994, Termin 3.9.4, dəyişdirilib).

3.9.16 Təhvil –təslim sınağı: ölçmə sisteminin və ya cihazın istifadə üçün qəbul edilməsindən qabaq onlar üzərində aparılan sınaq. Təhvil –təslim sınaqlarına tipik sınaqlar (eyni dizayna malik olan cihaz üzərində aparılan) və standart sınaqlar (hər bir cihaz üzərində aparıla) daxildir. Bu sınaqlar vasitəsilə spesifik xüsusiyyətlər qiymətləndirilir, məsələn, elementin temperatur əmsalının ölçülməsi, davamlılıq sınağı və s. Bundan başqa, ölçmə sistemində aparılan təhvil –təslim sınağına birinci istismar sınağı da daxil edilir. (IEC 60060-2:1994, Termin 3.10.1)

3.9.17 İstismar sınağı: Bütöv ölçmə sistemini sahədə tətbiq edilən istismar şərtləri altında xarakterizə etmək üçün onun üzərində aparılan sınaq.

3.9.18 İstismar səviyyəsinin yoxlanılması: ən son aparılmış istismar sınağının nəticələrinin qüvvədə olmasını təmin etmək üçün tətbiq edilən sadə prosedur. İstismar səviyyəsi sahədə yoxlanılır. (IEC 60060-2:1994, Termin 3.10.3, dəyişdirilib)

3.9.19 Etalon qeydedici (yalnız impuls gərginliyinin ölçülməsi üçün):

istismar sınağında təyin edilmiş şərtlər altında və gələcəkdə eyni şərtlər altında aparılacaq sınaqlarda və ya yoxlamalarda alınan qeydlərlə müqayisə edilmək üçün saxlanılan qeydlər. (IEC 60060-2:1994, Termin 3.10.4)

4 ÖLÇMƏ SİSTEMİNDƏ APARILAN ÜMUMİ

SINAQLAR VƏ YOXLAMALAR

4.1 Təhvil –təslim sınağı

Ölçmə sisteminin komponentləri üzərində təhvil–təslim sınaqları IEC 60060-2 standartının spesifikasiyasına əsasən həyata keçirilməlidir.

Sahə ölçmə sistemi üçün nəzərdə tutulan istismar sınağı IEC 60060-2 standartına əsasən aparılmalıdır. Ölçmə sisteminin sahədə müşahidə edilən şərtlər altında düzgün işləməsi barədə dəlillər təqdim edildiyi təqdirdə bu sınaq istənilən şərtlər altında həyata keçirilə bilər.

İşləmə səviyyəsinin yoxlanılması nəticəsində miqyas əmsalının əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdiyi göstərildikdə bu sınaq aparılmalıdır. İstismar sınağının aparılmasından qabaq dəyişmənin səbəbi müəyyən edilməlidir.

İstismar sınağını ildə bir dəfə təkrar aparılması tövsiyə edilir, lakin istənilən halda bu sınağı ən azı beş ildə bir dəfə təkrarlamaq lazımdır.

4.3 İstismar səviyyəsinin yoxlanılması

Sahədə quraşdırılmış ölçmə sistemlərinin sahəyə daşınma zamanı heç bir təsirə məruz qalmadığını və onların düzgün montaj edildiyini müəyyən etmək üçün sistemin miqyas əmsalının işləmə səviyyəsinin yoxlanılması sınaq aparmazdan əvvəl həyata keçirilməlidir.

Etibarlılığı sübut edilmiş digər ölçmə sistemlərinə gəldikdə isə, sahədə aparılan işləmə səviyyəsinin yoxlanılmasının əvəzinə ildə ən azı bir dəfə istismar sınağı aparıla bilər.

QEYD: Bu, əsasən sahədə orta gərginlikli sistemlərin sınağını aparmaq üçün istifadə edilən tərkibi ölçmə sisteminə malik olan yüksək gərginlikli “sınaq cihazlarına” aiddir.

Ölçmə sisteminin miqyas əmsalı aşağıda göstərilən metodlardan biri ilə yoxlanılmalıdır.

4.3.2 Metod 1: Komponentlərin miqyas əmsalının yoxlanılması

Çevirici cihazın, veriliş sisteminin və ölçmə cihazının miqyas əmsalları qeyri–müəyyənlik dərəcəsi 1% olan daxili və xarici kalibratorlar ilə yoxlanılmalıdır. Miqyas əmsalları istismar protokolunda göstərilən kalibr qiymətlərindən 3 %-ə kimi fərqlənərsə təyin edilmiş miqyas əmsalı etibarlı hesab edilir. Əgər bu fərq 3%-i aşarsa, onda IEC 60060-2 standartına əsasən istismar sınağı aparmaqla yeni təyin edilmiş miqyas əmsalı müəyyən edilməlidir.

QEYD: Kalibratorlar loqometrlərdən, etalon gərginlik mənbələrindən və s. ibarət ola bilər.

4.3.3 Metod 2: Daşına bilən təsdiqlənmiş ölçmə sistemi ilə müqayisənin aparılması

Hər iki ölçmə sistemi sahə sınaqları zamanı paralel qoşulur. Sınaq ən azı bir gərginlik səviyyəsində sınaqlar zamanı tətbiq edilən ən yüksək gərginliyin 20 % - dən yüksək səviyyədə aparılmalıdır. Hər iki sistemin göstəriciləri eyni anda qeydə alınmalıdır. Əgər ölçülmüş gərginliklərin arasındakı fərq 5 %-dən aşağıdırsa, onda ölçmə sistemi qəbul edilir.

Əks halda əlavə yoxlamalar aparılmalıdır. Məsələn, IEC 60060-2 standartına əsasən istismar sınağı aparılmalı və ya işləmə səviyyəsi yoxlanılmalıdır.

4.4 İstismar protokolu

İstismar sınaqlarının və yoxlamalarının nəticələri istismar protokolunda saxlanılmalıdır.

5 Sabİt gərgİnlİkdə aparılan sınaqlar

Bu bəndin müddəaları IEC 60060-1 standartında təsvir edilən dielektrik sınaqları üçün nəzərdə tutulan sınaq gərginliyi növlərinə uyğun gəlir.

5.2 Sabit gərginlikdə aparılan sınaqlarla bağlı anlayışlar

5.2.1 Sınaq gərginliyinin qiyməti: orta riyazi qiymət (IEC 60060-1:1989, Termin 12.1).

5.2.2Döyünmə: sınaq gərginliyinin orta riyazi qiymətindən dövri yayınma

5.2.3 Döyünmə amplitudası: maksimum və minimum qiymətlər arasındakı fərqin yarısı (IEC 60060-1:1989, Termin 12.2, dəyişdirilib).

QEYD: Praktiki hallarda, hesablanmış 1.4 əmsalına vurulan həqiqi o.k.q. qiymətləri də döyünmə amplitudasının təyin edilməsi üçün qəbul edilir.

5.2.4 Döyünmə əmsalı: döyünmə amplitudasının sınaq gərginliyinin qiymətinə olan nisbəti

5.3.1 Sınaq gərginliyi üçün tələblər

5.3.1.1 Gərginliyin forması

Əgər müvafiq Texniki Komitə tərəfindən başqa cür təyin edilməyibsə, sınaq obyektinə tətbiq edilən sınaq gərginliyi döyünmə əmsalı 3 %-dən artıq olmayan sabit gərginlik olmalıdır. Qeyd etmək lazımdır ki, döyünmə əmsalına mövcud sınaq obyekti və sınaq şərtləri təsir göstərə bilər.

QEYD: Daha yüksək döyünmənin mövcudluğu ehtimal edildikdə, döyünmənin ölçülməsi tövsiyə edilir.

5.3.1.2 Yol verilən hədd

Əgər müvafiq Texniki Komitə tərəfindən başqa cür təyin edilməyibsə, sınaq gərginliyinin ölçülmüş qiyməti bütün sınaq boyu təyin edilmiş səviyyənin ± 3 % həddi daxilində saxlanılmalıdır. Müddəti 60 saniyədən uzun olan sınaqlar üçün ölçülmüş gərginlik bütün sınaq boyu təyin edilmiş səviyyənin ± 5 % həddi daxilində saxlanılmalıdır.

5.3.1.3 Sınaq gərginliyinin yaradılması

Ümumiyyətlə, sınaq gərginliyi düzləndirici cihazlarla əldə edilir. Gərginlik mənbəyi üçün irəli sürülən tələblər sınaq aparılacaq aparatın növündən və sahə sınağı şərtlərindən əhəmiyyətli dərəcədə asılıdır. Bu tələblər əsasən sınaq sxemində mövcud olan mümkün tam müqavimət dəyişmələrinə əsasən təyin edilir.

Mənbənin xüsusiyyətləri sınaq obyektinin mümkün qədər qısa müddət ərzində həcmi müqavimətinin yüklənməsi üçün kifayət etməlidir. Bununla belə, həddən artıq uzun quraşdırılmış kabellər üçün bəzən daha uzun yüklənmə müddətinin olması lazım gəlir. Mənbə, o cümlədən onun diffuziya həcmi, sınaq obyektində qeyri–keçid cərəyan sızıntılarını və absorbsiya cərəyanını vermək üçün adekvat olmalıdır.

5.4 Sınaq gərginliyinin ölçülməsi

5.4.1 Təsdiqlənmiş ölçmə sistemi ilə aparılan ölçmələr

Sınaq gərginliyinin qiymətinin və lazım gəldikdə, döyünmə amplitudasının ölçülməsi Bənd 4–də göstərilən sınaqlardan və yoxlamalardan keçmiş təsdiqlənmiş ölçmə sistemi ilə həyata keçirilməlidir. Bundan başqa, bu sistemin sahə sınağının aparılma müddətinə uyğun işləmə vaxtı olmalıdır. Döyünmə amlitudasının, keçid proseslərinin və ya gərginliyin sabitliyinin ölçülməsi üçün istifadə edilən cihazlarını reaksiya xüsusiyyətləri üçün IEC 60060-2 standartında irəli sürülən tələblər diqqət yetirilib.

5.4.2 Təsdiqlənmiş ölçmə sistemi üçün tələblər

Ümumi tələb sınaq gərginliyinin qiymətini (riyazi qiymət) 5 % ümumi qeyri –müəyyənlik dərəcəsi ilə ölçməkdir. Əgər döyünmə mövcud olduqda onun əmsalı 3 faizdən aşağıdırsa, bu qeyri –müəyyənlik hədləri aşılmamalıdır.

Döyünmə amplitudası həmin amplitudanın 10 faizini təşkil edən qeyri –müəyyənlik dərəcəsi ilə ölçülməlidir.

5.4.3 Miqyas əmsalının sabitliyi

Ölçmə sisteminin miqyas əmsalı gərginliyin istifadəsi, ətraf mühit temperaturu və nisbi rütubətlilik diapazonlarında, eləcə də istismar protokolunda verilmiş aralıq məsafələri daxilində ±2 % - dən artıq dəyişməməlidir.

QEYD 1: Sabit gərginlik üçün nəzərdə tutulan çevirici cihaz elə quraşdırılmalıdır ki, onun xarici səthindəki bütün boşalma və ya sızıntı cərəyanları birbaşa olaraq torpağa keçsin və daxili boşalma və ya sızma cərəyanları ölçmə sistemini qidalandıran cərəyanla müqayisədə cüzi olsun.

QEYD2: Sızıntı cərəyanı ilə ölçmə sistemini qidalandıran cərəyan arasında aşağı nisbəti saxlamaq üçün ölçmə sistemin cərəyanını nominal gərginlik səviyyəsində 0,5 mA qaldırmaq lazım gələ bilər.

5.4.4 Artan gərginliyin ölçülməsi üçün nəzərdə tutulan dinamik xüsusiyyətlər

Təsdiqlənmiş ölçmə sisteminin TN eksperimental reaksiya vaxtı 0.5 saniyədən uzun çəkməməlidir. Bu, gərginliyin 5.6 –cı yarımbənddə davamlılıq sınaqları üçün təyin edilmiş dərəcədə artdığı təqdirdə, ölçmənin 5.4.2 –ci yarımbənddə təyin edilmiş qeyri –müəyyənlik dərəcəsi ilə aparılmasına imkan yaradır.

QEYD: Əgər döyünmə gərginliyinin ölçülməsi üçün gərginlik paylayıcı cihazdan istifadə edilərsə, onun işçi tezliyi diapazonu ən azı dalğanın əsas tezliyinin 5 mislinə bərabər olmalıdır.

5.4.5 Sınaq obyektinə birləşdirmə

Sınaq mənbəyindən və gərginlik paylayıcı cihazdan sınaq obyektinə gedən birləşmələr lazımi diametrə malik olan keçiricilərlə edilməlidir ki, həddən artıq boşalmalar və elektrik tacı yaranmasın. Sınaq dövrəsində qövslə örtülmələr olduqda gərginlik fərqləri yaranmasının qarşısının alınması məqsədilə sınaq obyekti ilə torpaq arasında olan birləşmələr qısa və möhkəm olmalıdır.

5.5 Ölçmə sistemində aparılan sınaqlar və yoxlamalar

Sınaqlar və yoxlamalar bu standartın 4 –cü Bəndinə əsasən aparılmalıdır.

5.6 Gərginliyə davamlılıq sınağının prosedurası

Gərginliyin sınaq obyektinə dəyişdirmə keçid prosesləri nəticəsində həddən artıq artan gərginliyin hər hansı təsirinin qarşısını almaq üçün kifayət qədər aşağı qiymətdə verilməməlidir. Bundan sonra həmin səviyyəni nəzarət–ölçmə cihazlarının göstəricilərini qeydə almaq üçün kifayət edən aşağı sürətlə qaldırmaq lazımdır, lakin bu sürət U sınaq gərginliyinə yaxın olan sınaq obyektinin təzyiq altında qalmasına şərait yaratmaması üçün aşağı olmamalıdır. Ümumiyyətlə, əgər tətbiq edilən gərginlik 75 %-dən yuxarı olduqda artma sürəti bir saniyədə U qiymətinin təxminən 2 %-ni təşkil edərsə, deməli bu tələblərə uyğunluq təmin edilib. Bu, təyin edilmiş müddətdə saxlanılmalı və sonra isə dövrənin, o cümlədən sınaq obyektinin həcmi müqavimətini müvafiq rezistorla boşaltmaqla aşağı salınmalıdır.

Sınağın müddəti müvafiq Texniki Komitə tərəfindən təyin edilməlidir və bu zaman nəzərə almaq lazımdır ki, sabit vəziyyətdə gərginliyin paylanmasına kimi sərf edilən müddət sınaq obyektinin komponentlərinin müqavimət və həcmi müqavimət səviyyələrindən asılıdır. Müvafiq Texniki Komitə tərəfindən başqa cür təyin edilmədiyi təqdirdə, davamlılıq sınağının müddəti 60 saniyə olmalıdır.

Əgər heç bir dağıdıcı boşalma baş verməyibsə, deməli sınaq tələblərinə uyğunluq təmin edilib.

QEYD: Diaqnostik sınaqlar üçün proseduralar müvafiq Texniki Komitə tərəfindən təyin edilməlidir.

6 Dəyİşən gərgİnlİkDə aparılan sınaqlar

Bu bəndin müddəaları IEC 60060-1 standartında təsvir edilən davamlılıq və diaqnostik sınaqlar üçün nəzərdə tutulan sınaq gərginliyinin növlərinə uyğun gəlir.

6.2 Dəyişən gərginlikdə aparılan sınaqlarla bağlı anlayışlar

6.2.1 Sınaq gərginliyinin qiyməti: iki qiymətin kvadrat kökünə bölünən ən yüksək qiymət (IEC 60060-1:1989, Termin 15.1.1).

QEYD: O.k.q. qiymətinin əhəmiyyət kəsb etdiyi hallarda, məsələn, termik təsirlər mövcud olduqda, ən yüksək qiymətin əvəzinə sınaq gərginliyinin o.k.q. qiymətinin ölçülməsi müvafiq Texniki Komitə tərəfindən tələb edilə bilər.

6.2.2 Ən yüksək qiymət: Dəyişən gərginliyin maksimum qiyməti. Bununla belə, qeyri–dağıdıcı boşalmalardan yaranan yuxarı tezlikli kiçik titrəyişlərə əhəmiyyət vermək lazım deyil (IEC 60060-1:1989, Termin 15.2, dəyişdirilib).

6.2.3 O.k.q. qiyməti: dəyişən gərginliyin bütöv dövrəsində gərginlik qiymətlərinin kvadratının orta qiymətinin kvadrat kökü (IEC 60060-1:1989, Termin 15.3).

6.3.1 Gərginliyin forması

Sınaq gərginliyi ümumiyyətlə, müvafiq Texniki Komitə tərəfindən heç bir hədd qoyulmadıqda, 10 hers – 500 hers tezlik diapazonuna malik olan sinusoidal dəyişən gərginlik olmalıdır.

Sınaq gərginliyinin dalğa forması hər iki yarım dövrələrin bir –birinə oxşar olduğu sinusoidə yaxın olmalıdır.

Əgər ən yüksək qiymətin o.k.q. qiymətlərinə olan nisbəti √2 ± 15 % daxilindədirsə, yüksək gərginlik səviyyəsində aparılan sınağın nəticəsinə kiçik yayınmalar heç bir təsir göstərmir.

QEYD: Əgər ən yüksək qiymətin o.k.q. qiymətlərinə olan nisbəti √2 ± 5 % daxilində deyilsə, onda ən yüksək müsbət və mənfi qiymətlərin 2 %-dən artıq fərqlənmədiyini yoxlamaq lazımdır.

6.3.2 Yol verilən hədd

Əgər müvafiq Texniki Komitə tərəfindən başqa cür təyin edilməyibsə, sınaq gərginliyinin ölçülmüş qiyməti bütün sınaq boyu təyin edilmiş səviyyənin ± 3 % həddi daxilində saxlanılmalıdır. Müddəti 60 saniyədən uzun olan sınaqlar üçün ölçülmüş gərginlik bütün sınaq boyu təyin edilmiş səviyyənin ± 5 % həddi daxilində saxlanılmalıdır.

6.3.3 Sınaq gərginliyinin yaradılması

Sınaq gərginliyi adətən rezonans dövrələrlə və ya mərhələlərlə artan gərginlik generatoru ilə əldə edilir. Rezonans dövrələr tənzimlənə bilən reaktorlarla və ya tezlik çeviriciləri ilə rezonansa köklənə bilər.

Sınaq sxemində olan sınaq gərginliyi praktiki olaraq sabit olmalı, ona dəyişdirmə sızıntı cərəyanlarının təsir göstərmə ehtimalı olmamalıdır. Sınaq obyektində baş verən dağıdıcı boşalmalar sınaq gərginliyini sınaq obyekti üçün nəzərdə tutulan ölçülmüş dağıdıcı boşalma gərginliyinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərəcək dərəcədə və müddətdə aşağı salmamalıdır.

6.3.3.1 Transformator dövrəsi

Sınaq gərginliyinin dəyişən sızıntı cərəyanlarının təsirlərinə məruz qalmaması üçün sınaq obyektini qısa dövrəyə qoşduqda transformatorla verilən qısa dövrə cərəyanı sızıntı cərəyanı ilə müqayisədə geniş diapazona malik olmalıdır. Öz –özünə bərpa olan xarici izolyasiya üzərində quru şəraitdə aparılan sınaqlar zaman istənilən halda (izolyatorlar, ayırıcı açarlar və s.) qısa dövrə cərəyanının 0,1 A, (o.k.q.) qiymətindən az olmaması tələb edilir.

Sınaq obyektinin və hər hansı əlavə kondensatorun ümumi həcmi müqaviməti tətbiq edilən gərginliyin sınaq obyektində yaranan dağıdıcı olmayan yarımçıq boşalmaların və ya ilkin boşalmaların təsirinə məruz qalmaması üçün 0,5 nF - 1,0 nF diapazonlu həcmi müqavimət olmalıdır.

QEYD: Sınaq transformatorunun xaricindəki qoruyucu rezistor 10 kΩ qiymətini aşmırsa transformatorun həcmi müqaviməti sınaq obyektinə paralel hesab olunur.

6.3.3.2 Ardıcıl rezonanslı dövrə

Ardıcıl rezonanslı dövrə əsasən həcmi sınaq obyektinə ardıcıl qoşulan induktordan və ya orta gərginlikli enerji mənbəyinə qoşulan yükdən ibarətdir. Alternativ olaraq, bu dövrə induktiv sınaq obyektinə ardıcıl olaraq qoşulan kondensatordan da ibarət ola bilər. Gərginlik səviyyəsi mənbənin gərginliyindən yüksək olduqda və sınaq obyektinə əsaslı olaraq sinusoidal formaya malik gərginlik verildikdə dövrənin parametrlərini və ya şəbəkənin tezliyini dəyişməklə onu rezonansa kökləmək mümkündür.

Rezonans hallarının və sınaq gərginliyinin sabitliyi şəbəkənin tezliyindən və sınaq dövrəsinin xüsusiyyətlərindən asılıdır.

Boşalma baş verdikdə, dövrənin həcmi müqaviməti ani olaraq boşalır və bundan sonra mənbədən gələn cərəyan nisbətən aşağı səviyyədə olur. Belə məhdud cərəyan sınaq obyektinə dəyən zədəni azaldır.

Ardıcıl rezonanslı dövrə xüsusilə, obyektlərin, məsələn, kabellərin, kondensatorların və ya qazla izolyasiya edilmiş sistemlərin sınağı zamanı xarici izolyasiyada mövcud olan sızıntı cərəyanının sınaq obyektindən keçən həcmi cərəyanla müqayisədə çox kiçik diapazona malik olduğu və ya dağıdıcı boşalma yaradan enerjinin çox zəif olduğu təqdirdə faydalı olur.

6.4 Sınaq gərginliyinin ölçülməsi

6.4.1 Təsdiqlənmiş ölçmə sistemi ilə aparılan ölçmələ

Ən yüksək qiymətin (tələb edildikdə, o.k.q. qiymətin) ölçülməsi Bənd 4 –də təyin edilmiş sınaqlardan və yoxlamalardan keçmiş təsdiqlənmiş ölçmə sistemi ilə həyata keçirilməlidir. Bundan başqa, bu sistemin sahə sınağının aparılma müddətinə uyğun işləmə vaxtı olmalıdır.

Ölçmələr sınaq sxemindəki sınaq obyekti ilə aparılmalıdır.

QEYD: Ardıcıl rezonanslı dövrənin təmiz sinusoidal çıxışında sınaq gərginliyinin qiyməti orta və həqiqi o.k.q. qiyməti ilə reaksiya verən sayğaclarla miqyas əmsalı 4.2 –ci yarımbənddə verilən müddəalara əsasən dəqiq müəyyən edilməlidir.

6.4.2 Təsdiqlənmiş ölçmə sistemi üçün tələblər

Sınaq gərginliyinin ən yüksək qiyməti 5 % qeyri –müəyyənlik dərəcəsi ilə ölçülməlidir.

6.4.3 Miqyas əmsalının sabitliyi

Ölçmə sisteminin miqyas əmsalı gərginliyin istifadəsi, ətraf mühit temperaturu və nisbi rütubətlilik diapazonlarında, eləcə də istismar protokolunda verilmiş aralıq məsafələri daxilində ±2 % - dən artıq dəyişməməlidir.

6.4.4 Dinamik xüsusiyyətlər

Əgər miqyas əmsalı tətbiqin ±2 % tezlik diapazonunda sabitdirsə, onda ölçmə sisteminin dinamik xüsusiyyətləri ən yüksək qiymətin ölçülməsi üçün adekvat hesab edilir.

QEYD: Tezlik diapazonunun seçilməsi zaman harmonik döyünmələrin tərkibi nəzərə alınmalıdır.

6.4.5 Sınaq obyektinə birləşdirmə

Sınaq mənbəyindən və gərginlik bölən cihazdan sınaq obyektinə gedən birləşmələr lazımi diametrə malik olan keçiricilərlə edilməlidir ki, həddən artıq boşalmalar və elektrik tacı yaranmasın. Sınaq obyekti ilə torpaq arasında olan birləşmələr sınaq dövrəsində qövslə örtülmələr olduqda gərginlik fərqlərinin yaranmasının qarşısının alınması üçün qısa və möhkəm olmalıdır.

6.5 Ölçmə sistemində aparılan sınaqlar və yoxlamalar

Sınaqlar və yoxlamalar bu standartın 4 –cü Bəndinə əsasən aparılmalıdır.

6.6 Gərginliyə davamlılıq sınağının prosedurası

Gərginliyin sınaq obyektinə dəyişdirmə keçid prosesləri nəticəsində həddən artıq artan gərginliyin istənilən təsirinin qarşısını almaq üçün aşağı qiymətdə verilməsinə başlamaq lazımdır. Bundan sonra həmin səviyyəni nəzarət –ölçmə cihazlarının göstəricilərinin qeydə almaq üçün aşağı sürətlə qaldırmaq lazımdır. Lakin bu sürət U sınaq gərginliyinə yaxın olan sınaq obyektinin təzyiq altında qalmasına şərait yaratmaması üçün aşağı olmamalıdır. Tətbiq edilən gərginlik 75 %-dən yuxarı olduqda artma sürəti bir saniyədə U qiymətinin təxminən 2 %-i təşkil edərsə, deməli bu tələblərə uyğunluq təmin edilib. Bu, təyin edilmiş müddətdə saxlanılmalı və sonra isə sürətlə aşağı salınmalıdır, lakin bu, zədəyə yaxud xətalı sınaq nəticələrinə səbəb ola bilən dəyişdirmə keçid prosesi gərginliyini yarada biləcək dərəcədə qəflətən kəsilməməlidir.

Müvafiq Texniki Komitə tərəfindən başqa cür təyin edilmədiyi təqdirdə, davamlılıq sınağının müddəti 60 saniyə olmalıdır. Heç bir dağıdıcı boşalma baş verməyibsə, deməli sınaq tələblərinə uyğunluq təmin edilib.

QEYD: Diaqnostik sınaqlar üçün proseduralar müvafiq Texniki Komitə tərəfindən təyin edilməlidir.

7 İLDIRIM İmpulsu gərgİnlİklə

Bu bəndin müddəaları IEC 60060-1 standartında təsvir edilən davamlılıq və diaqnostik sınaqlar üçün nəzərdə tutulan sınaq gərginliyinin növlərinə uyğundur.

7.2 İldırım impulslu gərginliklə aparılan sınaqlarla bağlı anlayışlar

Bu anlayışlar qeyri –dövrü və titrəyişli impuls gərginliyinin növləri üçün tətbiq edilir. Yüksək gərginlik səviyyəsində aparılan sahə sınaqları üçün impuls gərginliyinin hər iki növü tətbiq edilə bilər.

7.2.1Tam ildırım impulslu gərginlik: dağıdıcı boşalma ilə kəsilməyən ildırım impulslu gərginlik (IEC 60060-1:1989, Termin 18.1.1)

7.2.2 Qeyri –dövri ildırım impulslu gərginlik: sürətlə ən yüksək qiymətə kimi qalxan və sonra isə yavaş sürətlə heç bir titrəyiş olmadan sıfır səviyyəsinə düşən impuls gərginliyi. Bax: Şəkil 1

QEYD: Qeyri – dövri impuls gərginliyinə misal olaraq, IEC 60060-1 standartında təyin edilmiş standart 1,2/50 ildırım impulslu gərginliyi göstərmək olar.

7.2.3 Titrəyişli ildırım impulslu gərginlik: sürətlə ən yüksək qiymətə kimi qalxan və sonra isə polyarlıq dəyişmələri ilə və ya bu dəyişmələr olmadan 15 kilohers- 400 kilohers tezlik diapazonunda zəif titrəyişlərlə sıfır səviyyəsinə düşən impuls gərginliyi. Bu gərginlik titrəyişlərin tezlik səviyyəsi və əyri ilə xarakterizə edilir. Bax: Şəkil 2.

7.2.4 Sınaq gərginliyinin qiyməti: ən yüksək qiymət (IEC 60060-1:1989, Termin 18.1.3, dəyişdirilib)

Dağıdıcı boşalma baş verdiyi zaman ön hissədə gözlənilən ən yüksək qiymətə malik olur.

QEYD: Üst-üstə düşən titrəyişlər yarandıqda, ən yüksək qiymət IEC 60060-1 standartına əsasən təyin edilməlidir.

Şəkil 1 –Dövri olmayan ildırım impulsu

b) T1/T2 = 20/100 μs, 16 kilohers

Şəkil 2 – Titrəyişli ildırım impulsu

7.2.5 İmpulsların artma vaxtı (T1): impulsun ən yüksək qiymətinin 30 % və 90 % olduğu anlar arasında ildırım impulslu gərginliyin hər iki növü üçün T intervalının 1.67 misli kimi təyin edilən virtual parametr (IEC 60060-1:1989, Termin 18.1.4).

7.2.6 Faktiki mənbə (O)1): impuls gərginliyinin ən yüksək qiymətin 30 %-ə çatması anını 0,3 T1 qədər qabaqlayan mənbə. (Bax: Şəkil 1 və 2). Xətti zaman miqyasları üçün zaman oxu ilə qiymətlərin 30 % və 90 % olduğu andan keçən düz xətt arasında kəsişmə mövcud olur. (IEC 60060-1:1989, Termin 18.1.5, dəyişdirilib)

7.2.7 Amplitudanın yarıya düşmə vaxtı (T2): O1 virtual mənbəyi ilə gərginlik səviyyəsinin ən yüksək qiymətin yarısına kimi düşdüyü an arasındakı zaman intervalı təyin edilən qeyri – dövri ildırım impulslu gərginliyin virtual parametri. Titrəyişli ildırım impulsu gərginliyin amplitudasının yarıya düşmə vaxtı virtual O1 mənbəyi ilə titrəyişli gərginliyin ən yüksək qiymətin yarısına düşdüyü an arasındakı müddət kimi təyin edilən virtual parametrdir.

7.3.1 Tam ildırım impulslu gərginlik

Impuls gərginliyində impulsların T1 artma vaxtı 0,8 μs -20 μs diapazonunda və amplitudanın yarıya düşmə vaxtı T2 isə 40 μs - 100 μs diapazonunda olmalıdır.

QEYD: Qeyri –dövrü impuls gərginliyinin növləri üçün üst –üstə düşən titrəyişlər ən yüksək qiymətin 5 faizini aşmamalıdır.

7.3.2 Yol verilən hədd

Əgər müvafiq Texniki Komitə tərəfindən başqa cür təyin edilməyibsə, sınaq gərginliyinin ölçülmüş qiyməti bütün sınaq boyu təyin edilmiş səviyyənin ± 5 % həddi daxilində saxlanılmalıdır.

QEYD: Məqbul zaman parametrləri üçün hədlər 7.3.1 –ci yarımbənddə verilib.

7.3.3 Sınaq gərginliyinin yaradılması

İldırım impulsu adətən, əsasən, sabit gərginlik mənbəyindən paralel yüklənən və bundan sonra sınaq obyektinin daxil edildiyi dövrəyə ardıcıl olaraq boşalan bir sıra kondensatordan ibarət olan impuls generatoru vasitəsilə yaradılır.

Qeyri –dövri ildırım impulslarının yaradılması üçün bu dövrəyə rezistorlar və həcmi yük daxil edilir. Titrəyişli ildırım impulslarının yaradılması üçün isə dövrədə induktivlik olmalıdır, yəni generator ilə həcmi yük arasında induktor dəyişməlidir. Eyni generator üçün bu titrəyişli dövrə ən yüksək qiymətləri qeyri – dövri impulsların ən yüksək qiymətinin təxminən iki mislinə bərabər olan titrəyişli impulsların yaranmasına imkan verir.

7.4 Sınaq gərginliyinin ölçülməsi və impuls gərginliyinin formasının təyin edilməsi

7.4.1 Təsdiqlənmiş ölçmə sistemi ilə aparılan ölçmələr

Sınaq gərginliyinin ən yüksək qiymətinin, zaman parametrlərinin və titrəyişlərin ölçülməsi Bənd 4 –də göstərilən sınaqlardan və yoxlamalardan keçmiş təsdiqlənmiş ölçmə sistemi ilə həyata keçirilməlidir. Bundan başqa, bu sistemin maksimum tətbiq dərəcəsi sahə yoxlamasında tətbiq ediləcək sınaqların sayı üçün kifayət etməlidir.

Ölçmələr sınaq sxemində sınaq obyekti ilə aparılmalıdır və hər bir sınaq obyekti üçün impulsun forması yoxlanılmalıdır.

QEYD: Sınaq sxeminin parametrlərinə əsasən aparılan hesablamalarla impuls formasının təyin edilməsi kifayət etmir.

7.4.2 Təsdiqlənmiş ölçmə sistemi üçün tələblər

Ümumi tələblər aşağıdakılardan ibarətdir:

– tam ildırım impulsu gərginliyin ən yüksək qiymətinin 5 % qeyri –müəyyənlik dərəcəsi ilə ölçülməsi;

– impuls gərginliyinin hər iki növünün zaman parametrlərinin və dalğa formasını 10 % qeyri –müəyyənlik dərəcəsi ilə təyin edən titrəyişli impuls gərginliyinin tezliyinin ölçülməsi;

– üst –üstə düşən titrəyişlərin ±5 % həddi aşmadığını təmin etmək üçün onların ölçülməsi.

7.4.3 Miqyas əmsalının sabitliyi

Ölçmə sisteminin miqyas əmsalı gərginliyin istifadəsi, ətraf mühit temperaturu və nisbi rütubətlilik diapazonlarında, eləcə də istismar protokolunda verilmiş aralıq məsafələri daxilində ±2 % - dən artıq dəyişməməlidir.

7.4.4 Dinamik xüsusiyyətlər

Ölçmə sisteminin dinamik xüsusiyyətləri aşağıdakı hallarda istismar protokolunda təyin edilmiş dalğa formalarının diapazonunda ən yüksək gərginliyin və zaman parametrlərinin ölçülməsi üçün adekvat olur:

– miqyas əmsalı impulsların təyin edilmiş artma vaxtı diapazonunda tam ildırım impulsu gərginlik növləri üçün nəzərdə tutulan ±2 % hədd daxilində sabit qaldıqda;

– sistemlə ölçülən zaman parametrlərinin qeyri –müəyyənlik dərəcəsi 10 % daxilindədir.

7.4.5 Sınaq obyektinə birləşmə

Çevirici cihaz sınaq obyektinin çıxışlarına birbaşa olaraq qoşulmalıdır.

7.5 Ölçmə sistemində aparılan sınaqlar və yoxlamalar

Sınaqlar və yoxlamalar bu standartın 4–cü Bəndinə uyğun olaraq aparılmalıdır.

QEYD: Dinamik xüsusiyyətlərin etalon qeydəalma əsasında yoxlanılması tövsiyə edilir.

7.5.2 İnterferensiyanın yoxlanılması

İnterferensiyanın yoxlanılması kabel və ya ötürülmə sisteminin torpağa edilmiş birləşmələrini dəyişmədən kabelin və digər ötürülmə sisteminin daxili birləşmələri qısa qapanan hər bir ölçmə sistemi (gərginlik və ya cərəyan) üzərində sahə şəraitində aparılmalıdır. Gərginliyin ölçülməsi sisteminin girişindəki maneə maksimum sınaq gərginliyinin verilməsi ilə yaradılır. Çıxış göstəriciləri qeydə alınmalıdır. Ölçülmüş interferensiyanın amplitudası gərginliyin ölçülməsi zamanı ölçmə sisteminin çıxış qiymətindən 2 % aşağı olmalıdır. 2 % yüksək olan interferensiyaya onun ölçməyə təsir göstərmədiyi təqdirdə yol verilir.

7.6 Gərginliyə qarşı davamlılıq sınağı proseduraları

Tövsiyə edilən sınaq prosedurası, 3.4 –cü yarımbənddə göstərildiyi kimi, sınaq obyektinin xüsusiyyətindən asılıdır.

QEYD: Diaqnostik sınaq proseduraları müvafiq Texniki Komitə tərəfindən təyin edilməlidir.

7.6.1 Davamlılıq sınağı: A Prosedurası

Təyin edilmiş formaya və polyarlığa malik olan 3 impuls gərginliyi sınaq obyektinə nominal gərginlik səviyyəsində tətbiq edilir. Əgər müvafiq Texniki Komitə tərəfindən təyin edilmiş aşkarlama metodları ilə heç bir nasazlıq göstəricisi qeydə alınmayıbsa, deməli sınaq tələblərinə uyğunluq təmin edilib.

QEYD: Bu prosedura korlana bilən və ya öz – özünə bərpa olmayan izolyasiya üzərində aparılan sınaqlar üçün tövsiyə edilir.

7.6.2 Davamlılıq sınağı: B Prosedurası

Təyin edilmiş formaya və polyarlığa malik olan 15 impuls gərginliyi sınaq obyektinə davamlılıq gərginliyi səviyyəsində tətbiq edilir. Əgər müvafiq Texniki Komitə tərəfindən təyin edilmiş aşkarlama metodları ilə izolyasiyanın öz- özünə bərpa olmayan hissəsində heç bir nasazlıq göstəricisi qeydə alınmayıbsa və izolyasiyanın öz –özünə bərpa olan hissəsində ikidən artıq dağıdıcı boşalma baş verməyibsə, deməli sınaq tələblərinə uyğunluq təmin edilib.

QEYD: Nasazlıq göstəricisi IEC 60060-1 standartının növbəti nəşrinə daxil edilmək üçün yoxlanılır.

7.6.3 Gərginliyə qarşı digər davamlılıq sınaqları

Müvafiq Texniki Komitə tərəfindən gərginliyə qarşı xüsusi davamlılıq sınaqları və lazım gəldikdə müvafiq aparatlar üçün qəbul etmə meyarları təyin edilə bilər.

8 Dəyİşən İmpulslu gərgİnlİklə

Bu bəndin müddəaları IEC 60060-1 standartında təsvir edilən davamlılıq və diaqnostik sınaqlar üçün nəzərdə tutulan sınaq gərginliyinin növlərinə uyğun gəlir.

8.2 Dəyişdirmə impulslu gərginliklə aparılan sınaqlarla bağlı anlayışlar

Bu anlayışlar qeyri–dövri impuls gərginliyinə və titrəyişli impuls gərginliyinə tətbiq edilir.

İmpuls gərginliyinin hər iki növü yüksək gərginlik səviyyəsində aparılan sahə sınaqları üçün istifadə edilə bilər.

8.2.1 Qeyri-dövri dəyişdirmə impulslu gərginlik: 3.3-cü yarımbənddə göstərildiyi kimi sürətlə ən yüksək qiyməti alan və sonra isə heç bir titrəyiş olmadan daha aşağı sürətlə sıfıra düşən dəyişdirmə impulslu gərginlik. Bax: Şəkil 3.

QEYD: Qeyri–dövri impulslu gərginliyə misal olaraq IEC 60060-1 standartında müəyyən edilmiş 250/2 500 standart dəyişdirmə impulslu gərginliyi göstərmək olar.

8.2.2 Titrəyişli dəyişdirmə impulslu gərginlik: 3.3-cü yarımbənddə göstərildiyi kimi, sürətlə ən yüksək qiymətə kimi qalxan və sonra isə polyarlıq dəyişmələri ilə və ya bu dəyişmələr olmadan 1 kilohers-15 kilohers tezlik diapazonunda zəif titrəyişlərlə sıfır səviyyəsinə düşən impuls gərginliyi. Bu gərginlik titrəyişlərin tezlik səviyyəsi və əyri ilə xarakterizə edilir. Bax: Şəkil 4.

8.2.3 Sınaq gərginliyinin qiyməti: Ən yüksək qiymət

İmpuls cəbhəsində dağıdıcı boşalma olduğu təqdirdə, bu, gözlənilən ən yüksək qiyməti təşkil edir.

a) Tp/T2 = 20/1 000 μs

b) Tp/T2 = 400/4 000 μs

Şəkil 3 –Dövri olmayan dəyişdirmə impuls

a) Tp/T2 = 20/1 000 μs, 15 kilohers

b) Ез.Е2 = 400.4 000 μs, 1 kilohers

Şəkil 4 – Titrəyişli dəyişdirmə impuls

8.2.4 Ən yüksək həddə çatma vaxtı (Tp): faktiki mənbə ilə impuls gərginliyinin ən yüksək qiymətə çatdığı an arasındakı müddət. Bu müddət impuls gərginliyinin ən yüksək qiymətin 30 % və 90% - ni təşkil etdiyi anlar arasındakı T intervalının 2.4 misli kimi təyin edilir.

8.2.5 Yarıya düşmə vaxtının qiyməti (T2): qeyri-dövri dəyişdirmə impulslu gərginlik üçün faktiki mənbə ilə gərginliyin yarı –qiymət səviyyəsinə kimi azaldığı an arasındakı müddət kimi təyin edilən parametr. Titrəyişli dəyişdirmə impulslu gərginlik üçün faktiki mənbə ilə titrəyişli dəyişdirmə impulslu gərginliyin yarı qiyməti səviyyəsinə kimi azaldığı an arasındakı müddət kimi təyin edilən parametr.

8.2.6 Titrəyişli dəyişdirmə impulslu gərginliyin tezliyi: iki ardıcıl ən yüksək qiymət arasındakı zaman fərqinin inversiyası.

8.3.1 Dəyişdirmə impulslu gərginlik

Dəyişdirmə impulslu gərginliyin ən yüksək həddə çatma vaxtı Tp, 20 μs - 400 μs diapazonunda, yarıya düşmə vaxtının qiyməti T2 isə 1000 μs və 4000 μs diapazonunda olmalıdır.

8.3.2 Yol verilən hədd

Əgər müvafiq Texniki Komitə tərəfindən başqa cür təyin edilməyibsə, sınaq gərginliyinin ölçülmüş qiyməti bütün sınaq boyu təyin edilmiş səviyyənin ± 5 % həddi daxilində saxlanılmalıdır.

QEYD: Məqbul zaman parametrləri üçün hədlər 7.3.1 –ci yarımbənddə verilib.

8.3.3 Sınaq gərginliyinin yaradılması

Dəyişdirmə ildırım impulslu gərginlik sabit gərginlik mənbəyindən paralel yüklənən və bundan sonra sınaq obyektinin daxil edildiyi dövrəyə ardıcıl olaraq boşalan bir sıra kondensatordan ibarət olan impuls generatoru vasitəsilə yaradılır. Qeyri –dövri ildırım impulslarının yaradılması üçün bu dövrəyə rezistorlar və tutum yükləri daxil edilir. Titrəyişli ildırım impulslarının yaradılması üçün isə dövrədə induktivlik olmalıdır, yəni generator ilə həcmi yük arasında induktor dəyişməlidir. Eyni generator üçün bu titrəyişli dövrə ən yüksək qiymətləri qeyri – dövri impulsların ən yüksək qiymətinin təxminən iki mislinə bərabər olan titrəyişli dəyişdirmə impulsların yaranmasına imkan verir.

Dəyişdirmə impulslu gərginlik həmçinin sınaq temperaturunun aşağı gərginlikli əyilməyə gərginlik impulsu verməklə də yaradıla bilər.

8.4 Sınaq gərginliyinin ölçülməsi və impuls formasının təyin edilməsi

8.4.1 Təsdiqlənmiş ölçmə sistemi ilə aparılan ölçmələr

Sınaq gərginliyinin ən yüksək qiymətinin, zaman parametrlərinin və titrəyişlərin ölçülməsi Bənd 4 –də göstərilən sınaqlardan və yoxlamalardan keçmiş təsdiqlənmiş ölçmə sistemi ilə həyata keçirilməlidir. Bundan başqa, bu sistemin maksimum tətbiq dərəcəsi sahə yoxlamasında tətbiq ediləcək sınaqların sayı üçün kifayət etməlidir.

Ölçmələr sınaq sxemində sınaq obyekti ilə aparılmalıdır və hər bir sınaq obyekti üçün impuls gərginliyi yoxlanılmalıdır.

QEYD: Sınaq sxeminin parametrlərinə əsasən aparılan hesablamalarla impuls gərginliyinin təyin edilməsi kifayət etmir

8.4.2 Təsdiqlənmiş ölçmə sistemi üçün tələblər

Ümumi tələblər aşağıdakılardan ibarətdir:

– dəyişdirmə impulslu gərginliyin ən yüksək qiymətinin 5 % qeyri –müəyyənlik dərəcəsi ilə ölçülməsi;

– impuls gərginliyinin hər iki növünün zaman parametrlərinin və dalğa formasını 10 % qeyri–müəyyənlik dərəcəsi ilə təyin edən titrəyişli impuls gərginliyinin tezliyinin ölçülməsi;

8.4.3 Miqyas əmsalının sabitliyi

Ölçmə sisteminin miqyas əmsalı gərginliyin istifadəsi, ətraf mühit temperaturu və nisbi rütubətlilik diapazonlarında, eləcə də istismar protokolunda verilmiş aralıq məsafələri daxilində ±2 % - də artıq dəyişməməlidir.

8.4.4 Dinamik xüsusiyyətlər

Ölçmə sisteminin dinamik xüsusiyyətləri aşağıdakı hallarda istismar protokolunda təyin edilmiş dalğa formalarının diapazonunda ən yüksək gərginliyin və zaman parametrlərinin ölçülməsi üçün adekvat olur:

– miqyas əmsalı impulsların təyin edilmiş artma vaxtı diapazonunda dəyişdirmə impulslu gərginlik növləri üçün nəzərdə tutulan ±2 % hədd daxilində sabit qaldıqda;

– sistemlə ölçülən zaman parametrlərinin qeyri –müəyyənlik dərəcəsi 10 % daxilindədir.

8.4.5 Sınaq obyektinə birləşmə

Çevirici cihaz sınaq obyektinin çıxışlarına birbaşa olaraq qoşulmalıdır.

8.5 Ölçmə sistemində aparılan sınaq və yoxlamalar

Sınaqlar və yoxlamalar bu standartın 4–cü Bəndinə uyğun olaraq aparılmalıdır.

QEYD: Dinamik xüsusiyyətlərin etalon qeydəalma əsasında yoxlanılması tövsiyə edilir.

8.5.2 İnterferensiyanın yoxlanılması

İnterferensiyanın yoxlanılması kabel və ya ötürülmə sisteminin torpağa edilmiş birləşmələrini dəyişmədən kabelinin və digər ptürülmə sisteminin daxili birləşmələri qısa qapanan hər bir ölçmə sistemi (gərginlik və ya cərəyan) üzərində sahə şəraitində aparılmalıdır. Gərginliyin ölçülməsi sisteminin girişindəki maneə maksimum sınaq gərginliyinin verilməsi ilə yaradılmalıdır. Çıxış göstəriciləri qeydə alınmalıdır. Ölçülmüş interferensiyanın amplitudası gərginliyin ölçülməsi zaman ölçmə sisteminin çıxış qiymətindən 2 % aşağı olmalıdır. İki faizdən yüksək olan interferensiyaya onun ölçməyə təsir göstərmədiyi təqdirdə yol verilir.

8.6 Gərginliyə qarşı davamlılıq sınağı proseduraları

Tövsiyə edilən sınaq prosedurası, 3.8 –ci yarımbənddə göstərildiyi kimi, sınaq obyektinin xüsusiyyətindən asılıdır.

QEYD: Diaqnostik sınaq proseduraları müvafiq Texniki Komitə tərəfindən təyin edilməlidir.

8.6.1 Davamlılıq sınağı: A Prosedurası

Təyin edilmiş formaya və polyarlığa malik olan 3 impuls gərginliyi sınaq obyektinə nominal gərginlik səviyyəsində tətbiq edilir. Əgər müvafiq Texniki Komitə tərəfindən təyin edilmiş aşkarlama metodları ilə heç bir nasazlıq göstəricisi qeydə alınmayıbsa, deməli sınaq tələblərinə uyğunluq təmin edilib.

QEYD: Bu prosedura korlana bilən və ya öz – özünə bərpa olan izolyasiya üzərində aparılan sınaqlar üçün tövsiyə edilir.

8.6.2 Davamlılıq sınağı: B Prosedurası

Təyin edilmiş formaya və polyarlığa malik olan 15 impuls gərginliyi sınaq obyektinə davamlılıq gərginliyi səviyyəsində tətbiq edilir. Əgər müvafiq Texniki Komitə tərəfindən təyin edilmiş aşkarlama metodları ilə izolyasiyanın öz- özünə bərpa olunmayan hissəsində heç bir nasazlıq göstəricisi qeydə alınmayıbsa və izolyasiyanın öz –özünə bərpa olan hissəsində 2-dən artıq dağıdıcı boşalma baş verməyibsə, deməli sınaq tələblərinə uyğunluq təmin edilib.

QEYD: Nasazlıq göstəricisi IEC 60060-1 standartının növbəti nəşrinə daxil edilmək üçün yoxlanılır.

8.6.3 Gərginliyə qarşı digər davamlılıq sınaqları

Müvafiq Texniki Komitə tərəfindən gərginliyə qarşı xüsusi davamlılıq sınaqları və lazım gəldikdə müvafiq aparatlar üçün qəbul etmə meyarları təyin edilə bilər.

9 aşağı tezlİklİ gərgİnlİklə

Bu bəndin müddəaları xüsusi sınaqlara tətbiq edilə bilər.

9.2 Aşağı tezlikli gərginliklə aparılan sınaqlarla bağlı anlayışlar

9.2.1 Aşağı tezlikli (ÇAT) gərginlik: dalğasının forması düzbucaqlı və sinusoidal forma arasında olan aşağı tezlikli dəyişdirmə gərginlik.

9.2.2 Sınaq gərginliyinin qiyməti: ÇAT gərginliyinin ən yüksək qiyməti

QEYD: O.k.q. qiymətinin əhəmiyyət kəsb etdiyi hallarda, məsələn, izolyasiyada mövcud olan fiziki təsirlər bu qiymətdən asılı olduqda, ən yüksək qiymətin əvəzinə, sınaq gərginliyinin o.k.q. qiymətinin ölçülməsi müvafiq Texniki Komitə tərəfindən tələb edilə bilər.

9.2.3 Ən yüksək qiymət: yüksək tezlikli titrəyişlər nəzərə alınmadan, AT gərginliyinin maksimum qiyməti

9.2.4 O.k.q. qiyməti: dəyişən gərginliyin bütöv dövrəsində gərginlik qiymətlərinin kvadratının orta qiymətinin kvadrat kökü. (IEC 60060-1:1989, Termin 15.3)

QEYD 1: Təmiz sinusoidal dalğa üçün bu qiymət hər iki qiymətin kvadrat kökünə bölünmüş ən yüksək qiyməti təşkil edir.

QEYD 2: Təmiz düzbucaqlı dalğa üçün bu qiymət ən yüksək qiymətə bərabərdir.

9.3.1 Gərginlik dalğasının forması

Sınaq gərginliyi 0.01 hers - 1 hers tezlik diapazonuna malik dəyişən gərginlik olmalıdır.

QEYD: Daha geniş tezlik diapazonu müvafiq Texniki Komitə sınaq obyektindəki fiziki təsirlərdən, sınağın müddətindən və gərginlik qiymətindən asılı olan tezlik diapazonunu təyin etməlidir.

Sinusoidal AT gərginliyinin dalğa forması hər iki dövrəsi oxşar olduğu sinusoidə yaxın olmalıdır.

Ən yüksək qiymətin o.k.q. qiymətlərinə olan nisbəti √2 ± 15 % daxilindədirsə, onda yüksək gərginlik səviyyəsində aparılan sınağın nəticəsinə kiçik yayınmaların heç bir təsir göstərmədiyi hesab edilir.

QEYD: Ən yüksək qiymətin o.k.q. qiymətlərinə olan nisbəti √2 ± 5 % daxilində deyilsə, ən yüksək müsbət və mənfi qiymətlərin 2 %-dən artıq fərqlənmədiyini yoxlamaq lazımdır.

Düzbucaqlı AT gərginliyinin dalğa forması hər iki dövrəsi oxşar olduğu düzbucağa yaxın olmalıdır. Keçid proseslərinin yaratdığı həddən artıq gərginlik artmalarının olmaması üçün polyarlığın dəyişməsinə nəzarət etmək lazımdır. O.k.q. qiymətlərinin ən yüksək qiymətə olan nisbəti 1,0 ± 5 % daxilində olmalıdır.

9.3.2 Yol verilən hədd

Əgər müvafiq Texniki Komitə tərəfindən təyin edilməyibsə, sınaq gərginliyinin ölçülmüş qiyməti təyin edilmiş səviyyənin ±5 % həddi daxilində olmalıdır.

9.3.3 Sınaq gərginliyinin yaradılması

Sinusoidal ÇAT gərginliyi məsələn, cərəyan tutumlu sınaq obyekti müsbət və mənfi YGSC mənbəyi ilə yükləməklə yaradıla bilər. İdarə edilə bilən rezistorlar buna uyğun olaraq sınaq obyektinin cərəyanını boşaldır.

Düzbucaqlı ÇAT gərginliyi də YGSC mənbəyi əsasında yaradıla bilər. Toplayıcı kondensatorun və sınaq obyektinin induktivliyindən və həcmi müqavimət səviyyələrindən ibarət olan titrəyişli dövrə ilə əlaqəli olan dəyişdirilə bilən düzləndirici vasitəsilə polyarlıq dəyişdirilir.

Gərginlik mənbəyi üçün irəli sürülən tələblər sınağı aparılacaq aparatın növündən və sahə sınağının şərtlərindən əhəmiyyətli dərəcədə asılıdır. Bu tələblər əsasən veriləcək sınaq cərəyanının qiymətinə və xüsusiyyətlərinə əsasən təyin edilir. Sınaq obyektində nominal gərginliyi almaq üçün mənbə xüsusiyyətləri seçilməlidir. Mənbə, o cümlədən onun diffuziya həcmi, sınaq obyektində qeyri –keçid cərəyan sızıntılarını və absorbsiya cərəyanını, eləcə də gərginliyin 15 %-dən artıq düşməməsi şərtilə daxili və xarici qeyri–dağıdıcı boşalma cərəyanlarını vermək üçün adekvat olmalıdır.

9.4 Sınaq gərginliyinin ölçülməsi

9.4.1 Təsdiqlənmiş ölçmə sistemi ilə aparılan ölçmələr

Sınaq gərginliyinin qiymətinin ölçülməsi Bənd 4 –də göstərilən sınaqlardan və yoxlamalardan keçmiş təsdiqlənmiş ölçmə sistemi ilə həyata keçirilməlidir. Bundan başqa, bu sistemin sahə sınağının aparılma müddətinə uyğun işləmə vaxtı olmalıdır.

Ölçmələr sınaq sxemində sınaq obyekti ilə həyata keçirilməlidir.

9.4.2 Təsdiqlənmiş ölçmə sistemi üçün tələblər

Ümumi tələb sınaq gərginliyinin ən yüksək qiymətini 5 % ümumi qeyri –müəyyənlik dərəcəsi ilə ölçməkdir.

9.4.3 Miqyas əmsalının sabitliyi

Ölçmə sisteminin miqyas əmsalı gərginliyin istifadəsi, ətraf mühit temperaturu və nisbi rütubətlilik diapazonlarında, eləcə də istismar protokolunda verilmiş aralıq məsafələri daxilində ±2 % - də artıq dəyişməməlidir.

9.4.4 Dinamik xüsusiyyətlər

Təsdiqlənmiş ölçmə sisteminin TN reaksiya vaxtı 0.5 mikrosaniyədən uzun çəkməməlidir. Ölçmə sisteminin dinamik xüsusiyyəti o vaxt adekvat hesab edilir ki, miqyas əmsalı ÇAT gərginliyinin tezliyinin 0.5 və 2 misli arasında ±2 % hədd daxilində sabit qalsın.

9.4.5 Sınaq obyektinə birləşdirmə

Çevirici cihaz sınaq obyektinin çıxışlarına birbaşa olaraq qoşulmalıdır.

9.5 Ölçmə sistemində aparılan sınaqlar və yoxlamalar

Sınaqlar və yoxlamalar bu standartın 4–cü Bəndinə uyğun olaraq aparılmalıdır.

QEYD: SC və DC gərginliyi üçün nəzərdə tutulan və SC və şəbəkə tezliyi arasında qeyri–statik tezliyə qarşı reaksiyaya (± 2 % daxilində) malik olan təsdiqlənmiş ölçmə sistemi ÇAT gərginliyi üçün təsdiqlənmiş ölçmə sistemi hesab edilir.

9.6 Sınaq prosedurası

Sınaq prosedurası dalğa formasını, sınaq tezliyini, sınaq gərginliyinin qiymətini və sınağın müddətini nəzərə almaqla müvafiq Texniki Komitə tərəfindən təyin edilməlidir.

10 Zəİflədİlmiş dəyİşən gərgİnlİklə

Bu bəndin müddəaları xüsusi sınaqlara tətbiq edilə bilər.

10.2 Zəiflədilmiş dəyişən gərginliklə aparılan sınaqlarla bağlı anlayışlar

10.2.1 Zəiflədilmiş dəyişən gərginlik: təxminən sıfır səviyyəsində zəiflədilmiş sinusoidal titrəyişi olan və yükləyici gərginlik səviyyəsindən (müsbət və ya mənfi) başlayan gərginlik. Bu gərginlik, ən yüksək qiymətlə, dövrə tezliyi və zəiflətmə əmsalı ilə xarakterizə edilir. Bax: Şəkil 5.

10.2.2 Sınaq gərginliyinin qiyməti: ən yüksək qiymət

10.2.3 Ən yüksək qiymət (Up): sınaq obyektinə verilən və yükləmə gərginliyinə bərabər olan maksimum gərginlik.

Şəkil 5 – Zəiflədilmiş dəyişən gərginlik (fr = 1 kilohers, Df = 0,2)

10.2.4 Dövrə tezliyi: (fr): eyni polyarlığa malik olan iki ardıcıl pik arasında mövcud olan zaman qarşılaşması

10.2.5 Zəiflətmə əmsalı (Df): eyni polyarlığa malik olan birinci və ikinci pik arasında mövcud olan və birinci ən yüksək pikin gərginlik qiymətinə bölünən gərginlik fərqi

10.3 Sınaq gərginliyi

10.3.1 Gərginlik dalğasının forması

Zəiflədilmiş dəyişən gərginlik 20 hers – 1000 hers dövrə tezliyi diapazonu və ümumi olaraq 40 %-ə kimi qalxan zəiflətmə əmsalı ilə xarakterizə edilir.

10.3.2 Yol verilən hədd

Əgər müvafiq Texniki Komitə tərəfindən başqa cür təyin edilməyibsə, sınaq gərginliyinin ölçülmüş qiyməti təyin edilmiş səviyyənin ±5 % həddi daxilində olmalıdır.

QEYD: Qəbul edilən dövrə tezlikləri və zəiflətmə əmsalları hədləri 10.3.1 –ci yarımbənddə verilib və heç bir əlavə yol verilən hədd tətbiq edilməməlidir.

10.3.3 Sınaq gərginliyinin yaradılması

Zəiflədilmiş dəyişən gərginlik yüklənmiş sınaq obyektinin həcmi müqavimətini müvafiq induktivlik əsasında boşaltmaqla yaradılır. Sınaq sxemi əsasən YG sabit gərginlik mənbəyindən, induktordan, kondensatordan və uyğun açardan təşkil edilir. Yükləmə gərginliyini aldıqdan sonra açar bağlanır və sınaq obyektində zəiflədilmiş dəyişən gərginlik yaradılır.

Dövrə tezliyi induktivlik və həcmi müqavimət qiymətlərinə əsasən təyin edilir. Sınaq obyektinin dövrə tezliyində həcmi müqavimətini azaltmaq üçün ona əlavə toplama kondensatoru paralel olaraq qoşula bilər. Zəiflətmə əmsalı sınaq sxeminin və sınaq obyektinin xüsusiyyətlərindən asılı olur.

10.4 Sınaq gərginliyinin ölçülməsi

10.4.1 Təsdiqlənmiş ölçmə sistemi ilə aparılan ölçmələr

Ən yüksək qiymətin ölçülməsi Bənd 4–də göstərilən sınaqlardan və yoxlamalardan keçmiş təsdiqlənmiş ölçmə sistemi ilə həyata keçirilməlidir. Bundan başqa, bu sistemin sahə sınağının aparılma müddətinə uyğun işləmə vaxtı olmalıdır.

Ölçmələr sınaq sxemində sınaq obyekti ilə həyata keçirilməli və ümumiyyətlə, hər bir sınaq obyekti üçün fr dövrə tezliyi və Df zəiflətmə əmsalı ölçülməlidir.

QEYD: fr dövrə tezliyinin və Df zəiflətmə əmsalının sınaq dövrəsinin parametrlərinə əsasən aparılan hesablamalarla təyin edilməsi kifayət etmir.

10.4.2 Təsdiqlənmiş ölçmə sistemi üçün tələblər

Ümumi tələblər aşağıdakılardan ibarətdir:

– sınaq gərginliyinin ən yüksək qiymətinin 5 % ümumi qeyri –müəyyənlik dərəcəsi ilə ölçülməsi;

– fr dövrə tezliyinin və Df zəiflətmə əmsalının 10 % ümumi qeyri –müəyyənlik dərəcəsi ilə ölçülməsi;

10.4.3 Miqyas əmsalının sabitliyi

Ölçmə sisteminin miqyas əmsalı gərginliyin istifadəsi, ətraf mühit temperaturu və nisbi rütubətlilik diapazonlarında, eləcə də istismar protokolunda verilmiş aralıq məsafələri daxilində ±2 % - də artıq dəyişməməlidir.

10.4.4 Dinamik xüsusiyyətlər

Ölçmə sisteminin dinamik xüsusiyyəti ən yüksək gərginliyin və zaman parametrlərinin ölçülməsi üçün o vaxt adekvat hesab edilir ki, miqyas əmsalı SC – 1000 hers tezlik diapazonunda ±2 % hədd daxilində sabit qalsın.

Ölçmə sistemi müstəsna olaraq, maksimum fr dövrə tezliyi 1000 hersdən aşağı olan sınaq sistemlərində istifadə edildikdə, ölçmə sisteminin dinamik xüsusiyyəti ən yüksək gərginliyin və zaman parametrlərinin ölçülməsi üçün adekvat hesab edilir, lakin miqyas əmsalı SC – maksimum fr dövrə tezliyi diapazonunda ±2 % hədd daxilində sabit qalmalıdır.

10.4.5 Sınaq obyektinə birləşdirmə

Çevirici cihaz sınaq obyektinin çıxışlarına birbaşa olaraq qoşulmalıdır.

10.5 Ölçmə sistemində aparılan sınaqlar və yoxlamalar

Sınaqlar və yoxlamalar bu standartın 4–cü Bəndinə uyğun olaraq aparılmalıdır.

10.5.2 İnterferensiyanın yoxlanılması

Interferensiyanın yoxlanılması kabel və ya ötürülmə sisteminin torpağa edilmiş birləşmələrini dəyişmədən kabelinin və digər veriliş sisteminin giriş sıxacları qısa qapanan hər bir ölçmə sistemi (gərginlik və ya cərəyan) üzərində sahə şəraitində aparılmalıdır. Gərginliyin ölçülməsi sisteminin girişindəki maneə maksimum sınaq gərginliyinin verilməsi ilə yaradılmaldır. Çıxış göstəriciləri qeydə alınmalıdır. Ölçülmüş interferensiyanın amplitudası gərginliyin ölçülməsi zaman ölçmə sisteminin çıxış qiymətindən 2 % aşağı olmalıdır. 2 %-dən yüksək olan interferensiyaya onun ölçməyə təsir göstərmədiyi təqdirdə yol verilir.

10.6 Sınaq prosedurası

Bu sınaqlar üçün tövsiyə edilən proseduralar, eləcə də müvafiq YG aparatı üçün qəbul etmə meyarları müvafiq Texniki Komitə tərəfindən təyin edilməlidir.

Azərbaycan Respublikası Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsinin “08” dekabr 2014-cü il tarixli 009 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmişdir.

1. Azərbaycan Respublikasının Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsinin tabeliyində olan Azərbaycan Standartlaşdırma və Sertifikatlaşdırma İnstitutu tərəfindən işlənib hazırlanıb və təqdim edilib.

2. Bu standart ASTM D946/D946M-09a “Standard specification for penetration-graded fsphalt cement for use in pavement construction” standartının autentik tərcüməsidir.

3. İlk dəfə tətbiq edilir.

4. Dövlət standartında müəyyən edilən tələblərin beynəlxalq standartlara, norma, qayda və tövsiyələrə və digər dövlətlərin müvafiq mütərəqqi milli standartlarına, elm, texnika və texnologiyanın müasir nailiyyətlərinə əsaslanmasını müəyyən etmək üçün standartın ilkin yoxlama müddəti 2019-cu il, dövrü yoxlama müddəti 5 ildir.

AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ DÖVLƏT STANDARTI

_________________________________________________________________________________________

Səki inşaatında istifadə olunması

üçün penetrasiya-dərəcəli asfalt

sementinə dair texniki şərtlər

(ASTM D946/D946M-09a)

Standard specification for penetration

-graded fsphalt cement for use

in pavement construction

_________________________________________________________________________________________

1.1 Bu standart səkilərin inşasında istifadə olunması üçün asfalt sementini əhatə edir.

1.2 Bu standart aşağıdakı penetrasiya dərəcələrini özündə əks etdirir:

1.3 SI vahidlərində və ya düyüm-funt vahidlərində qeyd olunan qiymətlərin hər birinə ayrıca texniki tələb kimi baxılmalıdır. Hər bir sistemdə göstərilən qiymətlər dəqiq ekvivalentlər hesab olunmur; məhz buna görə də, hər bir sistem digərindən fərqli olaraq sərbəst şəkildə istifadə olunmalıdır.

İki sistemdən götürülmüş qiymətlər standartın uyğunsuzluğu ilə nəticələnə bilər.

2.1 ASTM Standartları:

D5 Test Method for Penetration of Bituminous Materials (Bitum materiallarının penetrasiyasına dair sınaq metodu)

D36 Test Method for Softening Point of Bitumen (Ringand-Ball Apparatus) (Bitum materiallarının yumşalma dərəcəsinə dair sınaq metodu (Halqa-Şarşəkilli aparatlar))

D92 Test Method for Flash and Fire Points by Cleveland Open Cup Tester Klivlend (Açıq dequstasiya sınaq cihazı ilə qığılcım və yanğın dərəcəsi üzrə sınaq metodu)

D113 Test Method for Ductility of Bituminous Materials (Bitumlu materialların plastikliyi üzrə sınaq metodu)

D140 Practice for Sampling Bituminous Materials (Bitumlu materialların nümunələrinin götürülməsi üzrə təcrübə)

D1754 Test Method for Effects of Heat and Air on Asphaltic Materials (Thin-Film Oven Test) (Asfalt materialları üzrə istilik və hava təsirlərinə dair sınaq metodu (Nazik-plyonkalı Sobanın sınağı))

D2042 Test Method for Solubility of Asphalt Materials in Trichloroethylene (Trixloretilendəki asfalt materiallarının ərimə qabiliyyətinə dair sınaq metodu)

3.1 Asfalt sementi müvafiq metodlara əsasən xam neftin emal prosesindən hazırlanılır.

4.1 Asfalt sementi eynicinsli olmalı və 175 °C [350 °F] istilik zamanı köpüklənməməlidir.

4.2 Asfalt sementi Təchizatçı tərəfindən müəyyən olunan qaydada Cədvəl 1 və ya Cədvəl 2 göstərilən tələblərə uyğun olmalıdır. Cədvəl 2-nin tələbləri Cədvəl -in1 tələbləri üzrə asfaltın həssaslıq temperaturunu məhdudlaşdırır. Cədvəl 2-nin tələblərinə uyğun gələn asfaltlar həmçinin eyni dərəcəsi Cədvəl 1-in tələblərinə uyğun gəlməlidir.

5.1 Materialın nümunəsi götürülür və hazırkı texniki şərtdə göstərilən xüsusiyyətlər aşağıdakı ASTM metodlarına əsasən müəyyən olunmalıdır:

5.1.1 Nümunələrin götürülməsi—Praktika D140.

5.1.2 Penetrasiya—D5 Sınaq Metodu.

5.1.3 Yumşalma dərəcəsi—D36 Sınaq Metodu.

5.1.4 Qığılcım dərəcəsi—D92 Sınaq Metodu.

5.1.5 Plastiklik—D113 Sınaq Metodu.

5.1.6 Nazik plyonkalı Soba sınağı—D1754 Sınaq Metodu.

5.1.7 Trixloretilendəki Ərimə qabiliyyəti—D2042 Sınaq Metodu.

6.1 asfalt sementi; səki; penetrasiya

25°C-də [77 °F] penetrasiya,

Qığılcım dərəcəsi °C [°F] (Klivlend açıq puta)

25 °C-də [77 °F] plastiklik, 5 sm/dəq, sm

Trixloretilendəki ərimə qabiliyyəti, %

Nazik plyonkalı sobanın sınağından sonra qalan penetrasiya. %

Nazik-plyonkalı soba sınağından sonra 25°C-də [77 °F] plastiklik, 5 sm/dəq,sm

Əgər 25 °C-də [77°F] plastiklik 100 sm-dən azdırsa, material qəbul edilmiş hesab olunacaq, əgər plastiklik minimum 15 C-də [60 °F] 5 sm/dəq dartma sürətində, 100 sm-dirsə.

25°C-də [77 °F] penetrasiya,

Yumşalma dərəcəsi. °C [°F]

Qığılcım dərəcəsi °C [°F] (Klivlend açıq puta)

25 °C-də [77 °F] plastiklik, 5 sm/dəq, sm

Trixloretilendəki ərimə qabiliyyəti, %

Nazik-plyonkalı soba sınağından sonra qalan penetrasiya %

Nazik-plyonkalı soba sınağından sonra 25 °C-də [77 °F] plastiklik, 5 sm/dəq, sm

Əgər 25 °C-də [77°F] plastiklik 100 sm-dən azdırsa, material qəbul edilmiş hesab olunacaq, əgər plastiklik minimum 15 C-də [60 °F] 5 sm/dəq dartma sürətində, 100 sm-dirsə.

Azərbaycan Respublikası Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsinin “08” dekabr 2014-cü il tarixli 009 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmişdir.

1. Azərbaycan Respublikasının Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsinin tabeliyində olan Azərbaycan Standartlaşdırma və Sertifikatlaşdırma İnstitutu tərəfindən işlənib hazırlanıb və təqdim edilib.

3.Bu standart ASTM D1557 − 12 “Standard Test Methods for Laboratory Compaction Characteristics of Soil Using Modified Effort (56,000 ft-lbf/ft3 (2,700 kN-m/m3))” standartının autentik tərcüməsidir.

3. İlk dəfə tətbiq edilir.

4. Dövlət standartında müəyyən edilən tələblərin beynəlxalq standartlara, norma, qayda və tövsiyələrə və digər dövlətlərin müvafiq mütərəqqi milli standartlarına, elm, texnika və texnologiyanın müasir nailiyyətlərinə əsaslanmasını müəyyən etmək üçün standartın ilkin yoxlama müddəti 2019-cu il, dövrü yoxlama müddəti 5 ildir.

AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ DÖVLƏT STANDARTI

_____________________________________________________________________________________________

Dəyişdirilmiş təsirdən (56,000 ft-lbf/ft

(2,700 kN-m/m)) istifadə etməklə

torpağın laboratoriya tərəfindən

sıxılma xüsusiyyətlərinə dair

standart sınaq metodları

Standard Test Methods for

Laboratory Compaction Characteristics

of Soil Using Modified Effort

(56,000 ft-lbf/ft3 (2,700 kN-m/m3))

_____________________________________________________________________________________________

1.1 Bu sınaq metodları 56 000 ft-lbf/ft (2700 kN-m/m) sıxlıq təsiri yaratmaqla, 18.00 düym (457.2 mm) hündürlükdə olan 10.00-lbf. (44.48-N) döyəcləmə cihazı ilə hazırlanmış 4 və ya 6-düymlük (101.6- və ya 152.4-mm) diametrə malik qəlibdə sıxılmış torpaqların (sıxlıq qrafiki) quru vahid çəkisi və qəlibləmə su tərkibi arasındakı əlaqəni müəyyən etmək üçün istifadə olunan laboratoriya tərəfindən tətbiq olunan sıxlıq metodlarını əhatə edir.

QEYD 1—avadanlıq və prosedurlar 1945-ci ildə Birləşmiş Ştatlar Mühəndislər Korporasiyası tərəfindən təklif olunan qaydadadır. Düzəliş edilmiş təsir sınağı (bax 3.1.3.) bəzən düzəliş edilmiş sıxlıq sınağına istinad edir.

1.1.1 Torpaq və torpaq-aqreqat qarışıqları təbii formada olan yumşaq və ya sərt şəkildə dənəvər torpaqlara, və ya təbii torpaq qarışıqlarına yaxud becərilmiş torpaqlara yaxud da çınqıl və ya əzilmiş süxur kimi aqreqat hallarına və ya onların təbii qarışıqlarına uyğun gəlir. Bundan sonra onlar ya torpaq ya da material adlandırılacaqdır.

1.2 Bu test metodları yalnız 3⁄4-düymlük (19.0-mm) ələkdə qalan torpaq hissəciklərinin 30 % və ya daha az faizli kütləsinə və əvvəlcədən Laboratoriyada sıxılmamış torpaqlara tətbiq olunur; yəni, bu sınaq metodlarında sıxılmış torpaqlardan təkrar istifadə olunmur.

1.2.1 Vahid çəki və 3⁄4-düymlük (19.0-mm) ələkdən keçən qəlibləmə su tərkibinin fraksiyası üzrə 3⁄4-düymlük (19.0-mm) ələkdə qalan materialın 30% və ya daha az faizli çəkisi ilə torpaqların qəlibləmə su tərkibi və vahid çəkisi arasındakı əlaqə üçün Təcrübə D4718 baxın.

1.3 Üç alternativ metodlar təqdim olunmuşdur. Metod tədqiq olunan materiala aid texniki şərtlərdə qeyd olunan kimi istifadə olunmalıdır. Əgər heç bir metod göstərilməzsə, bu zaman seçim materialın təsnif olunması əsasında olmalıdır.

1.3.1.1 Qəlib — 4-düymlük (101.6-mm) diametr.

1.3.1.2 Material — No. 4 (4.75-mm) ələkdən keçən.

1.3.1.4 Hər bir qat üzrə zərbə — 25.

1.3.1.5 İstifadəsi-əgər No. 4 (4.75-mm) ələkdə materialın 25% və ya daha az faizli kütləsi qalarsa, istifadə oluna bilər. Belə ki, əgər No. 4 (4.75-mm) ələkdə materialın 25% və ya daha az faizli kütləsi qalarsa, Metod A istifadə olunur lakin, bu zaman böyük düzəlişlər tələb olunacaqdır (bax 1.4.) və buna görə də bu halda Metod A-dan istifadə etmənin heç bir üstünlüyü yoxdur.

1.3.1.6 Digər istifadə—əgər bu əvəzləmənin tələblərindən razı qalınmazsa, bu zaman Metod B və ya C istifadə olunur.

1.3.2.1 Qəlib—4-düymlük (101.6-mm) diametr.

1.3.2.2 Material—3⁄8-düymlük (9.5-mm) ələkdən keçən.

1.3.2.4 Hər bir qat üzrə zərbə—25.

1.3.2.5 İstifadəsi — Əgər 3⁄8-düymlük (9.5-mm) ələkdə materialın 25% və ya daha az faizli kütləsi qalarsa, istifadə oluna bilər. Belə ki, 3⁄8-düymlük (9.5-mm) ələkdə materialın 5-25 % qalarsa, Metod B istifadə olunur, lakin bu halda çoxsaylı düzəlişlərin olması tələb olunacaqdır (Bax 1.4.). Bu zaman Metod C deyil, Metod B-nin istifadəsinin üstünlüyü ondan ibarətdir ki, bu metodda az sayda nümunələr tələb olunur və daha kiçik qəlibin istifadəsi daha asandır.

1.3.2.6 Digər istifadə— əgər bu əvəzləmənin tələblərindən razı qalınmazsa, Metod C istifadə olunur.

1.3.3.1 Qəlib—6-düymlük (152.4-mm) diametr.

1.3.3.2 Material—3⁄4-düymlük. (19.0-mm) ələkdən keçən.

1.3.3.4 Hər bir qat üzrə zərbə—56.

1.3.3.5 İstifadəsi — Əgər 3⁄4-düyümlük (19.0-mm) ələkdə materialın 30% və ya az faizli kütləsi qalarsa, istifadə oluna bilər.

1.3.4 6-düymlük (152.4-mm) diametrli qəlib Metod A və ya B ilə istifadə oluna bilməz.

QEYD 2— Vahid çəki və sıxlığın daha yüksək qiymətlərdə daha kiçik ölçülü qəlib formalı müxtəlif ölçülü qəliblərdə, material, eyni sıxlıq təsiri ilə sınaqdan keçirilərsə, bu zaman nəticələr bir qədər fərqlənə bilər (1).

1.4 Əgər sınaq nümunələri yüksək fraksiyalı (sərt fraksiya) %-dən artıq kütləyə malikdirsə və material sınaqda istifadə olunmursa, lazımi düzəlişlər sınaq nümunəsinin vahid çəkisində və qəlibləmə su tərkibində yaxud da Təcrübə D4718 istifadə etməklə, sınaq nümunəsinin sahədəki vahid çəkisində (və ya sıxlığında) edilməlidir

1.5 Bu sınaq metodu qurudulmamış torpaqlar üzrə dəqiq müəyyən olunan maksimum quru vahid çəkini müəyyən edir. Əgər bu sınaq metodu qurudulmamış torpaqlar üçün istifadə olunarsa, bu zaman, maksimum quru vahid çəki dəqiq şəkildə müəyyən oluna bilməz və D4253 Sınaq Metodundan istifadə etməklə əldə olunandan az ola bilməz.

1.6 Yoxlanılmış və hesablanmış bütün rəqəmlər bu sınaq metodları ilə əvəzlənmədiyi zaman Təcrübə D6026-da müəyyən olunan müvafiq rəqəm və yuvarlaq ədədlərə aid qaydalara uyğun olmalıdır.

1.6.1 Müəyyən məhdudiyyətli ölçülmüş və ya hesablanmış rəqəm(lər)in müqayisə edilməsi məqsədi üçün ölçülmüş və ya hesablanmış rəqəm(lər) müəyyən olunan məhdudiyyətlərdə ən yaxın onluq və ya müvafiq rəqəmlərə qədər yuvarlaqlaşdırılmalıdır.

1.6.2 Bu standartda məlumatların toplanma/qeydə alınma və ya hesablanma qaydasını müəyyən etmək üçün istifadə olunan prosedurlar sənaye standartına aid edilir. Bundan əlavə, onlar ümumilikdə qalan müvafiq rəqəmlərin əvəzləyicisidir. İstifadə olunan prosedurlar istifadəçinin məqsədi üzrə məlumat, xüsusi məqsədli bilik və ya fikirlərin əldə olunması məqsədilə materialın dəyişdirilməsi demək deyildir; bu, bildirilən fikirlərə uyğun olması üçün hesabatda qeyd olunan məlumatların müvafiq ədədlərini artırmaq və ya azaltmaq üçün ümumi təcrübədir. Texniki dizayn üçün analitik metodlarda istifadə olunan müvafiq ədədləri nəzərə almaq bu sınaq metodlarının hüdudlarından kənardadır.

1.7 Düym-funt vahidində olan ədədlər standart hesab olunur. SI vahidlərində göstərilən ədədlər kütlə vahidini çıxmaq şərtilə, yalnız məlumat xarakteri daşıyır. SI vahidlərində kütlə vahidi, yalnız q və ya kq ilə verilir.

1.7.1 Həm kütlə (lbm), həm də güc (lbf) vahidini qeyd etmək üçün funtdan istifadə etmək mühəndislik peşəsində ümumi təcrübədir. Bu, dolayısı ilə iki müxtəlif vahidlər sistemini özündə birləşdirmək deməkdir; tam sistem və qravitasiya sistemi. Düym-funt vahidlərinin iki müxtəlif istiqamətinin bir standart daxilində ümumiləşdirilməsi elmi cəhətdən arzuolunmazdır. Bu sınaq metodları düym-funt sistemindən istifadə zamanı qravitasiya sistem vahidlərindən istifadə etməklə yazılmışdır. Bu sistemdə, funt (lbf), güc vahidini (çəki) özündə əks etdirir. Belə ki, lbm/ft–da kütlənin funtunu və ya sıxlığı qeydə alan tərəzilərin istifadəsi bu standartın uyğunsuz olması anlamına gəlməməlidir.

1.8 Bu standart onun istifadəsi ilə müşayiət olunan təhlükəsizlik məsələlərinin həlli məqsədi üçün deyildir. Bu standartın istifadəçisinin məsuliyyətinə müvafiq təhlükəsizlik və sağlamlıq praktikalarını hazırlamaq və istifadədən əvvəl tənzimləyici məhdudiyyətləri müəyyən etmək daxildir.

1.9 Xəbərdarlıq—Civə, EPA və bir çox dövlət orqanları tərəfindən mərkəzi sinir sistemi, böyrək və qara ciyəri zədələyə bilən zərərli maddə kimi müəyyən olunmuşdur. Civə və ya onun buxarı sağlamlıq üçün təhlükəli ola və materialları korroziyaya uğrada bilər. Civədən və tərkibində civə olan məhsullardan istifadə edərkən müvafiq ehtiyat tədbirləri görülməlidir. Təfərrüatlı məlumat üçün müvafiq məhsullara aid Materialın Təhlükəsizliyi barədə Məlumat vərəqəsinə və əlavə məlumat üçün EPA vebsaytına (http://www.epa.gov/mercury/faq.htm) baxın. İstifadəçilər öz ölkələrində civənin, yaxud tərkibində civə olan məhsulların satışının dövlət qanunu ilə qadağan oluna bilməsi barədə məlumatlı olmalıdır.

2.1 ASTM Standartları:

C127 Test Method for Density, Relative Density (Specific Gravity), and Absorption of Coarse Aggregate (C127 Böyük aqreqatların sıxlığı, nisbi sıxlığı (xüsusi ağırlıq) və Absorbsiyasına aid Sınaq Metodu)

C136 Test Method for Sieve Analysis of Fine and Coarse Aggregates (C136 Möhkəm və Böyük Aqreqatların Ələk vasitəsilə Təhlilinə aid Sınaq Metodu)

C670 Practice for Preparing Precision and Bias Statements for Test Methods for Construction Materials (C670 İnşaat Materiallarının Sınaq Metodları üzrə Dəqiqlik və Sistematik yalnışlıq məlumatlarının hazırlanmasıına dair Təcrübə)

D653 Terminology Relating to Soil, Rock, and Contained Fluids (D653 Torpaq, Süxur və Tərkibindəki Mayelərə aid Terminologiya)

D698 Test Methods for Laboratory Compaction Characteristics of Soil Using Standard Effort (12 400 ft-lbf/ft3 (600 kN-m/m3)) (D698 Standart Təsirlərdən (12 400 ft-lbf/ft (600 kN-m/m))istifadə etməklə Torpağın Laboratoriya tərəfindən sıxılma xüsusiyyətlərinə dair Sınaq Metodu)

D854 Test Methods for Specific Gravity of Soil Solids by Water Pycnometer (D 854 Su piknometrik cihazı ilə Torpağın sərt hissəciklərinin xüsusi ağırlığına dair Sınaq Metodu)

D2168 Practices for Calibration of Laboratory Mechanical-Rammer Soil Compactors (D2168 Laboratoriyada Mexaniki-döyəcləmə cihazı ilə döyəclənən Torpaq sıxlıqlarının kalibrasiyasına aid Təcrübələr)

D2216 Test Methods for Laboratory Determination of Water (Moisture) Content of Soil and Rock by Mass (D2216 Torpaq və Süxurların kütlə və su tərkibinin (rütubətlilik) Laboratoriya tərəfindən müəyyən olunmasına dair Sınaq Metodları)

D2487 Practice for Classification of Soils for Engineering Purposes (Unified Soil Classification System) (D2487 Texniki məqsədlər üzrə Torpağın Təsnifatlandırılmasına dair Təcrübə (Torpağın təsnifatlandırılmasına dair Vahid Sistem))

D2488 Practice for Description and Identification of Soils (Visual-Manual Procedure) (D2488 Torpağın təsviri və müəyyən olunmasına dair Təcrübə (vizual-əl ilə müəyyənləşdirmə qaydası))

D3740 Practice for Minimum Requirements for Agencies Engaged in Testing and/or Inspection of Soil and Rock as Used in Engineering Design and Construction (D3740 Torpaq və Süxurların Sınaq və / və ya Yoxlanılması işinə cəlb olunan Agentliklər üçün Minimum Tələblər Təcrübəsi Texniki Dizayn və İnşaatda istifadə olunur)

D4220 Practices for Preserving and Transporting Soil Samples (D4220 Torpaq nümunələrinin Saxlanması və Daşınmasına dair Təcrübə)

D4253 Test Methods for Maximum Index Density and Unit Weight of Soils Using a Vibratory Table (D4253 Vibrasiya masasından istifadə olunmaqla, Torpaqların maksimum sıxlıq göstəricilərinə və vahid çəkisinə dair Sınaq Metodları)

D4718 Practice for Correction of Unit Weight and Water Content for Soils Containing Oversize Particles (D4718 Tərkibində həddindən artıq ölçülü hissəciklər olan Torpaqların vahid çəkisi və su tərkibinə düzəlişlərin edilməsi üzrə Təcrübə)

D4753 Guide for Evaluating, Selecting, and Specifying Balances and Standard Masses for Use in Soil, Rock, and Construction Materials Testing (D4753 Balansın Dəyərləndirilməsi, Seçilməsi və Müəyyən edilməsi Qaydası və Torpaq, süxur və İnşaat materiallarının Sınağı zamanı istifadə olunan Standart Kütlələr)

D4914 Test Methods for Density and Unit Weight of Soil and Rock in Place by the Sand Replacement Method in a Test Pit (D4914 Sınaq Quyusundakı Qumun Dəyişdirilməsi Metodu ilə Torpaq və Süxurların sıxlığı və vahid çəkisi üzrə Sınaq Metodu)

D5030 Test Method for Density of Soil and Rock in Place by the Water Replacement Method in a Test Pit (D5030 Sınaq quyusundakı Suyun Dəyişdirilməsi Metodu ilə Torpaq və Süxurların sıxlığına dair Sınaq Metodu)

D6026 Practice for Using Significant Digits in Geotechnical Data (D6026 Geotexniki Məlumatlardakı Müəyyən Rəqəmlərdən istifadə üzrə Təcrübə)

D6913 Test Methods for Particle-Size Distribution (Gradation) of Soils Using Sieve Analysis (D6913 Ələkdən istifadə etməklə Torpaqların Hissəciklərinin/Ölçülərinin Müəyyənləşdirilməsi (təsnifatlandırma) üzrə Sınaq Metodları)

E11 Specification for Woven Wire Test Sieve Cloth and Test Sieves (E11 Metal şəbəkəli Ələk və Sınaq ələklərinə dair Texniki Şərtlər)

E319 Practice for the Evaluation of Single-Pan Mechanical Balances (E319 Birqablı Mexaniki tərəzilərin dəyərləndirilməsi üzrə Təcrübə)

IEEE/ASTM SI 10 Standard for Use of the International System of Units (SI): The Modern Metric System (IEEE/ASTM SI 10 Beynəlxalq Sistemli vahidlərin istifadəsinə dair Standart (SI): Müasir Metrik Sistem)

3.1.1 Ümumi təriflər üçün Terminologiya D653 baxın.

3.1.2 qəlibləmə üçün su tərkibi, n—hazırlandıqdan və sıxıldıqdan sonra qəlibdəki torpaq (material) nümunəsinin su tərkibi.

3.1.3 dəyişdirilmiş təsir-sıxlıq sınağında, avadanlıq və bu sınağın metodları tərəfindən tətbiq olunan 56 000 ft-lbf/ft3 (2700 kN-m/m3) sıxlıq təsirinə aid termin.

3.1.4 dəyişdirilmiş maksimal quru vahid çəki, ƴd,max (lbf/ft (kN/m))— sıxlıq sınağında, dəyişdirilmiş təsiri tətbiq etməklə sıxlıq sınağına aid sıxlıq qrafiki ilə müəyyən olunan maksimum ədəd

3.1.5 dəyişdirilmiş suyun optimal tutumu, wopt (%)—sıxlıq sınağında, dəyişdirilmiş təsiri tətbiq etməklə torpağın sıxılması zamanı maksimum quru vahid çəkisində onun su tərkibi

3.2 Bu standarta aid xüsusi terminlərin aydınlaşdırılması:

3.2.1 həcmli fraksiya (sərt fraksiya), PC (%)—sıxlıq sınağının icrasında istifadə olunmayan ümumi nümunələrin porsiyası; Metod A üzrə 4 (4.75-mm) saylı ələkdə, Metod B üzrə 3⁄8-düyümlük (9.5-mm) ələkdə və ya Metod C üzrə 3⁄4-düymlük (19.0-mm) ələkdə qalan ümumi nümunələrin bir porsiyası ola bilər.

3.2.2 test fraksiyası (həssas fraksiya), PF (%) — sıxlıq testinin icrasında istifadə olunan ümumi nümunələrin porsiyası; Metod A üzrə 4 (4.75-mm) saylı ələkdən, Metod B üzrə 3⁄8-düymlük (9.5-mm) ələkdən və ya Metod C üzrə 3⁄4- düymlük (19.0-mm) ələkdən keçirilmənin fraksiyası ola bilər.

4.1 Seçilmiş qəlibləmə üçün su tərkibindəki torpaq verilmiş ölçülərə malik qəlib daxilində beş qatda yerləşir, belə ki, hər bir qat təxminən 56 000 ft-lbf/ft (2700 kN-m/m) ümumi sıxlıq təsiri ilə sıxılmış torpağa əsasən 18.00 in. (457.2 mm) düymlük məsafədə 10.00-lbf (44.48-N) döyəcləmə cihazının 25 və ya 56 zərbəsi ilə sıxılmışdır. Əldə olunan quru vahid çəki müəyyən olunur. Bu prosedur torpağın quru vahid çəkisi və qəlibləmə su tərkibi arasındakı nisbəti müəyyən etmək məqsədilə qəlibləmə su tərkibinin miqdarı üçün təkrar olunur. Çap olunan zaman bu məlumat özündə sıxlıq qrafikində olduğu kimi əyrixətli nisbəti əks etdirməlidir. Optimal su tərkibinin qiyməti və dəyişdirilmiş maksimum quru vahid çəkisi sıxlıq qrafikindən müəyyən olunur.

5.1 Texniki doldurucu (torpaq kütləsi, fundament (təməl) aralıq qatları, yolun dayaq hissəsi) kimi yerləşdirilən torpaqlar kəsiklərin gücü, sıxlığı və ya sukeçiricilik qabiliyyətini kimi texniki xüsusiyyətləri əldə etmək üçün sıxılır. Bundan başqa, fundamentdəki (təməl) torpaqlar çox zaman onların texniki xüsusiyyətlərini daha da təkmilləşdirmək üçün sıxılır. Laboratoriya tərəfindən icra olunan sıxlıq sınağı lazımi texniki xüsusiyyətləri əldə etmək və tələb olunan qəlibləmə su tərkibi və sıxlıq faizını müəyyən etmək və sıxlıq və su tərkibinin əldə olunmasını təminat verməklə inşaata nəzarət etmək üçün əsas hesab olunur.

QEYD 3: Arzuolunan texniki xüsusiyyətlərə nail olmaq üçün tələb olunan torpağın sıxlıq dərəcəsi bu test metodundan istifadə etməklə, maksimum quru vahid çəkisinin dəyişdirilmiş faizi kimi müəyyən olunur. Əgər sıxlığın tələb olunan dərəcəsi bu test metodundan istifadə etməklə düzəliş edilmiş maksimum quru vahid çəkisindən az olarsa, bu zaman o, sıxlıq dərəcəsini, standart maksimum quru vahid çəkisinin faizi kimi müəyyən etmək üçün və D698 sınaq Metodundan istifadə etməklə icra olunacaq test üçün praktiki hesab oluna bilər. Bu sınaq metodundan istifadə etdikdə sıxlıq üçün daha çox enerji tələb olunduğundan, D698 istifadə olunduqda torpaq hissəcikləri daha sıx şəkildə qablaşdırılırlar. Ümumi nəticə yüksək quru vahid çəki, aşağı optimal rütubətlilik, yüksək kəsik gücü, çox sərt, sıxlığı az olan, kiçik hava boşluqları və zəif keçiricilikdir. Belə ki, dənəvər və yüksək sıxlıqlı torpaqlar üçün suyun absorbsiyası sıxlıq üçün tətbiq olunan yüksək təsir nəticələrini azaltmaqla, aşağı kəsik gücü və sıxlığı çox olan qabarıqlıqla nəticələnə bilər (2). Digər tərəfdən də D698 istifadəsi daha optimal rütubətdə daha az təzyiq göstərməklə sıxlıq prosesinin icrasına yol açır. Sıxılmış torpaq bir qədər zərif, çox elastik, yüksək keçiricilik xüsusiyyətinə və daha az qabarıqlıq və sıxılma təsirinə malik ola bilər. Bir çox əlavələrdə tikinti və ya inşaat qaydaları, iş sahəsində torpağın sıxlıq dərəcəsi üzrə laboratoriya tərəfindən icra olunan sınaq nəticələrinin fərqini müəyyən etməyə imkan verən D698 və ya digər sınaq metodlarını seçməyə yönəlir.

5.2 Kəsik gücü, bərklik, keçiricilik və digər xüsusiyyətləri müəyyən etmək məqsədilə, sınağı icra olunacaq texniki doldurucunun dizaynı zamanı sınaq nümunələrinin əvvəlcədən tələb olunan vahid çəkisini əldə etmək üçün qeyd olunan qəlibləmə su tərkibində torpağı sıxmaqla hazırlanması tələb olunur. Bu, ilk növbədə, sıxlıq sınağı vasitəsi ilə optimal su tərkibini (wopt) və maksimum quru vahid çəkini (gdmax) müəyyən etmək üçün ümumi təcrübə hesab olunur. Sınaq nümunələri seçilmiş qəlibləmə su tərkibi (w), optimal yaş və quru (wopt) və maksimum quru vahid çəkisinin faizi (gdmax) ilə əlaqədar seçilmiş quru vahid çəki üzrə sıxılır. Həm optimal yaş və ya quru (wopt) və ya quru vahid çəkisində (gdmax) qəlibləmə su tərkibinin (w) seçilməsi əvvəlki təcrübəyə əsaslana və ya həcm həddi lazımi sıxlıq faizini müəyyən etmək üçün tədqiq oluna bilər.

5.3 Təcrübə göstərir ki, 5.2. göstərilən metodlar və ya 5.1. müzakirə olunan inşaat nəzarət meyarları bir neçə torpaq növü olduğu təqdirdə, yanlış nəticələri aradan qaldırmaq və ya ləğv etmək üçün həddindən artıq çətin hesab olunur. Aşağıdakı alt-bəndlərdə belə problemli torpaqlarla işləyən zaman qarşıya çıxan çətinliklər və onların mümkün həlləri təsvir olunmuşdur.

5.3.1 Yüksək fraksiya—30 %-dən artıq fraksiyaya malik torpaqlar (3⁄4-düymlük (19-mm) ələkdə qalan qalan material) problemli hesab olunur. Bu cür torpaqlar üçün, onların sıxlığını müəyyən etməkdən ötrü heç bir ASTM sınaq metodu yoxdur və çox az laboratoriya bu cür torpaqların maksimum vahid çəkisini (sıxlıq) müəyyən etmək üçün təchiz olunmuşdur (USDI Meliorasiya Bürosu, Denver, Co və Birləşmiş Ştatların Mühəndislər Korporasiyası, Vicksburg, MS). Baxmayaraq ki, D4914 və D5030 Sınaq Metodları bu cür torpaqların quru vahid çəkisi “hissəsini” müəyyən edir, onları icra etmək çətin və bahalı hesab olunur.

5.3.1.1 Bu cür torpaqların sıxılmasını təşkil etmək və nəzarət etmək üçün hazırlanan metodlardan biri sıxlığın tələb olunan dərəcəsini və bu cür sıxılmanı əldə etməyi müəyyənləşdirmək üçün istifadə olunan sınaq metodudur. Daha sonra isə sıxılmaya nəzarət etmək üçün metodların texniki şərtlərindən istifadə olunur. Metodların texniki şərtlərinin komponentlərinə istifadə olunacaq avadanlıqların sıxlıq növü və ölçüsü, yükün qalınlığı, qəlibləmə su tərkibinin yolverilən həcmi və keçidlərin sayı daxildir.

QEYD 4—Torpaq işlərində torpağın sıxılmasına nəzarətin uğurlu icrası, metodun texniki şərtlərindən uğurlu istifadədən daha çox, podratçı və müfəttişin keyfiyyətli işindən və təcrübəsindən asılıdır.

5.3.1.2 Digər bir metod ASDI Meliorasiya Bürosu (3,4) və Birləşmiş Ştatların Mühəndislər Korporasiyası (5) tərəfindən inkişaf etdirilmiş sıxlıq düzəliş faktorlarından istifadə etmək üçün tətbiq olunmuşdur. Bu düzəliş faktorları 50 -70 % fraksiyaya malik torpaqlar üzrə tətbiq oluna bilər. Hər iki idarə bu sıxlığa düzəliş faktorları üçün müxtəlif terminlərdən istifadə edir. USDI Meliorasiya Bürosu D əmsalından (və ya D-ƏDƏD) istifadə edir, Birləşmiş Ştatlar Mühəndislər Korporasiyası isə Sıxlıq qarşılıqlı təsir əmsalından (Ic)istifadə edir.

5.3.1.3 Həddindən artıq böyük fraksiyaların yumşaq fraksiyalarla əvəzlənmə texnikasının istifadəsi (D1557–78 Sınaq Metodu, Metod D)böyük fraksiyalı, torpaqların maksimum quru vahid çəkisini ƴdmax müəyyən etmək üçün uyğun deyildir (5).

5.3.2 Deqradasiya—Sıxılma prosesi zamanı, xüsusilə sahədə icra olunan sıxılma prosesindən daha çox laboratoriya tərəfindən icra olunan sıxılma prosesində parçalanan hissəciklərə malik torpaqlar problemli hesab olunur. Deqradasiya adətən dənəvər-qalıq torpaq və aqreqatların sıxılması zamanı baş verir. Deqradasiya zamanı maksimum quru vahid çəkisi elə qaydada yüksəlir ki (1), nəticədə quru vahid çəki maksimum laboratoriya həcmi sahə şərtlərinin əvəzləməsi hesab olunmasın. Bu cür hallarda, maksimum quru vahid çəkini sahədə əldə etmək mümkünsüzdür.

5.3.2.1 Deqradasiyaya aid olan torpaqlara sınaq doldurucusu və metodların texniki şərtlərinin istifadəsi kömək edə bilər. Əvəzləmə texnikasının istifadəsi düzgün deyildir.

5.3.3 Boşluqlu-fraksiyalar—Boşluqlu-fraksiyalara malik torpaqlar (məhdud kiçik hissəciklərə malik çoxsaylı hissəcikli torpaqlar) problemli hesab olunur, çünki sıxılmış torpaqlar adi torpaqlardan fərqli olaraq böyük məsamələrə malikdir. Bu böyük məsamələri tənzimləmək üçün standart sınaq metodları (laboratoriya və ya sahə) bir qayda olaraq, texniki qaydalardan istifadə edərək dəyişdirilməlidir.

QEYD 5—Hazırkı standartla əldə olunan nəticələrin keyfiyyəti onu icra edən heyətin səriştəsindən və istifadə olunan avadanlıq, cihazların yararlılığından asılıdır. Təcrübə D3740 meyarlarına uyğun gələn odarələr təcribənin səriştəliyini və obyektiv sınağın icrasını/nümunələrin götürülməsi/yoxlama işləri və s. nəzərə alır. Bu standart istifadəçilərinə xəbərdarlıq edilir ki, D3740 Təcrübəsi etibarlı nəticələrin olmasına təminat vermir. Etibarlı nəticələr bir çox faktorlardan asılıdır: Təcrübə D3740 bu faktorların bir çoxunun dəyərləndirilməsini təmin edir.

6.1 Qəlib dəsti—Qəliblər formaca silindrik olmalı, sərt metaldan hazırlanmalı və 6.1.1 və ya 6.1.2 və Şəkil 1 və Şəkil 2 göstərilən həcm və ölçüdə olmalıdır. Həmçinin Cədvəl 1-ə baxın. Qəlibin divarları möhkəm, konusşəkilli və bölünmüş olmalıdır. “Deformasiyaya davamlı” tip iki yarı-dairəvi hissədən və ya bu bölmənin tələblərinə uyğun olan silindr yaratmaq üçün sıx şəkildə saxlanılan bir element boyunca hissəli boru sahəsindən ibarət ola bilər. “Konusşəkilli” tip dəyişməz olan və 0.200 düymlük/ft (16.7 mm/m) ölçüsündəki qəlib hündürlüyündən çox olmayan daxili diametrli konusa malik olmalıdır. Hər bir qəlib dayaq lövhəsi və uzanan mufta dəstinə malik olmalıdır, hər ikisi sərt metaldan hazırlanmalı və elə düzəldilməlidir ki, onlar sıx şəkildə bağlanmış olsun və asanlıqla qəlibdən ayrılmış olsun. Uzanan mufta dəsti ən azı 2.0 düymlük (51 mm) qəlibin yuxarı hissəsi üzrə uzanan hündürlüyə malik olmalıdır, belə ki, buraya tüstü borusunu hazırlamaq üçün tarazlanan yuxarı hissə daxildir, əgər onun yanında ən azı 0.75 düymlük (19 mm) düz silindr hissəyə malikdirsə. Uzanan mufta qəlibin daxilində tarazlanmalıdır. Dayaq lövhənin aşağı hissəsi və silindrik qəlibi qəbul edən mərkəzləşmiş hissənin aşağı hissəsi 60.005 düym (60.1 mm) həcmində hamar olmalıdır.

6.1.1 Qəlib, 4 düym.— 4.000 ± 0.016-düym (101.6 ± 0.4-mm) orta daxili diametrə, 4.584 ± 0.018 düym (116.4 ± 0.5 mm) hündürlüyə, 0.0333 ± 0.0005 ft (943.0 ± 14.0 sm) həcmə malik qəlib. Minimum tələblərə malik olan qəlib dəsti Şəkil 1 göstərilmişdir.

6.1.2 Qəlib, 6 düym—6.000 ± 0.026-düym (152.4 ± 0.7-mm) orta daxili diametrə, 4.584 ± 0.018 düym (116.4 ± 0.5 mm) hündürlüyə, 0.0750 ± 0.0009 ft (2124 ± 25 sm) malik qəlib. Minimum vacib tələblərə malik olan qəlib dəsti Şəkil 2 göstərilmişdir.

6.2 Döyəcləmə cihaz—əl ilə idarə olunan və 6.2.1 göstərilən və ya mexaniki şəkildə idarə olunan və 6.2.2 göstərilən döyəcləmə cihaz. Döyəcləmə cihazı nümunənin səthindən 18.00 ± 0.05 (457.2 ± 1.3 mm) məsafədən sərbəst şəkildə düşməlidir. Təcrübə D2168 (bax Qeyd 6) göstərilən qaydada tənzimlənə bilən mexaniki döyəcləmə cihazının çəkisindən başqa, cihazın çəkisi 10.00 ± 0.02 lbf (44.48 ± 0.09 N və ya kütləsi 4.5364 ± 0.009 kq olmalıdır. 6.2.2.1 qeyd olunandan başqa döyəcləmə cihazının vuran səthi hamar və dairəvi olmalıdır, yeni döyəcləmə cihazı 2.000 ± 0.005 düym (50.80 ± 0.13 mm) diametrə malik olmalıdır.

QEYD 1: SI ekvivalentləri üçün Cədvəl 1 baxın.

QEYD 1: SI ekvivalentləri üçün Cədvəl 1 baxın.

Əgər döyəcləmə cihazın vuran səthi korlanarsa və 2.000 ± 0.01 düym (50.80 ± 0.25 mm) diametrdən artıq işlənərsə, bu zaman döyəcləmə cihaz dəyişdirilməlidir.

QEYD 6: kiloqram və ya funt balansından istifadə etməklə və 1 lbf-nin 0.4536 kq-a, 1 lbf 1 lbm-ə, və ya 1 N 0.2248 lbf-ə və ya 0.1020 kq-a ekvivalent olduğunu güman edərək, döyəcləmə cihazın çəkisini müəyyən etmək ümumi və təsdiqlənən təcrübədir.

6.2.1 Əl ilə idarə olunan döyəcləmə cihazı - döyəcləmə cihazın oxunun sərbəst şəkildə düşməsini təmin edən və başlığını məhdudlaşdırmayan tənzimləyici qol ilə təchiz olunmalıdır. Tənzimləyici qol hər bir son tərəfdən 3⁄4 6 1⁄16 düymlük (19 6 2 mm) mərkəzlərdə və bir birindən 90° məsafədə yerləşən hər bir sonda ən azı dörd halavalandırıcı dəliyə (ümumilikdə səkkiz dəlik) malik olmalıdır. Hər bir havalandırıcı dəliklərin minimum diametri 3⁄8 düymdə (9.5 mm) olmalıdır. Əlavə dəlik və ya kəsiklər tənzimləyici qolda hazırlana bilər.

6.2.2 Mexaniki idarə olunan döyəcləmə cihazı – Dairəvi səth—Döyəcləmə cihazı mexaniki şəkildə elə idarə olunmalıdır ki, nümunənin səthinin eyni qaydada olmasını və tarazlığı təmin etsin. Döyəcləmə cihazı və ən kiçik diametrli qəlibin daxili səthi arasındakı məsafələr 0.10 6 0.03-düym (2.5 6 0.8-mm) olmalıdır. Mexaniki idarə olunan döyəcləmə cihazı Təcrübə D2168 standartlaşdırma və kalibrləmə tələblərinə uyğun olmalıdır. Mexaniki idarə olunan döyəcləmə cihazı, işlək olmadığı zaman saxlamaq üçün lazımi mexaniki vasitələrlə təchiz olunmalıdır.

6.2.2.1 Mexaniki idarə olunan döyəcləmə cihazı –Sahə səthi—Sahə səthi 6.2.2 qeyd olunan dairəvi səthə malik mexaniki idarə olunan döyəcləmə cihazından fərqli olaraq, 6.0-düymlük (152.4-mm) qəlibdə istifadə oluna bilər. Vuran səthi 2.90 ± 0.02 in. (73.7 ± 0.5 mm) radiusa ekvivalent dairəvi sahə formasına və dairəvi səthlə eyni olan sahəyə (bax 6.2) malik ola bilər. Döyəcləmə cihaz elə formada işləyəcək ki, sahənin yuxarı hissəsi nümunənin mərkəzinə istiqamətlənmiş olsun və Şəkil 3 (b) göstərilən sıxlıq nümunəsinə uyğun gəlsin.

6.3 Nümunə pressi (opsional)—qəlibdəki sıxılmış nümunələri presləmək məqsədilə təchiz olunan digər cihaz və karkasa malik sıxlaşdırıcı qurğu.

6.4 Balans—1 q oxuma qabiliyyətinə malik balans üçün D4753 Texniki Şərtlərin tələblərinə uyğun olan A Kateqoriyalı GP5 balansı. Əgər sıxılmış nümunələrin su tərkibi ümumi nümunədən başqa, nümunənin əvəzləyici hissələrindən istifadə olunmaqla müəyyən olunarsa və əgər əvəzləyici hissə 1000 q-dan azdırsa, su tərkibini 0.1% dəqiqliklə müəyyən etmək üçün Sınaq Metod D2216 tələblərinə uyğun olması məqsədilə 0.1-q oxunma qabiliyyətinə malik olan A Kateqoriya GP 2 balansı vacib hesab olunur.

QEYD 7: Kateqoriya GP 5 balansı üzrə 0.002 lbm oxunma qabiliyyətinə və ekvivalent həcmə malik olan balansların istifadəsi bu standartın uyğunsuz olması anlamına gəlmir.

6.5 Quruducu soba-termostatik idarə olunan, quruducu kamera vasitəsilə 230 6 9°F (110 6 5°C) eyni temperaturu saxlamaq qabiliyyətinə malik soba. Bu tələblər,bir qayda olaraq, məcburi tipli sobaların istifadəsini tələb edir. Bundan başqa, soba binanın xarici hissəsində havalandırıcı dəliyə malik olmalıdır.

6.6 Düzxətli xətkeş— müvafiq, lakin, 10 düymdən az olmayan (250 mm) uzunluğa malik sərt metaldan hazırlanmış düzxətli xətkeş. Düzxətli xətkeşin ümumi uzunluğu 60.005 düymlük (60.1 mm) olmalı və möhkəmliyə davamlı şəkildə hazırlanmalıdır. Kəsici kənarlar 1/8 düymdən (3 mm) qalındırsa, bu zaman kənarlar kəsilib hamarlanmalıdır.

6.7 Ələklər— E11 Texniki Şərtlərin tələblərinə uyğun və 3⁄4 düymlük (19.0 mm), 3⁄8 düymlük (9.5 mm), və 4 (4.75 mm) saylı ələklər

6.8 Qarışdırıcı alətlər—Qarışdırıcı qab, qaşıq, xəkəndaz, kiçik bel, sprey cihazı (su tökmək üçün) və su artımı ilə əlavə nümunələri qarışdırmaq üçün müvafiq mexaniki cihaz (lazımi lakin opsional) s. kimi müxtəlif alətlər

7.1 Standartlaşdırma ilkin istifadədən əvvəl, təmir işlərindən sonra və ya 1000 sınaq nümunəsindən artıq olmayan intervallarda və ya illik olaraq aşağıdakı cihazlar vasitəsilə sınaq nəticələrinə təsir edən hallarda icra olunmalıdır:

7.1.1 Tarazlıq— D4753Texniki Şərtlər və ya E319 Təcrübəyə əsasən qiymətləndirmək.

7.1.2 Qəliblər—Həcmi A1 Əlavə-yə əsasən müəyyən etmək.

7.1.3 Əl ilə idarə olunan döyəcləmə cihaz-sərbəst düşmə məsafəsini, döyəcləmə cihazının çəkisini yoxlamaq və döyəcləmə cihazının səthinin 6.2. uyğun olduğuna təminat vermək. İstiqamətləndirici göstərişlərin tələblərinin 6.2.1 uyğun olmasına yoxlamaq.

7.1.4 Mexaniki döyəcləmə cihazı-Mexaniki döyəcləmə cihazının Təcrübə D2168 uyğun olduğunu yoxlamaq və uyğun olduğu təqdirdə tənzimləmək. Bundan başqa, döyəcləmə cihazının və qəlibin daxili səthi arasındakı ölçülərin 6.2.2. uyğun olub-olmadığını yoxlamaq.

8.1 Metod A və B üzrə minimum sınaq nümunəsinin kütləsi (test fraksiyası) təxminən 16 kq və Metod C üzrə isə quru torpağın kütləsi 29 kq təşkil edir. Məhz buna görə də, nümunə (torpaq nümunələrinin saxlanması və daşınmasına dair məlumat üçün Təcrübə D4220 baxın) sahədə uyğun olaraq ən azı 23 kq və 45 kq rütubətli kütləyə malik olmalıdır. Fraksiya böyük həcmli olarsa (bax 10.2 və ya 10.3) və ya hər bir nöqtə üzrə sıxılma zamanı əlavə qəlibləmə su tərkibi götürülərsə (bax 10.4.1) bu zaman böyük həcmli kütlələr tələb oluna bilər.

8.2 Əgər təsnifatlandırmaya aid məlumat mövcud olmazsa, bu zaman Metod A, B, və C seçilməsinə müvafiq olaraq No. 4 (4.75-mm), 3⁄8-düymlük (9.5-mm), yaxud 3⁄4-düymlük (19.0-mm) ələkdə qalan materialın faizini (kütlə vasitəsilə) dəyərləndirmək. Əgər kütlənin qalan faizi Metod (A, B və ya C) üzrə yolverilən ədədə yaxın olarsa, bu zaman:

8.2.1 Daha yüksək faizin qaldığına imkan verən Metodu seçmək (B və ya C)

8.2.2 Metodda göstərilən ələk ölçüsündən istifadə etməklə, nümunədən burada qeyd olunan 10.2 və ya 10.3 əsasən istifadə etmək. Bu həmin metod üzrə qalmış materialın faizini müəyyən edir. Əgər qalan faiz yolverilən olarsa, o zaman bu prosesə davam etmək olar. Əgər qalan faiz yolverilən deyilsə, daha böyük ələk ölçüsündən istifadə etməklə Metod B və ya C-yə istinad edilməlidir.

8.2.3 Ümumi nümunələrdən əsas hissəni götürüb D6913 və ya C136 Sınaq Metodlarından istifadə etməklə, sadələşdirmə və ya tam təsnifatlandırmanı icra etməklə qalan ədədlərin faizini müəyyən olunmalıdır. Bu, ələk və ya ələklər üzrə qalan faizi(ləri) hesablamaqdan ötrü lazımi məlumatların əldə olunması üçün vacibdir.

9.1 Müvafiq sıxlıq qəlibini(ləri), mufta və dayaq lövhəsini istifadə olunan Metod (A, B, və ya C) əsasən seçmək. Qəlibin həcminin müəyən olunub-olmadığını yoxlamaq və həcmin dayaq lövhəsi ilə və ya dayaq lövhəsi olmadan yoxlanıb-yoxlanılmadığını müəyyən etmək. Həmçinin, qəlibdə kəsik və ya dəliklərin olub-olmadığını yoxlamaq və qəlibin mufta və dayaq lövhəyə uyğun olub-olmadığını müəyyən etmək.

9.2 Əl ilə idarə olunan və ya mexaniki döyəcləmə cihazının saz vəziyyətdə olub-olmadığını və onların ehtiyat hissələrində boşalma və ya köhnəlmə hallarının olub-olmadığını yoxlamaq. Lazımi tənzimləmələr və ya təmir işlərini görmək. Əgər tənzimləmə və ya təmir işləri icra olunarsa, döyəcləmə cihazı təkrar olaraq standartlaşdırılmalıdır.

10.1.1 Laboratoriyada əvvəlcədən sıxılmış torpağı təkrar olaraq istifadə etməmək. Əvvəlcədən sıxılmış torpaqların təkrar istifadəsi nəzərəçarpacaq dərəcədə maksimum quru vahid çəkisini məhdudlaşdırır (1).

10.1.2 Tərkibində hidro-hallosid olan torpaqlar üçün bu sınaq metodundan istifadə edərkən və ya əvvəlki təcrübənin nəticələri onun hava ilə qurudularaq dəyişdiriləcəyini göstərərsə, rütubətin yaradılma üsülundan istifadə etmək (bax Bənd 10.2). Rəsmi sınaqlarda hər bir laboratoriya eyni hazırlanma metodundan yəni ya rütubətlilik (üstünlük təşkil edir) ya da hava ilə qurudulma metodundan istifadə etməlidir.

10.1.3 Torpaq nümunələrini sınaq üçün 10.2 (üstünlük təşkil edir) və ya 10.3. qaydalarına uyğun şəkildə hazırlanmalıdır.

10.2 Rütubətliliyin əldə olunması Metodu (üstünlük təşkil edir) – əvvəlcə nümunələri qurutmadan, 8.2. qeyd olunan qaydada və tələb olunan Metoddan (A, B, və ya C) asılı olaraq, onları No. 4 (4.75-mm), 3⁄8-düymlük (9.5-mm), 3⁄4-düymlük (19.0-mm) ələkdən keçirmək. Əlavə məlumatlar üçün D6913 Sınaq Metoduna baxın. Saxlanılan və ya ələkdən keçən hissələrin (həddindən artıq böyük fraksiya və müvafiq olaraq, sınaq fraksiyası) təxmini q dəqiqliklə kütləsini müəyyən etmək və qeydə almaq. Həddindən artıq böyük fraksiyanı qurutmaq və onun quru kütləsini təxmini q dəqiqliklə müəyyən etmək və qeydə almaq. Əgər bu, həddindən artıq böyük fraksiyaya uyğun olan nümunənin ümumi quru kütləsinin 0.5%-dən çox olarsa, bu zaman həmin fraksiyanı yumaq. Daha sonra isə, onun quru kütləsini təxmini q dəqiqliklə müəyyən etmək və qeydə almaq. İşlənmiş torpağın su tərkibini müəyyən etmək və qeydə almaq (test fraksiyası). Həmin su tərkibindən istifadə etməklə, sınaq fraksiyasını təxmini q dəqiqliklə quru kütləsini müəyyən etmək və qeydə almaq. Bu quru kütlələrə əsasən, həddindən artıq böyük faiz fraksiyası, PC, və sınaq fraksiyası, PF, müəyyən olunmalı və qeydə alınmalıdır, əgər təsnifatlandırma artıq təhlil olunmuşdursa, hesablamalara əsasən Bənd 11 baxmaq.

10.2.1 Sınaq fraksiyasından qəlibləmə su tərkibinə malik olan ən azı dörd (beş nümunənin olması daha yaxşıdır) əlavə nümunəni seçmək və elə hazırlamaq ki, onlar göstərilən optimal su tərkibini saxlamış olsun. Optimal qəlibləmə su tərkibinə malik olan əlavə nümunələr ilk olaraq, suyun sınaq kimi əlavə olunması və ya kənarlaşdırılması və qarışdırma prosesi ilə hazırlanmalıdır (bax Qeyd 8). Ən azı iki yaş və ya iki quru əlavə nümunəni təmin etmək üçün əlavə nümunələrin qalanı üçün təxminən 2%-lə dəyişən qəlibləmə su tərkibini seçmək; quru və yaş tərəflər üzrə ən azı iki qəlibləmə su tərkibi quru-vahid-çəki sıxlıq qrafikini müəyyən etmək üçün çox vacibdir (bax 10.5). Çox yüksək optimal su tərkibinə malik bəzi torpaqlar və ya hamar şəkildə icra olunan sıxlıq qrafiki mükəmməl şəkildə müəyyən olunan maksimum quru vahid çəkini əldə etmək üçün daha yüksək qəlibləmə su tərkibinin yüksək əmsalını tələb edə bilər. Qəlibləmə su tərkibinin əmsalı təxminən 4%-dən yüksək olmamalıdır.

QEYD 8—Təcrübə ilə optimal su tərkibinə yaxın nöqtəni vizual olaraq müəyyən etmək mümkündür. Bir qayda olaraq, optimal su tərkibində olan birləşmiş torpaq əl ilə təzyiq verilən zaman adi şəkildə yapışan hissəciklə sıxıla bilər, lakin, “birləşən” zaman o iki hissə daxilində sınacaqdır. Optimal olaraq qəlibləmə su tərkibində xırdalanmağa meyilli və optimal olaraq, yapışqan yaş kütlədə birləşməyə meyilli. Birləşən torpaqlar üçün, optimal su tərkibi plastik həcmdən bir qədər azdır. Birləşik olmayan torpaqlar üçün, optimal su tərkibi bir qayda olaraq, ayrılma prosesi olduğu həcmə və ya sıfır həcminə yaxın olur.

10.2.2 Sınaq fraksiyasını yaxşıca qarışdırmaq, daha sonra bel ilə hər bir əlavə nümunə üzrə torpaq nümunələrini seçmək (sıxlıq nöqtəsi). Metod A və ya B üzrə istifadə edən zaman 2.3. kq, Metod C üzrə 5.9. kq seçmək. Nümunələr bölməsi üzrə D6913 Test Metodu və Əlavə 2 bu prosedurdan istifadə etməklə torpaq nümunələrini əldə etməyə dair əlavə məlumatları və nəticəni özündə əks etdirir və bu üstünlük təşkil edən metoddur. 10.2.1. seçilmiş əlavə nümunələrin qəlibləmə su tərtkibini əlavə etmək üçün suyun lazımi miqdarını aşağıdakı qaydada əlavə etmək və ya kənarlaşdırmaq lazımdır: Su əlavə etmək, qarışdırma zamanı torpağa su səpmək; suyu kənarlaşdırmaq, torpağı ətraf mühit temperaturunda və ya aparatla elə qurutmaq ki, nümunənin temperaturu 140°F-dən (60°C) yüksək olmasın. Su tərkibinin lazımi qaydada paylanması üçün qurutma zamanı suyu lazımi qaydada qarışdırmaq. Su tərkibinin lazımi qaydada paylanması üçün hər bir əlavə nümunəni qarışdırmaq və daha sonra sıxlıq prosesindən əvvəl ayrıca konteyneri Cədvəl 2 əsasən yerləşdirmək (tənzimləmək). Müəyyən vaxt seçmək üçün, torpaq Təcrübə D2487, D2488 və ya eyni materialdan olan digər nümunələrə aid məlumatlardan istifadə edərək, təsnif oluna bilər. Təsdiqlənmiş sınaq üçün bu təsnifat Təcrübə D2487 təsnif olunmalıdır.

10.3 Quru Hazırlanma Metodu—Əgər nümunələr çox yaş olarsa, havayla qurutma metodu ilə material tam yumşaq olana qədər su tərkibini azaltmaq. Qurutma prosesi hava ilə və ya quruducu aparatlardan istifadə etməklə icra oluna bilər, belə ki bu zaman nümunənin temperaturu 140°F-dən (60°C) yüksək olmamalıdır. Aqreqatları elə qaydada sındırmaq lazımdır ki, fərdi hissəciklər sınmasın. Materialı müvafiq ələkdən keçirmək lazımdır: No. 4 (4.75 mm), 3⁄8 düymlük (9.5 mm), və ya 3⁄4 düymlük (19.0 mm) ələk. 6-düymlük qəlibdə sıxlıq prosesi üçün materialı 3⁄4-düymlük ələkdən keçirməklə hazırlayan zaman suyun sonrakı qarışıq prosesi zamanı torpaqda yayılmasını əldə etmək üçün ən azı 3 ⁄8 düymlük ələkdən keçməklə aqreqatlar sındırılmalıdır. Həddindən artıq böyük fraksiya faizini, PC, və sınaq fraksiyasını PF lazımi qaydada müəyyən etmək məqsədilə sınaq fraksiyasının və 10.2 qeyd olunan bütün kütlələrin su tərkibini müəyyən etmək və qeydə almaq lazımdır.

10.3.1 Sınaq fraksiyasından ən azı dörd (beş nümunənin olması üstünlük təşkil edir) əlavə nümunəni seçmək və 10.2.1 və 10.2.2 əsasən hazırlamaq, aşağıdakılar istisna olmaqla:

Əlavə nümunələri əldə etmək üçün mexaniki ayırma və ya paylama prosesindən istifadə etmək. D6913 Sınaq Metodunda qeyd olunan qaydada, bu proseslərin hər ikisi rütubətlik proseduru ilə müqayisədə eyni olmayan əlavə nümunələri verəcəkdir. Bir qayda olaraq, yalnız hər bir əlavə nümunəyə əlavə suyun əlavə olunması vacib hesab oluna bilər.

10.4 Sıxılma—Yerləşdirmə (tənzimləmə) prosesindən sonra, əgər tələb olunarsa, hər bir əlavə nümunə (sıxlıq nöqtəsi) aşağıdakı qaydada müqayisə olunmalıdır.

10.4.1 Qəlibin kütləsini və ya qəlibi və dayaq lövhəni müəyyən etmək və qeydə almaq, bax 10.4.7.

10.4.2 Qəlibi və dayaq lövhə üzərində muftanı quraşdırmaq və bərkitmək. Qəlibin daxili divarının tarazlığını və qəlibin uzatma muftasını yoxlamaq. Lazım gəldikdə, tənzimləmək.

Qəlib eyni formada olan tarazlaşdırılmış fundament üzrə müvafiq olaraq, 200 lb və ya 91 kq-dan az olmayan çəki və kütləyə malik silindr və ya beton hissəciyi ilə silkələnmədən/dağılmadan qalmalıdır. Dayaq lövhəni taraz fundament üzrə saxlamaq. Tarazlaşdırılmış fundamentə yapışdırılma metodu sıxlıq prosesi tamamlandıqdan sonra quraşdırılmış qəlibin, mufta və dayaq lövhənin asanlıqla kənarlaşmasına yardım etməlidir.

10.4.2.1 Sıxlıq proseduru zamanı, sıxlıq prosesindən dərhal əvvəl hər bir əlavə nümunənin su tərkibini müəyyən etmək üstünlük təşkil edir, lakin, çox da tələb olunmur. Bu hər bir sıxılma nöqtəsi və ayrılma ölçüsü üzrə müəyyən olunan qəlibləmə su tərkibinin yoxlanılmasını təmin edir. Bax 10.4.9. Belə ki, bir çox torpaqlar 10.2.2 qeyd olunanlara nisbətən, hər bir əlavə nümunə üzrə seçilmiş olmalıdır.

10.4.3 Torpağı beş qat sıxmaq. Sıxılma prosesindən sonra, hər bir qat qalınlıqda təxminən bərabər olmalı və son qat mufta daxilinə qədər bir qədər uzanmalıdır. Sıxlıq prosesindən əvvəl, boşalmış torpağı qəlibə yerləşdirmək və onu tarazlaşdırılmış qalın qat daxilində yaymaq. Əl ilə idarə olunan döyəcləmə cihazdan və ya təxminən 2 düymlük (50 mm) diametrdə olan silindrdən istifadə etməklə, sıxlıq prosesindən əvvəl torpağı onun boşalmasına və ya havalı olmasına qədər bir qədər bərkitmək. İlk dörd qatın hər birinin sıxılmasından sonra, qəlib divarına yaxın yerləşən və ya sıxılmış səthin yuxarısında (qəlib divarından yuxarı) olan torpaq sıxılmadıqda işlənib hazırlanmalıdır. İşlənib-hazırlanmış torpaq ayrılmalıdır. Bıçaq və ya digər uyğun cihazdan istifadə oluna bilər. İstifadə olunmalı torpağın ümumi miqdarı elə olmalıdır ki, beşinci sıxılmış qat bir qədər mufta daxilində uzanmış olsun, lakin, qəlibin yuxarı hissəsindən təxminən 1⁄4 düym (6 mm) çox olmamalıdır. Əgər beşinci qat bu limitdən yuxarı uzanarsa, bu zaman sıxılma nöqtəsi ayrılmalıdır. Bundan başqa, sıxılma nöqtəsi qəlibin yuxarı hissəsindən aşağıya uzanan döyəcləmə cihazın aşağı hissəsində yaranan beşinci qat üzrə cihaz üzrə sonuncu zərbə zamanı ayrılmalıdır, belə ki, torpağın kifayət qədər elastik olmadığı zaman bu səth asanlıqla kəsmə prosesi zamanı sıxlıq qəlibinin yuxarı hissəsi üzrə sıxıla bilər. Bax Qeyd 9.

10.4.4 Hər bir qatı qəlibin 4 düym (101.6-mm) üzrə 25 zərbə ilə və ya 6-düym (152.4-mm) üzrə 56 zərbə ilə sıxmaq. Əl ilə idarə olunan döyəcləmə cihaz təsdiqlənmiş sınaq üçün istifadə oluna bilər.

10.4.5 Əl ilə döyəcləmə cihazı ilə iş görərkən, cihazla həddindən artıq zərbə endirmə zamanı tənzimləyici muftanın qaldırılmasının qarşısı alınmalıdır. Tənzimləyici muftanı sabit vəziyyətdə 5° şaquli istiqamətdə saxlamaq. Zərbələri tarazlaşdırılmış həcmdə 25 zərbə ilə/minimum endirmək və elə qaydada endirmək lazımdır ki, nümunənin səthi hamar, tam səthə malik olmuş olsun. 4-düyümlk (101.6-mm) qəlibdən və əl ilə idarə olunan döyəcləmə cihazından istifadə edən zaman, Şəkil 3(a) və Şəkil 3(b) verilən zərbə nümunələrindən, mexaniki idarə olunan döyəcləmə cihaz üçün isə Şəkil 3(b) göstərilən zərbə nümunələrindən istifadə etmək. 6-düyümlk (152.4-mm) qəlibdən və əl ilə idarə olunan döyəcləyən cihazdan istifadə edən zaman, Şəkil 4 göstərilən zərbə nümunələrindən 9-cu zərbədən çox, daha sonra isə, qəlib ətrafında sistematik olaraq (Şəkil 3(b)) və onun ortasında istifadə etmək. 6-düymlük (152.4-mm) qəlibdən və sahə səthə malik mexaniki idarə olunan döyəcləmə cihazından istifadə edən zaman, mexaniki idarə olunan döyəcləmə cihaz Şəkil 3(b) göstərilən sıxlıq nümunələrinə uyğun olması üçün hazırlanmalıdır. 6-düymlük (152.4-mm) qəlibdən və dairəvi səthə malik mexaniki idarə olunan döyəcləmə cihazından istifadə edən zaman mexaniki idarə olunan döyəcləmə cihaz zərbələri nümunənin səthi üzrə bərabər şəkildə paylanılması üçün hazırlanmalıdır. Əgər sıxılmış torpağın səthi nahamar olarsa, (bax Qeyd 9) Şəkil 3(a) və ya Şəkil 4. göstərilən məntiqə uyğun olaraq tənzimləmək. Bu sıxılma nöqtələri üzrə mexaniki idarə olunan döyəcləmə cihazın istifadəsini ləğv edəcəkdir.

QEYD 9: Nümunələri optimal su tərkibindən daha yaş şəkildə sıxdıqda, nahamar sıxılmış səthlər yarana bilər və sıxılma zamanı nümunənin və döyəcləmə cihaz nümunəsinin orta hündürlüyü üzrə əməliyyatçının qərarı tələb oluna bilər.

10.4.6 Son qatın sıxılmasından sonra, qəlibdən mufta və dayaq lövhəni çıxarmaq (10.4.7 qeyd olunandan başqa). Bıçaq qəlibin yuxarı hissəsindən aşağıdakı torpağın korlanmasının qarşısını almaq üçün kənarlaşdırmadan əvvəl muftadan torpağı boşaltmaq üçün muftaya yaxın yerləşən torpağı ayırmaq üçün istifadə oluna bilər. Bundan başqa, torpağın muftaya yapışmasının qarşısını almaq / və ya azaltmaq üçün onları kənarlaşdırmadan əvvəl fırlatmaq.

10.4.7 Qəlibin üst hissəsində hamar səth yaratmaq üçün qəlibin yuxarı hissəsi üzrə düzxətli xətkeş vasitəsilə qəlibin yuxarı hissəsindəki sıxılmış nümunəni ehtiyatla ayırmaq. Bıçaqla qəlibin yuxarı hissəsindəki nümunənin ilkin formada ayrılması qəlibin üst hissəsindən torpağın bayıra düşməsinin qarşısını ala bilər. Dəlikləri istifadə olunmayan və ya nümunədən ayrılan torpaqla doldurmaq, barmaqlarla sıxmaq və yenidən qəlibin yuxarı hissəsi üzrə düzxətli xətkeş vasitəsilə hamarlaşdırmaq.

Əgər çınqıl ölçülü hissəciklər müşahidə olunarsa, onları ayırmaq və ya oradan çıxarmaq və sıxılmış torpağın korlanmasını qarşısını almaq. Sıxılmış torpağın səthi üzərində dəyərləndirilmiş hissəciklər həcmi və səthdəki dəliklər bərabər olmalıdır. Qalan dəlikləri yuxarıda qeyd olunan qaydada doldurmaq. Qəlib həcmi heç bir dayaq lövhə olmadan müəyyən olunarsa, nümunənin aşağı hissəsində həmin əməliyyatları təkrarlamaq. Əgər dayaq lövhə çıxarılarsa, bu zaman həddindən artıq quru və ya yaş torpaqlar üçün, torpaq və ya su itmiş hesab olunacaqdır. Bu vəziyyətlər üçün dayaq lövhəsini qəlibə birləşmiş vəziyyətdə saxlamaq. Dayaq lövhəsi birləşmiş vəziyyətdə qalarsa, qəlibin həcmi Əlavə 1 (A1.4.1) qeyd olunan plastik və ya şüşə lövhələrdən başqa, qəlibə birləşən dayaq lövhə ilə ölçülməlidir.

10.4.8 Nümunənin kütləsini və qəlibi təxmini q dəqiqliklə müəyyən etmək və qeydə almaq. Dayaq lövhə birləşmiş vəziyyətdə qalarsa, nümunəni, qəlibi və dayaq lövhəni təxmini q dəqiqliklə müəyyən etmək və qeydə almaq.

10.4.9 Materialı qəlibdən çıxarmaq. Tam nümunədən (üstünlük təşkil edən metoddur) və ya onun əvəzləyici hissələrindən istifadə etməklə, qəlibləmə su tərkibi üçün nümunə əlavə etmək. Nümunədən tam istifadə olunarsa, quruması üçün onu hissələrə ayırmaq. Əks təqdirdə, Su tərkibini 0.1/% dəqiqliklə qeyd etmək məqsədilə, nümunədən kifayət qədər materialı çıxarmaqla, beş qatın əvəzləyici hissəsini əldə etmək. Torpağın əvəzləyici hissələrinin kütləsi D2216 Sınaq Metodu, Metod B, Cədvəl 1 uyğun olmalıdır. Qəlibləmə su tərkibini D2216 Sınaq Metoduna əsasən müəyyən etmək.

10.5 Son nümunənin sıxılmasından sonra, optimal su tərkibinin hər iki tərəfi üzrə əldə olunan məlumatın arzuolunan nümunələrinin quru-vahid-çəkisi sıxlıq qrafikində qeyd olunmasına təminat verməklə yaş vahid çəkilərini müqayisə etmək. Yaş vahid çəkinin və hər bir sıxılmış nümunənin qəlibləmə su tərkibinin qrafikinin hazırlanması yuxarıda qeyd olunan dəyərləndirmələrin icrasına yardım edə bilər. Əgər arzuolunan nümunə əldə olunmazsa, sıxılmış əlavə nümunələr tələb olunacaqdır. Ümumilikdə, sıxlıq qrafikinin təsdiqlənmiş şəkildə hazırlanması üçün optimal su tərkibi bir yaş sıxlıq nöqtəsinin maksimum yaş vahid çəkisinin müəyyən olunması üçün adekvat hesab olunur. Bax 11.2.

11.1 Fraksiya faizi—Əgər D6913 Sınaq Metodundakı məlumatların təsnifatı mövcud olmazsa, sınaq fraksiyasının quru kütləsini, həddindən artıq fraksiya faizini və sınaq fraksiyasını aşağıdakı qaydada və 10.2 və ya 10.3 qeyd olunan məlumatlardan istifadə edərək hesablamaq:

11.1.1 Sınaq fraksiyası— Sınaq fraksiyasının kütləsini aşağıdakı qaydada müəyyən etmək:

Md,tf = sınaq fraksiyasının quru kütləsi, təxmini q və ya 0.001 kq,

Mm,tf = sınaq fraksiyasının rütubətli kütləsi, təxmini q və ya 0.001 kq,

wtf = sınaq fraksiyasının su tərkibi, təxmini 0.1 %.

11.1.2 Həddindən artıq yüksək fraksiya faizi—həddindən artıq yüksək fraksiya (sərt) faizini aşağıdakı qaydada müəyyən edin:

PC = həddindən artıq yüksək fraksiya (sərt) faizi, təxmini %,

Md,of = həddindən artıq yüksək fraksiyanın quru kütləsi, təxmini q və ya 0.001 kq.

11.1.3 Sınaq fraksiyasının faizi—Sınaq fraksiyasını (yumşaq) aşağıdakı qaydada müəyyən edin:

PF = sınaq fraksiyasının (yumşaq) faizi, təxmini %

11.2 Sıxlıq və Vahid çəki—qəlibləmə su tərkibini, rütubətlik sıxlığını, quru sıxlığı və hər bir sıxılmış nümunənin quru vahid çəkisini aşağıdakı qaydada hesablamaq.

11.2.1 Qəlibləmə su tərkibi, w— D2216 Sınaq Metoduna əsasən təxminən 0.1% dəqiqliklə hesablamaq.

11.2.2 Sıxlıq və Vahid çəki—rütubətlik (ümumi) sıxlığı (Eq 4), quru sıxlıq (Eq 5) və daha sonra quru vahid çəkini (Eq 6) aşağıdakı qaydada hesablamaq:

11.2.2.1 Rütubətlik sıxlığı:

rm = sıxılmış nümunələrin (sıxlıq nöqtəsi) rütubətlik sıxlığı, dörd müvafiq ədəd, q/sm və ya kq/m,

Mt = qəlibdə yaş torpaq kütləsi və qəlib, təxmini q,

Mmd = sıxlıq qəlib kütləsi, təxmini q,

V = sıxlıq qəlibinin həcmi, sm3 və ya m3 (Bax Əlavə A1), və

K = dəyişmə əmsalı, sıxlıq və həcm vahidlərindən asılı olaraq. q/sm və sm həcm üçün 1 istifadə edin. q/sm və m həcm üçün 1000 istifadə edin. kq/sm və m həcm 0.001 üçün istifadə edin. kq/sm və sm həcm 1000 üçün istifadə edin.

11.2.2.2 Quru sıxlıq:

rd = sıxlıq nöqtəsinin quru sıxlığı, dörd müvafiq ədəd, q/sm və ya kq/m, və

w = sıxlıq nöqtəsinin qəlibləmə su tərkibi, təxminən 0.1 %.

11.2.2.3 Quru vahid çəkisi:

gd = sıxılmış nümunələrin quru vahid çəkisi, dörd müvafiq rəqəm, lbf/ft və ya kN/m,

K1 = dəyişmə əmsalı, q/sm sıxlıq üçün 62.428 istifadə edin və ya kg/msıxlıq üçün 0.062428 istifadə edin

K2 = dəyişmə əmsalı, sıxlıq vahidindən asılı olaraq. q/msıxlıq üçün 9.8066 və ya kq/m üçün isə 0.0098066 istifadə edin.

11.3 Sıxlıq qrafiki—Quru vahid çəkisi və qəlibləmə su tərkibinin rəqəmlərini, doyma qrafikini hazırlamaq (bax 11.3.2), və nöqtələr də daxil olmaqla, sıxlıq qrafikini əyri hissələri düzəltməklə çəkmək (bax nümunə, Şəkil 5). Sıxlıq qrafikində olan hər bir nöqtə üçün, quru vahid çəkini təxmini 0.1 lbf/ft (0.02 kN/m) dəqiqliklə, qəlibləmə su tərkibini isə təxmini 0.1% dəqiqliklə hesablamaq, qeydə almaq və qrafikini hazırlamaq. Sıxlıq qrafikindən, sıxlıq nəticələrini müəyyənləşdirmək: optimal su tərkibini təxmini 0.1 % dəqiqliklə və təxmini 0.1 lbf/ft (0.02 kN/m) dəqiqliklə maksimal quru vahid çəkini. Əgər həddindən artıq böyük materialın 5%-dən artıq kütləsi nümunədən çıxarılarsa, düzəlişlər edilmiş optimal su tərkibini və ümumi materialın maksimum quru vahid çəkisini Təcrübə D4718 istifadə etməklə hesablamaq. Bu düzəliş laboratoriya tərəfindən icra olunan sıxılma nəticələrindən başqa, sahədə icra olunan sıxlıq sınaq nümunələrinə uyğun da icra oluna bilər.

11.3.1 Bu qrafiklərdə tərəzi həssaslığı eyni qalmalıdır, daha dəqiq desək, qəlibləmə su tərkibindəki və ya hər bir hissə üzrə quru vahid çəkidəki dəyişiklik qrafiklər arasında sabit qalır. Bir qayda olaraq, hər bir hissə üzrə quru vahid çəkidəki dəyişiklik qəlibləmə su tərkibinin (2 lbf/ft - 1 % w hər bir əsas hissə üzrə) iki dəfəsini təşkil edir. Məhz buna görə də, sıxlıq qrafikinin formasındakı dəyişiklik qrafikin miqyasına görə deyil, məhz müxtəlif materialın sınaq olunmasının nəticəsinə görədir. Belə ki, bir-bir əmsalı hamar sıxlıq qrafikinə (bax 10.2.1) malik olan torpaqlar və həddindən artıq yüksək plastikliyə malik və ya korlanma nöqtəsinə qədər sulanılmayan torpaqlar üçün istifadə olunmalıdır.

11.3.1.1 Optimal səviyyədə yaş tərəf üzrə sıxlıq qrafikinin forması doyma qrafikinə uyğun olmalıdır. Optimal səviyyədə quru tərəf üzrə sıxlıq qrafikinin forması bəzi torpaqları sınaqdan keçirərkən, sulanılmayan torpaqlar və rütubət qaydasından istifadə etməklə hazırlanmış və quruma həddinə yaxın və ya ondan az həcmə malik qəlibləmə su tərkibinə malik torpaqlar üçün hamar və ya dağınıq (nahamar) ola bilər.

11.3.2 Dəyərləndirilmiş və ya ölçülmüş möhkəmliyə əsaslanaraq, 100% doyma qrafikini hazırlamaq. 100% doyma şəraiti üçün su tərkibinin dəyəri 11.4 (bax nümunə, Şəkil 5) izah olunan qaydada hesablanıla bilər.

QEYD: 10—100% doyma qarfiki sıxlıq qrafiklərinin çəkilməsində yardımçı ola bilər. Tərkibində 10 %-dən çox yumşaq və optimal səviyyədən yüksək qəlibləmə su tərkibinə malik torpaqlar üçün 92 % - 95 % doyma arasındakı sıxlıq qrafikinin yaş tərəfi də daxil olmaqla, iki qrafik ümumilikdə qeyri-dəqiq olacaqdır. Nəzəri cəhətdən, sıxlıq qrafiki 100% doyma qrafikinin yanında hazırlana bilməz. Əgər hazırlanarsa, xüsusi möhkəmlik, ölçülərdə, hesablamalarda, testin icrasında və ya qrafikin hazırlanmasında səhv olacaqdır. 100 % doyma qrafiki bəzən sıfır hava məsaməlik qrafikində və ya tam doyma qrafikində qeyd olunan qaydaya istinad edir.

11.4 Doyma nöqtələri—100 % doyma qrafikini və ya sıfır hava məsaməlik qrafikinin hazırlanması zamanı nöqtələri hesablamaq üçün, quru vahid çəkinin ədədlərini seçmək, 100 % doyma şəraitinə uyğun olaraq, su tərkibinin müvafiq ədədlərini aşağıdakı qaydada hesablamaq:

wsat = tam doymanın su tərkibi, təxmini 0.1 %,

QEYD 1: Quru vahid çəkiləri adətən qrafikə salınmır. Onlar burada yalnız məlumat xarakteri daşımaq üçün qeyd olunur. Həmçinin nəzərə almaq lazımdır ki, sıxlıq nöqtələrinin heç də hamısı sıxlıq qrafikində dəqiq qeyd oluna bilməz.

gw = suyun vahid çəkisi, 62.32 lbf/ft (9.789 kN/m) 20°C-də,

gd = torpağın quru vahid çəkisi, lbf/ft (kN/m), üç müvafiq ədəd, və

Gs = torpağın xüsusi möhkəmliyi (dəyərlənirilmiş və ya ölçülmüş), təxmini 0.01 ədədi, bax 11.4.1.

11.4.1 Xüsusi möhkəmlik eyni torpaq təsnifatına, mənbə və ya təcrübəyə malik olan digər torpaqlara aid test məlumatlarına əsaslanan test fraksiyası üzrə dəyərləndirilə bilər. Əks təqdirdə, xüsusi möhkəmlik testi (C127 Sınaq Metodu, D854 Sınaq Metodu, və ya hər ikisi) vacib hesab olunur.

12.1 Məlumatların sınaq məlumat vərəqində(lərində)/formasında(larında) qeyd olunması qaydasını müəyyən etmək üçün istifadə olunan metodologiya Hissə 1.6 qeyd olunur:

12.2 Məlumat vərəqəsi(ləri) forması(ları) minimum olaraq, aşağıdakı məlumatları özündə əks etdirməlidir.

12.2.1 İstifadə olunan metod (A, B, və ya C).

12.2.2 İstifadə olunan hazırlanma metodu (rütubətli və ya quru).

12.2.3 Əldə olunan su tərkibi, əgər müəyyən olunmuşdursa, təxmini 1 % dəqiqliklə.

12.2.4 Düzəliş edilmiş optimal su tərkibi, Mod-wopt, təxmini 0.1 % dəqiqliklə.

12.2.5 Düzəliş edilmiş maksimum (optimal) quru vahid çəkisi, Mod-gd,max təxmini 0.1 lbf/ft və ya 0.02 kN/mdəqiqliklə.

12.2.6 Döyəcləmə cihazın tipi (əl ilə idarə olunan v ya mexaniki qaydada idarə olunan).

12.2.7 Metodun (A, B, və ya C) seçilməsi mümkün olduqda, torpağın ələkdən keçirilməsinə dair istifadə olunan məlumat.

12.2.8 Təcrübə D2488, və ya D2487 Sınaq Metodu ilə təsnifatlandırmaya əsasən testdə istifadə olunan nümunənin təsviri (minimum qaydada, rəngi, qrup adı və simvolu)

12.2.9 Xüsusi möhkəmlik və müəyyənləşdirmə metodu, təxminən 0.01 dəqiqliklə.

12.2.10 Sınaqda istifadə olunan nümunənin müəyyən olunması, misal üçün, layihə nömrəsi/adı, yeri, dərinliyi və tipi.

12.2.11 Sıxlıq qrafikini və 100% doyma qrafikini müəyyən etmək üçün istifadə olunan sıxılma nöqtələrini əks etdirməklə, sıxlıq qrafiki maksimum quru vahid çəkisinin və optimal su tərkibinin ədəd və ya nöqtələrini göstərir.

12.2.12 Metod A, B, və ya C əsasən istifadə olunan ələkdən keçən (PF) və ya qalan (PC) fraksiyalar üzrə faizlər təxmini 1 % təşkil edir. Bundan başqa, əgər sıxlıq məlumatları (Mod-wopt və Mod-gd,max) həddindən artıq böyük ölçülü fraksiyaya uyğundursa, məlumatları daxil etmək.

QEYD 11— Hissə 12 qeyd olunan Məlumat vərəqi(ləri) formasının tələbləri yekun sınaq nəticələrinin tələb edən idarəyə verilməsi üçün mövcud olan tələblər üçün nəzərdə tutulmamışdır. Tələblər ölçmələr, aralıq hesablamalar və sıxlıq qrafikini hazırlamaq üçün istifadə olunan sıxlıq nöqtələri üzrə test qeydlərinə tətbiq olunur. Bu sınaq metodunda bütün ölçmə və hesablamaları dörd müvafiq ədəd üzrə müəyyən etmək nəzərdə tutulmuşdur. Əsas məqsəd dəqiqliyin sıxlıq qrafikinin hazırlanmasından əvvəl yuvarlaqlaşmaya görə itməməsinin və laboratoriya tərəfindən saxlanılan məlumat vərəqləri və formaların eyni dəqiqlik dərəcəsinə malik olmasının təmin olunmasıdır.

13.1 Dəqiqlik—Bu metodla əldə olunan maksimum vahid çəki və optimal su tərkibinin müvafiqliyi təsdiqləmək üçün mövcud olan meyarlar Cədvəl 3 verilmişdir.

CƏDVƏL 3. Dəqiqlik qiymətləri

Bir əməliyyatçı tərəfindən müəyyən olunan dəqiqlik:

Maksimum vahid çəki (Ibf/ft)

Optimal su tərkibi (faiz)

Çoxsaylı laboratoriya tərəfindən müəyyən olunan dəqiqlik:

Maksimum vahid çəki (Ibf/ft)

Optimal su tərkibi (faiz)

Bu rəqəmlər İnşaat Materiallarına aid Test Metodlarındakı Dəqiqlik və Sistematik yanlışlıq Məlumatlarını hazırlamaq üçün Praktika C670 qeyd olunan qaydada, müvafiq olaraq, (1s) və (d2s) həcmlərini əks etdirir.

QEYD 1: Cədvəl 3 qeyd olunan dəqiqlik qiymətləri üç cüt AMRL təcrübə nümunələrindən götürülən sınaq nəticələrinin təhlilinə əsaslanır. Təhlil olunan məlumat üç cüt nümunənin hər biri üzrə laboratoriya tərəfindən verilən 144 – 253 saydakı nəticələrdən ibarət idi. Təhlilə hamar şəkildə xırdalanmış (dənəvər) torpağın iki təsnifatı daxil idi (qrup simvolu CL): qumla birlikdə qalın gil və qumlu qalın gil. Orta maksimum vahid çəki 125.8 lbf/ft - 132.6 lbf/fttəşkil edir. Orta optimal su tərkibi 8.0 faiz - 10.4 faiz təşkil edir.

13.1.1 Bir Əməliyyatçının dəqiqliyi (Stabillik)—Cədvəl 3 Sütun 2 qeyd olunan ədədlər Sütun 1 qeyd olunan sınaq şərtlərinə uyğun olan standart nəticələrdir. Qısa müddət ərzində, eyni avadanlıqlardan istifadə edərək, eyni əməliyyatçı tərəfindən, eyni laboratoriyada əldə olunan iki nəticə şübhə doğurmalıdır, belə ki, iki nəticə arasındakı fərq Cədvəl 3, Sütun 3 qeyd olunan ədədlərdən artıqdır.

13.1.2 Çoxsaylı Laboratoriya tərəfindən müəyyən olunan dəqiqlik (reproduktivlik) - Cədvəl 3 Sütun 2 qeyd olunan ədədlər Sütun 1 qeyd olunan sınaq şərtlərinə uyğun olan standart nəticələrdir. Müxtəlif laboratoriyalarda eyni material üzrə test keçirən iki müxtəlif əməliyyatçı tərəfindən təqdim olunan iki nəticə şübhə doğurmamalıdır, belə ki, iki nəticədəki fərq Cədvəl 3, Sütun 3 qeyd olunan ədədlərdən artıqdır.

13.2 Sistematik yanlışlıq—Sistematik yanlışlıq üzrə məlumatları təqdim etmək mümkün deyildir, çünki, burada düzəliş edilmiş maksimum vahid çəki və düzəliş edilmiş optimal su tərkibinin ədədlərini müəyyən etmək üçün digər bir metod mövcud deyildir.

14.1 sıxlıq xüsusiyyətləri; sıxlıq; təzyiqdən istifadə etməklə təsir sıxlığı; laboratoriya testi; təsdiqlənmiş sınaq; rütubətlik-sıxlıq qrafikləri; torpaq sıxlığı.

A1.1.1 Bu Əlavə sıxlıq qəlibinin həcmini müəyyən etmək üçün metodları özündə əks etdirir.

A1.1.2 Həcm iki metodla müəyyən olunur, su ilə doldurma və xətti-ölçmə metodu.

A1.1.3 q oxunula bilən balansdan istifadə etməklə 4-düymlük (106.5-mm) qəlib üçün su ilə doldurma metodu həcmi üçün 4 rəqəmi deyil, üç rəqəmini göstərir. Təcrübə D6026 əsaslanaraq, bu sıxlıq/vahid çəki limitləri, qiymətləri dörddən üçə qədər məhdudlaşdırır. Bu məhdudiyyətin qarşısını almaq üçün, su ilə doldurma metodu, bu sınaq metodunun əvvəlki versiyasına düzəlişlər edilərək təqdim olunmuşdur.

A1.2.1 6-cı hissədə sadalanandan əlavə, aşağı bənddəki cihazların istifadəsi də tələb olunur:

A1.2.1.1 Vernier və ya Ştangensirkul (pərgar), 0 - 6 düymlük (0 - 150 mm) ölçü diapazonuna malik və təxminən 0.001 düymlük (0.02 mm) oxuma qabiliyyətinə malik cihaz.

A1.2.1.2 Daxili mikrometr (əlavə olaraq), ən azı 2 - 12 düymlük (50 - 300 mm) ölçü diapazonuna malik və ən azı 0.001 düymlük (0.02 mm) oxuma qabiliyyətinə malik cihaz.

A1.2.1.3 Dərinlik mikrometr (əlavə olaraq) - ən azı 0- 6 düymlük (0 - 150 mm) ölçü diapazonuna malik və ən azı 0.001 düymlük (0.02 mm) oxuma qabiliyyətinə malik cihaz.

A1.2.1.4 Plastik və ya Şüşə Lövhələr – təxminən 8 düymlük və 1⁄4 düyümlük (200mm 200mm 6mm) qalınlığa malik.

A1.2.1.5 Termometr və ya digər Termometrik cihaz—0.1°C oxuma qabiliyyətinə və maksimum 0.5°C yolverilən xətaya malik.

A1.2.1.6 Rəzə üçün sürtgü yağı və ya bərkitmə üçün buna bənzər material.

A1.2.1.7 Distillə olunmuş və ya ionizə edilməmiş su – digər su növü su ilə doldurma metodundan istifadə etməklə qəlib həcminin müəyyən olunması üçün qəlibi doldurmada istifadə oluna bilər. Distillə olunmuş və ya ionizə edilməmiş su bir çox ərzaq dükanlarında mövcuddur və alına bilər. Su ilə doldurma metodu zamanı distillə olunmuş və ya ionizə edilməmiş suya adi su kimi üstünlük verilir, yəni adi su hesab olunur.

A1.2.1.8 Digər avadanlıq—balonlu şpris, parça və s.

A 1.3 Ehtiyat tədbirləri

A1.3.1 Bu metodu tullantıdan yaxud da həddindən artıq yüksək temperaturdan izolə olunmuş sahələrdə icra etmək.

A1.4.1 Su ilə doldurma metodu:

A1.4.1.1 Sıxlıq qəlibinin aşağı hissəsini sürtgü yağı ilə bir qədər ehtiyatla yağlamaq və onu plastik yaxud şüşə lövhələrdən birinə yerləşdirmək. Qəlibin yuxarı hissəsini sürtgü yağı ilə ehtiyatla yağlamaq. Qəlibin içinə sürtgü yağının girməsinə imkan verməyin. Əgər dayaq lövhəsindən 10.4.7 qeyd olunan qaydada istifadə etmək vacibdirsə, sürtgü yağı ilə yağlanmış qəlibi dayaq lövhənin üzərinə qoymaq və onu bərkidici ştiftlərlə bərkitmək.

A1.4.1.2 Sürtgü yağı ilə yağlanmış qəlibin və plastik yaxud şüşə lövhələrin kütləsini təxminən 1 q dəqiqliklə müəyyən etmək və qeydə almaq, Mmp.

Dayaq lövhəsi aşağı plastik və ya şüşə lövhə üzərində istifadə olunarsa, qəlibin, dayaq lövhənin və qəlibin yuxarı hissəsində istifadə olunacaq plastik və ya şüşə lövhənin kütləsini təxminən 1 q dəqiqliklə müəyyən etmək və qeydə almaq.

A1.4.1.3 Qəlibi və aşağı lövhəni hamar, taraz olan səth üzərində yerləşdirmək və qəlibi onun qeyd olunan xəttindən bir qədər yuxarı su ilə doldurmaq.

A1.4.1.4 İkinci lövhəni qəlibin yuxarı səthinə elə yerləşdirmək lazımdır ki, qəlib su ilə dolu vəziyyətdə qalsın və hava qabarcıqları yaranmasın. Lazım gəldikdə balonlu şpris vasitəsilə su əlavə etmək və ya çıxartmaq.

A1.4.1.5 Qəlibin xarici səthindən artıq suyu kənarlaşdırmaq və səthini tamamilə qurutmaq.

A1.4.1.6 Qəlibin, lövhə və suyun kütləsini təxmini 1 q, Mmp,w dəqiqliklə müəyyənləşdirmək və qeyd etmək.

A1.4.1.7 Qəlibdəki suyun temperaturunu təxminən 0.1°C dəqiqliklə müəyyənləşdirmək və qeydə almaq. D854 Cədvəldə göstərilən və ya aşağıda qeyd olunan qaydada suyun sıxlığını müəyyən etmək və qeydə almaq.

Ƿw,c = suyun sıxlığı, təxminən 0.00001 q/sm, və

T = test temperaturunun kalibrlənməsi, təxminən 0.1°C.

A1.4.1.8 A1.4.1.2 müəyyən olunan kütləni A1.4.1.6. müəyyən olunan kütlədən çıxmaqla, qəlibdəki su kütləsini hesablamaq.

A1.4.1.9 Suyun kütləsini suyun sıxlığına bölməklə suyun həcmini hesablamaq. Bu həcmi 4-düymlük (101.6-mm) qəlib üzrə təxmini 0.1 smdəqiqlikləvə 6-düymlük (152.4-mm) qəlib üzrə təxmini 1 sm dəqiqliklə qeydə almaq. Qəlibin həcmini müzrə müəyyən etmək üçün sm üzrə olan həcmi 1 × 10 vurmaq. Bu həcmi göstərilən qaydada qeydə almaq.

A1.4.1.10 Əgər su ilə doldurma metodu qəlibin həcmini müəyyən etmək üçün istifadə olunursa və xətli ölçmə metodu ilə yoxlanılırsa, bu həcmin müəyyən olunmasını təkrarlamaq (A1.4.1.3-A1.4.1.9) və Vw orta ədədi qeyd olunan qaydada müəyyən etmək və qeydə almaq lazımdır.

A1.4.2 Xətli Ölçmə Metodu:

A1.4.2.1 Noniuslu ştangensirkul (pərgar) və ya daxili mikrometrdən (daha uyğun hesab olunur) istifadə edərək, qəlibin yuxarı və aşağı hissəsində onun daxili diametrini altı dəfə ölçmək və hər bir altı dənə yuxarı və aşağı hissədəki ölçüləri qəlibin daxili sahəsi ətrafında bərabər yerləşdirmək. Ədədləri təxmini 0.000düym (0.02 mm) dəqiqliklə qeydə almaq. Orta daxili diametri təxminən 0.001 düym (0.02 mm), davg dəqiqliklə müəyyən etmək və qeydə almaq. Bu daxili diametrin müəyyən olunan 4.000 ± 0.016 düymlük (101.6 ± 0.4 mm) həcmdə olub-olmadığını yoxlamaq, əgər uyğun gəlməzsə, bu zaman qəlibi ləğv etmək.

A1.4.2.2 Noniuslu ştangensirkul (pərgar) və ya daxili mikrometrdən (daha uyğun hesab olunur) istifadə edərək, dayaq lövhə üzrə qəlibin daxili hündürlüyünü ölçmək. Bu ölçmələrdə qəlibin daxili sahəsi ətrafında üç və ya daha çox ölçüləri bərabər şəkildə yerləşdirmək, bir ölçünün qəlibin mərkəzində yerləşdirilməsi arzolunandır, lakin vacib deyildir (son ölçünü düzəltmək üçün düzxətli xətkeşdən istifadə etmək və düzxətli xətkeşin qalınlığı üzrə ölçüləri düzəltmək). Bu ədədləri təxmini 0.001 düym (0.02 mm) dəqiqliklə qeydə almaq. Bu hündürlük ölçülərinin orta həcmini təxmini 0.001 düym (0.02 mm), havg dəqiqliklə müəyyənləşdirmək və qeydə almaq. Bu hündürlüyün müəyyən olunan 4.584 ± 0.018 düym (116.4 ± 0.5 mm) həcmdə olub-olmadığını yoxlamaq, əgər uyğun gəlməzsə, bu zaman qəlibi ləğv etmək.

A1.4.2.3 Qəlibin həcmini sm üzrə dörd müvafiq rəqəmdə aşağıdakı qaydada hesablamaq:

Vlm = xətti ölçmə vasitəsilə qəlibin həcmi, dörd müvafiq rəqəm üzrə, sm,

K3 = düym və ya mm ilə ifadə olunan ölçüləri düzəliş etmək üçün sabit. Düymlə ifadə olunan ölçülər üçün 16.387 istifadə etmək. Mm ilə ifadə olunan ölçülər üçün 10 istifadə etmək.

havg = hündürlüyün orta qiyməti, düym (mm) və

davg = yuxarı və aşağı diametrlərin orta qiyməti, düym (mm).

Əgər həcmin m ilə ifadəsi tələb olunarsa, yuxarıdakı ədədi 10vurmaq.

A1.5 Nəticələrin müqayisəsi və qəlibin standartlaşdırılmış həcmi

A1.5.1 Ya sm ya da ftistifadə etməklə, və yaxud ixtiyari metodla əldə edilmiş həcm 6.1.1 və 6.1.2-də qeyd olunan tələblər daxilində olmalıdır. cm-i ft çevirmək üçün cm28 317 bölmək və təxminən 0.0001 ft kimi qeydə almaq lazımdır.

A1.5.2 İki metod arasındakı fərq qəlibin sm və ya ft həcminin nominal qiymətinin 0.5 %-dən çox olmamalıdır.

A1.5.3 Əgər bu meyarlar bir-birinə uyğundursa, şübhə doğurmursa, həcmin müəyyən olunması prosesi təkrarlamaq.

A1.5.4 İki metod arasında, hətta müxtəlif sınaqlardan sonra lazımi razılığa gələ bilməmək onun göstəricisidir ki, qəlib çox pis deformasiyaya məruz qalıb və qəlib dəyişdirilməlidir.

A1.5.5 Su ilə doldurma metodundan və ya xətti metoddan və ya hər iki metoddan rütubətliliyin hesablanması üçün standartlaşdırılmış həcm kimi istifadə olunmaqla müəyyən olunan qəlibin həcmindən istifadə etmək (bax 11.2.2.1). sm və ya m olan bu ədəd dörd müvafiq rəqəmə malik olmalıdır. ft olan həcm və lbm-də olan kütlədən istifadə bu standartın uyğunsuzluğu demək deyildir.

(1) Johnson, A.W., və Sallberg, J.R., Sıxlıq Sınaq nəticələrinə təsir edən faktorlar, Yol Tədqiqat Şurası, Bülleten 318, Nəşr 967, Milli Elmlər Akademiyası və Milli Tədqiqat Şurası, Washington, DC, 1962, səh. 73.

(2) Rəhbər, K. H., Torpaq Laboratoriya Sınağına dair Təlimatlar Kitabçası: Həcm 1 Torpağın təsnifatı və Sıxlıq sınaqları, Pentech Press, London, İkinci nəşr, 1992, səh. 313.

(3) Torpağa aid Təlimatlar Kitabçası, Birləşmiş Ştatlar Meliorasiya Bürosu, Hissə 1, Üçüncü nəşr, 1998, səh. 255-260.

(4) Torpağa aid Təlimatlar Kitabçası, Birləşmiş Ştatlar Meliorasiya Bürosu, Hissə 2, Üçüncü nəşr, 1990.

(5) Torrey, V.H., və Donaghe, R.T., “Torpaq-süxur qarışıqlarının Sıxlığına nəzarət: Yeni Yanaşma (metod),” Ggeotexniki Test Jurnalı, GTJODJ, Vol 17, No 3, Sentyabr, 1994, səh. 371-386.

D18 Komitəsi hazırkı standartın istifadəsinə (1 may, 2012-ci il tarixində təsdiqlənmişdir) təsir edə bilən D1557–09 standartın son nəşrindən sonra bu standarta dəyişikliklər ediləcək bəndləri müəyyən etmişdir.

(1) Nəzərdən keçirilmiş 6.2.2.1 və 10.4.5.

(2) Tətbiq sahəsinə Civə xəbərdarlığı əlavə edilmişdir.

ASTM International hazırkı standartda qeyd olunan predmetlə əlaqədar müəyyən olunan patent hüquqlarının həqiqililiyi üçün heç bir səlahiyyət daşımır. Bu standartın istifadəçiləri bildirilir ki, bu cür patent hüquqlarının həqiqililiyinin və bu cür hüquqların pozulması riski onların öz səlahiyyətlərinə aiddir.

Bu standart məsul texniki komitə tərəfindən istənilən zaman nəzərdən keçirilə bilər və hər beş ildən bir yoxlanılmalıdır və əgər yoxlanılmazsa, bu zaman nəzərdən keçirilməli, təkrar olaraq təsdiqlənməli və ya ləğv olunmalıdır. Bu standart və ya əlavə standartlar üzrə şərhləriniz yolverilən hesab olunur və ASTM Beynəlxalq Baş Qərargahına göndərilə bilər. Şərhləriniz sizin məsul texniki komitənin iştirak edə bildiyiniz iclasında diqqətlə nəzərdə keçiriləcəkdir. Əgər şərhlərinizin lazım şəkildə dinlənilmədiyini hiss etsəniz, bu zaman rəylərinizi Standartlar üzrə ASTM Komitəsinin aşağıda göstərilən ünvanına yönləndirə bilərsiniz.

Azərbaycan Respublikası Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsinin “08” dekabr 2014-cü il tarixli 009 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmişdir.

1. Azərbaycan Respublikasının Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsinin tabeliyində olan Azərbaycan Standartlaşdırma və Sertifikatlaşdırma İnstitutu tərəfindən işlənib hazırlanıb və təqdim edilib.

2. Bu standart IEC 60073:2002 “Basic and safety principles for man-machine interface, marking and identification – Coding principles for indicators and actuators” standartının autentik tərcüməsidir.

3. İlk dəfə tətbiq edilir.

4. Dövlət standartında müəyyən edilən tələblərin beynəlxalq standartlara, norma, qayda və tövsiyələrə və digər dövlətlərin müvafiq mütərəqqi milli standartlarına, elm, texnika və texnologiyanın müasir nailiyyətlərinə əsaslanmasını müəyyən etmək üçün standartın ilkin yoxlama müddəti 2019-cu il, dövrü yoxlama müddəti 5 ildir.

Texniki komitənin daşıdığı məsuliyyətlərdən biri, mümkün olduğu təqdirdə, avadanlıqlar üçün hazırlanmış standartlarda verilən təhlükəsizlik üzrə əsas nəşrlərdə irəli sürülən tələblərə bu sənədin həcmi daxilində istinad etmək və ya onları daxil etməkdir. Nəticə etibarilə, təhlükəsizlik üzrə bu əsas nəşrdəki tələblər yalnız daxil edildiyi yaxud həmin standartlarda onlara istinad edildiyi təqdirdə tətbiq edilir.

Avadanlıqları və ya prosesləri idarə yaxud onlara nəzarət edən işçi heyətinin qarşısında duran əsas vəzifə nəzarətin təmin edilməsidir.

Müxtəlif halların göstərilməsi üçün nəzərdə tutulan indikatorlar, normal və xətalı hallarda müdaxiləyə imkan yaradan idarəetmə cihazları bu məqsədin əsasını təşkil edir.

Bu sənəddə təqdim edilən məlumatlar istifadəçilərin, məsələn, geniş sənaye proseslərində icrası tələb edilən nəzarət və idarəetmə funksiyalarına olan ehtiyacına cavab verməlidir.

Təhlükəsizlik və erqonomik amilləri də nəzərə alınmalıdır. Yalnız bir kodlaşdırma vasitəsinin istifadəsi məlumatın dəqiq ifadəsi üçün kifayət etmir.

Indikator cihazları və idarəetmə mexanizmləri tərəfindən məlumatın dəqiq işarələnməsindən başqa, aydın və ardıcıl kodlaşdırma sisteminin yaradılması tələbi də irəli sürülür.

Kodun seçilməsi verilməsi nəzərdə tutulan məlumatdan asılıdır. Bu, avadanlığın (və ya onun hər hansı hissəsinin) və texnoloji prosesin vəziyyəti və / yaxud həmin halın insanlara, əmlaka və ətraf mühitə göstərdiyi təsirlərlə bağlı ola bilər.

Bu sənədin istifadəçisindən müvafiq tətbiq sahəsi üçün kodlaşdırmanın bu meyarlarından hansına əsaslanacağını müəyyən etməsi tələb edilir.

AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ DÖVLƏT STANDARTI

____________________________________________________________________________________________

İnsan-maşın interfeysi, markalanma və

eyniləşdirilmə üzrə əsas və

təhlükəsizlik prinsipləri.

İndikatorlar və aktuatorlar üçün

kodlaşdırma prinsipləri

Basic and safety principles for man-machine

interface, marking and identification –

Coding principles for indicators and actuators

____________________________________________________________________________________________

Bu standartda aşağıda göstərilən məqsədlər üçün ümumi qaydalar müəyyən edilir:

– avadanlıqları və prosesləri təhlükəsiz idarə və nəzarət etməklə insanların, əmlakın və ya ətraf mühitin təhlükəsizliyini gücləndirmək;

– avadanlıqların və proseslərin lazımi səviyyədə idarə edilməsini, onlara nəzarəti və texniki xidməti asanlaşdırmaq;

– nəzarət şərtlərinin və ötürücü elementlərin mövqeyinin dərhal tanınmasını asanlaşdırmaq.

Bu standart ümumi istifadə üçün nəzərdə tutulub:

–sadə hallardan, məsələn, indikator işıqlarından, düymələrdən, mexaniki

indikatorlardan, işıq buraxan diodlar (LED) və ya video məlumatı əks etdirən

ekranlardan avadanlıqların yaxud proseslərin idarə edilməsi üçün geniş çeşidli cihazların tətbiq edildiyi geniş idarəetmə stansiyalarına kimi;

QEYD: Məlumatın ekranda göstərilməsi vasitələri üçün ümumi kodlaşdırma prinsiplərini heç bir dəyişiklik etmədən aparmaq lazımdır.

– insanların, əmlakın və ya ətraf mühitin təhlükəsizliyini təmin etmək lazım gəldikdə və həmçinin avadanlığın lazımi səviyyədə idarə edilməsini asanlaşdırmaq üçün yuxarıda göstərilən kodlardan istifadə etdikdə;

– texniki komitə tərəfindən xüsusi kodlaşma növü xüsusi funksiya üçün təyin edildikdə.

2 NORMATİV İSTİNADLAR

Aşağıda istinad edilən sənədlər bu standartın tətbiqi üçün çox zəruridir. Tarixi göstərilən materialların yalnız istinad edilən nəşri tətbiq edilir. Tarixi göstərilməyən materialların istinad edilən sənədin yalnız son nəşri (əlavə və dəyişikliklər də daxil olmaqla) tətbiq edilir.

IEC 60027 (all parts), Letter symbols to be used in electrical technology (IEC 60027 (bütün hissələr), Elektrik texnologiyasında istifadə edilməli olan hərf simvolları)

IEC 60050(441), International Electrotechnical Vocabulary (IEV) − Chapter 441: Switchgear, controlgear and fuses (IEC 60050(441), Beynəlxalq Elektrotexnika Lüğəti (IEV) − Fəsil 441: Çevirici mexanizm, nəzarət mexanizmi və qoruyucular)

IEC 60050(721), International Electrotechnical Vocabulary (IEV) − Chapter 721: Telegraphy, facsimile and data communication (IEC 60050(721), Beynəlxalq Elektrotexnika Lüğəti (IEV) − Fəsil 721: Teleqraf, faks və məlumat bildiriş xidməti)

IEC 60050 (845), International Electrotechnical Vocabulary (IEV) Lighting (IEC 60050 (845), Beynəlxalq Elektrotexnika Lüğəti (IEV) İşıqlandırma)

IEC 60417 (all parts), Graphical symbols for use on equipment (IEC 60417 (bütün hissələr), Avadanlıqda istifadə üçün qrafiki simvollar)

IEC 60447, Man-machine interface (MMI) − Actuating principles (IEC 60447, İnsan-maşın interfeysi (MMI) −İşəsalma prinsipləri)

IEC 60617 (all parts), Graphical symbols for diagrams (IEC 60617 (bütün hissələr), Diaqramlar üçün qrafiki simvollar)

IEC 61310-1, Safety of machinery – Indication, marking and actuation – Part 1: Requirements for visual, auditory and tactile signals (IEC 61310-1, Maşın avadanlıqlarının təhlükəsizliyi – Göstərici, nişanlama və işəsalma – Hissə 1: Əyani, eşidilə bilən və duyula bilən siqnallara dair tələblər)

IEC Guide 104, The preparation of safety publications and the use of basic safety publications and group safety publications (IEC Təlimatı 104, təhlükəsizlik nəşrlərinin hazırlanması, əsas təhlükəsizliyə dair nəşrlər və qrup təhlükəsizliyinə dair nəşrlərdən istifadə)

ISO 3864, Safety colours and safety signs (ISO 3864, Təhlükəsizlik rəngləri və işarələri)

ISO 7000, Graphical symbols for use on equipment – Index and synopsis (ISO 7000, Avadanlıqda istifadə üçün qrafiki simvollar – İndeks və qısa icmal)

ISO 8201, Acoustics – Audible emergency evacuation signal (ISO 8201, Akustika – eşidilə bilən fövqəladə təxliyə siqnalı)

ISO 11429, Ergonomics – System of auditory and visual danger and information signals (ISO 11429, Erqonomika – Eşidilə və görülə bilən təhlükə sistemi və məlumat siqnalları)

ISO/IEC Guide 51, Safety aspects – Guidelines for their inclusion in standards (ISO/IEC Təlimatı 51, Təhlükəsizlik aspektləri – Onların standartlara daxil edilməsinə dair prinsiplər)

CIE (International Commission on Illumination): Publication No. 2-2 (TC 1.6), Colours of light signals (CIE (İşıqlandırma üzrə Beynəlxalq Komissiya): Nəşr No. 2-2 (TC 1.6), İşıq siqnallarının rəngləri)

Bu standartda müvafiq tərifləri ilə aşağıdakı terminlərdən istifadə edilib.

3.1 Kodlaşdırma: xüsusi siqnalların və ya qiymətlərin müəyyən qaydalar kompleksinə uyğun olması tələb edilən digər siqnal qrupu tərəfindən sistemli olaraq göstərilməsi. [IEC 61310-1: 1995, termin 3.22 ]

3.2 İndikator: məlumatı vizual, akustik və ya toxunma vasitəsilə verən mexaniki, optik yaxud elektrik cihaz və yaxud onun hər hansı hissəsi.

3.2.1 Akustik siqnal: səs mənbəyindən gələn ton, tezlik və növbələnmə vasitəsilə ifadə edilən məlumat.

3.2.2 Toxunma siqnalı: vibrasiya, qüvvə, səthin nahamarlığı, kontur və ya mövqe vasitəsilə ifadə edilən məlumat.

3.2.3 Vizual siqnal: parlaqlıq, kontrast, rəng, ölçü və ya mövqe vasitəsilə ifadə edilən məlumat

3.3 Aktuator: icra sisteminin operator tərəfindən işə salınan hissəsi. [IEC 60447: 1993, termin 3.1]

QEYD: Bu standartın məqsədləri üçün məlumatın ekranda interaktiv görünməsi baxımından aktuator onun funksiyasını göstərən ekran displeyinin bir hissəsi hesab edilir.

3.4 Mexaniki indikator: mexaniki və elektromexaniki dəyişdirici cihazın (Məsələn, elektrik açarı rubilnik) ayrılmaz hissəsi olan, onun açıq və ya bağlı yaxud aralıq mövqedə olduğunu (Məsələn, ulduz –üçbucaq sxemli statorun ulduz şəkilli birləşməsi) göstərən, lakin əl ilə idarə edilən icra mexanizmi kimi nəzərdə tutulmayan indikatoru.

3.5 İnsan – maşın interfeysi (İMİ): operatorla avadanlıq arasında birbaşa əlaqə vasitəsi yaradan və operatora avadanlığın istismarına nəzarət və onu idarə etmək imkanı verən avadanlıq hissələri.

QEYD: Belə hissələrə əl ilə idarə edilən icra mexanizmləri, indikatorlar və ekranlar daxildir.

[IEC 60447: 1993, termin3.3]

3.6 İşıq siqnalı: işıq siqnalı buraxmaq üçün nəzərdə tutulan obyekt və ya aparat.

3.7 İşıq buraxan diod (LED): elektrik cərəyanı nəticəsində optik şüalar buraxan birləşməni reallaşdıran yarım keçiricili cihaz.

3.8 İşıqla idarə olunan aktuator: işıqlandırma vasitəsilə vizual görünüşü təmin edən inteqral işıq mənbəyinə malik icra mexanizmi.

3.9 Rəng tonu: görmə duyğusunun bu əlamətinə əsasən hər hansı sahə qavranılan rənglərdən - qırmızı, sarı, yaşıl və mavi rənglərdən birinə və ya onlardan ikisinin birləşməsinə oxşar görünür.

3.10 Parlaqlıq: görmə duyğusunun bu əlamətinə əsasən sahənin daha çox və ya az işıq buraxması qavranılır.

3.11 Doyma dərəcəsi: sahənin onun parlaqlığına mütənasib olaraq təyin edilən xromatikliyi, rəngarəngliyi

QEYD: Fotopik görmə həddi daxilində verilən müşahidə şərtləri altında və parlaqlıq səviyyələrində təyin edilmiş xromatikliyə əsasən rəng stimulu, parlaqlığın çox yüksək səviyyədə olması istisna olmaqla, təxminən bütün parlaqlıq səviyyələri üçün sabit dolğunluğu əks etdirir.

a) qavrama baxımından: eyni vaxtda və ya ardıcıl olaraq görünən sahənin iki yaxud daha çox hissəsinin görünüşü arasında olan fərqin müəyyən edilməsi. (Nəticə etibarilə: parlaqlıq kontrastı, aydınlıq kontrastı, rəng kontrastı, eyni zamanda və ya ardıcıl yaranan görmə kontrastı və s.)

b) fiziki baxımdan: qavranılan parlaqlıq kontrastı ilə əlaqə yaratmaq üçün nəzərdə tutulan, adətən nəzərdə tutulun stimulun parlaqlıq siqnallarını özündə ehtiva edən bir sıra düsturlardan birinə əsasən təyin edilən kəmiyyət. Məsələn, ΔL/L parlaqlıq həddinə yaxındır, və ya L1/L2 ox yüksək parlaqlıq siqnallarıdır.

3.13 Məlumat: ötürücüdən qəbulediciyə bütöv halda verilən işarələr və idarəetmə ardıcıllığı qrupu. Bu zaman işarələrin düzülüşü ötürücüdə təyin edilir.

4 KODLAŞDIRMA PRİNSİPLƏRİ

Kodlaşdırma prinsipləri sistemin erkən layihələnmə mərhələsində müəyyən edilməli və eyni 0prosesdə istifadə edilən digər avadanlıqlar üçün istifadə edilən prinsiplərə uyğun gəlməlidir.

Müəyyən kodun seçilməsi işçi heyətinə verilən tapşırıqlardan və həmin tapşırıqların icra ediləcəyi əlaqəli istismar şərtlərindən asılıdır.

Aşağıda göstərilən kodlaşdırma vasitələrindən birinin və ya birdən artığının tətbiq edilməsi məsləhət görülür:

– zamanla xüsusiyyətləri dəyişməklə (işığın yanıb keçməsi).

– təmiz səs tonu ilə;

– zamanla xüsusiyyətləri dəyişməklə.

– güc tətbiq etməklə;

– zamanla xüsusiyyətləri dəyişməklə.

Cədvəl 1-də bu kodlaşdırma vasitələrinin nümunələri göstərilir.

Seçilmiş kodların mənası dəqiq olmalı və xüsusi avadanlığın və ya qurğunun müvafiq sənədlərində onların mənaları izah edilməlidir.

Cədvəl 1 – Kodlaşdırma vasitələri

- Fiqurlar (hərflər, rəqəmlər, piktoqraflar, qrafik işarələr, xətlər)

- Forma (şrift komplekti, xətt, en)

-Quruluş (xəttin növü, ştrixləmə, punktirlərlə təsvir etmə)

- Məkan (mütləq, nisbi)

- Oriyentasiya (sistemə istinad edərək və ya etməyərək)

Zamanla dəyişmə (işıqların yanıb keçməsi):

Aşağıda göstərilənlərin zamanla dəyişməsi:

- Məkan (mütləq, nisbi)

- Oriyentasiyası (sistemə istinad edərək və ya etməyərək)

Aşağıda göstərilənlərin zamanla dəyişməsi:

Zamanla rənglərin və digər elementlərin dəyişməsi (işıqların yanıb keçməsi) diqqəti cəlb etməyin ən effektiv vizual vasitələrindən biridir. Ona görə də istifadə edilən bu kodların mənaları dəyişməməlidir. Rənglər əhəmiyyət dərəcəsini göstərməli, yanıb-sönən işıqlar isə diqqəti cəlb etmək mənası daşımalıdır.

Rəng görmə qabiliyyəti qüsurlu olan insanları operator kimi işə götürərkən onlar üçün rənglər yeganə kodlaşdırma vasitəsi olmamalıdır.

Rənglərin mənası insanların və ya ətraf mühitin təhlükəsizliyi ilə ( bax: 4.2.1.1) bağlıdırsa, əlavə kodlaşdırma vasitələrinin tətbiqi məsləhət görülür.

Müəyyən istismar şərtləri qeyd olunan qaydalara əsasən rənglərlə kodlaşdırmanın tətbiqinə icazə vermirsə, onda rənglərə alternativ olaraq digər kodlardan istifadə etmək lazımdır (bax: 4.2.2 və 4 – cü bəndin sonrakı yarımbəndləri).

QEYD: "Digər koda əlavə olaraq” ifadəsi “əlavə olaraq” (məsələn, rəngə əlavə olaraq forma) mənası daşıyır. “Digər koda alternativ olaraq olaraq” ifadəsi isə “əvəzinə” (məs. rəngin əvəzinə forma) mənası daşıyır.

4.2.1 Rənglərlə kodlaşdırma

Xüsusi rənglər üçün xüsusi mənalar müəyyən edilir (Cədvəl 2-ə baxın) və bu rəngləri arxa planda olan və ya təyin edilmiş digər rənglərdən ayırmaq və müəyyən etmək asan olmalıdır. Müəyyən rənglər təhlükəsizliyin tətbiq sahələri üçün nəzərdə tutulmalıdır.

Məlumatın daha aydın olması üçün verilən tətbiq sahəsində istifadə edilən rənglərin sayı praktiki cəhətdən mümkün qədər minimuma endirilməlidir.

Bundan başqa, məlumatın daha aydın olması üçün bu standartda yalnız aşağıdakı rəngləri olan indikatorlar və idarəetmə mexanizmləri müəyyən edilir: Qırmızı, sarı, yaşıl, mavi, qara, boz, ağ.

QEYD 1: Qara rəng də indikatorlar üçün istifadə edilir. Məsələn, video displey ekranlarında göstərilən simvollar və ya mexaniki indikatorlar.

QEYD 2: Əlavə rənglərdən də istifadə etmək olar (məsələn, yerli tələblərə cavab vermək üçün) lakin onların mənaları hazırkı standartda verilməyib.

Rənglərlə kodlaşdırmanın birinci növü olan rəng çalarlarından başqa, müəyyən rəng əsasında daha geniş məlumat vermək üçün həmin rəngi dolğunlaşdırmaq, onun parlaqlığından və ya kontrastından istifadə etmək olar.

Yeganə kodlaşdırma vasitəsi kimi rəngdən istifadə etdikdə, təyin edilmiş rəngin koordinatları təyin edilmiş istismar şərtləri altında indikatorların və icra mexanizmlərinin gözlənilən xidməti dövrü boyu tövsiyə edilən hədləri aşmamalıdır.

Daha dəqiq izahat üçün bax:

− səth rəngləri üçün: ISO 3864

− buraxılan işıq növləri üçün: CIE Nəşri № 2-2

QEYD 3: Rəngin qavranılmasına buraxılan işığın (əgər varsa, məs. siqnal işığı) və işıq axınının (məs. iş yerində) birləşmiş təsirləri səbəb olur.

QEYD 4: Boz rəng ISO 3864 standartında müəyyən edilməyib.

4.2.1.1 Rənglərin seçilməsi

Məlumatın göstəricisi üçün rənglərin mənaları üzrə ümumi prinsiplər Cədvəl 2-də verilib.

Cədvəl 2 – Rənglərin mənaları – Ümumi prinsiplər

Əhəmiyyətli dərəcədə vacibdir

Heç bir xüsusi məna təyin edilməyib

Əgər indikatorlar paralel olaraq müxtəlif yerlərdə quraşdırılıbsa və bu yerlərdə eyni məlumat mənbəyi müxtəlif mənalar kəsb edərsə, onda indikatorlar üçün müxtəlif rənglərdən istifadə etmək olar (bax: Əlavə B).

Əgər operator tərəfindən səhvə yol verməsi riski yoxdursa, qazla işıqlanan lampalar və sarı LED -lər ağ rəng üçün istifadə edilə bilər.

LED-lər eyni zamanda və eyni iş məkanında ağ, sarı və yaşıl rənglərdən ən azı ikisi üçün istifadə edildikdə, rəngləri qarışdırmamaq üçün xüsusi diqqət tələb edilir.

İndikatorlarla göstərilən rəng verilən məlumata əsasən seçilməlidir. Rənglər üçün mənalar aşağıda göstərilən nəzarət etmə meyarlarının əhəmiyyət dərəcəsinə görə təyin edilməlidir:

– insanların və ya ətraf mühitin təhlükəsizliyi;

– prosesin vəziyyəti;

– avadanlığın vəziyyəti.

Rənglərlə kodlaşdırma vasitəsinin seçilməsi üçün bu meyarlardan hansının tətbiq ediləcəyinə Cədvəl 6 və 8-də verilmiş mənalarına əsasən bir mənalı olaraq qərar verilməli və bu zaman cədvəllərdə verilən mənalar bir–biri ilə qarışdırılmamalıdır.

4.2.1.2 Video displey ekranlarında görünən rənglər

Bu standartın həcmi daxilində məlumatın verilməsi üçün istifadə edilən rənglər 4.2.1 – ci yarımbəndə əsasən, onların mənaları isə 4.2.1.1 – ci yarımbəndə əsasən təyin edilməlidir.

Rənglər ona qonşu olan rənglərlə və displeyin arxa planı ilə kontrast təşkil etməlidir.

Hər bir rəng üçün təyin edilən məna displeylərdə ardıcıl olaraq verilməli və digər əlaqəli cihazlarla, nəzarət və həyəcan siqnalı displeylərinə uyğun gəlməlidir.

Təhlükəsizliklə bağlı mənalara gəldikdə, onları ifadə edən rənglər parlaq, dolğun olmalı və kontrast yaratmalıdır.

Az əhəmiyyətli məlumatın verilməsi üçün tutqun və dolğun olmayan rənglərdən istifadə etmək lazımdır.

4.2.1.3 Kontrast yaradan rənglər

Əgər tətbiq edilərkən təhlükəsizliyin təmin edilməsi üçün, məsələn, indikator və ya icra mexanizmi ilə onların quraşdırıldığı səth arasında kontrast yaradan rəngin istifadəsi tələb edilirsə, bu rəngin tətbiqini ISO 3864 standartına uyğun olaraq həyata keçirmək lazımdır. Bununla belə, qəza hallarında sistemin söndürülüməsi üçün nəzərdə tutulan qırmızı rəngli icra mexanizminin kontrast yaradan rəngi sarı da ola bilər.

QEYD: IEC 60204-1 [1] standartında qəza hallarında sistemi söndürən cihazların icra mexanizmlərinin nümunəsi göstərilir.

4.2.2 Fiqur və ya mövqeyə görə kodlaşdırma

Formaların və ya mövqenin istifadə edildiyi vizual kodlar aşağıda göstərilən qaydada tətbiq edilir:

b) tətbiq edilən əsas koda əlavə kod kimi. Məsələn, rəng görmə qabiliyyəti qüsurlu olan insanların səhvə yol verməməsi üçün rənglərə əlavə olaraq formalardan istifadə etmək.

Xüsusi fiqurların mənaları Cədvəl 3-də müəyyən edilmişdir.

Mövqeyə əsasən kodlaşdırma əsasən prosesin və ya avadanlığın vəziyyətini göstərmək üçün tətbiq edilə bilər. (bax: IEC 60447).

Avadanlıqların vəziyyətini göstərmək üçün quruluşunda müəyyən dəyişiklik edilən hərf işarələri və qrafik simvollardan istifadə (məsələn, IEC 60027, IEC 60417, IEC 60617 və ya ISO 7000 standartlarına əsasən) olunmalıdır.

Kodlaşdırmanın yeganə vasitəsi kimi fiqurlardan istifadə edildikdə, həmin fiqurların ölçüləri və onların arxa planla yaratdığı kontrast təyin edilmiş tətbiq sahəsi üzrə məlumatın verilməsi üçün kifayət etməlidir.

QEYD: Xüsusi məlumatı işarədə işlədilən qrafik simvolla ifadə etmək olar.

Fiqurların mənaları insanların və ya ətraf mühitin təhlükəsizliyi ilə bağlı olduqda, əlavə kodlaşdırma vasitələrindən istifadə etmək lazımdır.

Cədvəl 3 – Fiqurların mənası – Ümumi Prinsiplər

Əhəmiyyətli dərəcədə vacibdir

Heç bir xüsusi məna təyin edilməyib

QEYD: Prosesin və ya avadanlığın vəziyyətini IEC 60417, IEC 60617 və ISO 7000 standartlarına əsaslanan simvollarla kodlaşdırmaq məsləhət görülür.

Yalnız təhlükəsizliklə bağlı tətbiq sahələrini ifadə edən forma qalın haşiyədə olmalıdır.

4.2.3 Zamanla xüsusiyyətləri dəyişməklə kodlaşdırmanın aparılması

Məlumatın verilməsi üçün titrəşməyən işıqlardan istifadə edilir. Diqqəti cəlb etmək və xüsusən də, məlumatı əlavə olaraq vurğulamaq məqsədilə, məsələn, aşağıda göstərilən məqsədlər üçün müəyyən xüsusiyyətləri dəyişmək olar:

a) dərhal tədbir görülməsi tələb edildikdə (qeydə baxın);

b) avadanlığın faktiki vəziyyəti ilə əmr verilən vəziyyət (və ya göstərilən vəziyyət) arasındakı fərqi göstərmək üçün;

c) vəziyyətin dəyişdiyini göstərmək üçün (keçid dövründə işıqların yanıb sönməsi).

QEYD: İşıqları yanıb sönən siqnalizator operator tərəfindən təsdiqləndikdə, onun işıqları davamlı olaraq yanıb-sönür.

4.2.3.2 Yanıb-sönmə tezliyinin vizual xarakteristikası

İşığın iki yanıb-sönmə tezliyi, f1 və f2 məlumdur. Nəzərdə tutulan hallarda ən mühüm əhəmiyyət kəsb edən məlumatın verilməsi üçün daha yüksək yanıb-sönmə tezliyi tətbiq edilməlidir (məsələn, f2: həyəcan siqnalı; f1: həyəcan siqnalının səbəbinin aradan qaldırılması).

İşığın yanıb-sönmə tezliyi üçün yolverilən diapazonlar aşağıdakı kimidir:

– f1: aşağı sürətli yanma-sönmə, 0,4 Hers - 0,8 Hers (dəqiqəyə 24 – 48 yanma-sönmə);

– f2: normal yanıb-sönmə, 1,4 Hers - 2,8 Hers (dəqiqəyə 84 - 168 yanma-sönmə).

İşığın yalnız bir yanıb-sönmə tezliyi tətbiq edildikdə, bu, f2 olmalıdır.

Yanıb-sönmə tezliklərinin f1:f2 nisbəti təyin edilmiş tətbiq sahəsində dəyişməməli və ən azı 1:2,5 olmalı, lakin 1:5 - dən yüksək olmamalıdır. 1:4 nisbəti tətbiq edilməlidir (məsələn, 0,5 Hers və 2 Hers tezlik səviyyələri üçün).

Impuls:pauza nisbətinin təxminən 1:1 olmalıdır; işığın “On” (işəsalma) rejimində olma vaxtı onun “Off” (söndürülmə) rejimində olma vaxtına təxminən bərabər olmalıdır. f1 tezliyində impuls pauzadan daha uzun çəkə bilər; f2 tezliyində impuls pauzadan daha qısa ola bilər. Bununla belə, f1 tezliyi üçün 2:1 impuls:pauza nisbətini, f2 tezliyi üçün isə 1:2 impuls:pauza nisbətini aşmaq olmaz.

QEYD: Yanıb-sönən mətn sətirlərinə gəldikdə, mətnin yerinə onun arxa planında işığın yanması məsləhət görülür. Bunu etmək mümkün olmadıqda, “On” (işəsalma) rejimi “Off” (söndürülmə) rejiminin iki mislinə bərabər olur.

Akustik kodlar aşağıda göstərilən hallarda istifadə edilə bilər

–operatorun diqqətini cəlb etmək lazım olduqda;

– kodlaşdırılan məlumat qısa, sadə və ötəri olduqda;

– məlumata əsasən dərhal və ya vaxtında tədbirin görülməsi tələb edildikdə;

– vizual kodların tətbiqi məhdudlaşdırıldıqda;

–kritik vəziyyət yarandıqda, əlavə və ya artıq məlumatın verilməsi zərurəti ortaya çıxdıqda.

Səsli siqnal təmiz və ya mürəkkəb səs tonlarında, səs-küydən yaxud səsli məlumatdan ibarət ola bilər. Səsli siqnal təhlükəli vəziyyətin başlamasını və müddətini göstərməli və ya yaxınlaşan təhlükə barədə xəbərdarlıq etməlidir.

Səsli siqnallar operatorlar və siqnalın qəbul edilməsi üçün nəzərdə tutulan sahədə təsirə məruz qalmış şəxslər tərəfindən gözlənilən ətraf mühit şərtləri altında eşidilməli və asanlıqla müəyyən edilə bilməlidir. Bu siqnallar qəza hallarında təxliyə siqnalında aydın fərqlənməlidir (bax: ISO 8201).

Səsli siqnalların müxtəlif növləri bir – birindən aydın fərqlənməlidir.

Eşitmə orqanlarını mühafizə edən vasitələrdən və ya qulaqcıqlardan istifadə edərkən və eşitmə qabiliyyəti zəif olan işçilər üçün eşitmə məhdudiyyəti nəzərə alınmalıdır.

Məlumatın kodlaşdırılması məqsədilə səsli siqnallar üçün mənanın təyin edilməsi üzrə ümumi prinsiplər Cədvəl 4-də göstərilmişdir.

Operatorların müxtəlif səslərlə yüklənməməsi üçün təyin edilmiş tətbiq sahəsində müxtəlif növ səslərin sayı praktiki cəhətdən mümkün qədər minimuma endirilməlidir.

Cədvəl 4 – Akustik kodların mənası – Ümumi prinsiplər

- Ucadan gələn səslər

- Səsin qəflətən artması

Yüksəkliyi dəyişməyən səs seqmentlərinin ritmi

Sabit səviyyədə olan fasiləsiz səs

Dəyişən səs diapazonu

Əhəmiyyətli dərəcədə vacibdir

Heç bir xüsusi məna təyin edilməyib

Fasiləsiz akustik kod yalnız ciddi məhdudiyyət qoyulmuş müəyyən hallarda tətbiq edilməlidir (məsələn, təhlükəli və ya anormal vəziyyətdən təhlükəsiz vəziyyətə keçdikdə).

Normal təhlükəsiz hallar üçün heç bir akustik kod tətbiq edilmir (sakitlik təmin edilir).

Təhlükəli və təhlükəli olmayan səsli siqnalların təyin edilməsi üzrə tələblər ISO 11429 standartında verilib.

4.4 Toxunma siqnalları

Toxunma ilə məlumatın operatora çatdırılması üçün nəzərdə tutulan kodlar məhdud tətbiq hallarında, məsələn, avadanlığın istismarı müddətində təhlükəli vəziyyətə diqqət cəlb etmək üçün istifadə edilə bilər.

Toxunma siqnalları avadanlıq/cihaz nəzərdə tutulan tərzdə istifadə edildikdə operator tərəfindən asanlıqla müəyyən edilə bilməlidir.

Toxunma siqnalları ixtisaslı, xüsusi təlimatlandırılmış şəxslərin istifadəsi üçün nəzərdə tutulub.

Yalnız insan bədəni ilə indikator arasında birbaşa və davamlı təmasın olmasına zəmanət verildikdə, məlumatın verilməsi üçün toxunma kodlarını tətbiq etmək olar.

Cədvəl 5-də məlumatın toxunmaya əsasən kodlaşdırılması üçün ümumi prinsiplər göstərilir

Cədvəl 5 – Toxunma siqnallarının mənası – Ümumi Prinsiplər

İnsanların və ya ətraf mühitin təhlükəsizliyi

Avadanlığın vəziyyəti

Heç bir kod təyin edilməyib

Heç bir məna təyin edilməyib

Heç bir kod təyin edilməyib

Əhəmiyyətli dərəcədə vacibdir

QEYD 1: Təhlükəsizliyin nisbi səviyyəsini göstərmək üçün fasiləsiz vibrasiyadan istifadə etmək olar və ya xüsusi məna vermək üçün, məsələn, təhlükə, xəbərdarlıq və ya təhlükəsiz, vibrasiya səsli kodlara əsasən kodlaşdırmaq olar(bax:Cədvəl4)

QEYD 2: Vibrasiyanın və ya güc tətbiqinin əvəzinə digər toxunma kodlarından istifadə etmək olar.

5 İSTİFADƏYƏ DAİR TƏLİMAT

5.1 İndikasiya rejimi

Məlumatın verilməsi üçün aşağıda göstərilən indikasiya (göstərmə) rejimlərindən istifadə etmək olar:

a) Xəbərdarlıq: operatorun diqqətini cəlb etmək üçün və ya onun tərəfindən müəyyən tapşırığın icrasının vacibliyini göstərmək.

b) İndikasiya: vəziyyət barədə məlumat vermək.

c) Təsdiqləmə: verilən əmri və ya əmrin nəticəsini təsdiqləmək yaxud dəyişikliyin başa çatdığını yaxud keçid dövrünü təsdiqləmək.

İndikasiya kodlarının mənaları aşağıda göstərilənlərə uyğun olmalıdır:

– insanların, əmlakın və ətraf mühitin təhlükəsizliyi üzrə Cədvəl 6;

– prosesin vəziyyəti üzrə Cədvəl 7;

– avadanlığın vəziyyəti üzrə Cədvəl 8.

Cədvəl 8-də üstün tutulan ağ, boz və qara rənglərin əvəzinə qırmızı, sarı və yaşıl rənglərin istifadəsinə yalnız Cədvəl 6 və Cədvəl 7-də verilən mənaların qarışdırılması şərtilə icazə verilir və bu rənglərə qrafik simvollar və ya indikatorda və ya ona yaxın verilən yazılı məlumatlar əlavə edilir..

Cədvəl 6 – İnsanların, əmlakın və ya ətraf mühitin təhlükəsizliyini göstərən kodların mənaları

- Ucadan gələn səslər

- Səsin qəflətən artması

Təhlükəli vəziyyət və ya problemin təcili aradan qaldırılması

Təhlükənin aradan qaldırılması üçün dərhal cavab reaksiyasının göstərilməsi

Dayanmaq və ya xilas olmaq

Girişin qadağan edilməsi

Yüksəkliyi dəyişməyən səs seqmentlərinin ritmi

Heç bir kod təyin edilməyib

- Daimi və ya müvəqqəti risk (məsələn, təhlükəli sahələrə girişin olması)

Təhlükənin qarşısını almaq üçün müdaxilə

Təxliyə və ya girişin məhdudlaşdırılması

Girişin məhdudlaşdırılması

Sabit səviyyədə olan fasiləsiz səs

Vəziyyətin təhlükəsiz olduğunun göstərilməsi;İşə təhlükəsiz davam etmək olar; Yol açıqdır

Heç bir xüsusi tədbirin görülməsi tələb edilmir

Heç bir xüsusi tədbirin görülməsi tələb edilmir

Heç bir kod təyin edilməyib

Məcburi tədbirə ehtiyacın göstərilməsi

Heç bir məna təyin edilməyib

Heç bir xüsusi tədbirin görülməsi tələb edilmir

Heç bir xüsusi tədbirin tələb edilmir

Marşrutun izah edilməsi tələb edilmir

* Avadanlıqlara və ya prosesə yaxın olan lakin operator olmayan şəxslər.

Cədvəl 7 – Prosesin vəziyyətini göstərən kodların mənası

- Ucadan gələn səslər

- Səsin qəflətən artması

Təhlükənin aradan qaldırılması üçün dərhal tədbirin görülməsi, məsələn:

- qəza halında dayandırma sistemini işə salmaqla;

- soyuducu nasosun işə salınması üçün qoruyucu klapanı açmaqla;

- əsas maye sistemlərinin təzyiq/temperatur səviyyəsinin təhlükəsizlik hədlərini aşması

- Gərginliyin düşməsi

- Əsas blokun sıradan çıxması

- Əsas maşın avadanlıqlarının, xidməti xətlərin saxlanılması

- Dondurucu cihazın temperaturunun çox yüksək olması

Yüksəkliyi dəyişməyən səs seqmentlərinin ritmi

Heç bir kod təyin edilməyib

-Gözlənilən kritik vəziyyət

Nəzarət və / yaxud müdaxilə etmək (məsələn, nəzərdə tutulan funksiyanı yenidən təyin etməklə)

- təzyiq / temperaturun normal səviyyədən fərqli olması

- mühafizə əmri verməklə sistemin qəzadan açılması

-klapanın mövqeyinin dəyişdirilməsi

- Dondurucu cihazın həddən artıq yüksək dondurma sürəti ilə işləməsi

Sabit səviyyədə olan fasiləsiz səs

- işlərə davam etmək üçün icazə

- normal işçi hədlərin göstərilməsi

Tədbirin görülməsini tələb edən vəziyyətin göstərilməsi

Operator üçün giriş məlumatının göstərilməsi

Heç bir məna təyin edilməyib

Heç bir kod təyin edilməyib

QIRMIZI, SARI, YAŞIL və MAVİ rənglərin istifadəsi zaman şübhə yarandıqda istənilən məna təyin edilə bilər

Ümumi məlumat (məs. əmrin təsdiqlənməsi, ölçülmüş qiymətlərin göstərilməsi)

Cədvəl 8 – Avadanlığın vəziyyətini göstərən kodlarının mənası

Operator tərəfindən görülən tədbir

-Səsin qəflətən artması

Təhlükənin aradan qaldırılması üçün dərhal tədbirin görülməsi, məsələn,

- qəza halında dayandırma sistemini işə salmaqla

- soyuducu nasosun işə salınması üçün qoruyucu klapanı açmaqla

- əsas maye sistemlərinin təzyiq / temperatur səviyyəsinin təhlükəsizlik hədlərini aşması

- qoruyucunun əriməsi

- lazmı xidməti sistemlərin dayandırılması

- Qaldırıcının dayanma vəziyyətinə gətirilməsi

Yüksəkliyi dəyişməyən səs seqmentlərinin ritmi

Heç bir kod təyin edilməyib

Nəzarət və / yaxud müdaxilə etmək (məsələn, nəzərdə tutulan funksiyanı yenidən təyin etməklə)

- Konveyerin həddən artıq yüklənməsi

- Sonuncu hədd açarının təyin edilmiş vəziyyətə gətirilməsi

- klapanın və ya konveyerin lentinin vəziyyətinin dəyişdirilməsi

Sabit səviyyədə olan fasiləsiz səs

- işlərə davam etmək üçün icazə

normal işçi hədlərin göstərilməsi

Daxil olma zərurətinin göstərilməsi:

- qabaqcadan təyin edilmiş qiymətlər

- digər nəzarət rejimi

Heç bir məna təyin edilməyib

Statusun göstərilməsi, məs.

- klapan AÇIQ / BAĞLI

-motor DAYANIB/ İŞLƏYİR

Cədvəl 9 – İcra mexanizmləri üçün kodların ümumi mənası

Təhlükə yarandıqda və ya qəza hallarında tədbirin görülməsi

Qəza halında dayandırma

-qəza halında söndürmə sistemi ilə dayandırma

- qəza halında dayandırma funksiyasının icrasına başlamaq (bax: Qeyd 1)

Anormal vəziyyət yarandıqda tədbirin görülməsi

- Anormal vəziyyətin aradan qaldırılması üçün müdaxilə

- Dayandırılmış avtomatik dövrənin yenidən işə salınması üçün əl ilə müdaxilə

Təhlükəsiz situasiyada tədbirin görülməsi və ya normal şəraitin yaradılması

Tədbir görülməsini tələb edən vəziyyət C

Funksiyaları əvvəlki vəziyyətinə qaytarmaq

Heç bir məna təyin edilməyib

Funksiyaların ümumi olaraq icrasına başlamaq

İstənilən funksiya üçün istifadə edilə bilər, qəza halında dayandırma istisna edilir. Məsələn, “Off” (söndürülmə)/“On” (işəsalma),“Stop”(dayandırma)/Start” (başlama) (bax: Qeyd 4)

QEYD 1: Normal “Stop” (dayandırma) / “Off” (söndürülmə) üçün bax: 5.2.1.2; “Start” (başlama) / “On” (işəsalma) üçün bax: 5.2.1.3.

QEYD 2: Təhlükəsizliklə bağlı aktuatorlar üçün mövqe kodunun standartlaşdırmaq praktiki cəhətdən mümkün deyil.

QEYD 3: Bu kodu standartlaşdırmaq praktiki cəhətdən mümkün deyil.

QEYD 4: Əgər aktuatorların müəyyən edilməsi üçün əlavə kodlaşdırma vasitələrindən (məs. forma, mövqe) istifadə edilirsə, onda müxtəlif aktuatorlar üçün eyni ağ, boz və ya qara rənglərindən istifadə etmək olar. Məsələn, “Start”(başlama) - idarəetmə mexanizmləri üçün ağ rəng və”Stop” (dayandırma)- idarəetmə mexanizmləri üçün yenə də ağ rəng.

İdarəetmə cihazları əl ilə əmrlərin verilməsi üçün aşağıda göstərilən rejimlərdə istifadə edilə bilər:

a) Xəbərdarlıq: müəyyən hallarda, məsələn, təhlükə yarandıqda işçilərə xəbərdarlıq etmək.

b) Təsir: avadanlığı işə salmaq və ya əl ilə verilən əmrlərlə proseslərə təsir etmək.

c) Təsdiqləmə: həyəcan siqnalını və ya verilmiş müəyyən məlumatı təsdiqləmək.

QEYD: Məsələn, siqnalizatordan gələn məlumatı təsdiqlədikdə onun yanıb-sönən işığı sabit yanmağa başlayır.

İşəsalma kodlarının mənaları Cədvəl 9-a uyğun olmalıdır.

5.2.1 İşıqla idarə olunmayan aktuatorlar

5.2.1.1 Qəza hallarında sistemin söndürülməsinə xidmət edən aktuatorlar

Qəza hallarında “Stop”(dayandırma) aktuatoru qırmızı rənglə tanınmalıdır (bax: Cədvəl 9). Bu rəng mümkün olmadıqda istisnalara yol vermək olar, lakin bu zaman aktuatorun funksiyasını etibarlı səviyyədə müəyyən edən digər vasitələrdən istifadə etmək lazımdır. Əgər eyni aktuator həm qəza hallarında, həm də normal istismar rejimində “Stop”(dayandırma) əməliyyatını yerinə yetirmək üçün istifadə edilərsə onda qırmızı rəngdən istifadə etmək lazımdır. Bu rəng mümkün olmadıqda istisnalara yol vermək olar.

5.2.1.2 “Stop”(dayandırma) aktuatoru

“Stop”(dayandırma) aktutoru üçün üstün tutulan rənglər ağ, boz və qaradır, lakin əsas üstünlük qara rəngə verilir. Qırmızı rəngə də icazə verilir. Yaşıl rəngdən istifadə etmək olmaz.

5.2.1.3 “Start” (başlama) aktuatoru

Kommutasiya cihazlarının söndürülməsinə və avadanlığın işə salınmasına səbəb olan “Start” (başlama) / “On” (işəsalma) aktuatorları üçün üstün tutulan rənglər ağ, boz və qaradır, lakin əsas üstünlük ağ rəngə verilir. Yaşıl rəngə də icazə verilir. qırmızı rəngdən istifadə etmək olmaz.

5.2.1.4 Xüsusi mənaların ifadəsi üçün ağ və qara rənglərinin istifadəsi

“Start” (başlama) və “Stop” (dayandırma) funksiyalı aktuatorları bir-birindən fərqləndirmək üçün ağ və qara rənglərindən istifadə edildikdə ağ rəng “Start” (başlama) funksiyalı aktuatorları, qara rəng isə “Stop” (dayandırma) funksiyalı aktuatorlar üçün istifadə edilməlidir.

5.2.1.5 “Start” (başlama) və “Stop” (dayandırma) aktuatorları

5.2.1.5.1 Bir neçə dəfə işə salındıqda alternativ “Start” (başlama) və “Stop” (dayandırma) aktuatorları üçün üstün tutulan rənglər ağ, boz və qara rənglərdir.

Sarı və yaşıl rənglərdən istifadə etmək olmaz. Yalnız eyni aktuatordan həm qəza hallarında “Stop” (dayandırma) və normal istismar üçün eyni aktuatordan istifadə edildikdə, qırmızı rəngdən istifadə edilməlidir.

5.2.1.5.2 İşə salındığı zaman sistemi hərəkətə gətirən və buraxıldıqda isə hərəkəti dayandıran (məsələn, impuls təsiri yaradan və ya təkanverici aktuatorlar üçün üstün tutulan rənglər ağ, boz və qaradır. Yaşıl rəngə də icazə verilir. Qırmızı rəngdən istifadə etmək olmaz.

5.2.1.6 Əvvəlki vəziyyətə qaytarma aktuatoru

Bu aktuatorlar (məsələn, qoruyucu relelərlə istifadə edilən) üçün mavi, boz və ya qara rəngdən istifadə edilməlidir, lakin “Stop” (dayandırma) aktuatorları üçün istisna olaraq təyin edilən rənglər 5.2.1.2 – ci yarımbəndə uyğun olmalıdır.

5.2.2 İşıqla idarə olunan aktuatorlar

Bu növ aktuatorlar arasında olan fərq onların işıqlandırılan hissələrindəki işığın rənginə əsasən müəyyən edilir.

A tipli aktuatorlar üçün onların işıq siqnallarının yanmasından və ya sönməsindən asılı olmayaraq eyni rəng təyin edilməlidir.

B tipli aktuatorlar üçün onların siqnal işığı yandıqda və söndükdə müxtəlif rənglər və hər iki rəng üçün fərqli mənalar təyin edilməlidir.

C tipli aktuatorlar üçün onları siqnal işığı yandıqda, məs. müxtəlif halları göstərmək üçün birdən artıq mümkün rəng təyin edilməlidir, lakin onların siqnal işıqları yanmadıqda isə onun üçün təyin edilən rəng heç bir məna daşımamamlıdır.

QEYD: Siqnal işığı kimi istifadə edilən, lakin sınaq aparmaq məqsədilə işə salındıqda işıqlanma aktuatoru hesab edilmir.

5.1 və 5.2.1 – ci yarımbəndlər işıqla idarə olunan aktuatorlara da tətbiq edilir. Xüsusən də, kodların mənaları indikatorlar üçün Cədvəl 6 və 8-ə, aktuatorlar üçün isə Cədvəl 9-a uyğun gəlməlidir.

Müvafiq rəngi təyin etməkdə çətinlik yarandıqda neytral ağ rəngindən istifadə edilməlidir.

Qəza hallarında STOP / SÖNDÜRMƏ funksiyası üçün qırmızı rəng yalnız aktuatora görə təyin edilməlidir və bu, onun lampasından gələn işıqdan asılı olmamalıdır.

5.2.2.3 İstifadə rejimləri

5.2.2.3.1 A və B tipli aktuatorlar aşağıda göstərilən əsas istifadə rejimləri müəyyən edilib:

a) İndikator: aktuatorun işığının yanması onu göstərir ki, operator cihazı işə sala bilər və ya bunu etmək məsləhət görülür yaxud müəyyən tətbiq sahələrində operator müəyyən tapşırığı icra etməli və sonra aktuatoru işə salmalıdır. Verilən tapşırıqların qəbulu yaxud icrası (aktuatoru işlədərkən verilən) işığın sönməsi və ya dəyişməsi ilə təsdiqlənir, məsələn, rəng kodunda və yaxud əlavə kodlaşdırma vasitələrində (məsələn, zaman).

Ardıcıllıq: Birinci aktuatorun işıqları yanır və bundan sonra operator həmin cihazı işə salır. Bu rejimdə ağ, sarı, yaşıl və ya mavi rənglərdən istifadə edilməlidir.

QEYD 1: İşıqların yanıb-sönməsi, məsələn, həyəcan siqnalı zamanı operatorun diqqətini cəlb etmək üçün nəzərdə tutula bilər. Bu məqsəd üçün istifadə edildikdə, aktuator işə salındıqda yanıb-sönən işıq artıq sabitləşə bilər. Bu, hər hansı tədbir vasitəsilə həyəcan siqnalının səbəbi aradan qaldırılana kimi davam edir. Bundan başqa, aktuator Cədvəl 9-da göstərilən funksiyanı da icra edə bilər.

b) Təsdiqləmə: işığı yanmayan aktuator işə salındıqda ona verilən əmrin qəbul və ya icra edildiyini təsdiqləmək üçün (onu işə salarkən verilən) onun işıqları yanmalıdır. Əks tapşırıq verilənə kimi bu cihazın işıqları davamlı yanır.

Ardıcıllıq: Birinci aktuator işə salınmalı, sonra isə onun işıqları yanmalıdır.

Bu rejimdə ağ, sarı, yaşıl və ya mavi rənglərdən istifadə edilməlidir.

QEYD 2: İşıqla idarə olunan aktuator “mərhələli təsdiqləmə” üçün istifadə edilə bilər. İşığı sönmüş cihazı işə saldıqda onun işıqları yanmağa başlayaraq cihazın işə salındığını, ardıcıllığı və ya keçid zamanını təsdiqləyir. Bu iş başa çatdıqdan sonra normal istismar şərtlərinin təyin edildiyini təsdiqləmək üçün onun yanıb-sönən işıqları avtomatik olaraq sabitləşir və ya sönür.

5.2.2.3.2 Bu növ aktuatorlar istənilən rejimdə istifadə edilə bilər. Yarana biləcək çətinliyi aradan qaldırmaq üçün hər bir tətbiq sahəsini diqqətlə yoxlamaq lazımdır.

QEYD: Eyni displeydə 1-ci və 2- ci rejimlərin hər ikisindən istifadə etdikdə çaşqınlıq yarana bilər və əgər bu rejimlər aydın aktuatorun növünə və ya digər kodlaşdırma vasitələrinə görə aydın fərqləndirilmirsə, onda rejimlərin hər ikisi tətbiq edilməməlidir.

5.2.3 Video displey ekranında şəkilli məlumatın verilməsində iştirak edən aktuatorlar

5.2.3.1 Aktuatorların müəyyən edilməsi

Bu standartın tələblərinə uyğun olaraq aktuatorlar (bax: 3.3) video displey ekranında göstərilir.

5.2.3.2 Qəza hallarında görülən tədbirlər

Bu tədbirlərin həyata keçirilməsi üçün aktuatorların video displey ekranlarında (VDE) aydın göstərilməsi və eyni zamanda işə salma vasitələrinin operator üçün onun işçi vəziyyəti və mövqeyi baxımından əlçatanlığı təmin edilməlidir.

QEYD 1: Milli qanunvericiliyə əsasən VDE üzərində aktuatorları işə salmaqla qəza tədbirlərinin tətbiqi qadağan edilə bilər.

QEYD 2: Displey ekranlardan istifadə edərkən qəza tədbirlərinin idarə edilməsi vasitələri üzrə digər standartlarda (məsələn, IEC 60204-1) irəli sürülən tələblərlə uyğunluğa xüsusi diqqət yetirmək lazımdır.

QEYD 3: Xüsusi tələblərin irəli sürülməsi müvafiq texniki komitələrdən asılıdır.

Mexaniki indikatorlar üzrə xüsusi tələblər

Uyğun qrafik simvolların IEC 60417 standartına əsasən standartlaşdırıldığı təqdirdə, mexaniki indikatorları həmin simvollarla markalanmalıdır.

Əgər əlavə simvollar tələb edilirsə, onda həmin simvollar IEC 60617 və ya ISO 7000 standartlarının tələblərinə cavab verməlidir. Heç bir uyğun simvol standartlaşdırılmayıbsa, onda indikatoru yeni tapşırıqla əlaqəli olan simvolla yaxud sözün tam mənasında, məlum ixtisarlarla markalamaq olar.

A.2.1 Qrafik simvollara və ya sözlərə malik mexaniki indikatorlar

Qrafik simvollara və ya sözlərə malik mexaniki indikatorlarda verilən rənglər xüsusi məna daşımır və onlar yalnız məlumatın oxunmasını asanlaşdırmaq üçün qrafik simvollarla və ya sözün hərfləri ilə onların arxa planı arasında kontrast yaratmaq üçün istifadə edilir. Aşağıda göstərilən rəng sxemi tövsiyə edilir:

A.2.1.1 Bütün dəyişdirici mövqelər üçün “Open”(açmaq) vəziyyəti istisna olmaqla:

– Simvollar və ya hərflər: qara

– Arxa plan: ağ və ya təbii işıq rəngi (məsələn, anodlu alüminium).

A.2.1.2 “Open”(açmaq) vəziyyəti üçün ( IEC-60417-5008 standartında verilən simvollarla göstərilir):

– Simvollar və ya hərflər: ağ yaxud təbii işıq rəngi

A.2.2 Qrafik simvolları və ya sözləri olmayan mexaniki indikatorlar

Mexaniki indikatorlar üçün yalnız rənglərin istifadə edildiyi hallarda həmin rənglərin mənaları 5.1–ci yarımbənddə indikatorların rənglərinə qoyulan tələblərə tam cavab verməlidir.

İndikasiya kodlarının istifadəsinə dair nümunə (rənglərlə)

Şəkil B.1 – Sınaq stendi ilə bağlı olan indikatorlar və aktuatorlar

Bu nümunədə kodlaşdırmanı müvafiq nəzarət etmə meyarlarına uyğun olaraq həyata keçirmək lazımdır (bax: Cədvəl B.1).

Cədvəl B.1 – Kodlaşdırılan məlumat

Istismar vəziyyətinin göstərdiyi təsir:

Bu hal üçün uyğun gəlmir

B.1 Cədvəlinin sonuncu sətrində qida blokunun sıradan çıxması insanlara onların təhlükəsizliyi baxımından heç bir təsir göstərmir, lakin aparılan sınaq dayandırıldıqda prosesə və avadanlığa təsir göstərə bilər.

Bu məlumatın təkcə bir indikatorla və bir rənglə göstərilməsi situasiyanın birmənalı olaraq təhlükəsiz olduğunu müəyyən etmək üçün kifayət deyil. Qida blokunun vəziyyətini, prosesin istismar şərtlərini və onların insanlara, ətraf mühitə və avadanlıqlara göstərdiyi təsirləri göstərmək və onlara nəzarət etmək üçün əlavə kodlaşdırma vasitələrindən istifadə etmək ehtiyacı yaranır.

Bu nümunədə aşağıda göstərilən kodlaşdırma vasitələri ilə tam məlumatın kodlaşdırılmasının mümkünlüyü göstərilir:

Prioritet 1 (təhlükəsizlik üçün): rəng və zaman kodu (siqnalın parıldama tezliyi 2 – Hers).

Prioritet 2 (təhlükəsizlik üçün): rəng – kod (qırmızı, yaşıl, ağ).

Prioritet 3 (təhlükəsizlik üçün): yerləşmə kodu (sol-sağ).

Bu nümunə üçün tam məlumat anlayışı B.2 Cədvəlində verilib.

Cədvəl B.2 – Bu nümunə üçün tam məlumat anlayışı

Enerji blokunun vəziyyəti

Insanların təhlükəsizliyi

Sınaq prosesi təhlükə altındadır

Qapıya yaxın (xaricdən)

QEYD: Fasiləsiz siqnal işığı

Yanıb-sönən siqnal işığı (2 Hers)

Vizual, akustik və toxunma kodlarının nümunələri

Cədvəl C.1 – Vizual kodların nümunələri

Hərf–rəqəm işarələri (rəqəmlər, böyük hərflər, kiçik hərflər, yunan hərfləri və s.)

Şriftlər (şriftin görünüşü, fiqurun növü)

Xətti təhriflər (düz xətdən yayınma, hündürlüyün enə olan nisbəti)

Xəttin növü (nöqtəli, qırıq və s.)

Iki ölçülü fiqurlar üçün ştrixli, nöqtəli və s.

QEYD 1: Həndəsi formaların mənaları ISO 3864 standart, Cədvəl 3-də verilib.

QEYD 2: Qrafik simvollar IEC 60417, IEC 60617 və ISO 7000 standartlarında verilib.

Elementlərin maksimum tövsiyə edilən sayı

Elementlərin nümunələri

Digər məlumatla bağlı mövqe (nisbi mövqe)

-yuxarıda və ya aşağıda

Etalon sistem olmadan işarələrin oriyentasiyası

İşarələrin etalon sistemə əsasən oriyentasiyası

Saat üçün daha çox, məs. 60 ünsürün istifadəsi mümkündür.

Zamanla formanın dəyişməsi

Zamanla fiqurun dəyişməsi

Yavaş, sürətli, fasiləsiz, yanıb-sönən

Zamanla rəngin dəyişməsi (burada yalnız işığın yanıb sönməsi adəti üzrə baş verir)

Tezlik (parıldama sürəti)

Zamanla məkanın dəyişməsi

Cədvəl C.2 – Akustik kodların nümunələri

Elementlərin maksimum tövsiyə edilən sayı

Elementlərin nümunələri

Obertonlara malik əsas səs tonu

Ahəngdar və ahəngdar olmayan akkordlar

Zəng səsi, uğultu və taqqıltı səsi

Ümumi çağırış və xəbərdarlıq səsləri

Aydınlığı təmin edilməlidir

Zamanla səsin tezliyində və quruluşunda baş verən dəyişiklik

Zamanla səsin təzyiqində baş verən dəyişiklik

Telefon səsinə uyğun not analoqları

İmpuls: pauza nisbəti

Ümumi rejim, impulslar, qırıq ton

Telefon səsinə uyğun not analoqları

Cədvəl C.3 – Toxunma kodlarının nümunələri

Elementlərin maksimum tövsiyə edilən sayı

Elementlərin nümunələri

Göbələyə və palma ağacına bənzər formalar

Nahamarlıqdan hamarlığa doğru, yumşaq, bərk

Yuxarı, aşağı, sol, sağ

Işə salmaya qarşı mütləq güc

Yumşaqdan bərkə doğru

Yalnız məlumatın keyfiyyət dərəcəsi

İşə salmanın təsdiqlənməsi

Zamanla mövqenin dəyişməsi

Pedalın, dəstəyin üfüqi, şaquli istiqamətdə hərəkəti

Hərəkətin tezliyinin və ya amplitudasının dəyişməsi

Zamanla gücün dəyişməsi

Zamanla işəsalmaya qarşı gücün dəyişməsi

IEC 60204-1, Safety of machinery – Electrical equipment of machines – Part 1: General Requirements

Azərbaycan Respublikası Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsinin “08” dekabr 2014-cü il tarixli 009 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmişdir.

1. Azərbaycan Respublikasının Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsinin tabeliyində olan Azərbaycan Standartlaşdırma və Sertifikatlaşdırma İnstitutu tərəfindən işlənib hazırlanıb və təqdim edilib.

2. Bu standart IEC 60076-11:2004 “Power transformers – Part 11: Dry-type transformers” standartının autentik tərcüməsidir.

3. İlk dəfə tətbiq edilir.

4. Dövlət standartında müəyyən edilən tələblərin beynəlxalq standartlara, norma, qayda və tövsiyələrə və digər dövlətlərin müvafiq mütərəqqi milli standartlarına, elm, texnika və texnologiyanın müasir nailiyyətlərinə əsaslanmasını müəyyən etmək üçün standartın ilkin yoxlama müddəti 2019-cu il, dövrü yoxlama müddəti 5 ildir.

AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ DÖVLƏT STANDARTI

_________________________________________________________________

Güc transformatorları.

Hissə 11: Quru tipli transformatorlar

Part 11: Dry-type transformers

_________________________________________________________________

Bu standart 36 kVt-a qədər və 36 kVt daxil olmaqla və 1,1 kVt-dan böyük həddə çalışan ən azı bir sarğılı avadanlıqlar üçün ən yüksək gərginliyə malik olan quru tipli güc transformatorlarına (o cümlədən avto transformatorlar) tətbiq olunur. Standart bütün tikinti texnologiyalarına tətbiq edilir.

Bu standart aşağıdakılara tətbiq olunmur:

– qazın hava şəklində olmadığı qazla doldurulmuş quru tipli transformatorlar;

– 5 kVA-dan az qiymətləndirilən tək fazalı transformatorlar;

– 15 kVA-dan az qiymətləndirilən çoxfazalı transformatorlar;

– cihaz transformatorları;

– işə uyğun transformatorlar;

– sınaq transformatorları;

– dayaq stoku üzərində quraşdırılmış dartma transformatorlar;

– yanğına davamlı və mədən transformatorları;

– qaynaq transformatorları;

– gərginlik tənzimləyən transformatorlar;

– təhlükəsizliyi xüsusi diqqət tələb edən kiçik güc transformatoru.

Yuxarıda göstərilən transformatorlar və ya digər xüsusi transformatorlar üçün IEC standartları mövcud olmadığı halda bu standart, bütövlükdə və ya onun müəyyən hissələri tətbiq oluna bilər.

2 NORMATİV İSTİNADLAR

Bu standartda aşağıdakı normativ sənədlərə istinad edilmişdir:

IEC 60050 (all parts) International electrotechnical vocabulary (IEV) (IEC 60050 (bütün hissələr), Beynəlxalq Elektrotexniki lüğət (BEL))

IEC 60071 (all parts) Insulation coordination (IEC 60071 (bütün hissələr), İzolyasiya koordinasiyası)

IEC 60076-1:1993 Power transformers – Part 1: General Amendment 1 (1999) (IEC 60076-1:1993, Güc transformatorları– Hissə1: Ümumi məlumat Düzəliş 1 (1999))

AZS İEC 60076-2-2014 Güc transformatorları – Hissə 2: Maye yüklü transformatorlar üçün temperaturun yüksəlməsi

IEC 60076-3, Power transformers – Part 3: Insulation levels, dielectric tests and external clearances in air (IEC 60076-3, Güc transformatorları – Hissə 3: İzolyasiya səviyyələri, dielektrik sınaqlar və havada xarici aralıqlar)

AZS İEC 60076-5-2014 Güc transformatorları – Hissə 5: Qısa qapanmaya davamlılıq

IEC 60076-10, Power transformers – Part 10: Determination of sound levels (IEC 60076-10, Güc transformatorları – Hissə 10: Səs səviyyələrinin müəyyənləşməsi)

IEC 60085, Thermal evaluation and classification of electrical insulation (IEC 60085, Termal qiymətləndirilmə və elektrik izolyasiya təsnifatı)

IEC 60270, High-voltage test techniques – Partial discharge measurements (IEC 60270, Yüksək gərginlikli texniki sınaq – Qismən axıdılma ölçmələri)

IEC 60332-3-10, Tests on electric cables under fire conditions – Part 3-10: Test for vertical flame spread of vertically-mounted bunched wires or cables – Apparatus (IEC 60332-3-10, Yanğın şəraitində elektrik naqilləri üzərində sınaqlar – Hissə 3-10: Şaquli şəkildə bağlanan hörmə naqillər və ya kabellərdə alovun şaquli yayılmasının sınağı – Cihaz)

IEC 60529, Degrees of protection provided by enclosures (IP Code) (IEC 60529, Qutular tərəfindən təmin edilən mühafizə dərəcələri (IP Məcəlləsi))

IEC 60905:1987, Loading guide for dry-type power transformers (IEC 60905:1987, Quru tipli güc transformatorları üçün yükləmə bələdçisi)

IEC 61330, High-voltage/low voltage prefabricated substations (IEC 61330, Yüksək gərginlikli/aşağı gərginlikli əvvəlcədən hazırlanmış yarımstansiyalar)

Bu standartda müvafiq təriflərlə aşağıdakı terminlərdən istifadə olunmuşdur:

3.1 Quru tipli transformatorlar: maqnit dövrəsi və sarğısı izolyasiya mayesində itməyən transformator.

3.2 Tamamilə qapalı quru tipli transformator: daxili hava dövranı ilə soyudulan təzyiqsiz əlavə transformator.

3.3 Qapalı quru tipli transformator: transformatorun xarici hava dövranı ilə soyudulan əlavə ventilyasiya.

3.4 Quru tipli qeyri-qapalı transformator: təbii və ya məcburi ventilyasiya ilə soyudulan bir qoruyucu əlavə olunmuş transformator.

IEC 60076-1-in tələbləri bu standartda istinad kimi yalnız bu günə qədər quru tipli transformatorlara tətbiq edilir.

4.2 Normal xidmət şəraitləri

Başqa cür göstərilmədiyi hallarda, bənd 4.2.2 - 4.2.6 üçün nəzərdə tutulan xidmət şəraiti tətbiq olunur. Transformatorların normal xidmət şəraiti xaricində fəaliyyəti tələb olunduqda, 11,2 və/və ya 11,3 uyğun olaraq normadan kənara çıxma tətbiq olunur.

Dəniz səviyyəsindən hündürlüyü 1000 m-dən çox deyil.

4.2.3 Soyutma hava temperaturu

Aşağıda göstərilənlərdən artıq olmayan soyuducu hava temperaturu:

hər hansı bir zamanda 40 °C;

ayın orta ən isti havası 30 °C;

və bunlardan aşağı olmayan:

çöl transformatorları üçün -25 °C;

içəridə qoyulan transformatorlar üçün - 5 °C.

Burada aylıq və illik orta göstəricilər IEC 60076-1 3.12-də müəyyən edildiyi kimi olur.

4.2.4 Təchizat gərginliyinin dalğalı forması

Dalğa formasının təxminən sinusoidal olduğu təchizatı gərginliyidir.

QEYD: Bu tələb adətən məişət təchizat sistemlərində çox vacib olmur lakin mühüm konverter yüklənməsinə malik olan qurğular üçün nəzərdən keçirilməlidir. Bu cür hallarda ənənəvi qayda odur ki, deformasiya, 5 % ümumi harmonik tərkibi və yaxud hətta 1 % harmonik tərkibi ötüb keçməməlidir. Həmçinin yük itkisi və temperatur artımı üçün hazırkı harmoniyanın əhəmiyyəti nəzərə alınmalıdır.

4.2.5 Çoxfazalı təchizat gərginliklərinin simmetriyası

Üç fazalı transformator, üç fazalı təchizat gərginlikli bir setin təxmini simmetrikliyi.

Ətraf havanın nisbi rütubəti 93%-dən az olmalıdır. Su damcısı olmayan formada rulonların səthinə yayılır.

4.3 Elektromaqnit uyğunluğu (EMU)

Transformator emissiyası və elektromaqnit pozulmaları toxunulmaz münasibətdə passiv elementlər kimi qəbul edilir.

4.4 Qeyri-adi xidmət şəraiti üçün ehtiyat

İstehlakçı bənd 4.2-də normal xidmət şərtlərində əhatə olunmayan hər hansı xidmət şərtlərini öz sorğusunda müəyyən etməlidir. Bu şərt nümunələrinə daxildir:

– yüksək və ya aşağı temperaturda müəyyən məhdudiyyətlər;

– məhdudlaşdırılan ventilyasiya;

– bənd 4.2.2-də nəzərdə tutulmuş yüksəklik;

– zərərli tüstülər və buxar;

– bənd 4.2.6-da nəzərdə tutulmuş rütubət;

– həddindən artıq və abraziv toz;

– yük cərəyanının yüksək harmonik tərkibi;

– təchizat gərginliyinin dalğavari formasının təhrif olunması;

– bənd 12.1 və 21-də müəyyən məhdudiyyətlər üzərində sürətli keçid gərginlikləri;

– Daxil olan cərəyanı məhdudlaşdırmaq üçün müvafiq enerji amili ilə bağlı düzəliş və kondensator dəyişdirmə üsulu;

– yüksək mövqeli DC (birbaşa cərəyan) cərəyanı;

– seysmik ixtisas üçün başqa dizaynda tələb olunan xüsusi mülahizələr;

– ekstremal mexaniki zərbə və vibrasiyalar;

– bənd 4.5-də normal təsvir vəziyyətini əhatə edən nəqliyyat və saxlanma şəraiti.

Belə anormal şəraitdə transformatorun əməliyyatlarının dəqiqləşdirilməsi təchizatçı və istehlakçı arasında razılaşdırılmalıdır.

Müəyyən edilən hədlər daxilində bənd 4.2–də sadalanmış normal xidmət şərtlərindən fərqli şəraitlər üçün nəzərdə tutulan transformatorların reytinqi və sınağı üçün əlavə tələblər, məsələn, 1000 m yuxarıda və ya soyuducu havanın yüksək temperaturu bənd 11.2 və 11.3-də verilir.

4.5 Nəqliyyat və saxlanma şəraiti

25 °C-dən aşağı temperatur bütün transformatorların daşınması və saxlanması üçün əlverişli olmalıdır.

Təchizatçıya sahəyə daşınma zamanı yüksək zərbə, vibrasiya və gözlənilən maillik barədə məlumat verilməlidir.

5 MAYENİN BURAXILMASI

IEC 60076-1 bənd 5-dəki tələblər tətbiq olunur. Üstünlük verilən buraxılma diapazonu ya:

2,5 % addımların ± 5 %-i (5 buraxma (kran) vəziyyəti);

± 5 % (3 buraxma (kran) vəziyyəti).

Buraxılma seçimi boltlanmış kontaktlar və ya dövriyyədən kənar kran dəyişdiricisindən istifadə etməklə həyata keçirilir.

İstehlakçı tərəfindən digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, transformator birləşmələri saat rəqəmləri 5 və ya 11 olmaqla dinamik olmalıdır, bu IEC 60076-1-də Maddə 6-ya uyğun olmalıdır. Neytral birləşmə tam fazalı reytinqli cərəyan daşımaq qabiliyyətinə malik olmalıdır.

7 QISA QAPANMAYA TAB GƏTİRMƏK İMKANI

AZS İEC 60076-5-də verilən transformator tələbləri yerinə yetirilməlidir. İstehlakçı icranı nümayiş etdirmək üçün bir sınaq tələb edirsə, bu müqavilədə qeyd edilməlidir.

İstehsalçı tərəfindən transformatorun qiymətləndirilməsi lövhə üzərində qeyd olunur (bax bənd 9). Bu nominallar elə olmalıdır ki, transformator bənd 11-də göstərilən temperatur artımı hədlərini ötüb keçmədən sabit yüklənmə şəraitində öz nəzərdə tutulan cərəyanını təmin edə bilsin, o şərtlə ki, tətbiq olunan əsas gərginlik nominal gərginliyə bərabər olsun və təchizat nominal səviyyədə qalsın.

8.2 Gücün qiymətləndirilməsi

Transformator hər sarğı üçün təyin olunan nominal gücə malik olmalıdır ki, bu da qiymətləndirmə lövhəsi üzərində qeyd olunmalıdır. Transformator əlavədə təchiz olunduğu zaman tam şəkildə qiymətləndirilməlidir. Qiymətləndirilən güc davamlı yüklənməyə istinad edir. Bu yük itkiləri, temperatur artmaları və qısa qapanma maneələri ilə bağlı zəmanətlər və sınaqlar üçün istinad qiymətidir.

QEYD: Qoşa sarğılı transformator hər iki sarğı üçün eyni olan nominal elektrik enerjisinin bir qiymətinə malik olur. Transformator əsas sarğıya tətbiq olunan gərginliyi qiymətləndirdikdə və həmin sarğı terminallar vasitəsilə qiymətləndirilən cərəyan axınına tətbiq edildikdə transformator, hər iki sarğı üçün müvafiq qiymətləndirilən elektrik enerjisini alır.

Qiymətləndirilən elektrik enerjisi davamlı mövqeyə uyğun gəlir; buna baxmayaraq, bu standarta uyğun quru tipli transformatorlar artıq yüklənə bilər və artıq yüklənmələr barədə IEC 60905-də istiqamətləndirmə verilmişdir.

8.3 Qiymətləndirilən enerjinin üstünlük verilən qiymətləri

Üstünlük verilən qiymətlər 50 kVA-dan başlayan IEC 60076-1-ə uyğun olmalıdır.

8.4 Qiymətləndirilən gərginlikdən yüksək gərginlikdə işləmə

Um-in göstərilən dəyəri çərçivəsində transformator yüksək maqnit axını şəraitində zərər yetirmədən xidmət göstərmək qabiliyyətinə malik olmalıdır, burada tezliyə qarşı gərginlik əmsalı qiymətləndirilən gərginlikdə müvafiq əmsalı və qiymətləndirilən tezliyi 5%-dən artıq aşıb keçir.

QEYD: Bu tələb normal xidmət zamanı sistemli istifadə olunmaq üçün nəzərdə tutulmur. Bu şəraitdə dəmir itkisinin ardıcıl artımı mənfi nəticələr verir və bu cür fəaliyyət məhdud zaman ərzində davam etməlidir. Bu şərait məhdud zaman müddəti ərzində nisbətən nadir xidmət halları üçün saxlanılmalıdır, məsələn, fövqəladə hal xidmətləri və ya kəskin pik yüklənmə.

8.5 Fenlə soyudulma vasitəsilə işləmə

Fenlər vasitəsilə əlavə soyutma təmin edildikdə fen ilə və fensiz nominal güc reytinqi istehlakçı ilə istehsalşı arasında razılaşma əsasında təmin edilir.

Məlumat lövhəsi həm fensiz nominal gücü, həm də fen ilə soyutmanın maksimal nominal gücünü göstərir.

8.6 Korpusun içərisində iş

Transformatorun istehsalçısı tərəfindən təmin edilməyən və ya sonra təmin olunan korpus içərisində iş üçün Əlavə D, IEC 61330 və IEC 60905-ə baxın.

9.1 Transformatora quraşdırılmış məlumat lövhəsi

Hər transformator su keçirməyən materialdan olan məlumat lövhəsi ilə təchiz olunmalı, görünən mövqedə quraşdırılmalı və aşağıda göstərilən elementləri göstərməlidir. Lövhə üzərindəki yazılar silinməz şəkildə işarələnməlidir (yəni, oyma, həkk etmə, ştamplama və ya foto kimyəvi proses vasitəsilə).

a) Quru tipli transformatorlar;

b) IEC 60076 hissəsində sayı və ili;

c) istehsalçının adı;

d) istehsalçının seriya nömrəsi;

f) hər sarğı üçün izolyasiya sisteminin temperaturu. Birinci hərf yüksək gərginlikli sarğıya istinad edir, ikinci hərf aşağı gərginlikli sarğıya istinad edir. İkidən çox sarğı mövcud olduğu zaman hərflər yuxarı gərginlikdən aşağı gərginliyə doğru sarğıların ardıcıllığı üzrə yerləşdirilir;

h) hər cür soyutma üçün güc həddi;

i) tezliyin qiymətləndirilməsi;

j) gərginliklər, o cümlədən gərginliklərin qiymətləndirilməsi;

k) qiymətləndirilmiş cərəyanlar üçün hər cür soyutma;

m) müvafiq istinad temperaturunda qısa qapanma müqavimətinin cari qiymətləndirilməsi;

p) izolyasiya səviyyəsi;

t) yanğın zamanı davranış sinfi.

Bütün sarğılar üçün qiymətləndirilən, davam gətirən gərginliklər məlumat lövhəsi üzərində əksini tapmalıdır. Standart şərti işarələrin prinsipləri IEC 60076-3-ün 5-ci bəndində əks olunmuşdur.

9.2 Transformator korpusuna quraşdırılmış məlumat lövhəsi

Hər transformator su keçirməyən materialdan olan məlumat lövhəsi ilə təchiz olunmalı, görünən mövqedə quraşdırılmalı, və bənd 9.1-də göstərilən elementlər göstərməlidir. Plata üzərindəki yazılar silinməz şəkildə işarələnməlidir (yəni, oyma, həkk etmə, ştamplama və ya foto kimyəvi proses vasitəsilə).

10 SOYUTMA METODUNA GÖRƏ MÜƏYYƏN ETMƏ

10.1 Müəyyənləşdirmə simvolları

Transformatorların işlənməsi soyutma üsuluna görə müəyyən olunur. Hər soyutma metodu ilə bağlı istifadə olunan hərf simvolları Cədvəl 1-də verildiyi kimi olmalıdır.

Cədvəl 1 – Hərf simvolları

10.2 Simvolların təşkili

Transformatorlar hər soyutma metodu üçün iki simvol ilə tanınır ki, onlar üçün səciyyəvi olaraq aşağıdakı qaydada istehsalçı tərəfindən nominal təyin olunur:

– Təbii havalandırma üçün nəzərdə tutulmuş transformator AN.

– göstərilən nominala qədər təbii hava ventilyasiyası, daha yüksək reytinq və məcburi soyutma üçün nəzərdə tutulan transformatora AN/AF təyin edilir.

11 TEMPERATUR QALXMASI HƏDLƏRİ

11.1 Normal temperatur qalxma hədləri

Normal xidmət şəraitində işləmək üçün nəzərdə tutulan transformatorun hər sarğısının temperatur qalxması bənd 23 ilə sınaq edildiyi zaman Cədvəl 2-də göstərilən müvafiq həddi ötüb keçməməlidir.

Sarğı izolyasiya sisteminin hər hansı hissəsində baş verən maksimal temperatur isti nöqtə temperaturu adlanır. İsti nöqtə temperaturu IEC 60905 Cədvəl 1-də göstərilən isti nöqtə sarğı temperaturunun qiymətləndirilən dəyərindən artıq olmamalıdır. Bu temperatur ölçülə bilən olmalıdır, lakin praktiki məqsədlər üçün təxmini qiymət bu düsturdan istifadə etməklə hesablana bilər: IEC 60905-in bənd 4.2.4 –də düstur 1-ə uyğun Z və q üçün qiymətlər IEC 60905-in 7.2 bəndində verilmişdir.

İzolyasiya materialı kimi işlənmiş komponentlər ayrıca istifadə oluna bilər və ya kombinasiyada istifadə edilə bilər, o şərtlə ki, onların temperaturu Cədvəl 2-nin sol sütununda müəyyən edilən tələblərə uyğun olaraq müvafiq izolyasiya sisteminin temperaturu üçün verilmiş qiymətlərdən artıq olmamalıdır.

Nüvə, metal hissələr və bitişik materialların temperaturu transformatorun hər hansı hissəsinə zərər vuracaq göstəriciyə çatmamalıdır.

Cədvəl 2 – Temperatur artımına məhdudiyyətlər

İzolyasiya sisteminin temperaturu (bax Qeyd 1) C

Cari orta temperatur artımının limitləri (bax Qeyd 2) K

QEYD 1 - Hərflər IEC 60085-də verilmiş temperatur təsnifatlarına istinad edir.

QEYD 2 - Temperatur artımı bənd 23-ə uyğun olaraq ölçülür.

11.2 Transformatorlar üçün aşağı temperatur qalxımı yüksək soyutma hava temperaturları və ya xüsusi hava soyutma şəraitləri üçün nəzərdə tutulur

Soyudan havanın temperaturu bənd 4.2.3-də göstərilmiş maksimal qiymətlərin birini ötüb keçdiyi zaman xidmət göstərilməsi üçün nəzərdə tutulduqda, temperatur artımı həddi izafi artım qədər olan miqdarda azaldılmalıdır. Qiymətlər ən yaxın tam K rəqəmi üzrə yuvarlaqlaşdırılmalıdır.

Soyuducu havaya məhdudiyyətlər qoya bilən və ya yüksək ətraf mühit hava temperaturu yaradan hər hansı sahə şəraiti istehlakçı tərəfindən bildirilməlidir.

11.3 Yüksək hündürlükdə temperatur qalxımına düzəliş edilməsi

Təchizatçı ilə istehlakçı arasında razılaşdırılmış hallar istisna olmaqla, 1000 metrdən artıq yüksəklikdə iş üçün nəzərdə tutulan lakin normal yüksəkliklərdə sınaqdan keçirilən transformatorlar üçün Cədvəl 2-də verilmiş temperatur artımı hədləri hər 500 metr üzrə aşağıdakı miqdarlarda azaldılmalıdır və bunun vasitəsilə nəzərdə tutulan iş yüksəkliyi 1000 metrdən çox olur:

təbii-hava ilə soyudulan transformatorlar: 2,5 %;

məcburi-hava ilə soyudulan transformatorlar: 5 %.

Müvafiq tərsinə düzəliş o hallarda tətbiq edilə bilər ki, orada sınaq otağının yüksəkliyi 1000 m yüksək olsun və qurğu sahəsinin yüksəkliyi 1000 m aşağı olsun.

Hər hansı yüksəklik düzəlişi ən yaxın K üzrə yuvarlaqlaşdırılmalıdır.

12 İZOLYASİYA SƏVİYYƏLƏRİ

Transformatorlar ictimai və ya sənaye sistemlərində ümumi enerji paylanması üçün nəzərdə tutulduqda, izolyasiya səviyyələri Cədvəl 3-də 1-ci və ya 2-ci siyahıda verilmişdir.

Cədvəl 3 – Avropa təcrübəsinə əsaslanan izolyasiya səviyyəsi

İldırım impuls gərginliyinin tab gətirməsinin qiymətləndirilməsi

1-ci və 2-ci siyahılar arasında seçim ildırım çaxmasına təsir dərəcəsi və dəyişən artıq gərginlik, sistemin neytral torpağa birləşməsi sisteminin növü və mümkün olduqda, artıq gərginliyə qarşı mühafizə cihazı nəzərə alınaraq edilməlidir (bax IEC 60071).

Cədvəl 4 – Şimali Amerika təcrübəsinə əsaslanan izolyasiya səviyyəsi

Diapazon xətti 200 kV sistemin istifadəsi üçün quru növ transformatorların dielektrik izolyasiya səviyyəsi

Nominal əlaqə xətti sahəsi sistemi

Kəsilmiş dalğanın impulsu:

Alışma üçün minimum vaxt

S = Standard dəyərlər.

1 = Daha yüksək səviyyə, burada yüksək gərginliyə məruz qalma baş verir və daha yüksək mühafizə fərqləri tələb olunur.

2 = Daha aşağı səviyyələr, burada artıq cərəyanla yüklənmədən mühafizə vasitəsi sistemləri nisbətən aşağı qığılcım səviyyələri ilə tətbiq edilə bilər.

12.2 Yüksəkliklərdə istifadə üçün transformatorlar

Transformatorlar dəniz səviyyəsindən 1000 m - 3000 m yüksəkliklərdə iş üçün nəzərdə tutulduqda, lakin normal yüksəklikdə sınaq edildikdə qiymətləndirilən qısa müddətin ayrıca mənbəyinin alternativ cərəyanla dayanma gərginliyi 1000 m yuxarıda hər 100 metrə görə 1% artırılır. Dəniz səviyyəsindən 3000 m yuxarıda izolyasiya səviyyəsi təchizatçı ilə istehlakçı arasında razılıq əsasında müəyyən edilir.

13 İQLİM, EKOLOJİ VƏ YANĞIN ZAMANI DAVRANIŞ SİNİFLƏRİ

İki iqlim sinfi müəyyən edilir:

Sinif C1: Transformator daşındıqda və –25°C-dən aşağı temperaturlarda saxlanıldıqda 5°C-dən aşağı olmamaq şərtilə ətraf mühit temperaturunda işləmək üçün münasib olur.

Sinif C2: Transformator –25°C-dən aşağı ətraf mühit temperaturlarında işləmək, nəqliyyat və saxlanma üçün münasib olur.

Bənd 27-yə uyğun olaraq xüsusi sınaqlar C1 və C2 sinif transformatorlarına uyğunluğu təsdiq edir.

QEYD: Çöl şəraitində işləmək üçün transformatorlar korpusla birlikdə təchiz edilməli və ya onun üçün digər münasib mühafizə nəzərdə tutulmalıdır.

13.2 Ekoloji siniflər

Quru tipli transformatorlar üçün ekoloji şərait nəmişlik, kondensasiya, çirklənmə və ətraf mühit temperaturu baxımından müəyyənləşdirilir.

QEYD: Bunlar yalnız xidmət zamanı deyil, həmçinin quraşdırmadan əvvəl saxlanma zamanı vacib olur.

Nəmişlik, kondensasiya və çirklənməyə gəldikdə üç fərqli ekoloji sinif müəyyən edilir:

Sinif E0: Transformatorlar üzərində heç bir kondensasiya baş vermir və çirklənmə cüzi olur. Buna bir qayda olaraq təmiz, quru şəraitdə daxildə quraşdırmalar zamanı nail olunur.

Sinif E1: Təsadüfi hallarda kondensasiya transformator üzərində baş verə bilər (məsələn, transformatorun enerjisi boşaldıqda). Az miqdarda çirklənmə mümkündür.

Sinif E2: Tez-tez kondensasiya, güclü çirklənmə və yaxud hər ikisinin kombinasiyası.

Bənd 26-ya uyğun prosedura əsasən xüsusi sınaqlar E1 və ya E2 sinif transformatorlarının uyğunluğunu təsdiqləyir.

13.3 Yanğın zamanı davranış sinifləri

Yanğın zamanı davranışa dair iki sinif müəyyən edilir:

Sinif F0: Nəzərə alınmalı heç bir xüsusi yanğın riski yoxdur. Transformatorun dizaynına xas olan xüsusiyyətlər istisna olmaqla, yanma qabiliyyətini məhdudlaşdırmaq üçün heç bir xüsusi tədbirlər görülmür. Buna baxmayaraq, zəhərli maddələrin emissiyası və tünd tüstü emissiyası azaldılmalıdır.

Sinif F1: Yanğın təhlükəsinə məruz qalan transformatorlar. Məhdud yanma qabiliyyəti tələb olunur. Zəhərli maddələrin emissiyası və tünd tüstü emissiyası azaldılmalıdır.

Bənd 28 proseduruna əsasən xüsusi sınaqlar sinif F1 transformatorlarının uyğunluğunu təsdiqləyir.

QEYD: Bənd 28-ə uyğun aparılan ölçülmələr ≤10 K standart yayınma ilə nəticələnir.

13.4 İqlim, ekoloji və yanğın zamanı davranış sinifləri üçün sınaq meyarları

Transformator iqlim, ekoloji və yanğınla davranış siniflərinin kombinasiya üçün münasib hesab edildikdə, sözügedən siniflərlə uyğun sayılan sınaqlar Cədvəl 5-də verilən ardıcıllıqla həmin transformator üzərində həyata keçirilir.

Bənd 26, 27 və 28-də göstərilən sınaqlar dizayn növünə uyğun olaraq bir transformator üzərində göstərildiyi kimi həyata keçirilir.

Cədvəl 5 – Sınaqların ardıcıllığı

İstilik zərbəsi -25 C

Kondensasiya və rütubət nüfuz etmə sınağı

Yanğın zamanı davranış

14 SINAQLAR ÜÇÜN ÜMUMİ TƏLƏBLƏR

Yeni transformatorlar bənd 15-dən bənd 23-ə qədər göstərilən sınaqlardan keçməlidir. İstismar olunan transformatorlar bu spesifikasiyaya uyğun olaraq sınaq edilir, lakin dielektrik sınaq səviyyələri 80%-ə endirilməlidir, yeni olduğu zaman isə transformatora verilən zəmanət tətbiq olunmur.

Sınaqlar tender mərhələsində təchizatçı ilə istehlakçı arasında digər qaydada razılaşdırıldığı hallar istisna olmaqla, istehsalçı tərəfindən və yaxud rəsmi laboratoriyada həyata keçirilir.

Bənd 19, 20 və 21-ə uyğun olaraq dielektrik sınaqlar sınaq otağının təxminən temperaturuna uyğun olaraq transformatorla aparılmalıdır.

Sınaqlar tamamilə yığılmış transformator üzərində, o cümlədən təchiz olunan müvafiq aksesuarlar üzərində icra edilməlidir.

Təchizatçı və ya istehlakçı arasında digər qaydada razılıq olduğu hallar istisna olmaqla, seksiyalı sarğılar öz əsas seksiyalarına birləşdirilir.

İzolyasiyadan fərqli bütün xüsusiyyətlər üçün sınaq əsası qiymətləndirilən şəraitdir, sınaq maddəsi başqa cür göstərildiyi halda buna aid edilmir.

15 SARĞI MÜQAVİMƏTİNİN ÖLÇÜSÜ (RUTİN SINAQ)

Bənd 10.2 –də göstərilən sınaqda IEC 60076-1 tətbiq olunur.

16 GƏRGİNLİK ƏMSALININ ÖLÇÜLMƏSİ VƏ FAZALARIN YERDƏYİŞMƏSİNƏ NƏZARƏT (RUTİN SINAQ)

Bənd 10.3 –də göstərilən sınaqda IEC 60076-1 tətbiq olunur.

17 QISA QAPANMA MANEƏSİ VƏ YÜKLÜLÜYÜN İTMƏSİNİN ÖLÇÜLMƏSİ (RUTİN SINAQ)

Bənd 10.4 –də göstərilən sınaqda IEC 60076-1 tətbiq olunur.

Qısa qapanma və yüklüyün itməsinin istinad temperaturu +20°C olmaqla Cədvəl 2-nin 2-ci sütununda göstərilir.

Transformatorun sarğı izolyasiyasının müxtəlif temperaturu olduqda, sarğının yüksək izolyasiya sisteminin istinad temperaturu istifadə olunmalıdır.

18 YÜKLÜLÜYÜN İTMƏMƏSİ VƏ CƏRƏYANIN ÖLÇÜLMƏSİ (RUTİN SINAQ)

Bənd 10.5- də göstərilən sınaqda IEC 60076-1 tətbiq olunur

19 ALTERNATİV CƏRƏYANLI (AC) MÜXTƏLİF MƏNBƏLƏRDƏ GƏRGİNLİK SINAĞININ APARILMASI (GÜNDƏLİK SINAQ)

Bənd 11-də göstərilən sınaq IEC 60076-1 tətbiq olunur.

Transformatorun xüsusi izolyasiyasının səviyyəsinin sınaq gərginliyi Cədvəl 3 və ya Cədvəl 4-ə əsasən olmalıdır.

Sarğının sınaq zamanı ümumi sınaq gərginliyi 60 saniyəyə bərabər olmalıdır və transformatorun bütün sarğısı, nüvəsi, çərçivəsi yerə birləşməlidir.

20 AC İNDUKSİYA VƏ DAYANMIŞ GƏRGİNLİK SINAĞI

IEC 60076-3 bənd 12.2.1 - də göstərilən sınaqda tətbiq olunur.

Sınaq gərginliyi işlək gərginliyin iki qədəri olmalıdır.

Tam gərginliyin sınağının davamiyyəti bütün sınaq tezlikləri üçün 60 saniyə, hətta işlək tezliyin iki misli qədər olmalıdır.

Sınaq tezliyi adi tezliyin iki misli qədər olduqda, sınağın davametmə müddəti aşağıdakı kimi olmalıdır:

21 İLDIRIM İMPULSUNUN SINAĞI

IEC 60076-3-ün 13-cü bəndində müəyyən edilən sınaq tətbiq olunur.

Sınaq gərginliyi transformatorun göstərilən izolyasiya səviyyəsi üçün Cədvəl 4 və Cədvəl 3-ə uyğun olmalıdır.

Sınaq impuls dalğasının forması 1,2 μs ± 30 %/50 μs ± 20 % olmalıdır.

Sınaq gərginliyi mənfi qütblü olmalıdır. Hər xətt terminalı üzrə sınaq ardıcıllığı tam gərginlikdə üç impulsla müşayiət olunan tam gərginliyin 50% və 75% arasında gərginlikdə bir kalibrasiya gərginliyi olmalıdır.

QEYD: Quru tipli transformatorlarda ildırım impulsu izolyasiyanı təhlükə altında qoymayan havada olan cüzi buraxılmanı artıra bilər. Bu cüzi buraxılmalar cərəyanın dalğa formasında dəyişməsinə gətirib çıxara bilər, eyni zamanda gərginliyin dalğa forması yalnız cüzi dərəcədə və yaxud ümumiyyətlə fərqlənmir. Bu halda, ayrıca mənbədə gərginliyə dözümlülük sınağı və induksiya olunmuş artıq gərginliyə dözümlülük sınağı təkrar olunmalıdır. Yuxarıdakı məlumatları nəzərə alaraq cərəyanın dalğa formasında cüzi dəyişikliklər, imtina etmək üçün səbəb deyildir.

22 QİSMƏN BOŞALMANIN ÖLÇÜLMƏSİ

(RUTİN VƏ XÜSUSİ SINAQ)

Qismən boşalmanın ölçülməsi quru tipli transformatorlar üzərində icra olunur. Ölçülmə IEC 60270 və Əlavə A, IEC 60076-3-ə uyğun edilməlidir.

Qismən boşalmanın ölçülməsi Um ≥ 3,6 kV malik transformator sarğıları üzərində icra olunur.

22.2 Əsas ölçülmə dövrəsi (yalnız səciyyəvi)

Qismən boşalma sınağı üçün əsas ölçmə dövrəsi Şəkil 1 və 2-də göstərilir.

Şəkillərdə qismən boşalmadan azad yüksək gərginlikli kapasitor, münasib volt reytinqinin C göstəricisi (kalibrasiya generatoru tutumu ilə müqayisədə tutum qiyməti böyük olan qiymətə malik, C0) təyinetmə maneəsi seriyaları ilə Zm, hər bir yüksək gərginlikli sarğı terminallarına birləşir.

22.3 Ölçmə dövrəsinin kalibrasiyası

Boşalma pulslarının zəifləməsi həm sarğılar daxilində, həm də ölçmə dövrəsində baş verir. Kalibrasiya IEC 60076-3 Əlavə A-da göstərildiyi kimi həyata keçirilir, bu zaman transformatorun yüksək gərginlikli sarğı terminallarında standart boşalma kalibrasiya vasitəsindən simulyasiya olunmuş boşalma pulsları vurulur. Bu o halda məqsədəuyğun olur ki, kalibrasiya generatoru transformator üzərində sınaq üçün istifadə olunan güc tezliyinin yarım dövrəsi üzrə hər impuls ardıcıllığının təkrarlanan tezliyinə malik olsun.

Şəkil 1 – Tək fazalı transformator üçün qismən boşalma sınağının əsas ölçmə dövrəsi

1 Aşağı gərginlikli dolama

2 Yüksək gərginlikli dolama

Şəkil 2 – Üç fazalı transformator üçün qismən boşalma sınağının əsas ölçmə dövrəsi

1.Aşağı gərginlikli dolama

2. Yüksək gərginlikli bağlı dolama, delta və ya ulduz

22.4 Gərginliyin tətbiqi

Qismən boşalmanın ölçülməsi bütün dielektrik sınaqları yerinə yetirildikdən sonra həyata keçirilir. Aşağı gərginlikli sarğı üç fazalı və ya tək fazalı mənbədən təchiz olunur, bu transformatorun üç fazalı və ya tək fazalı olmasından asılıdır. Gərginlik mümkün qədər harmonik dəyişmə fazası formasında və sınaq zamanı izafi həyəcan cərəyanını aradan qaldırmaq üçün qiymətləndirilən tezlikdən yuxarı olan tezlikdə olmalıdır. Prosedur bənd 22.4.1 və ya 22.4.2-də olduğu kimi olmalıdır.

22.4.1 Üç fazalı transformatorlar

22.4.1.1 Müntəzəm sınaq

Aşağıdakı sınaq bütün növ quru transformator üçün həyata keçirilir. 1,8 Ur fazadan fazaya gərginlikdən əvvəlki gərginlik 30 saniyə ərzində induksiya olunmalıdır ki, burada Ur işlək gərginlikdir, 3 dəqiqə ərzində 1,3 Ur fazadan faza vasitəsilə fasiləsiz müşayiət olunur, bu zaman qismən boşalma ölçülür.

22.4.1.2 Əlavə prosedur sınağı (xüsusi sınaq)

Bu əlavə sınaq yüksək dəyərli maneə və tək fazalı xətdən yerə birləşmənin yaratdığı xəta vəziyyəti altında işlədilə bilən, yüksək göstərici vasitəsilə izolyasiya olunan sistemlərə birləşdirilən transformatorlar üçün nəzərdə tutulur. Sınaq istehlakçı tərəfindən göstərildiyi halda icra edilir. 1,3 Ur fazadan fazaya boşalma gərginliyi 30 saniyə ərzində induksiya olunur, bir xətt terminalı yerə birləşdirilir, 3 dəqiqə ərzində Ur fazadan fazaya gərginliyi vasitəsilə fasiləsiz müşayiət olunur, bu zaman qismən boşalma ölçülür (bax Şəkil 4). Bu sınaq digər xətt terminalı yerə birləşdirilərək təkrarlanmalıdır.

Şəkil 4 – Xüsusi qismən boşalma sınağı üçün gərginliyin tətbiqi

22.4.2 Tək fazalı transformatorlar

Tək fazalı transformatorlar üçün Ur müvafiq olaraq xətdən xəttə və ya xətdən neytral gərginliyə olmalıdır. Gərginliyin tətbiqi üç fazalı transformator üçün olduğu kimi olmalıdır.

Üç tək fazalı transformatordan təşkil olunan üç fazalı transformatorlar üç fazalı transformatorda olduğu kimi sınaqdan keçirilir.

22.5 Qismən boşalmanın münasib səviyyələri

Qismən boşalmaların maksimal səviyyəsi 10 pC olmalıdır.

QEYD: Transformatorların hissələrinə xüsusi diqqət yetirilməlidir, məsələn artıq gərginlikdən mühafizə vasitəsi.

23 TEMPERATUR QALXMA SINAĞI

AZS İEC 60076-2-nin bənd 5.1, 5.2.3, 5.4, 5.5 və 5.6-da tətbiq olunur. Temperaturun qalxma sınağı üçün üç fazalı transformatorlara üç fazalı enerji təchizatı istifadə olunmalıdır.

23.2Yükləmə metodları

İstehsalçı tərəfindən seçilmiş müvafiq metodlar tətbiq oluna bilər.

23.2.1 Simulyasiya olunmuş yükləmə metodu

Bu metod korpuslu, korpussuz və quru tipli təbii və süni hava ilə tam korpuslu avadanlıq üçün yararlıdır.

Temperaturun qalxması qısa qapanma sınağı (yükləmə sınağı) və açıq dövriyyə sınağından (yüklənməmiş itkidən) ibarətdir.

Transformatorun temperaturu ətraf mühitin laborator sınağı ilə stabilləşir. Sarğının yüksək gərginliyi və aşağı gərginlik müqaviməti ölçülməlidir, bu ölçülər iki sarğının temperatur hesablanması üçün istinad ölçüsü kimi götürülə bilər. Sınaq laboratoriyasının mühit temperaturu da ölçülüb qeyd olunmalıdır.

Üç fazalı transformatorlar üçün müqavimət ölçüləri mərkəz və çıxış fazalarının xətt terminalları arasında düzəlməlidir.

Ölçü hədlərinin yerləri (əgər transformatorun sensorları və termometrlərin mühit temperaturu varsa) istinad və yekun ölçüləri üçün eyni olmalıdır.

Sarğının qısa qapanma sınağı bir sarğıda cərəyanın ölçülməsi ilə qiymətləndirilib, digər sarğının qısa qapanması və sarğının sabit vəziyyətə çatmasına kimi və maqnit korpusa çatana kimi davam edir (bax 23.4). Sarğının temperaturu qalxır, yuxarı pozisiya və müqavimət metodunun qalxması ilə Δθc yaranır.

Müvafiq gərginlikdə və müvafiq tezlikdə kiçik qapanma sınağı sarğının və maqnit korpusun sabit vəziyyətinin yaradılmasına qədər davam edir, individual sarğının temperaturun qalxmasından sonra Δθc ölçə bilər.

Sınaq prosedurları belə ola bilər:

– korpusun və sarğının temperaturu stabil olana qədər sarğının qısa qapanma sınağı davam edir. Beləliklə, korpusun və sarğının temperaturu qalxana qədər açıq qapanma sınağı davam edir.

– korpusun və sarğının temperaturu stabil olana qədər sarğının açıq qapanma sınağı davam edir. Beləliklə, korpusun və sarğının temperaturu qalxana qədər qısa qapanma sınağı davam edir.

Sarğının ümumi temperaturunun qalxması, bütün sarğıların Δθc′, sarğının cərəyan ölçülməsi və korpusun normal qızması aşağıdakı düstur ilə hesablanır:

Δθc′ - ümumi sarğı temperaturu artır;

Δθc - qısa qapanma sınağı zamanı sarğının temperaturunun artması;

Δθe - açıq qapanma zamanı individual sarğının temperaturunun qalxması;

K1 = 0,8 havanın təbii şəkildə soyuması üçün və 0,9 havanın sürətlə soyuması üçün nəzərdə tutulur.

23.2.2 Söykənmə metodu

Bu metod iki eyni transformator və müvafiq sınaq avadanlığı mövcud olduğu halda əlverişlidir. Bu qapalı, təbii hava və ya güclənmiş hava ilə soyudan qapalı olmayan quru tipli avadanlıqlar üçün əlverişlidir.

Transformatorun temperaturu laborator sınağının mühiti ilə sabitləşdirilə bilər. Sarğının yüksək gərginliyi və aşağı gərginliyi müqaviməti ölçməlidir, bu ölçülər iki sarğının temperatur hesablanması üçün istinad ölçüsü kimi götürülə bilsin. Həmçinin sınaq laboratoriyası mühitinin temperaturu ölçülüb qeyd olunmalıdır.

Ölçü hədləri istinad və yekun ölçülərlə eyni olmalıdır.

Üç fazalı transformatorlar üçün müqavimət ölçüləri mərkəz və çıxış fazalarının xətt terminalları arasında düzəlməlidir.

Üç fazalı transformatorun ölçülməsi, sarğının ulduz birləşməsinin orta əzası ilə əlaqəli olmalıdır.

Birinin sınaq zamanı paralel qoşulduğu iki transformatorun sınaq zamanı daxili sarğısı gərginliyə uyğun olur. Sarğı temperaturu sınaq zamanı vurulmuş gərginlik və cərəyan transformatorun korpusunun stabilləşməsi müxtəlif gərginlik göstəriciləri nəticəsində yaranır (bax Şəkil 5 və 6).

A Yüklənməmiş itkinin tezliyin qiymətlədirilməsi üçün gərginlik mənbəyi

B Yüklənmiş itki üçün qiymətləndirilmiş cərəyan mənbəyi

C Əlavə gərginlikli transformator

Şəkil 6 – Söykənmə metodunun nümunəsi – Üçüncü faza

A -Yüklənməmiş itkinin tezliyinin qiymətlədirilməsi üçün gərginlik mənbəyi

B -Yüklənmiş itki üçün qiymətləndirilmiş cərəyan mənbəyi

C - Əlavə gərginlikli transformator

23.2.3 Birbaşa yükləmə metodu

Bu metod kiçik transformatorlar üçün yararlıdır.

Transformatorun sarğılarının biri əsasən daxili sarğı digər sarğı ilə birləşib yararlı yüklülükdə müvafiq gərginlikdə qızır və beləliklə hər iki sarğıdan cərəyan keçir.

23.3 Azaldılmış cərəyanda sarğının temperaturunun düzgün qalxması

Cərəyanın daxili sınağının ölçüsü It olduqda cərəyanın ölçüsü IN, 90 % -dən IN, az olmamaq şərtilə, sarğının temperaturunun artması, Δθt, yükləmə şəraitinin ΔθN tənzimlənməsi, müqavimət metodunun və maqnit korpusun sabit vəziyyətə çatması üçün bu düsturdan istifadə edilir:

ΔθN - sarğının yükləmə zamanı temperaturunun qalxması;

Δθt - sarğının cərəyan sınağında temperaturun qalxması;

It - cərəyan sınağının girişi.

q-nün olçüsü belə götürülməlidir:

AN transformatorları üçün 1,6;

AF transformatorları üçün 1,8.

23.4 Sabit şəraitin müəyyən olunması

Əsas temperaturun qalxması nəticəsində temperaturun artımı sabitləşir; Temperatur qalxması dəyişmirsə, ən azı saatda 1K olmaqla buna nail olmaq olar.

Sabit vəziyyət şəraitinin təyin olunması üçün termometrləri müvafiq səthlərə yerləşdirmək lazımdır:

– Bütün növ transformatorlar üçün Bənd 3: üst körpünün mərkəzi və baş sarğıdan aşağı gərginlikli sarğıya keçid, üç fazalı avadanlığın mərkəzi ölçməsi.

24 SƏS SƏVİYYƏSİNİN ÖLÇÜLMƏSİ (XÜSUSİ SINAQ)

IEC 60076-10-da müvafiq tələblər tətbiq olunur.

QEYD: Səs səviyyəsinin təminatı səsin divarlarda, döşəmədə, tavanda əks olub artmasından və müvafiq şəraitlərdən asılıdır.

25 QISA QAPANMA SINAĞI (XÜSUSİ SINAQ)

AZS İEC 60076-5-da müvafiq tələblər tətbiq olunur.

Qismən boşalma sınağı kiçik qapanma sınağından sonra təkrarlana bilər. Yekun ölçülər 22.5-də verilən limiti keçməməlidir.

26 ƏTRAF MÜHİT SINAĞI (XÜSUSİ SINAQ)

Bənd 13.2-də göstərilən kimi bu sınaq transformatorların ətraf mühitlə əlaqəsini təyin edir. Sınağın ardıcıllığını işləmək üçün bənd 13.4 –ə baxın.

Əgər qane etmirsə, sınaq bütün hissələrlə tam təchiz olunmuş (sınağa uyğun) transformatorda göstərilməlidir.

Transformatorun bütün hissələri yeni və təmiz olmalıdır, izolyasiya hissəsinin üzərində heç bir artıq hissə olmamalıdır.

26.2 Sınağın etibarlılığı

Transformatorun ətraf mühitdə apardığı sınağın nəticələrinin etibarlılığı digər transformatorlara da eyni kriteriyada tətbiq olunmalıdır, belə ki:

– eyni konseptual dizayn (məsələn, sarğılı və ya sarğısız bərk izolyasiya, dolama növü, müdafiə dərəcəsi və s. olan);

– eyni əsaslı izolyasiya materialları.

26.3 Sınaq prosedurları

26.3.1 Sinif E1 transformatorları

Bu sınaq müzakirə üçündür.

Transformatorun yerləşdirildiyi sınaq kamerada temperatur və rütubət nəzarət altında olmalıdır.

Kameranın həcmi transformatorun düzbucaqlı qutusundan beş dəfə artıq olmalıdır. Transformatorun hər hansı bir hissəsindən divarlara, tavana və dərman səpilməsinə ən kiçik məsafə transformatorun işlək hissələrinin mərhələlərindən 150 mm-dən az olmamalıdır.

Transformatorun kondensasiya təmini sınaq kamerasında havanın temperaturu ilə uyğun olmalıdır.

Kameranın rütubəti 93 %-dən aşağı olmalıdır. Suyun periodik və davamlı səpilməsi zamanı buna nail olmaq olar.

Suyun ötürücülüyü 0,1 S/m-dən 0,3 S/m-ə qədər olmalıdır.

Mexaniki səpilmənin pozisiyası elə seçilməlidir ki, transformator bunu birbaşa etməsin.

Heç bir su damcısı transformatorun sınağı zamanı tavandan düşməməlidir.

Transformatoru havada nisbi rütubət 93 % -dən aşağı olmamaq şərtilə 6 saat ərzində enerjisiz saxlamaq olar.

Transformator aşağıdakı kimi 5 dəqiqə ərzində sınaq üçün induksiya gərginliyinə qoşulmalıdır:

– Transformator sarğısı sistemə yerdə qoşulmalıdır, hər dövriyyənin vaxtı 15 dəqiqə olmaq şərtilə yerdə cüzi maneə enerji gərginliyinə 1,1 dəfə rast gəlinməlidir.

– Transformatorların sarğısı sistemə birləşdiyi yerdə izolyasiya olunur və ya yerə birləşir, nisbi müqaviməti ilə 5 dəqiqədə 3 uğurlu dövrə edir. Sınaq zamanı hər bir yüksək gərginlik terminalı öz növbəsində yerə birləşir və gərginliyin ölçüsü terminalla yerin arasında 1,1 dəfə təşkil edir. Üç fazalı sınaq tək fazalı yerə birləşdirilməmiş terminal sınağı ilə dəyişilə bilər.

Yuxarıda qeyd olunmuş sınağın sınaq kamerasında keçirilməsinə üstünlük verilir.

Gərginliyin tətbiqi zamanı heç bir səthi çatışmamazlığa və baxış zamanı heç bir ciddi çatışmamazlığa rast gəlinmir.

26.3.2 Sinif E2 transformatorları

Bu sınaq proseduru kondensasiya sınağı və rütubət penetrasiya sınağından ibarətdir. Müzakirə sınağı bənd 26.3.1-də göstərilənlə eynidir, yalnız suyun keçiriciliyi 0,5 S/m –dən 1,5 S/m-ə kimi olur.

Rütubət penetrasiya sınağı zamanı transformator quru vəziyyətdə olmalıdır. O, enerji mənbəyinə qoşulmamış vəziyyətdə quraşdırılmalıdır və kameranın mühitinə uyğun vəziyyətdə 144 saat saxlanmalıdır. Kameranın mühit temperaturu (50 ±3) °C –də olmalıdır və nisbi rütubət (90 ± 5) % olmalıdır. Bu periodun sonunda transformator 3 saat normal şəraitdə olduqdan sonra ayrı AC gərginlik sınağına qoşulmalıdır və AC gərginlik sınağı zamanı gərginliyin 80 %-ə qədər enməsi vacib olunmalıdır.

Dielektrik sınağı zamanı heç bir sınığa, səthi çatışmamazlığa və baxış zamanı heç bir ciddi çatışmamazlığa rast gəlinmir.

27 KLİMATİK SINAQ (XÜSUSİ SINAQ)

27.1 Termal zərbə sınağı (xüsusi sınaq)

Bənd 13.1-də göstərildiyi kimi bu sınaq transformatorlarının klimatik şəraitə yararlı olmalarını göstərir.

Sınağın davamı üçün bənd 13.4-ə bax.

27.2 Sınağın etibarlılığı

Transformatorun klimatik sınağının nəticəsi başqa bir transformatorda eyni kriteriyada etibarlı olduğunu göstərir.

– eyni konseptual dizayn (məsələn, sarğılı bərk olan və ya olmayan izolyasiya, dolama növü, müdafiə dərəcəsi və s.);

– dolamalar üçün eyni orta temperatur artımı (Cədvələ 2-yə əsasən);

– eyni keçiriciliyə malik olan materiallar;

– eyni əsaslı izolyasiya materialları.

27.3 C1 sinif transformatorları üçün istilik zərbə sınağı

Sınaq heç bir əlavələr edilməmiş, hazır vəziyyətdə olan transformator üzərində keçirilməlidir. Transformator sınaq kamerasında yerləşdirilməlidir.

Kameranın mühit temperaturu ən azı 3 pozisiyada xarici üzdən 0,1 m məsafədə və sınaq obyektinin hündürlüyünün yarısında ölçülməlidir. Oxunan ölçülər havanın istinad temperaturunun ölçüləri kimi götürülməlidir.

Aşağıdakı sınaq prosedurları tətbiq olunur:

a) Sınaq kamerasında havanın temperaturu sabit vəziyyət yaranana kimi tədricən 8 saat ərzində (–25 ± 3) °C-yə salınır və 12 saat ərzində belə saxlanılır.

b) 4 saat ərzində temperatur yavaş-yavaş (–5 ± 3) °C-yə çatdırılmalıdır. Bu temperatur sabit vəziyyət şəraiti yaranana kimi 12 saat boyunca saxlanılmalıdır.

c) Sarğıya sınaq zamanı (izolyasiya olunmuş sarğı) iki cərəyan gücündə olan cərəyanla istilik zərbəsi tətbiq olunur. Cədvəl 2-də göstərildiyi kimi cərəyan o zamana kimi tətbiq olunmalıdır ki, sarğının orta temperaturu + 40 °C-yə çatsın (normal xidmət şəraitində mühitin maksimum temperaturu). Sarğıya verilmiş istilik müqavimət variasiyaları ilə təyin olunur. İstilik zərbəsi aşağıdakı metodların biri ilə göstərilə bilər.

1) DC təchizatı ilə sınaq

Sarğının sınağı zamanı təyin olunmuş ölçülərin vasitəsi ilə istilik zərbəsi DC-nin cərəyana tətbiq olunması ilə göstərilir. Çox fazalı transformatorların sınağı zamanı cərəyan bütün fazaların naqillərinə verilməlidir.

QEYD 1: Sarğı birləşmələrini ayırmaq, naqilləri seriyalara uyğun birləşdirmək.

Sarğının monitorinqi və ya sınağın vacib temperaturunun davamiyyəti volt-amper metodu ilə sınaq cərəyanı və müvafiq gərginlik verilərək birbaşa ölçülə bilər.

2) AC təchizatı ilə sınaq

Yazılmış istilik zərbəsi AC (alternativ cərəyan) cərəyanına tətbiq olmaqla sarğının sınaq zamanı ölçülməsini, başqa sarğının kiçik qapanmasının xüsusiyyətini göstərir. Cərəyanın simmetrik sistemi çoxfazalı transformatorlara tətbiq olunmalıdır. Sarğının sınaq zamanı mühüm temperaturunun davamlığı DC-nin pozisiyasının ölçülməsi və cərəyanın AC sınaq cərəyanının ekvivalent metodu ilə ölçülməsi üçün tətbiq olunur.

3) AC təchizatı, alternativ üsulu ilə sınaq

Sarğının qısa qapanması ilə transformatora iki dərəcəli cərəyan tətbiq olunmalıdır. Hər bir sarğının temperaturu monitorda oxunur və temperatur sensorları vasitəsi ilə sarğının yuxarı və aşağı hissələrində qeyd olunur. Sensorlar kalibr sınağı vasitəsi və ikiqat cərəyan ölçüsü ilə normal temperatur şəraitində aktual sınaq zamanı kalibrləmə keçirlər.

Sensorların kalibrlənməsi sensorların oxunuşu ilə müqayisə olunur və sarğının temperatur ölçüləri sarğının müqavimət dəyişikliyinə nisbətdə qalxır. Cədvəl 2-də sarğının orta temperaturunun müvafiq sensor tərəfindən + 40 °C təyin olunması və oxunuşu göstərilir. Mühitin aşağı temperaturun başlanğıcı sınaqda eyni sensor oxuyan cihazla müəyyən olunur.

QEYD 2 - Sarğının istiliyə dözümlüyünün qarşısını almağa xüsusi diqqət göstərilməlidir, çünki istilik transformatorun hissələrinə müxtəlif cür təsir göstərə bilər.

d) İstilik zərbəsindən sonra transformatorun temperaturu (25 ± 10) °C-yə çatdırılmalıdır.

27.3.2 Sınaq kriteriyaları

Termal zərbənin sınağından ən azı 12 saat keçməlidir ki, transformator üzərində sarğının izolyasiya səviyyəsi ilə birgə dielektrik gündəlik sınaqların aparılmasına başlanılsın (müxtəlif mənbəli və gərginlik induksiyasına tab gətirən sınaqlar), bu zaman standart ölçülərin 80 % -nə kimi gərginliyi azaltmaq lazımdır.

Əlavə etmək lazımdır ki, transformator sarğılarının bərk izolyasiyası olanda qismən boşalma ölçüləri bənd 22-yə əsasən hesablanır. Sınaq gərginliyi induksiya gərginliyinin azaldılmasına tab gətirən sınağın (ölçü vahidinin 160 %-nə kimi) və ölçü vahidləri rutin sınağından artıq olmamalıdır. Vizual baxış zamanı sarğıda heç bir anormal, yəni çatlar və çapıq yerləri görünmür.

27.4 C2 sinif transformatorları üçün istilik zərbə sınağı

27.4.1 Sınaq metodları

Bu sınaq üsulları bənd 27.3.1 modifikasiyası ilə eynidir:

Mərhələ b) termal sınaq zərbəsini həyata keçirmək üçün çıxarılmışdır –25 °C.

27.4.2 Sınaq kriteriyaları

Sınaq meyarlarının təsviri bənd 27.3.2 ilə eynidir.

28 YANĞIN ZAMANI DAVRANIŞ

Yanğın zamanı transformatorun optimal reaksiyası, toksik maddələrin qatqısı və qeyri- şəffaf tüstünün azaldılması lazım görülür. Hallogen materiallardan istifadə olunmamalıdır. Bənd 28.2-yə əsasən korroziyanı və ziyanlı qaz qatqılarını yoxlamaq lazımdır. Transformator xarici yanğın zamanı istilik enerjisinə əhəmiyyətli təsir edir. Prosedurda bənd 28.3-ə uyğun olaraq yanğın zamanı davranış qaydaları qiymətləndirilməlidir.

28.2 Korroziya və zərərverici qazların qarışıqlarının yoxlanması

Transformatora aid olan korroziya və zərərli qazların qarışıqları yanacaq materiallarının olub-olmamasına qarşı yoxlanılmalıdır.

Ümumiliklə, sınaqlarda hidrogen xlorid (HCl), hidrogen sianid (HCN), hidrogen bromid (HBr), hidrogen florid (HF), kükürd dioksid (SO2), formaldehid (HCHO) aşkar olunur.

Xüsusi milli qaydalar olmadan sınaq prosedurlarının detalları və qəbul olunmuş limitlər istehlakçı və istehsalçı tərəfindən razılaşdırılır.

28.3 F1 sinif transformatorları üçün yanğın zamanı davranış

HV və LV naqillərdən ibarət olan izolyasiya komponentləri və korpussuz nüvələr, tam bitmiş fazalı transformatorlar üzərində sınaq keçirilə bilər. Korpussuz nüvə, həmcins təxminən eyni ölçüdə olan materialdan əvəz oluna bilər və orijinal korpussuz nüvəyə uyğun ola bilər. Bu boyunduruq sayılmır, LV terminalında yuxarı və aşağı səviyyədə kəsilmiş naqillər çıxarılır.

Dairənin xarici naqilinin diametri və yaxud dairəvi olmayan naqilin maksimum əks ölçüsü standart transformatorun 400 mm və 500 mm arasında sınaqdan keçirilməlidir.

QEYD: Böyük və kiçik ölçülərdə olan sarğılar müqaviləyə əsasən sınaqdan keçirilə bilər.

28.3.2 Sınağın müddəti

Transformatorun alov sınağının nəticələrinin müddətini eyni kriteriyada olan digər transformatora da tətbiq etmək olar, belə ki:

– eyni konseptual dizayn (məsələn, sarğılı bərk olan və ya olmayan izolyasiya, dolama növü, müdafiə dərəcəsi və s.);

– dolamalar üçün eyni orta temperatur artımı (Cədvəl 2-yə əsasən);

– eyni əsaslı izolyasiya materialları.

28.3.3 Sınaq quraşdırma

28.3.3.1 Kamera sınağı

Kamera sınağı IEC 60332-3-10-a əsaslanaraq Şəkil 7-də təsvir olunub. Divarların quruluşu 1,5 mm-dən 2,0 mm-ə qədər poladdan istiliyə dözümlü, istilikdən izolyasiya olunmuş olmalıdır, belə ki, təxminən 0,7 W/(mK) həcmində istilik keçirdə bilsin. Ehtiyac olsa yanğına davamlı pəncərələr quraşdırılmalıdır. Sınaq kamerasının ölçüləri Cədvəl 6-da öz əksini tapır.

Cədvəl6 – Sınaq kamerasının ölçüləri (bax Şəkil 7 və 8)

Kamera, daxili diametri 500 mm olan və hava çıxan hissənin diametri təxminən 350 mm olan boru ilə təchiz olunmalıdır. Sınaq kamerasının hava çıxan hissəsinin və qaz çıxışının səviyyə fərqi təxminən 9 m olmalıdır. Sınaq kamerasına xüsusi ölçüdə (400 × 800) mm olan boru vasitəsilə hava daxil olur və təxminən 0,3 m ölçüsü olan boru vasitəsilə kameradan çıxır.

Borudan başqa sınaq kamerasının 500 mm diametri olan ölçü seksiyası, belə ki, onun uzunluğu ən azı 600 mm, aşağı sonluğu 1,5 m-dən 2,0 m arasında dam səviyyəsindən hündürlükdə yerləşməlidir.

Hava girişinin kanalının ölçü seksiyası 350 mm diametrində olmalıdır və ən azı 400 mm məsafədə yerləşməlidir, hava girişinın sınaq kamerasına daxil olmağının məsafəsi ən azı 1 m olmalıdır.

Boru boğulma valı ilə təmin olunmalıdı ki, havanın girişi və çıxışı təmin olunsun. Sınaq kamerası elə tikilməlidir ki, küləyin təsiri heç bir əhəmiyyət kəsb etməsin.

28.3.3.2 Alışma mənbələri (bax Şəkil 7)

İstiliyin əsas mənbəyi konteynerlərin içində bölünmüş konsentrik halqalarda yanan etil spirtidi (27 MJ/kg kalori həddi). Xarici naqilin diametri deyil, konteynerin çöl hissəsinin diametri ən azı 100 mm-dən artıq olmalıdır. Daxili naqilin diametri deyil, konteynerin daxili diametri ən azı 40 mm-dən az olmalıdır.

Təxminən 20 dəqiqə ərzində yanan spirtin konteynerdəki ilkin səviyyəsi (30 ± 1) mm olmalıdır.

İstiliyin ikinci mənbəyi yastı radiant elektrik panel sayılır, hansının təxmini hündürlüyü 800 mm-dir və eni 500 mm, və ən əsası 750 °C istiliyə dözümlü olan, tam tutumu 24 kW panel 900 mm diametri olan və 1,2 m hündürlüyü olan yarımslindrik metal korpus panellə üzbəüz quraşdırılmalıdır.

QEYD: Sınaq sarğısının üz ölçüsü 500 mm-dən artıq olarsa, korpus nəzərə alınmaya bilər.

28.4 Ölçü miqdarları və ölçü cihazları

Aşağıdakı temperaturlar termocütlüklər və ya ekvivalent cihazlarla ölçülə bilər:

– üst LV-sarğac (qeyri-məcburi);

– üst HV-sarğac (qeyri-məcburi);

– milin imitasiyası, başda və aşağıda (qeyri-məcburi);

– ortada əsas və LV-sarğac arasında kanal (qeyri-məcburi);

– LV və HV- sarğac arasında kanal (qeyri-məcburi).

QEYD: Şəkil 8-də sınaq obyektinin ölçü sensorlarının yeri göstərilir.

28.4.2 Digər miqdarlar ölçülür.

– Görünən işığın ötürülməsinin ölçü seksiyası; ən azı 500 mm tüstü içində bu ölçmələri optik yolla aparmaq olar.

QEYD: Optik ötürülmə faktoru X ola bilər və optik cihazın aktual uzunluğu p (metr vahidi ilə verilir), ötürülmə faktorunun 1 m yola istinadı belə verilə bilər: τ = X.

– Hava girişində hava sərfiyyatı.

– Bacadan qaz axınının dərəcəsi (qeyri-məcburi).

28.5 Sınaq obyekti olmadan sınaq kamerasının kaliblənməsi

40 dəqiqədən az olmamaq şərtilə radiant panelə verilmiş 24 kW daimi enerjidən sonra kamera kaliblənə bilər.

Havanın axın dərəcəsi daxili seksiyada ölçülə bilər, belə ki, bu, sabit şəraitdə 20 °C-də 0,21 m/s ± 15 % məsləhət görülür. Sınaq quraşdırma zamanı təbii hava axını əsas olsa, axın dərəcəsi boğulma valı ilə və ya ekvivalent cihazla idarə oluna bilər. Əgər sınaq quraşdırma güclü hava kütləsi ilə idarə olunursa, onda hava axınının ölçüsü havalandırma sistemi ilə idarə oluna bilər.

QEYD: Havanın axınının ölçüsü sabit şəraitdə daha çox nizamlama tələb edir.

Sınaq obyekti Şəkil 8-də göstərildiyi kimi sınaq kamerasında quraşdırılmalıdır və aşağıdakı şərtlərə uyğun olmalıdır:

– Radiant panel və çöl sarğı səthinin arasındakı məsafə 175 mm olmalıdır.

– Spirtin konteynerdə ilkin səviyyəsi təxminən transformatorun sarğı səviyyəsindən 40 mm aşağı olmalıdır.

QEYD: Bəzi hallarda istehlakçı və istehsalçı arasında müqavilənin bağlanması sınaq obyektinin dizaynından asılıdır.

– Yarımslindrik metal müdafiə qatı istilik paneli ilə üzbəüz quraşdırılmalıdır və sınaq obyekti ilə konsentrik olmalıdır.

– Sınaq kamerasının giriş havasının temperaturu və sınaq obyektinin sınağın başlanmasında temperatur 15 °C və 30 °C arasında olmalıdır.

Konteyner spirtlə çalışmağa başlamazdan əvvəl doldurulur (əsasən 5 dəqiqə əvvəl).

Sınaq, spirt alışan və panel (24 kW) qoşulan zamanı başlanır. 40 dəqiqə sonra radiant panel söndürülə bilər. Bənd 28.4.1 və 28.4.2-də göstərilən miqdarların sınağı ümumi işəsalma vaxtından 60 dəqiqə sonra qeydə alına bilər.

Sınaq obyektini sınaqdan əvvəl və sonra ±0,5 % dəqiqlik ilə ölçmək lazımdır. Nüvənin korpusunu və naqillərin izolyasiya olunmuş hissələrini təşkil edən material ayrı-ayrı çəkilməlidir.

Bu sınaq hesabatına aşağıdakı məlumatlar daxil edilir:

a) Sınaq nəticəsində material nümunələrinin verilməsi (istehlakçı tərəfindən tələb olunursa);

b) Kütləvi və yanan materialların kütləvi istilik enerjisi hesablanır (tələb olunursa) və obyektiv sınaq çəkisi ölçülür;

c) Sınaq-kamerasının kalibrləmə nəticəsi (hava axınının temperatur ölçü bölmələrinin dərəcəsi, klapanı qapatmaq və ya qaz hasilatı sisteminin tənzimlənməsi və s.);

d) Sınağın icra üsulunun tam təsviri, o cümlədən spirtli yanıqlar və elektrik enerjisinin tətbiqi zamanı sərf olunan vaxt;

e) Sınaq zamanı alışqanlı materialların kütləvi yanması (±10 % dəqiqlik) və istiliyin azad olunması hesablanır (MJ) (mümkün qədər);

f) Sınağın başlanmasından hər 2 dəqiqədən az olmayan intervalnan, temperatur göstəriciləri qeyd olunmalıdır (spirtin alışması);

g) Sınaq ərzində qeyd olunmuş görünən işıq davamının ötürülən ölçü bölməsi (%);

h) Sınaq boyunca havanın giriş dərəcəsi 2 dəqiqə və ya daha az fasilələrlə ölçülür (m/s);

i) Obyektin sınaq zamanı görünən yanğın zamanı testi.

28.8 Sınaq nəticələrini qiymətləndirmək üçün meyarlar

Sınaq obyekti sınaqdan keçmiş hesab oluna bilər, o halda ki, aşağıdakı kriteriyalara uyğun olsun:

a) Sınaq zamanı boru seksiyasında temperaturun ölçən ətraf mühitdə olan qazların temperaturuna nisbətdə qalxması 420 K-dan çox olmamalıdır.

b) Radiant panelin 5 dəqiqə sonra sönməsi (sınağın 45 dəqiqə başlanmasından sonra), temperaturun, ətraf mühit temperaturunda olan qazların qalxması, boru bölməsində ölçməsi 140K –dan artıq olmamalıdır və temperatur 10 dəqiqə ərzində aşağı salınmalıdır.

c) Borunun ölçmə seksiyasında qaz temperaturun artması 60 dəqiqə ərzində 80 K-dan artıq olmamalıdır. Güman olunur ki, bu şərait alovun sönməsini göstərir.

QEYD: Əgər saxlanmış istilik havada təbii damcılar yaradırsa, temperaturun yuxarı qalxmasına icazə verilir.

d) Optik işıq ötürmə faktorunun riyazi mənasına ölçülmə seksiyasında istinad olunur. Bu, 1 m tüstülü optik yolda sınağın aparıldığı 20-ci və 60-cı dəqiqələrdə yaranır və 20 % - dən az olmamalıdır (indikativ).

IEC 60076-1 Cədvəl 1-də yol verilən hədlər göstərilir.

30 BİRBAŞA TƏSİRƏ QARŞI MÜDAFİƏ

Birbaşa təsirə qarşı müdafiə zamanı konstruktiv xüsusiyyətləri olmayan transformatorlar, təhlükəni müəyyən edə bilən, milli qaydalara uyğun, görünən elementlə təchiz olunmalıdır (xəbərdarlıq lövhəsi və ya xüsusi qeyd).

31 KORPUSUN TƏYİN ETDİYİ MÜDAFİƏ DƏRƏCƏSİ

Transformatorun korpusunun dizaynı ətraf mühitin və yerləşmə amillərini nəzərə alaraq quraşdırılmalıdır. Korpus IEC 60529 –a istinadən quraşdırılmalıdır.

32 YERƏ BİRLƏŞDİRMƏ TERMİNALI

Transformatorlar müdafiə keçiricisinə yerə birləşmə terminalı vasitəsi ilə birləşməlidir. Bütün məruz qalmış metal keçirici canlı olmayan hissələr konstruksiya vasitəsilə və ya digər qaydada yer terminalına birləşir.

33 SORĞU VƏ SİFARİŞLƏ TƏLƏB OLUNAN MƏLUMAT

IEC 60076-1 Əlavə A-da verilmiş tələblər tətbiq olunur.

QEYD: A-dan Z-yə və AA-dan AC-yə qədər ölçülər (bax Cədvəl 6).

Şəkil 8 – Sınaq kamerasının detalları

1 Qalxan; 2 Radiant panel; 3 Spirt konteyneri; 4 Sarğac; 5 Mil; 6 Hava girişi; 7 Sınaq obyektinin terminallarının mövqeyi; 8 Ölçü sensorları; 9 Hava çıxışı

QEYD: A-dan Z-yə və AA-dan AC-yə qədər ölçülər (bax Cədvəl 6).

Quraşdırma tələbləri, nəqliyyat tələbləri, montaj olunması, xidmət və əməliyyatla bağlı məlumat, rəhbərliyi xüsusilə müvafiq istehlakçı üçün prototipin təchiz olunmasına görə istehlakçıya istehsalçı tərəfindən bir qayda olaraq verilməlidir. Müqavilədə göstərilən kimi bu rəhbərlikləri bir qayda olaraq əvvəlcədən istehlakçıya vermək lazımdır, istehlakçı da onların əsasında quraşdırmanın düzgün olmasını, daşınmanın və ya montaj işləri üçün lazım olarsa müəyyən addım atmasına qərar versin.

Transformatorun təhlükəsizliyi müxtəlif nöqteyi nəzərdən baxıla bilər:

a) daxili nasazlıq təhlükəsindən qorunmaq üçün transformatorun daxili təhlükəsizlik tədbirini görmək lazımdır;

b) qaçılmaz olan hadisələrə qarşı quraşdırma ilə bağlı ehtiyat tədbirləri üçün atılan addımlardan irəli gələn təhlükəsizlik texnikası;

c) xarici hadisələrin nəticələrinin məhdudlaşdırılması.

Yuxarıda b) və c) bəndlərində təkmilləşmiş təhlükəsizlik qaydalarının, milli qayda və qanunların idarə edilməsinin addımları qeyd olunub.

Milli standart spesifikasiyasının quraşdırma tələbləri nəzərdən keçirilməlidir.

QEYD: Milli qayda və qanunların məzmunu bu informasiya xarakteri daşıyan Əlavədən üstünlük təşkil edir.

Qeyd olunmuş bəndlərdə istehlakçı və istehsalçı tərəfindən razılaşmış təhlükəsizlik dərəcəsində atılmış addımlar barədə nümunələr verilir.

A.2.2 Daxili təhlükəsizlik

Bu standartın tələbnamə formasının doldurulması, transformatorun daxili təhlükəli nasazlıqlarına qarşı gərəkli məlumat verir. Əsas montajlar üçün müvafiq standartlar yararlıdır. Yükləmə qabiliyyəti ilə bağlı istehsalçı təlimatlarına riayət edilməlidir və yükləmə ilə bağlı bələdçi məlumat milli standartlarda mövcuddur.

Aşağıdakı xüsusi bal tətbiq oluna bilər:

– izolyasiya səviyyəsi və testlər;

– zəmanət və zərərlər nəticəsində maksimum istilik itkisi sınağı;

– xidməti maksimum temperatur;

– transformatorun sistemli saxlanılması, onun aksesuarları və müdafiə. Rəhbərlikdə bu məqamlar əhatə olunmalıdır;

– əl təmirin əsasları üzrə təlimat verməlidir;

– yanğın təhlükəsi olan halda F1 sinif transformatorunun istifadəsi (daxili və xarici).

A.2.3 Quraşdırma zamanı ehtiyat tədbirləri

Milli qayda, qanunlarda və milli standartlarda quraşdırma zamanı ehtiyat tədbirləri verilir.

Quraşdırma dizaynerləri tərəfindən aşağıda göstərilən, tam olmayan, qeyd vərəqəsi nəzərə alınmalıdır:

– soyutma sistemində göstərilən maksimum limitlər və aşağıda saxlamaq üçün havanın temperaturu kifayət qədər olmalıdır;

– ildırım və ya yüksək gərginlikli sistem keçidinə qarşı müdafiə;

– transformatora xas olan qısa qapanmaya dayanma və yüksək cərəyandan müdafıə;

– transformatorun digər müdafiəsi (temperatur ölçən cihazların üzərindəki kontaktlar və s.) və quraşdırma (rele, qoruyucuları və s.);

– risk və nəticələr, transformatorun yanğına qarşı orijinal mənşəli və ya başqa mənşəli tədbiri;

– işlək hissələrlə və isti hissələrlə təmasda məhdudlaşdırılmış giriş və qəza zamanı insanların iştirakı məhdudlaşdırılsın;

– səs-küy emissiya məhdudlaşdırılmasının kənarda quraşdırılması;

– kabel və şinlərdə maqnit sahələrinin yoxlamasının emissiyası lazım ola bilər;

– havanın çirklənməsinin qarşısını almaq üçün ehtiyat;

– qazın yığılmasının qarşısını almaq.

A.2.4 Quraşdırma dizaynerləri aşağıdakıları təmin etməlidir

– Bənd 4.2.3-də verildiyi kimi istehlakçının və istehsalçının razılığı ilə transformatorun ətraf hava temperaturunun kifayət qədər havalandırılması limitdən aşağı olmalıdır;

– Bənd 4.2.3-də mühitin temperaturun limitdən aşağı olması zamanı ölçülər aparılır;

– Böyük cərəyan artıqlığına qarşı adekvat müdafiə;

QEYD: Maqnitləşən cərəyanın təbii sıfır cərəyanına çatmasından əvvəl dövrəni dayandıran sürətli keçid gərginlik artıqlığına diqqət yetirilməlidir. Pik dəyərində kəskinləşən bir neçə dövrəni dayandıran əməliyyat zamanı keçidlər tez-tez təkrar olunur.

– Böyük cərəyan artıqlığı zamanı transformatorun enerji mənbəyindən dərhal söndürə bilən sistem və ya cihaz.

– Yaxınlıqda yerləşən istilik mənbəyinə qarşı qoruma.

– Yanacaq tüstüsü və qazların minimum tutumu.

– Təhlükəsizlik səbəbləri üçün qadağa girişi.

– Quraşdırma zamanı daxildə səsin məhdudiyyəti.

– Maqnit sahələrinin, emissiyaların yoxlanması, (əsasən şinlərə birləşmə yerlərində) quraşdırılması və ya adekvat məsafələrdə ekranlar vasitəsilə xarici quraşdırılması.

Azərbaycan Respublikası Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsinin “08” dekabr 2014-cü il tarixli 009 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmişdir.

1. Azərbaycan Respublikasının Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsinin tabeliyində olan Azərbaycan Standartlaşdırma və Sertifikatlaşdırma İnstitutu tərəfindən işlənib hazırlanıb və təqdim edilib.

2. Bu standart IEC 60445:2010 “Basic and safety principles for man-machine interface, marking and identification – Identification of equipment terminals, conductor terminations and conductors” standartının autentik tərcüməsidir.

3. İlk dəfə tətbiq edilir.

4. Dövlət standartında müəyyən edilən tələblərin beynəlxalq standartlara, norma, qayda və tövsiyələrə və digər dövlətlərin müvafiq mütərəqqi milli standartlarına, elm, texnika və texnologiyanın müasir nailiyyətlərinə əsaslanmasını müəyyən etmək üçün standartın ilkin yoxlama müddəti 2019-cu il, dövrü yoxlama müddəti 5 ildir.

AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ DÖVLƏT STANDARTI

___________________________________________________________________________________________

İnsan-maşın interfeysi, markalama və

eyniləşdirmə üzrə əsas və təhlükəsizlik prinsipləri.

Avadanlıq birləşmələri, cərəyan keçirən damar birləşmələri

və cərəyan keçirən damarın eyniləşdirilməsi

Basic and safety principles for man-machine

interface, marking and identification.

Identification of equipment terminals,

conductor terminations and conductors

____________________________________________________________________________________________

Bu standart rezistor, əriyən qoruyucu, relelər, kontaktorlar, transformatorlar, fırlanma hərəkətli dəzgahlar kimi elektrik avadanlıqlarının birləşmələrinin, həmçinin lazım gəldikdə bu cür avadanlıqlar dəstinin (məsələn, qurğular) və müəyyən məqsədli cərəyan keçirən damarların markalanması və eyniləşdirilməsi üzrə tətbiq olunur. Bu standart həmçinin təhlükəsiz işi təmin etmək və nasazlığın qarşısını almaq məqsədilə cərəyan keçirən damarları müəyyən etmək üçün müvafiq rəng və ya hərfi-rəqəmli göstəricilərin istifadəsinə aid olan ümumi qaydaları özündə əks etdirir. Cərəyan keçirən damarların rəngləri və ya hərfi-rəqəmli göstəricilər kabel və ya kernlər, şin sistemi, elektrik avadanlıqları və qurğular üzrə tətbiq edilməsi üçün nəzərdə tutulmuşdur.

2. NORMATİV İSTİNADLAR

Bu standartda aşağıdakı normativ sənədlərə istinad edilmişdir:

IEC 60417 Graphical symbols for use on equipment (IEC 60417 Avadanlığın istifadəsi üzrə qrafiki simvollar)

IEC 60617 Graphical symbols for diagrams (IEC 60617 Diaqramlar üçün qrafiki simvollar)

IEC Guide 104 The preparation of safety publications and the use of basic safety publications and group safety publications (IEC Qayda 104 Təhlükəsizliyə dair nəşrlərin hazırlanması və təhlükəsizliyə dair əsas nəşrlərin və təhlükəsizliyə dair nəşrlər qrupunun istifadəsi)

ISO/IEC Guide 51 Safety aspects – Guidelines for their inclusion in standards (ISO/IEC Qayda 51 Təhlükəsizlik aspektləri – Onların standartlara əlavə edilməsinə dair qaydalar)

3. TERMİN VƏ TƏRİFLƏR

Bu standartda müvafiq tərifləri ilə aşağıdakı terminlərdən istifadə edilib.

3.1 Elektrik avadanlığı: elektrik enerjisinin yaranması, konversiyası, paylanması və ya istifadəsi üçün nəzərdə tutulmuş cihaz (məsələn, elektriklə çalışan dəzgahlar, transformatorlar, paylaşdırıcı mexanizm və idarəetmə aparatı, ölçü alətləri, kabel sistemi, cərəyanla çalışan avadanlıqlar və s.).

[IEC 60050-826:2004, 826-16-01, dəyişdirilmişdir]

3.2 Funksional birləşdirici cərəyan keçirən damar: funksional-tarazlaşdırıcı bəndlər üçün istifadə olunan cərəyan keçirən damar.

[IEC 60050-195:1998, 195-02-16]

3.3 Funksional torpaqlama

Funksional qruntlama (Birləşmiş Ştatlarda)

Elektrik təhlükəsizliyindən başqa sistemdə, avadanlıqlarda və ya quraşdırma zamanı nöqtə və ya nöqtələrin torpaqlanması.

[IEC 60050-195, Düzəliş 1:2001, 195-01-13]

3.4 Cərəyan keçirən damarların funksional torpaqlanması

Cərəyan keçirən damarların funksional qruntlanması (Birləşmiş Ştatlarda)

Torpaqlama cərəyan keçirən damarı funksional torpaqlama üçün nəzərdə tutulmuşdur.

[IEC 60050-195, 195-02-15]

3.5 Funksional tarazlaşdırıcı bəndlər: tarazlaşdırıcı bəndlər təhlükəsizlikdən başqa, iş səbəbləri üçün nəzərdə tutulmuşdur.

[IEC 60050-195, 195-01-16]

3.6 Xətli cərəyan keçirən damar

Faza cərəyan keçirən damar (AC sistemlərində) (məsləhət görülmür)

Polyus cərəyan keçirən damar (DC sistemlərində) (məsləhət görülmür)

Normal işlər zamanı neytral və ya orta-nöqtəli cərəyan keçirən damarı olmayan elektrik enerjisinin ötürülməsi və ya paylaşdırılmasına yardım edən enerji ilə təchiz olunan cərəyan keçirən damar

[IEC 60050-195, 195-02-08]

3.7 Orta-nöqtəli cərəyan keçirən damar: orta-nöqtəyə birləşdirilən və elektrik enerjisinin paylanmasına yardım edən cərəyan keçirən damar

[IEC 60050-195, 195-02-07]

3.8 Neytral cərəyan keçirən damar: neytral nöqtəyə birləşdirilən və elektrik enerjisinin paylanmasına yardım edən cərəyan keçirən damar

[IEC 60050-195, 195-02-06]

3.9 PEL cərəyan keçirən damarı: qoruyucu torpaqlama cərəyan keçirən damar və xətli cərəyan keçirən damarın ikisinin funksiyasından ibarət cərəyan keçirən damar

[IEC 60050-195, 195-02-14]

3.10 PEM cərəyan keçirən damarı: qoruyucu torpaqlama cərəyan keçirən damar və orta-nöqtəli cərəyan keçirən damarınn ikisinin funksiyasından ibarət cərəyan keçirən damar

[IEC 60050-195, 195-02-13]

3.11 PEN cərəyan keçirən damarı: qoruyucu torpaqlama cərəyan keçirən damar və neytral cərəyan keçirən damarın ikisinin funksiyasından ibarət cərəyan keçirən damar

[IEC 60050-195, 195-02-12]

3.12 Qoruyucu birləşdirici cərəyan keçirən damar

Tarazlaşdırıcı birləşdirici cərəyan keçirən damar (məsləhət görülmür)

Qoruyucu birləşdirici cərəyan keçirən damar üçün nəzərdə tutulmuş qoruyucu cərəyan keçirən damar

[IEC 60050-195, 195-02-10]

3.13 Torpaqlanmış, qoruyucu birləşdirici cərəyan keçirən damar: torpaq üzrə cərəyan yoluna malik qoruyucu birləşdirici cərəyan keçirən damar

3.14 Torpaqlanmamış qoruyucu birləşdirici cərəyan keçirən damar: torpaq üzrə cərəyan yoluna malik olmayan qoruyucu birləşdirici cərəyan keçirən damar

3.15 Qoruyucu cərəyan keçirən damar

Təhlükəsizlik məqsədi üçün nəzərdə tutulmuş cərəyan keçirən damar, məsələn, elektrik şok əleyhinə müdafiə.

[IEC 60050-195, 195-02-09]

3.16 Qoruyucu torpaqlama

Qoruyucu qruntlama (Birləşmiş Ştatlarda)

Elektrik təhlükəsizliyi məqsədi üçün sistemdəki nöqtə və ya nöqtələrin, avadanlıq və ya qurğuların torpaqlanması.

[IEC 60050-195, Düzəliş 1:2001, 195-01-11]

3.17 Qoruyucu torpaqlama cərəyan keçirən damarı

Qoruyucu qruntlama cərəyan keçirən damarı (Birləşmiş Ştatlarda)

Qoruyucu torpaqlama üçün nəzərdə tutulmuş qoruyucu cərəyan keçirən damar

[IEC 60050-195:1998, 195-02-11]

3.18 Qoruyucu tarazlaşdırıcı bəndlər: təhlükəsizlik məqsədi üçün tarazlaşdırıcı bəndlər

[IEC 60050-195:1998, 195-01-15]

4. EYNİLƏŞDİRMƏ METODLARI

Avadanlıq birləşmələrinin və müəyyən məqsədli cərəyan keçirən damarların son hissələrinin eyniləşdirilməsinin nəzərə alınması vacib hesab olunarsa, bu zaman aşağıdakı metodlardan biri və ya bir neçəsi istifadə olunur:

– avadanlıq birləşmələrinin və müəyyən məqsədli cərəyan keçirən damarların son hissələrinin fiziki və ya vasitəli şəkildə yerləşdirilməsi;

– Bənd 6-ya əsasən avadanlıq birləşmələrinin və müəyyən məqsədli cərəyan keçirən damarların son hissələrinin rəng kodu;

– IEC 60417-yə əsasən qrafiki simvollar. Əgər əlavə simvollar tələb olunarsa, bu zaman onlar IEC 60617-yə uyğun olmalıdır;

– Bənd 7-də qeyd olunan sistemə əsasən hərfi-rəqəmli göstəricilər.

Sənədlərdəki ardıcıllığı təmin etmək üçün cərəyan keçirən damar və avadanlıq birləşmələrinin adları, hərfi-rəqəmli göstəricilərdən istifadə etmək tövsiyə olunur.

Cərəyan keçirən damarların rənglərlə eyniləşdirilməsi Bənd 6-da qeyd olunan tələblərə əsasən həyata keçirilir. Cərəyan keçirən damarların hərfi-rəqəmli göstəricilərinin eyniləşdirilməsi Bənd 7-də qeyd olunan tələblərə əsasən həyata keçirilir.

QEYD: Belə qəbul olunmuşdur ki, kompleksli sistem və qurğuların əlavə markalanması və etiketlənməsi təhlükəsizlikdən başqa digər məqsədlər üçün də vacib hesab oluna bilər, nümunə üçün IEC 62491-ə baxın.

5. EYNİLƏŞDİRİCİ VASİTƏLƏRİN TƏTBİQİ

Eyniləşdirici rəng, qrafiki simvol və ya hərfi-rəqəmli göstəricilər müvafiq terminala yaxın bir yerə yerləşdirilir.

Əgər birdən artıq eyniləşdirmə metodundan istifadə olunarsa, metodlar arasındakı qarşılıqlı əlaqə, metodlara aid sənədlərlə aydınlaşdırılır.

Heç bir problem olmazsa, bu zaman rəqəmli və hərfi-rəqəmli göstəricilərin müqayisəsi həyata keçirilir.

Torpaqlama üçün istifadə olunan birləşmələr/cərəyan keçirən damarlar torpaqlama məqsədlərinə görə iki əsas konseptə-qoruyucu torpaqlama və funksional torpaqlama konseptinə ayrılır.

- Əgər birləşmə və ya cərəyan keçirən damar həm qoruyucu torpaqlama həm də funksional torpaqlama tələblərini yerinə yetirirsə, bu zaman o qoruyucu torpaqlama birləşməsi/cərəyan keçirən damarı kimi müəyyən olunur.

- Əgər qoruyucu torpaqlama tələblərinə funksional torpaqlama birləşməsi/cərəyan keçirən damarı uyğun deyilsə, bu zaman o qoruyucu torpaqlama birləşməsi/cərəyan keçirən damarı adı ilə markalanmır.

- Funksional torpaqlama tələbləri istehsalçı və ya müvafiq məhsul komitəsi tərəfindən müəyyən olunur və avadanlığın sənədlərində qeyd olunur.

QEYD: Məsələn, Elektro-maqnit uyğunluğunun tənzimlənməsi məsələlərinə dair tələblər.

6. RƏNGLƏRLƏ EYNİLƏŞDİRMƏ

Cərəyan keçirən damarların eyniləşdirilməsi üçün aşağıdakı rənglərin istifadəsinə icazə verilir:

– qara, qəhvəyi, qırmızı, narıncı, sarı, yaşıl, mavi, bənövşəyi, boz, ağ, çəhrayı, firuzəyi rəng.

QEYD: Rənglərin bu siyahısı IEC 60757-dən götürülmüşdür.

Rənglərlə eyniləşdirmə son sxemlərdə və birləşmə nöqtələrində olduğu təqdirdə, izolyasiyasız cərəyan keçirən damarlar istisna olmaqla, son sxemlərdə daha çox rənglərlə markalanma və ya izolyasiya rəngi ilə cərəyan keçirən damarın uzunluğunda rənglərlə eyniləşdirmədən istifadə olunur.

Rənglərlə eyniləşdirmə və ya markalanma aşağıdakılar üçün tələb olunmur:

– kabellərin konsentrik cərəyan keçirən damarları;

– qoruyucu cərəyan keçirən damarlar kimi istifadə olunduqda metal və ya zireh səth;

– daimi eyniləşdirmə prosesinin mövcud olmadığı zaman izolyasiyasız cərəyan keçirən damarlar;

– qoruyucu cərəyan keçirən damar kimi istifadə olunan zaman xarici-keçirici hissələri;

– qoruyucu cərəyan keçirən damar kimi istifadə olunan zaman qorunmayan-keçirici hissələri.

Əgər rənglərlə eyniləşdirmə ziddiyyət təşkil etməzsə yəni ikili mənaya malik olmazsa, bu zaman əlavə markalanmalar, məsələn, hərfi-rəqəmli göstəricilərin istifadəsinə icazə verilir.

6.2 Rənglərdən birinin istifadəsi

6.2.1 İcazə verilən rənglər

Əgər cərəyan keçirən damarların rənglərində bənd 6.3.2-dən bənd 6.3.6-ya əsasən qarışıqlıq olmazsa, bu zaman yaşıl və sarı rənglərin istifadəsinə icazə verilir.

6.2.2 Neytral və ya orta-nöqtəli cərəyan keçirən damarlar

Cərəyanda rənglərlə müəyyən olunan neytral və ya orta-nöqtəli cərəyan keçirən damarlar olarsa, bu məqsəd üçün istifadə olunmalı olan rəng mavi olmalıdır. Digər rənglərlə qarışıqlığın qarşısını almaq məqsədilə çox zaman “açıq mavi” adlanan saturasiya olunmayan mavi rəngdən istifadə etmək məsləhət görülür. Mavi rəng qarışıqlığın olması güman olunan yerlərdə digər cərəyan keçirən damarların müəyyən olunması üçün istifadə olunmayacaqdır.

Ümumilikdə kabel sistemində neytral və ya orta –nöqtəli cərəyan keçirən damarlar olmazsa, mavi rənglə göstərilən cərəyan keçirən damarlar, qoruyucu cərəyan keçirən damarlar istisna olmaqla digər məqsədlər üçün istifadə oluna bilər.

Əgər rənglə eyniləşdirmə metodundan istifadə olunursa, neytral və ya orta-nöqtəli cərəyan keçirən damarlar kimi istifadə olunan izolyasiyasız cərəyan keçirən damarlar ya 15 mm-dən 100 mm genişlikdə, hər bir cihaz, korpus üzərində və ya hər bir giriş pozisiyasında, ya da uzunluqları boyunca mavi zolaqla rənglənir.

QEYD: Birləşmə, paylaşdırıcı qutu, rıçaqlar və özü-özlüyündə təhlükəsiz cərəyanların rozetkalarının markalanması üçün rəngdən istifadə olunursa, IEC 60079-11 rəngi müəyyən edir.

6.2.3 AC-sistemlərində xətli cərəyan keçirən damarlar

AC-sistemlərində xətli cərəyan keçirən damarlar üçün arzuolunan rənglər qara, qəhvəyi və bozdur.

QEYD: Bu bənddəki rəng kodlarının ardıcıllığı əlifba sırası ilə göstərilmişdir. O, mərhələləmə və ya fırlanma istiqamətləri üçün tövsiyə olunmur.

6.3 İki rəng kombinasiyasının istifadəsi

6.3.1 İcazə verilən rənglər

Əgər qarışıqlıq riski olmazsa, bu zaman bənd 6.1-də sadalanan rənglərdən hər hansı ikisinin kombinasiyasının istifadəsinə icazə verilir.

Bu cür qarışıqlığın qarşısını almaq üçün yaşıl və sarı rəngləri yaşıl və sarı kombinasiyasından başqa, digər rəng kombinasiyalarında istifadə oluna bilməz.

Yaşıl və sarı rənglərinin kombinasiyasından istifadə bənd 6.3.2 - 6.3.6-da qeyd olunan məqsədlər üçün məhdudlaşmışdır.

6.3.2 Qoruyucu cərəyan keçirən damarlar

Qoruyucu cərəyan keçirən damarlar iki-rəngli kombinasiya ilə yəni yaşıl və sarı rəngləri ilə göstərilir.

QEYD 1: Müvafiq məqsədli cərəyan keçirən damarı müəyyən etmək üçün əlavə markalanmadan istifadə etmək vacibdir.

QEYD 2: Əlavə rəng markalanmaları PEN, PEL və PEM cərəyan keçirən damarları üçün lazımdır.

Yaşıl və sarı rəng kombinasiyası, qoruyucu cərəyan keçirən damarı müəyyən etmək üçün təsdiq edilən yeganə rəng kombinasiyasıdır.

Yaşıl və sarı rənglərinin kombinasiyası rəng kodlarının tətbiq olunduğu yerlərdə cərəyan keçirən damarın 15 mm-ində istifadə olunur, bu rənglərdən biri cərəyan keçirən damarın ən azı 30 % və 70 %-dən daha çox səthində, digər rəng isə səthin qalan hissəsində yer alır.

Əgər qoruyucu cərəyan keçirən damar kimi istifadə olunan izolyasiyasız cərəyan keçirən damarlar rənglərlə təmin olunmuşdursa, onlar ya hər bir cərəyan keçirən damarın tam uzunluğu boyunca, ya da hər bir damarda və ya hər bir giriş pozisiyasında yaşıl və sarı rənglə rənglənilir. Əgər yapışqan lentdən istifadə olunarsa, yalnız iki-rəngli lent istifadə olunur.

QEYD 3: Qoruyucu cərəyan keçirən damarın özünün forması, konstruksiyası və ya pozisiyası konsentrik cərəyan keçirən damar kimi asanlıqla müəyyən oluna bilərsə, məsələn, bu zaman özünün uzunluğu ilə rəng kodları çox da böyük əhəmiyyət kəsb etmir, lakin, sonluqlar və ya giriş pozisiyaları qrafiki simvolla və ya iki-rəngli yaşıl və sarı rənglərin kombinasiyası və ya PE hərfi-rəqəmli göstəricilərlə aydın şəkildə göstərilməlidir.

QEYD 4: Əgər xarici cərəyan keçirən damarın hissələri PE cərəyan keçirən damar kimi istifadə olunursa, bu zaman rənglərlə eyniləşdirmə vacib hesab olunmur.

6.3.3 PEN cərəyan keçirən damarları

İzolyasiya olunan zaman PEN cərəyan keçirən damarları aşağıdakı metodlardan biri ilə markalanmalıdır:

– uzunluqları boyunca yaşıl – sarı rənglər ilə, əlavə olaraq, son hissədə mavi rəng markalanma;

– uzunluqları boyunca mavi rəng ilə, əlavə olaraq, son hissədə yaşıl-sarı markalanma.

QEYD 1: Ölkə daxilində tətbiq olunmalı olan metod və ya metodların seçimi müvafiq komitələr və fərdi əsaslar üzrə hazırlanmalıdır.

QEYD 2: Əgər aşağıdakı iki nüsxələr bir-birlərinə uyğun gələrsə, son hissələrdəki əlavə mavi markalanmalar kənarlaşdırılmalıdır:

– elektrik avadanlıqlarında, əgər müvafiq tələblər ölkə daxilində və ya xüsusi məhsulun standartlarında qeyd olunarsa;

– kabel sistemlərində, məsələn, sənayedə istifadə olunanlarda, əgər müvafiq komitə tərəfindən qərara alınmışdırsa.

6.3.4 PEL cərəyan keçirən damarları

İzolyasiya olunan zaman PEL cərəyan keçirən damarları uzunluqları boyunca yaşıl-sarı rənglərlə, əlavə olaraq, son hissədə mavi rəngdə markalanmalıdır.

QEYD: Əgər aşağıdakı iki nüsxələr bir-birlərinə uyğun gələrsə, əlavə mavi rəngdə markalanmalar kənarlaşdırılmalıdır:

- elektrik avadanlıqlarında, əgər müvafiq tələblər ölkə daxilində və ya xüsusi məhsulun standartlarında qeyd olunarsa;

- kabel sistemlərində, məsələn, sənayedə istifadə olunanlarda, əgər müvafiq komitə tərəfindən qərara alınmışdırsa.

PEN və ya PEM cərəyan keçirən damarları arasında qarışıqlıq yaranarsa, bənd 7.3.5-də göstərilən hərfi-rəqəmli göstəricilər onların sonunda qeyd olunmalıdır.

6.3.5 PEM cərəyan keçirən damarları

İzolyasiya olunan zaman PEM cərəyan keçirən damarlar uzunluqları boyunca yaşıl-sarı rənglərlə, əlavə olaraq, son hissədə mavi rəngdə markalanmalıdır.

QEYD: Əgər aşağıdakı iki nüsxələr bir-birlərinə uyğun gələrsə, əlavə mavi rəngdə markalanmalar kənarlaşdırılmalıdır:

- elektrik avadanlıqlarında, əgər müvafiq tələblər ölkə daxilində və ya xüsusi məhsulun standartlarında qeyd olunarsa,

- kabel sistemlərində, məsələn, sənayedə istifadə olunanlarda, əgər müvafiq komitə tərəfindən qərara alınmışdırsa.

PEN və ya PEL cərəyan keçirən damarları arasında qarışıqlıq yaranarsa, bənd 7.3.6-da göstərilən hərfi-rəqəmli göstəricilər onların sonunda qeyd olunmalıdır.

6.3.6 Qoruyucu birləşdirici cərəyan keçirən damarlar

Qoruyucu birləşdirici cərəyan keçirən damarlar bənd 6.3.1-də göstərilən iki rəngli kombinasiya yaşıl-sarı rənglərlə göstərilməlidir.

7. HƏRFİ-RƏQƏMLİ GÖSTƏRİCİLƏRİN

Əgər hərf və/və ya rəqəmlər eyniləşdirmə üçün istifadə olunarsa, bu zaman hərflər yuxarı hissədə latın hərfləri ilə və rəqəmlər ərəb hərfləri ilə göstərilməlidir.

QEYD: Məsləhət görülür ki, DC elementləri üçün istinad hərfləri əlifbanın birinci hissəsindən və AC elementləri üçün istinad hərfləri isə əlifbanın ikinci hissəsindən seçilsin.

“1” and “0” rəqəmlər arasında qarışıqlığın qarşısını almaq üçün “I” və “O” hərfləri istifadə olunmamalıdır; “+” və “–“ işarələrindən istifadə oluna bilər.

Qarışıqlığın qarşısını almaq üçün əlavə olunmamış 6 və 9 rəqəmlərinin altından xətt çəkilməlidir.

Bütün hərfi-rəqəmli göstəricilər izolyasiya rəngi üzrə güclü kontrastda olmalıdır.

Müəyyənləşdirmə həqiqi və etibarlı olmalıdır.

QEYD: Etibarlılığın dəyərləndirilməsi üçün IEC 60227-2-yə bax.

Hərfi-rəqəmli göstəricilər cərəyan keçirə ndamarların və bu qrupdakı cərəyan keçirən damarların müəyyənləşdirilməsində tətbiq edilmir. Yaşıl-sarı rənglə rənglənmiş izolyasiyalı cərəyan keçirən damarlar bənd 7.3.3 - 7.3.9-a əsasən müvafiq məqsədli cərəyan keçirən damar kimi müəyyən olunmalıdır.

Bənd 7.3-də göstərilən hərfi-rəqəmli göstəricilər qeyd olunanlardan başqa, digər məqsəd üçün istifadə olunmalıdır.

Qarışıqlığın mümkünsüz olduğu zaman aşağıdakı markalanma prinsiplərində qeyd olunan tam hərfi-rəqəmli göstəricilərin bir hissəsi kənarlaşdırıla bilər.

7.2 Avadanlıq birləşmələrinin eyniləşdirilməsi – Markalanma prinsipləri

Birləşmələrin markalanması aşağıdakı prinsiplərə əsaslanır:

7.2.1 Elementin iki son nöqtələri dəqiq rəqəmdən aşağı olan xəyali rəqəmlərlə, ardıcıl istinad nömrələri ilə müqayisə edilir, nümunə üçün Şəkil 1 və 2-yə bax.

Şəkil 1 – İki birləşməli birelement

7.2.2 Bir elementin aralıq nöqtələri istinad nömrələri ilə, daha çox rəqəmli şəkildə müqayisə olunur, məsələn, 3, 4, 5, və s. Aralıq nöqtələr üçün seçilmiş olan istinad nömrələri son nöqtələr üçün seçilənlərdən yüksək olmalıdır; onların nömrələnməsi nöqtənin sonundan başlayır ki, bu da aşağı istinad nömrəsi üzrə son nöqtəyə qədər uzanır.

Məsələn, 1 və 2 son nöqtələrə malik aralıq nöqtələr 3 və 4 istinad nömrələri ilə göstərilir (bax Şəkil 2).

Şəkil 2 – Dörd birləşməyə malik bir element: iki son nöqtələr və iki aralıq nöqtələr

7.2.3 Əgər bir neçə bənzər elementlər bir elementlər qrupunda birləşirsə, bu zaman markalanma üçün aşağıdakı metodlardan biri istifadə olunmalıdır:

– iki son nöqtə və aralıq nöqtələr bənd 7.2.1 və 7.2.2-də qeyd olunan istinad rəqəmlərinə uyğun gələn hərflərlə müqayisə olunur;

Məsələn, U, V, W üç-fazalı C sisteminin fazalarına uyğun gəlir (bax Şəkil 3);

– iki son nöqtə və aralıq nöqtələr bənd 7.2.1 and 7.2.2-də qeyd olunan istinad rəqəmlərinə uyğun gələn hərflərlə müqayisə olunur;

Şəkil 3 – Altı birləşməli üç-fazalı avadanlıq

– iki son nöqtə və aralıq nöqtələr bənd 7.2.1 və 7.2.2-də qeyd olunan istinad rəqəmlərinə uyğun gələn hərflərlə müqayisə olunur, belə ki, fazanın müəyyən olunması vacibdir və ya mümkün deyildir. Qarışıqlığı aradan qaldırmaq üçün bu rəqəmlər qəti şəkildə məhdudlaşdırılır. Məsələn, bir elementin son nöqtələri 1.1 və 1.2, digər elementlərin son nöqtələri isə 2.1 və 2.2 ilə (bax Şəkil 4) markalana bilər;

QEYD: Birləşmənin aid olduğu predmetə əsasən ikimənalı birləşmə göstəricilərinə aid nümunələr üçün IEC 61666 Əlavə B-yə baxın.

Şəkil 4 –On iki birləşməyə malik üç-elementli avadanlıq: altı son nöqtələr və altı aralıq nöqtələr

– əgər birləşmə bağlanarsa, rəqəmli göstəricilər rəqəmli şəkildə olmalıdır.

Birləşmənin markalanması və eyniləşdirilməsinə dair əlavə təfərrüatlı tələblər müvafiq məhsul komitəsi tərəfindən verilə bilər.

7.2.4 Eyni istinad hərflərinə malik olan oxşar elementlər qrupu istinad hərflərinin rəqəmli indeksi ilə müqayisə olunur (bax Şəkil 5a və 5b).

Şəkil 5 – Elementlər qrupuna malik avadanlıq

Şəkil 6 hərfi-rəqəmli göstəricilərə əsasən markalanmış avadanlıq birləşmələri və müəyyən məqsədli cərəyan keçirən damarların qarşılıqlı əlaqəsini əks etdirir.

Şəkil 6 – Avadanlıq birləşmələri və müəyyən məqsədli cərəyan keçirən damarların qarşılıqlı əlaqəsi

7.3 Müəyyən məqsədli cərəyan keçirən damarların eyniləşdirilməsi

Müəyyən məqsədli cərəyan keçirən damarlara birbaşa və ya dolayı yolla birləşdirilməsi nəzərdə tutulan avadanlıq birləşmələri və müəyyən məqsədli cərəyan keçirən damarların son kabelləri Cədvəl A1-ə əsasən istinad hərfləri, qrafiki simvollar və ya həm istinad hərfləri, həm də qrafiki simvollar ilə markalanmalıdır.

7.3.2 Neytral cərəyan keçirən damar

Neytral cərəyan keçirən damarin hərfi-rəqəmli göstəricisi ‘N’ olmalıdır.

7.3.3 Qoruyucu cərəyan keçirən damar

Qoruyucu cərəyan keçirən damarın hərfi-rəqəmli göstəricisi ‘PE’ olmalıdır. Bu qoruyucu torpaqlama cərəyan keçirən damarı üzrə də tətbiq edilir.

7.3.4 PEN cərəyan keçirən damarı

PEN cərəyan keçirən damarın hərfi-rəqəmli göstəricisi ‘PEN’ olmalıdır.

7.3.5 PEL cərəyan keçirən damarı

PEL cərəyan keçirən damarın hərfi-rəqəmli göstəricisi ‘PEL’ olmalıdır.

7.3.6 PEM cərəyan keçirən damarı

PEM cərəyan keçirən damarın hərfi-rəqəmli göstəricisi ‘PEM’ olmalıdır.

7.3.7 Qoruyucu birləşdirici cərəyan keçirən damarlar

Qoruyucu birləşdirici cərəyan keçirən damarların hərfi-rəqəmli göstəricisi ‘PB’ olmalıdır.

7.3.8 Qoruyucu birləşdirici cərəyan keçirən damarlar – torpaqlanmış

Əgər torpaqlanmış qoruyucu birləşdirici cərəyan keçirən damar ilə torpaqlanmamış qoruyucu birləşdirici cərəyan keçirən damarı müqayisə etmək lazım olarsa, bu zaman torpaqlanmış qoruyucu birləşdirici cərəyan keçirən damarın hərfi-rəqəmli göstəricisi ‘PBE’olmalıdır.

7.3.9 Qoruyucu birləşdirici cərəyan keçirən damarlar – torpaqlanmamış

Əgər torpaqlanmış qoruyucu birləşdirici cərəyan keçirən damar ilə torpaqlanmamış qoruyucu birləşdirici cərəyan keçirən damarı müqayisə etmək lazım olarsa, bu zaman torpaqlanmamış qoruyucu birləşdirici cərəyan keçirən damarın hərfi-rəqəmli göstəricisi ‘PBU’ olmalıdır.

7.3.10 Funksional torpaqlama cərəyan keçirən damarı

Funksional torpaqlama cərəyan keçirən damarın hərfi-rəqəmli göstəricisi ‘FE’ olmalıdır.

7.3.11 Funksional birləşdirici cərəyan keçirən damar

Funksional birləşdirici cərəyan keçirən damarın hərfi-rəqəmli göstəricisi ‘FB’ olmalıdır.

7.3.12 Orta-nöqtəli cərəyan keçirən damar

Orta-nöqtəli cərəyan keçirən damarın hərfi-rəqəmli göstəricisi ‘M’ olmalıdır.

7.3.13 Xətli cərəyan keçirən damar

Xətli cərəyan keçirən damarın hərfi-rəqəmli göstəricisi aşağıdakı indekslər üzrə“L” olmalıdır:

–a.c. cərəyanı üçün bir “1” rəqəmindən başlayaraq, xətli cərəyan keçirən damarların sıra nömrəsi;

– “+” işarəsi ilə müsbət xətlili cərəyan keçirən damar və “-” mənfi işarəsi ilə mənfi xətli cərəyan keçirən damar üçün d.c. cərəyanı.

Əgər birdən artıq xətli cərəyan keçirən damar istifadə olunmazsa, həmin indeks kənarlaşdırıla bilər.

Cərəyan keçirən damarlar/birləşmələrin eyniləşdirilməsi üçün

istifadə olunan rənglər, hərfi-rəqəmli göstəricilər və qrafik simvollar

Cədvəl A.1 – Cərəyan keçirən damarlar/birləşmələrin eyniləşdirilməsi üçün istifadə olunan rənglər, hərfi-rəqəmli göstəricilər və qrafik simvollar

AC cərəyan keçirən damarlar

Orta-nöqtəli cərəyan keçirən damarlar

Neytral cərəyan keçirən damarlar

DC cərəyan keçirən damarları

Qoruyucu cərəyan keçirən damarlar

PEN cərəyan keçirən damarları

PEL cərəyan keçirən damarları

РЕМ cərəyan keçirən damarları

Qoruyucu birləşdirici cərəyan keçirən damarlar

Funksional torpaqlama cərəyan keçirən damarları

Heç bir tövsiyə yoxdur

Funksional birləşdirici cərəyan keçirən damarlar

Heç bir tövsiyə yoxdur

Göstərilmiş qrafiklər IEC 60417-də göstərilən aşağıdakı simvol nömrələrinə uyğun olmalıdır.

IEC 60417-5032 (2002-10)

IEC 60417-5031 (2002-10)

IEC 60417-5005 (2002-10)

IEC 60417-5006 (2002-10)

IEC 60417-5019 (2006-08) IEC 60417-5018 (2006-10)

IEC 60417-5020 (2002-10)

IEC 60417-5021 (2002-10)

Yalnız bir fazadan artıq fazaya malik sistemlər vacibdir.

Rəng kodlarının bu ardıcıllığı əlifba sırası ilədir. Həmin ardıcıllıq tövsiyə olunan mərhələləmə və ya fırlanma istiqamətini özündə əks etdirmir.

Bax Bənd 6.3.3 - 6.3.5.

Qoruyucu birləşdirici cərəyan keçirən damar bir çox hallarda torpaqlanmış – qoruyucu birləşdirici cərəyan keçirən damara çevrilir. Bunları PBE ilə göstərmək vacib deyildir. Əgər belə hallarda torpaqlanmış qoruyucu birləşdirici cərəyan keçirən damar və torpaqlanmamış qoruyucu birləşdirici cərəyan keçirən damar arasındakı fərqdən (məsələn, tibbi-elektrik quraşdırmalar zamanı) istifadə olunarsa, onlar arasındakı sadə fərq və PBE və PBU-ləri tətbiq olunmalıdır.

FE si və IEC 60417-yə aid 5018 simvolu qoruyucu funksiyaya malik olan cərəyan keçirən damarlar və ya birləşmələrə tətbiq olunmamalıdır. İki rəngli – yaşıl və sarı izolyasiyası qoruyucu funksiyaya malik olmayan cərəyan keçirən damarlar üzrə tətbiq oluna bilməz (daha dəqiq desək, PE, PEN, PEL, PEM, PB, PBE, PBU cərəyan keçirən damarlardan başqa). Bax Bənd 5.

Müvafiq ölkəyə aid qeydlərin siyahısı

Torpaqlanmış xətli cərəyan keçirən damar a.c. elektrik sistemli bir fazada, neytral nöqtəsi olmayan a.c. elektrik sistemli üçlü-fazada və d.c. elektrik sistemli iki-məftilli sistemdə istifadə olunur. Rusiya Federasiyasında “faza cərəyan keçirən damari” və “polyus cərəyan keçirən damar” terminlərinin istifadəsi a.c. sistemi və müvafiq olaraq, d.c. sistemində xətli cərəyan keçirən damarları göstərmək üçün yenilənmişdir.

Rusiya Federasiyasında aşağıdakı anlayışlar tətbiq olunur:

Xətli cərəyan keçirən damar, torpaqlanmış

torpaq elektrodu ilə elektrik birləşməyə malik olan xətli cərəyan keçirən damar

Faza cərəyan keçirən damari

a.c. elektrik cərəyanında istifadə olunan xətli cərəyan keçirən damar

polyus cərəyan keçirən damar

d.c. elektrik cərəyanında istifadə olunan xətli cərəyan keçirən damar

“Orta-nöqtəli cərəyan keçirən damar” termininin IEC 60050-195-dəki anlayışı bu cərəyan keçirən damarın istifadə sahəsinin qeyri-dəqiq olması kimi verilmişdir. Rusiya Federasiyasında IEC 60050-195-dən götürülən orta-nöqtəli cərəyan keçirən damar anlayışı d.c. elektrik cərəyanlarında onun istifadəsini birmənalı şəkildə qeyd etmək üçün hazırlanmışdır.

Rusiya Federasiyasında orta-nöqtəli cərəyan keçirən damar aşağıdakı kimi müəyyən olunur:

d.c. elektrik sisteminin orta-nöqtəsinə birləşən elektrik cərəyan keçirən damarı və elektrik enerjisinin paylaşdırılması, ötürülməsi üçün istifadə olunan cərəyan keçirən damar.

“Neytral cərəyan keçirən damar” termininin IEC 60050-195-dəki anlayışı bu cərəyan keçirən damarın istifadə sahəsinin qeyri-dəqiq olması kimi verilmişdir. Rusiya Federasiyasında IEC 60050-195-dən götürülən neytral-nöqtəli cərəyan keçirən damar anlayışı a.c. elektrik cərəyanlarında onun istifadəsini birmənalı şəkildə qeyd etmək üçün hazırlanmışdır.

Rusiya Federasiyasında neytral cərəyan keçirən damar aşağıdakı kimi müəyyən olunur:

a.c. elektrik sisteminin neytral nöqtəyə və ya orta-nöqtəyə birləşən elektrik cərəyan keçirən damarı və elektrik enerjisinin paylaşdırılması, ötürülməsi üçün istifadə olunan cərəyan keçirən damar.

Rusiya Federasiyasında bir-fazalı elektrik cərəyanının faza cərəyan keçirən damarın rəngi qəhvəyidir. Bir-fazalı elektrik cərəyanı üç-fazalı elektrik cərəyanından qidalanırsa, bu zaman bir-fazalı elektrik cərəyanının faza cərəyan keçirən damarının rəngi elektrik cərəyanına birləşən üç-fazalı elektrik cərəyanının faza cərəyan keçirən damarının rəng göstəricisinə uyğun olmalıdır.

Rusiya Federasiyasında, müsbət polyuslu cərəyan keçirən damarın rəngi qəhvəyidir, mənfi polyuslu cərəyan keçirən damarın rəngi isə bozdur. İki məftilli d.c. elektrik cərəyanı üç məftilli d.c. elektrik cərəyanından qidalanırsa, bu zaman iki məftilli elektrik cərəyanının polyus cərəyan keçirən damarın rəng göstəricisi elektrik cərəyanına birləşən üç məftilli elektrik cərəyanının polyus cərəyan keçirən damarın rəng göstəricisinə uyğun olmalıdır. Rusiya Federasiyasında torpaqlanmış polyus cərəyan keçirən damarın rəngi mavidir. Neytral cərəyan keçirən damar ilə əlaqədar qarışıqlıq yaranarsa, orta-nöqtəli və ya torpaqlanmış faza cərəyan keçirən damarı üçün də rəng göstəricisi torpaqlanmış polyus cərəyan keçirən damarın son hissəsində və onların birləşdiricilərinin nöqtələrində qeyd olunmalıdır.

Rusiya Federasiyasında cərəyan keçirən damarların rəng göstəriciləri üçün yaşıl və sarı rəngi ayrıca istifadə etməyə icazə verilmir.

Birləşmiş Ştatlarda, qoruyucu torpaqlanmış cərəyan keçirən damarların göstərilməsi üçün yalnız bir yaşıl rəngin istifadəsinə icazə verilir.

Kanadada orta-nöqtəli və ya neytral cərəyan keçirən damarlar üçün ağ və ya təbii boz rəng göstəricisi mavi rəng göstəricisinin əvəzləyicisi kimi istifadə olunur.

Yaponiyada orta-nöqtəli və ya neytral cərəyan keçirən damarlar üçün ağ və ya təbii boz rəng göstəricisi mavi rəng göstəricisinin əvəzləyicisi kimi istifadə olunur.

Rusiya Federasiyasında mavi rəngin neytral cərəyan keçirən damar, orta-nöqtəli cərəyan keçirən damar və torpaqlanma xətli cərəyan keçirən damarlar üçün istifadə edilməsinə icazə verilir.

Rusiya Federasiyasında mavi rəngi yalnız neytral cərəyan keçirən damar, orta-nöqtəli cərəyan keçirən damar və torpaqlanma xətli cərəyan keçirən damarların göstərilməsi üçün istifadə olunmalıdır.

Birləşmiş Ştatlarda orta-nöqtəli və ya neytral cərəyan keçirən damarlar üçün ağ və ya təbii boz rəng göstəricisi mavi rəng göstəricisinin əvəzləyicisi kimi istifadə olunur.

Birləşmiş Ştatlarda, mavi rəngin faza cərəyan keçirən damarları üçün istifadə edilməsinə icazә verilir. Neytral cərəyan keçirən damarların ağ, boz və ya yaşıl izolyasiyadan başqa, ağ zolaqlarla göstərilməsinə icazə verilir.

Avstraliyada qara rəng quraşdırma məftilləri xətli cərəyan keçirən damarlarının göstərilməsi üçün istifadə olunmamalıdır. Bir fazalı xətli cərəyan keçirən damar üçün qəhvəyi rəng və L1, L2 və L3 xətli cərəyan keçirən damarlar üçün də qəhvəyi rəngi uyğun hesab olunur.

Kanadada boz rəng neytral və ya orta-nöqtəli cərəyan keçirən damar üçün mavi rəng göstəricisinin əvəzlənməsi kimi istifadə olunarsa və əgər qarışıqlıq eynilik təşkil edərsə, boz rəng AC sistemlərindəki xətli cərəyan keçirən damarların göstəricisi kimi istifadə olunmamalıdır.

Kanadada boz rəng neytral və ya orta-nöqtəli cərəyan keçirən damarın göstəricisi kimi istifadə oluna bilər, boz rəng hazırkı alt-bəndin 1 saylı qeydində müəyyən olunanlardan başqa, digər məqsədlər üçün istifadə oluna bilməz.

Yaponiyada, boz rəng neytral və ya orta-nöqtəli cərəyan keçirən damar üçün mavi rəng göstəricisinin əvəzlənməsi kimi istifadə olunarsa və əgər qarışıqlıq eynilik təşkil edərsə, boz rəng AC sistemlərindəki xətli cərəyan keçirən damarların göstəricisi kimi istifadə olunmamalıdır.

Yaponiyada boz rəng neytral və ya orta-nöqtəli cərəyan keçirən damarın göstəricisi kimi istifadə oluna bilər, boz rəng hazırkı alt-bəndin 1 saylı qeydində müəyyən olunanlardan başqa, digər məqsədlər üçün istifadə oluna bilməz.

Rusiya Federasiyasında torpaqlanmış faza cərəyan keçirən damarın rəngi mavidir. Əgər orta-nöqtəli cərəyan keçirən damar və ya torpaqlanmış polyus cərəyan keçirən damar ilə oxşar neytral cərəyan keçirən damar ilə əlaqədar da qarışıqlıq yaranarsa, hərfi-rəqəmli göstəricilər torpaqlanmış faza cərəyan keçirən damarın son hissəsində və onların birləşdiricilərinin nöqtəsində qeyd olunmalıdır.

Birləşmiş Ştatlarda boz rəng neytral və ya orta-nöqtəli cərəyan keçirən damar üçün mavi rəng göstəricisinin əvəzləyicisi kimi istifadə olunarsa və əgər qarışıqlıq eynilik təşkil edərsə, boz rəng AC sistemlərindəki xətli cərəyan keçirən damarların göstəricisi kimi istifadə olunmamalıdır.

Birləşmiş Ştatlarda boz rəng neytral və orta-nəqtəli cərəyan keçirən damarın göstəricisi kimi istifadə oluna bilər, boz rəng hazırkı alt-bəndin 1 saylı qeydində müəyyən olunanlardan başqa, digər məqsədlər üçün istifadə oluna bilməz.

Kanadada qoruyucu cərəyan keçirən damar üçün yaşıl rəng göstəricisi yaşıl-sarı rəng kombinasiyasının əvəzləyicisi kimi istifadə olunur.

Mənşəyi (IEC Qaydalarına əsasən, daimi və ya bir qədər daimi permanent)

Əsaslandırma (tələb olunan ölkə qeydləri üzrə təfərrüatlı açıqlanma)

Yaponiyada, qoruyucu cərəyan keçirən damar üçün yaşıl rəng göstəricisi yaşıl-sarı rəng kombinasiyasının əvəzləyicisi kimi istifadə olunur.

Birləşmiş Ştatlarda, qoruyucu cərəyan keçirən damarlar üçün yaşıl rəng göstəricisi yaşıl-sarı rəng kombinasiyasının əvəzləyicisi kimi istifadə olunur.

Birləşmiş Ştatlarda, bir yaşıl rəngin istifadəsinə qoruyucu torpaq cərəyan keçirən damarlarının göstərilməsi üçün icazə verilir.

Rusiya Federasiyasında, bir-fazalı elektrik cərəyanının faza cərəyan keçirən damarın hərfi-rəqəmli göstəricisi "L" olmalıdır. Üç-fazalı elektrik cərəyanının faza cərəyan keçirən damarın hərfi-rəqəmli göstəricisi "L1", "L2" və "L3" olmalıdır. Bir-fazalı elektrik cərəyanı üç-fazalı elektrik cərəyanından qidalanırsa, bir-fazalı elektrik cərəyanının faza cərəyan keçirən damarın hərfi-rəqəmli göstəricisi elektrik cərəyanına birləşən üç-fazalı elektrik cərəyanının faza cərəyan keçirən damarın rəng göstəricisinə uyğun olmalıdır.

Rusiya Federasiyasında müsbət polyuslu cərəyan keçirən damarların hərfi-rəqəmli göstəricisi "L+", mənfi polyuslu cərəyan keçirən damarın göstəricisi isə "L–" olmalıdır. İki məftilli d.c. elektrik cərəyanı üç məftilli d.c. elektrik cərəyanından qidalanırsa, bu zaman iki məftilli elektrik cərəyanının polyus cərəyan keçirən damarın rəng göstəricisi elektrik cərəyanına birləşən üç məftilli elektrik cərəyanının polyus cərəyan keçirən damarın rəng göstəricisinə uyğun olmalıdır.

Rusiya Federasiyasında torpaqlanmış polyus cərəyan keçirən damarın rəngi mavidir.

Rusiya Federasiyasında bir-fazalı elektrik cərəyanının torpaqlanmış faza cərəyan keçirən damarın hərfi-rəqəmli göstəricisi "LE", və üç-fazalı elektrik cərəyanının isə "LE1", "LE2" or "LE3" olmalıdır. Torpaqlanmış müsbət polyuslu cərəyan keçirən damarın hərfi-rəqəmli göstəricisinin hərfi-rəqəmli göstəricisi mənfi polyus cərəyan keçirən damarın isə "LE–" olmalıdır.

Avstraliyada çəhrayı rəng funksional torpaqlama zamanı cərəyan keçirən damardır(‘FE’), lakin, ağ rəng də eyni məqsədlə istifadə olunur.

IEC 60050-195:1998, International Electrotechnical Vocabulary (IEV) – Part 195: Earthing and protection against electric shock Amendment 1, 2001

IEC 60050-826:2004, International Electrotechnical Vocabulary (IEV) – Part 826: Electrical installations

IEC 60079-11:2006, Explosive atmospheres – Part 11: Equipment protection by intrinsic safety “i”

IEC 60227-2:1997, Polyvinyl chloride insulated cables of rated voltages up to and including 450/750V – Part 2: Test methods

IEC 60601 (all parts), Medical electrical equipment

IEC 60757:1983, Code for designation of colours

IEC 61666:1997, Industrial systems, installations and equipment and industrial products – Identification of terminals within a system

IEC 62491:2008, Industrial systems, installations and equipment and industrial products – Labelling of cables and cores

Azərbaycan Respublikası Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsinin “08” dekabr 2014-cü il tarixli 009 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmişdir.

1. Azərbaycan Respublikasının Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsinin tabeliyində olan Azərbaycan Standartlaşdırma və Sertifikatlaşdırma İnstitutu tərəfindən işlənib hazırlanıb və təqdim edilib.

2. Bu standart İSO 21049-2004 “Pumps - Shaft sealing systems for centrifugal and rotary pumps” standartının autentik tərcüməsidir.

3. İlk dəfə tətbiq edilir.

4. Dövlət standartında müəyyən edilən tələblərin beynəlxalq standartlara, norma, qayda və tövsiyələrə və digər dövlətlərin müvafiq mütərəqqi milli standartlarına, elm, texnika və texnologiyanın müasir nailiyyətlərinə əsaslanmasını müəyyən etmək üçün standartın ilkin yoxlama müddəti 2019-cu il, dövrü yoxlama müddəti 5 ildir.

Bu beynəlxalq standart neft, təbii qaz və kimya sənayesində istehsalçıların və avadanlıq istifadəçilərinin toplanmış bilik və təcrübəsinə əsaslanır, lakin onun istifadəsi bu sənaye sahələri ilə məhdudlaşmır.

Bu beynəlxalq Standartın istifadəçilərinə məlum olmalıdır ki, daha fərqli və ya əlavə tələblər ayrı-ayrı əməliyyatlar üçün lazım ola bilər. Bu beynəlxalq standart ayrı-ayrı əməliyyatlar üçün satıcının alternativ avadanlıq və ya mühəndislik məhlullarını təklif etməsinə və ya alıcının alternativ avadanlıq və ya mühəndislik məhlullarını qəbul etməsinə mane olmamalıdır. Bu innovativ və ya inkişaf yönümlü texnologiya olduğu halda xüsusilə uyğun ola bilər. Alternativ təklif olduğu hallarda, satıcı bu beynəlxalq standartdan irəli gələn hər hansı dəyişiklikləri müəyyənləşdirməli və ətraflı məlumatla təmin etməlidir.

Bu beynəlxalq standartın məqsədi nasoslar üçün mexaniki kipkəc seçilməsi və onların fəaliyyəti ilə bağlı alıcılara yardım etməkdən ibarətdir.

Bu beynəlxalq vahid kipkəc standartıdır və ISO 13709 ilə normativ olaraq istinad olunur. Bu həm yeni, həm də köhnə quraşdırmalı nasoslara tətbiq edilir və ISO 13709 nasosları istisna olmaqla (məsələn, ASME B73.1, ASME B73.2 və API 676 nasoslar ) digər nasoslara tətbiq olunur.

Bu beynəlxalq standartda, müvafiq hallarda, ABŞ ölçü vahidləri məlumat üçün mötərizədə veilir.

Bənd və ya yarım bəndin əvvəlində (•) işarəsi onu göstərir ki, ya qərar qəbul edilməsi tələb olunur və ya alıcı tərəfindən daha ətraflı məlumat təmin edilməsi tələb olunur. Bu məlumat (əlavə C-də verilmiş nümunələrə bax) məlumat vərəqələrində və ya sorğu forması və yaxud satın alma orderində qeyd edilməlidir.

AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ DÖVLƏT STANDARTI

____________________________________________________________________________________________

Nasoslar — Mərkəzdənqaçma və rotor

nasosları üçün val kipləşdirici qurğular

Pumps — Shaft sealing systems for

centrifugal and rotary pumps

____________________________________________________________________________________________

Bu standart neft, təbii qaz və kimya sənayesində istifadə olunan mərkəzdənqaçma və rotor nasosları üçün kipləşdirmə sistemlərinə dair tələbləri müəyyən edir və tövsiyələr verir. Bu əsasən mövcud avadanlıqların işinin yaxşılaşdırılması, atmosferə emissiyaların və işləmə müddətində kipləşdirmə xərclərinin azaldılması üçün daha geniş dərəcədə etibarlılıq tələb olunan, təhlükəli, alışqan və/və ya zəhərli xidmətlər üçün tətbiq edilir. Bu 110 mm-dən (4,3 düym) 20 mm-ə qədər (0,75 düym) diametrə malik nasos vallarının kipkəclərini əhatə edir.

Bu standart kipkəclər üçün ehtiyat hissələrinə tətbiq edilir və mövcud avadanlıqların təkmilləşdirilməsi üçün bu standarta istinad edilir. Bu standartın aid edildiyi kipkəc konfiqurasiyaları üçün kateqoriyalarda, növlərdə, ölçülərdə təsnifat sistemi təmin edilmişdir.

2 NORMATİV İSTİNADLAR

Aşağıda istinad olunan sənədlər bu sənədin tətbiqi üçün misilsiz dərəcədə zəruridir. Tarixi göstərilmiş istinadlar üçün yalnız göstərilmiş nəşr buraxılışı tətbiq olunur. Tarixsiz istinadlar üçün istinad olunan sənədin (hər hansı bir düzəliş də daxil olmaqla) son nəşri tətbiq olunur.

ISO 7 (all parts), Pipe threads where pressure-tight joints are made on the threads ( (bütün hissələri) – Botlu yivləri, burada yivlər üzərində təzyiq altında olan birləşmələr qoyulur)

ISO 261 ISO general-purpose metric screw threads — General plan (ISO ümumi təyinatlı metrik vint yivləri - baş plan)

ISO 262 ISO general-purpose metric screw threads — Selected sizes for screws, bolts, and nuts (ISO ümumi təyinatlı metrik vint yivləri - vintlər, boltlar, və qayka üçün seçilmiş ölçülər)

ISO 286-2 ISO system of limits and fits — Part 2: Tables of standard tolerance grades and limit deviations for holes and shafts (ISO limitlər və uyğunluqlar sistemi – 2-ci hissə: deşik və vallar üçün standart tolerantlıq dərəcələri və limit kənara çıxmalarına dair cədvəllər)

ISO 724 ISO general-purpose metric screw threads — Basic dimensions (ISO ümumi təyinatlı metrik vint yivləri - Əsas ölçüləri)

ISO 965 (all parts), ISO general-purpose metric screw threads — Tolerances

( (bütün hissələr), ISO ümumi təyinatlı metrik vint yivləri – tolerantlıqlar)

ISO 3069 End-suction centrifugal pumps — Dimensions of cavities for mechanical seals and for soft packing (Bir tərəfli sorucusu olan mərkəzdənqaçma nasosları - mexaniki kipkəc və yumşaq qablaşdırılması üçün boşluq ölçüləri)

ISO 4200 Plain end steel tubes, welded and seamless — General tables of dimensions and masses per unit length (Düz sonluqlu polad borular, qaynaq edilmiş və şovsuz - vahid uzunluğu və hər vahidin uzunluğuna düşən kütlələrin ümumi cədvəli)

ISO 7005-1 Metallic flanges — Part 1: Steel flanges (Metal flanşları – hissə 1: polad flanşları)

ISO 10438 (all parts), Petroleum, petrochemical and natural gas industries — Lubrication, haft-sealing and control-oil systems and auxiliaries ((bütün hissələri), Neft, neft-kimya və təbii qaz sənaye sahələri - yağlama, dəstək-plomblanması və nəzarət-yağlama sistemləri və yardımçı vasitələr)

ISO 13709 Centrifugal pumps for petroleum, petrochemical and natural gas industries (neft, neft-kimya və təbii qaz sənaye sahələri üçün mərkəzdənqaçma nasosları)

ISO 15649 Petroleum and natural gas industries — Piping (neft və təbii qaz sənayesi sahələri – boru işləri)

IEC 60079 (all parts), Electrical apparatus for explosive gas atmospheres

( (bütün hissələr), partlayıcı qaz atmosferləri üçün elektrik aparatları)

IEC 60529 Degrees of protection provided by enclosures (IP code) (Qutular tərəfindən təmin edilən müdafiə dərəcələri (IP kodu))

AISI Standards, codes and specifications of the American Iron and Steel Institute¹ (Amerika Dəmir və Polad İnstitutunun standartları, kodları və xüsusiyyətləri)

API RP 520 (all parts), Sizing, selection, and installation of pressure-relieving devices in refineries ((bütün hissələri), Neft emalı müəssisələrində təzyiqi aşağı salan cihazların ölçüsünün müəyyən edilməsi, seçilməsi və quraşdırılması)

API Std 526 Flanged steel pressure relief valves (Flanslı poladdan olan təzyiqi aşağı salan klapanlar)

ASME V ASME Boiler and pressure vessel code, Section V, Non-destructive examination (Boyler qazanı və yüksək təzyiqli kamera kodu, Bölmə V, təxribatsız müayinə)

ASME VIII ASME Boiler and pressure vessel code, Section VIII, Rules for the construction of pressure vessels (Boyler qazanı və yüksək təzyiqli kameranın kodu, Yüksək təzyiqli kameranın tikilməsinə dair qaydalar)

ASME IX ASME Boiler and pressure vessel code, Section IX, Welding and brazing qualifications (Boyler qazanı və yüksək təzyiqli kameranın kodu, Bölmə IX, Qaynaq və mislə qaynaq kvalifikasiyaları)

ASME B1.1 Unified inch screw threads (UN and UNR thread form) Birləşdirilmiş düym vint yivləri (BMT və UNR yiv forması)

ASME B1.20.1 Pipe threads, general purpose, inch (Boru yivləri, ümumi məqsədli, düym)

ASME B16.11 Forged fittings, socket-welding and threaded (Döyülmüş qurğular, rozetka qaynağı və yivli)

ASME B16.20 Metallic gaskets for pipe flanges — Ring joint, spiral-wound, and jacketed (Boru flanşları üçün metallik kipkəclər – dairəvi birləşmə, spiralvari və örtüklü)

ASME B73.1 Specification for horizontal end suction centrifugal pumps for chemical process (Kimyəvi proses üçün üfüqi sonluqlu mərkəzdənqaçma sovurma nasoslarına dair texniki şərtlər)

ASME B73.2 Specification for vertical in-line centrifugal pumps for chemical process (Kimyəvi proses üçün şaquli –xətli mərkəzdənqaçma nasoslarına dair texniki şərtlər)

ASME PTC 8.2 Centrifugal pumps, performance test codes (Mərkəzdənqaçma nasosları, işləməsinə dair test kodları)

AWS D1.1 Structural welding code — Steel (Struktur qaynaq kodu – polad)

EN 287 (all parts), Approval testing of welders — Fusion welding ((bütün hissələri), Qaynaqçıların təsdiqləmə testi - əritmə yolu ilə qaynaq)

EN 288 (all parts), Specification and approval of welding procedures for metallic materials ( (bütün hissələr), Metal materialların qaynaq prosedurlarına dair texniki şərtlər və onların təsdiq edilməsi)

EN 13445 (all parts), Unfired pressure vessels ((bütün hissələr), Yandırılmamış yüksək təzyiqli kameralar)

EPA Method 21 Appendix A of Title 40, Part 60 of the U.S. Code of Federal Regulations, Environmental Protection Agency, United States(başlıq 40 əlavə A, federal qaydalar, Amerika Birləşmiş Ştatları Ətraf Mühitin Mühafizəsi Agentliyinin Məcəlləsinin 60-cı hissəsi)

NEMA 250, Enclosures for electrical equipment (1 000 volts maximum) ( elektrik avadanlıqları üçün qutular (1 000 volt maksimal))

NFPA 70, National Electrical Code (Milli Elektrik Məcəlləsi)

Title 1, Part A, Section 112, U.S. National Emission Standards for Hazardous Air Pollutants (NESHAPs)(Clean Air Act Amendment) ( Başlıq 1, hissə A, bölmə 112, təhlükəli hava çirkləndiricilərinin ABŞ Milli Emissiya Standartları (NESHAPs) ( təmiz hava aktına düzəliş))

Bu sənədin məqsədləri üçün aşağıdakı terminlər və anlayışlar tətbiq olunur.

3.1 Anti-fırlanma cihazı: kipkəc dəstində bitişik komponentə nisbətən bir komponentin fırlanmasının qarşısını almaq üçün istifadə olunan cihaz.

NÜMUNƏLƏR Açar, ştift.

3.2 Quruluş 1 tipli kipkəc

Hər patron dəstində bir kipkəc olan,kipkəc konfiqurasiyası.

3.3 Quruluş 2 tipli kipkəc

Hər kipkəc dəstində iki kipkəc olan və saxlanılma kipkəc kamerasına malikolan təzyiq kipkəc kamerasında olan təzyiqdən daha aşağı olan kipkəc konfiqurasiyası.

3.4 Quruluş 3 tipli kipkəc

Xaricdən verilən maneə mayesi istifadə edən hər patron dəstinə iki kipkəciolankipkəc konfiqurasiyası

3.5 Bir –birinə söykənən konfiqurasiya

İkili kipkəciolan, elastik elementləri bir-biri ilə birləşdiyi halqalar arasında quraşdırılmışdır

3.6 Balanslaşdirilmiş kipkəc

Mexaniki kipkəc, burada kipkəcinbalans nisbəti 1-dən az olur

Nasos kipkəci kamerasının təzyiqindən yuxarı təzyiqlə xaricdən təmin olunan maye, texnoloji prosesin mayesini tamamilə ətraf mühitdən təcrid etmək üçün 3-cü tip quruluşa malik kipkəcə tətbiq olunur

İkinci dərəcəli kipkəcləmə və ya yay tipli yükləməni təmin etmək məqsədilə çevik metal körükləri istifadə edən mexaniki kipkəc növü

Sürtgü yağı kimi istifadə olunan və / və ya quruluş 2 tipli kipkəcdə durulducu təmin etmək üçün istifadə olunan nasos kipkəcikamerasındakı təzyiqdən daha aşağı təzyiqdə xaricdən təmin olunan maye

Tamamilə müstəqil vasitə (o cümlədən kipkəc üzləri, elastik elementlər, kipkəcnimçələri, mufta və bərkidici halqa), hansı ki, əvvəlcədən yığılır və quraşdırılır.

Portu boruya və ya bir boru hissəsinə birləşdirən yivli və ya flanşlı birləşmə

Qovuşan üzlərin xüsusi ayrılma boşluğunu saxlamaq üçün bilərəkdən aerodinamik və ya hidrodinamik qüvvələr yaratmaq üçün nəzərdə tutulmadığı kipkəc dizaynı

Qeyd: Əlaqə kipkəcləri faktiki olaraq tam bir maye lent yarada bilər, lakin bu xarakterik deyildir. Əlaqə kipkəcləri həndəsəni özündə əks etdirmir, məsələn, kəsiklər, yastıqlar, kələkötürlülükləri, onlara toxunmanın qarşısını almaq üçün nəzərdə tutulur. Əlaqənin həcmi adətən çox aşağı olur və aşağı sızma ilə etibarlı fəaliyyət göstərməsinə imkan verir.

Bir çevik elementə malik dizaynlı kipkəc, kipkəc halqası və qovuşan halqa germetik kipkəc kamerasına quraşdırılır

Qeyd: Bütün quruluş 2 tipli konfiqurasiyalar üçün xarici kipkəclər germetic kipkəcdir.

3.14 Germetik kipkəc kamerası

Germetik kipkəcin quraşdırıldığı boşluğu təşkil edən komponent

3.15 Kristallaşan maye

Bərk maddələr formalaşdırmaq prosesində olan və ya susuzlaşdırma və yaxud kimyəvi reaksiyaya görə bərk maddələr yarada bilən maye

3.16 Paylanmış yuma sistemi

Bu beynəlxalq standarta uyğun olaraq test üsulu ilə müəyyən edilmiş kipkəc üzlərinin dövrəsi ətrafında yuma mayesinin bərabər paylanmasını təmin etmək üçün nəzərdə tutulmuş deşiklər, keçidlər, arakəsmələr və sairin təşkili

Fırlanmanı kipkəc muftasına ötürən kipkəc kartricinin kənar hissəsi və vala nəzərən kipkəc muftasının ox üzrə hərəkətinə mane olur

3.18 Ikili mexaniki kipkəc

Hər cür növdə olan Quruluş 2 və ya Quruluş 3 kipkəci

3.19 Dinamik kipləşdirmə-təzyiq reytinqi

Ən yüksək təzyiqli differensial, bu zaman kipkəc və ya kipkəc dəsti valın fırlanmasına davamlı olaraq imkan verilən maksimum temperatura davam gətirə bilər.

Qeyd: Bundan sonra kipkəc özünün statik kipləşdirmə təzyiq reytinqini saxlayır.

3.20 Üzügeriyə söykənən konfiqurasiya

Qoşa kipkəc, bu zaman bir qovuşan üz iki elastik element arasında və bir elastik element iki qovuşan kipkəc halqası arasında quraşdırılır.

3.21 Üz-üzə konfiqurasiya

Qoşa kipkəc, burada qovuşan kipkəc halqaları elastik elementlər arasında quraşdırılmışdır.

Məhlulun formasında sürətli dəyişiklik, maye halından qaz halına keçir.

Qeyd: Dinamik kipkəcdə bu onda baş verə bilər ki, məhlul əsas kipkəc üzləri arasından keçdiyi zaman sürtünmə enerjisi ona əlavə olunur və yaxud, məhlul təzyiqi kipkəc üzləri boyunca baş verən təzyiq düşməsi səbəbindən məhlulun buxarlanma təzyiqindən aşağı düşür.

3.23 Alışan hidrokarbon

Nasosla vurulan temperaturda mütləq buxarlanma təzyiqinə malik maye hidrokarbon 0,1 MPa (1 bar) (14,7 psi) –dan böyükdür və təbii mühit şəraitində rahat qaynaya bilən məhlul

Val/mufti və ya kipkəc kamerasına nəzərən ox üzrə hərəkət edən komponentləri kombinasiyası

Kriogendən tutmuş isti xidmətlərə kimi mexaniki kipkəclərin layihələndirilməsi zamanı statik (ikinci dərəcəli kipkəc) araqatlar üçün istifadə olunan saf karbon qrafitli material

Oymaq hansı ki, val və ya muftanın ətrafına uyğun gəlir və ya kənar diametr ətrafında kifayət qədər boşluq vardır ki, o, hərəkət edə və yaxud radial qaydada “üzə” bilsin

3.27 FFKM perflüoro-elastomer

Yüksək temperaturlu xidmət üçün yararlı olan kimyəvi cəhətdən müqavimət göstərən O-halqalı elastomer material

3.28 FKM flüoro-elastomer

Mexaniki kipkəclərdə geniş istifadə olunan O-halqalı elastomer material növü

Kipkəc üzlərinə yaxın məsafədə texnoloji prosesin məhlulu tərəfdən kipkəc kamerasına daxil edilən maye və adətən kipkəc üzlərinin soyudulması və yağlanması məqsədilə istifadə edilir.

Kipkəclərə yönəldilən məhlulu istiqamətləndirmək üçün nəzərdə tutulan boru, alətlər və nəzarət sistemlərinin konfiqurasiyası

Qeyd: ikinci dərəcəli boru işlərinə dair planlar onların tətbiqi, kipkəcin növü və quruluşuna görə fərqlənir.

Mexaniki kipkəcin stasionar dəstini kipkəc kamerasına və yaxud germetic kipkəc kamerasına birləşdirən aşağı panel

Mufta, məhsulun sonunda pilləsi və ya asılqanı olur, valın üzərində yerləşdirilir ki, onu yeyilmədən və korroziyadan qorusun.

Qeyd: Pillə adətən qanadlara qarşı qoyulur ki, onu val ilə pillə (asılqan) arasında olan araqatla yerində tutub saxlasın.

(Quruluş 2 və Quruluş 3) kipkəc kamerasının içində nasos qanadlarına ən yaxın yerləşən kipkəc

3.34 Daxildən quraşdırılmış kipkəc

Kipkəc konfiqurasiyası, burada kipkəc kamerası və aşağı panelin hüdudları daxilində kipkəc quraşdırılır

3.35 Daxildə dövr edən cihazın nasos halqası

Soyuducu və ya maneə/buffer məhlulu rezervuarı vasitəsilə kipkəc kamerasını dövr etdirmək üçün kipkəckamerasında yerləşən cihaz

3.36 Sızma konsentrasiyası

Kipkəci əhatə edən ətraf mühitdə dəyişkən üzvi məhlul və ya digər tənzimlənən emissiyanın ölçüsü

Müvafiq zaman ərzində kipkəc vasitəsilə kipkəc üzləri arasından keçən həcm və ya məhlul kütləsi

3.38 Yüngül hidrokarbon

Ətraf mühit şəraitində asanlıqla qaynaya bilən hidrokarbon mayesi

Qeyd: Səciyyəvi olaraq bu anlayışa qarışıq pentan (C5) axını və daha yüngül mayelər daxildir

Disk- və ya halqavari formada olan hissə, ya mufta üzərinə bərkidilir ya da gövdəyə elə bərkidilir ki, o, mufta və ya gövdəyə nəzərən ox üzrə hərəkət etməsin, bu da kipkəc halqası üçün qovuşan kipkəc üzünü təmin edir

3.40 Maksimal icazə verilən temperatur

Maksimal davamlı temperatur, hansı ki, müəyyən edilmiş maksimal işçi təzyiqdə göstərilən maye ilə işləmə zamanı istehsalçı avadanlığı müvafiq qaydada layihələndirmişdir

1. Bu məlumat kipkəc istehsalçısı tərəfindən təmin edilir.

2. Maksimal icazə verilən temperatur adətən materialdan asılı olaraq təyin edilir. Bu gövdənin materialı və ya araqatı və yaxud O-halqası tərəfindən tələb olunan temperatur həddi ola bilər. Məhsuldarlıq gücü və ən yüksək gücü temperaturdan asılıdır. Komponentin gərginlik səviyyəsi işçi təzyiqdən asılı ola bilər. Belə ki, materialın güc limiti ilə işçi gərginlik arasında olan fərq həm materialın işçi təzyiqi, həm də komponentin gərginlik səviyyəsindən asılı olur. Əgər temperatur aşağı salınarsa, materialın gücü artır və komponentin gərginlik səviyyəsi də arta bilər. Bu, maksimal icazə verilən temperaturun maksimal müəyyən edilmiş işçi təzyiqlə əlaqələndirmənin səbəbidir.

3.41 Maksimal icazə verilən işçi təzyiq MAWP

Maksimal davamlı təzyiq, hansı ki, müəyyən edilmiş maksimal işçi temperaturda göstərilən maye ilə işləmə zamanı istehsalçı avadanlığı müvafiq qaydada layihələndirmişdir

Müqayisə edin: statik kipləşdirmə-təzyiq reytinqi (3.69), dinamik kipləşdirmə -təzyiq reytinqi (3.19)

3.42 Maksimal dinamik kipləşdirmə təzyiqi MDSP

Hər hansı müəyyən edilən əməliyyat şəraitində və işə salma və ya qapatma zamanı kipkəcdə (yaxud kipkəclərdə) gözlənilən ən yüksək təzyiq

Qeyd:bu təzyiqin müəyyən edilməsi üçün diqqət maksimal sovurma təzyiqi, yuma təzyiqi və nasos daxilində boşluq dəyişmələrinin effektinə verilir. Bu texnoloji prosesə aid vəziyyətdir və alıcı tərəfindən müəyyən edilir.

3.43 Maksimal işçi temperatur

Kipkəcin(və ya kipkəclərin ) məruz qala biləcəyi maksimal temperatur

Qeyd: Bu texnoloji prosesə aid vəziyyətdir və alıcı tərəfindən müəyyən edilir.

3.44 Maksimal statik kipləşdirmə təzyiqi MSSP

Hidrostatik sınaq zamanı rast gəlinən təzyiqlər istisna olmaqla, nasosun söndürüldüyü zaman kipkəcin(və ya kipkəclərin) məruz qala biləcəyi ən yüksək təzyiq

Qeyd: Bu texnoloji prosesə aid vəziyyətdir və alıcı tərəfindən müəyyən edilir.

3.45 Əlaqədə olmayan kipkəc

Kipkəchalqası ilə qovuşan halqa arasında xüsusi ayırma boşluğu saxlamaq üçün qovuşan üzlərin bilərəkdən aerodinamik və ya hidrodinamik qüvvələr yaratmaq məqsədilə qurulduğu kipkəc dizaynı

Qeyd: Əlaqədə olmayan kipgəclər xüsusilə ona görə nəzərdə tutulmuşdur ki, stasionar və fırlanan üz arasında həmişə iş boşluğu olsun.

3.46 Alışmayan hidrokarbon

Hər hansı göstərilən iş temperaturunda buxarlanma təzyiqi 0,1 MPa (1 bar) (14,7 psi) mütləq təzyiqdən aşağı olan maye hidrokarbon və ya ətraf mühit temperaturunda asanlıqla qaynamayan maye

3.47 Qeyri-hidrokarbon servis

Tərkibində turş su, boyleri dolduran su, natrium hidroksid, turşular və amin turşuları kimi mayenin heç bir hidrokarbon və ya karbohidrogenlərin nisbətən az miqdarda həcmi olmayan servis və ya maye

3.48 Qeyri-itələyici kipkəc

Bu zaman yeyilmə və bərabərliyin pozulması hallarını kompensasiya etmək məqsədilə ox üzrə sürüşdürmək üçün ikinci dərəcəli kipkəc tələb olunmur.

Qeyd: Qeyri-itələyici kipkəc adətən B və ya C tipli metal körüklərdir.

3.49 Müşahidə olunan sınaq

Alıcının istəyi ilə müşahidə olunan məhsulla bağlı keçirilən sınaq, hansı ki, ona istehsalçı tərəfindən həmin sınaq barədə bildiriş verilmişdir, lakin istehsalla bağlı dayandırılma bəndini özündə əks etdirmir

Yuma axınını tənzimləmək məqsədilə içərisində deşik açılan orifis deşiyinə malik olan bərk dəmir parçasından hazırlanmış boru ağzı

Qeyd: Deyişiyin ağzı bir qayda olaraq Plan 11 sistemlərində əldə oluna bilər.

Elastometrikkipləşdirmə halqası O-formalı (dairəvi) çarpaz-seksiya, hansı ki, ikinci dərəcəli kipkəcvə ya araqatı kimi istifadə oluna bilər.

(Quruluş 2 və quruluş 3) kipkəcboru qanadlarından ən uzaqda yerləşir

3.53 Polimerləşən məhlul

Nisbətən uzun zəncirli komponentlər və fərqli xüsusiyyətlər vasitəsilə bir kimyəvi tərkibdən digər kimyəvi tərkibə keçərək dəyişmə prosesində olan və yaxud dəyişə bilmək qabiliyyətinə malik olan və adətən əhəmiyyətli dərəcədə daha çox uyuşqan və/yaxud yapışqan olan məhlul

Məhlulun keçdiyi yol, səciyyəvi olaraq aşağı paneldə yerləşir

3.55 Gövdədəki təzyiq

Kipkəcin stasionar təzyiq daşıyan bütün hissəslərindən ibarətdir, o cümlədən kipkəckamerası, kipkəcin aşağı paneli və maneə/buffer məhlulu rezervuarı, eləcə də digər birləşən hissələr, lakin kipkəc halqası və qovuşan halqa buraya daxil deyildir

3.56 Məhsul temperaturunun həddi

Kipkəc kamerası təzyiqinin buxarlanma temperatur ilə məhlulun faktiki temperatur arasındakı fərq

Qeyd:Xalis məhlullar üçün, buxarlanma temperaturu kipkəc kamerası təzyiqində doyma temperaturudur; qarışıq məhlullar üçün, buxarlanma temperaturu kipkəc kamerasının təzyiqində köpüklənən temperaturdur.

3.57 Nasos istehsalçısı

Nasosu layihələndirən, istehsal edən, sınaqdan keçirən və xidmət sahəsində dəstəklə təmin edən şirkət

Qeyd:Nasos istehsalçısı kipləşdirmə sistemini ala və quraşdırılmasını həyata keçirə bilər.

Sifarişi və texniki şərtləri istehlakçıya təqdim edən şirkət

3.59 Itələyici kipkəc

Elastik element üzərində kipkəc halqası ilə mufta və ya kipkəcin aşağı paneli, hansı ki, ikinci dərəcəli kipkəc yeyilmə və düzülüşün pozulmasını kompensasiya etmək üçün arasında ikinci dərəcəli kipkəcin bərkidildiyi kipkəcox üzrə sürüşür

Neytral məhlul, adətən su və ya buxar şəklində olur, bərk maddlərin əmələ gəlməsinin qarşısını almaq üçün kipkəcin atmosfer tərəfinə yerləşdirilir ki, o maddələr kipkəcin hərəkət etməsinə mane olmasın və yaxud digər məqsədlər üçün təmin edilir.

Qovuşan halqa, kipkəc halqası, ikinci dərəcəli kipkəc(lər), ox üzrə elastic olan element (lər) və yardımçı avadanlıqların kombinasiyası, hansı ki, fırlanan vala imkan verir ki, nəzarət olunmayan sızmaya yol vermədən stasionar gövdəyə nüfuz etməsin.

3.62 Kipkəc tarazlıq əmsalı

Kipkəc kamerasında hidravlik təzyiq vasitəsilə bağlama qüvvəsinə məruz qalan kipkəc üzü sahəsinin cəmi kipkəc üzü sahəsinə nisbəti

Qeyd: Bu bəzi hallarda faiz nisbəti ilə ifadə olunur.

Nasos qutusundan (gövdəsindən) ayrı olan və ya ona bitişik olan komponent, hansı ki, val kipkəcinin içərisinə quraşdırıldığı val və gövdə arasındakı zonanı əmələ gətirir

Halqa üzərində kipləşdirmə səthini təmin edən qovuşan halqa və ya kipkəc halqasının bir tərəfi və ya sonu

3.65 Kipkəc istehsalçısı

Kipkəcləri layihələndirən, istehsal edən, sınaqdan keçirən və xidmət sahəsində dəstəklə və əlaqədar yardımçı kipləşdirmə xidmətləri ilə təmin edən şirkət

Qovuşan halqa ilə təmasda olan kipkəc üzü; yay və ya silfon istifadə edərək elastic şəkildə quraşdırılmışdır

3.67 Ikinci dərəcəli kipkəc

Ohalqası və ya elastic qrafit araqatı və ya silfon kimi cihaz, hansı ki, digər kipkəc komponentləri ətrafında sızmanın qarşısını alır.

Statik və ya dinamik şəraitdə maksimal və ya minimal temperatur və yaxud təzyiq

3.69 Statik kipləşdirmə təzyiq reytinqi

Valın fırlanmadığı müddət ərzində kipkəcin maksimal icazə verilən temperatur dözə bildiyi ən yüksək təzyiq

Qeyd: Bununla da kipkəc dinamik kipləşdirmə təzyiqi reytinqini qoruyub saxlayır.

3.70 Birləşdirici keçid oymaq

Daxili kipkəc və qanadlar arasında yerləşən mufta (və ya val) ətrafında məhdud dərəcədə yaxın boşluq əmələ gətirən cihaz

Mexaniki kipkəcin aşağı panelinin kənar sonluğunda mufta (və ya val) ətrafında məhdud dərəcədə yaxın boşluq əmələ gətirən cihaz

3.72 Ümumi indikator göstəricisi

Ümumi göstərilən dayanma

Nəzarət olunan səthin bir tam dövrəsi ərzində üz və ya silindr şəkilli səth monitorinq edildiyi zaman əqrəbli indikator və yaxud analoji cihazın göstərdiyi maksimal və minimal göstəricilər arasındakı fərq

Qeyd: Mükəmməl olaraq silindr şəkilli səth üçün indikator göstəricinin yarısına bərabər olan ekssentrikliyi bildirir. Mükəmməl yastı üz üçün isə indikator göstəricisi həmin göstəriciyə bərabər olan kvadrat şəkilli olmayan forma verir. Əgər sözü gedən diametr mükəmməl olaraq silindr şəkilli və ya yastı deyilsə, TİR [ümumi göstərilən dayanma]-in açılışı daha mürəkkəb olur və ovallıq nümayiş etdirə bilər.

Tarazlaşdırılmış, daxilə bərkidilmiş, kartric dizaynlı çoxsaylı yayları olan itələyici kipkəcvə onun içərisində olan elastik element adətən fırlanır

Tarazlaşdırılmış, daxilə bərkidilmiş, kartric dizaynlı qeyri-itələyici (metal silfon) kipkəc, onun içərisində olan elastik element adətən fırlanır və ikinci dərəcəli kipləşdirmə elementləri elastomer O-halqasıdır.

Tarazlaşdırılmış, daxilə bərkidilmiş, kartric dizaynlı qeyri-itələyici (metal silfon) kipkəc, onun içərisində olan elastik element adətən fırlanır və ikinci dərəcəli kipləşdirmə elementləri elastik qrafitdir

3.76 Satıcı, təchizatçı

Avadanlıq istehsalçısı və ya onun vasitəçisi adətən servis xidməti üzrə cavabdeh olur

Qeyd: Bu beynəlxalq standart alıcı və satıcı və yaxud təchizatçı kimi müəyyən edilən iki tərəf arasında vəzifələri əhatə edir. Avadanlıqların alınması və istehsalı ilə məşğul olan çoxlu sayda tərəflər vardır. Həmin tərəflər bu zəncirdə tutduqları sıradan asılı olaraq müxtəlif cür adlandırılırlar. Onlar alıcı, podratçı, istehsalçı və ya alt-satıcı adlandırıla bilər. Məsələn, yağlama üçün yağ konsolunu təmin edən tərəf kompressor istehsalçısının konsol satıcısı, alıcının alt-satıcısı və konsol daxilində olan komponentlərin alıcısı ola bilər. Buna baxmayaraq, bütün bu terminlər alıcı və satıcı və ya təchizatçı kimi deyilə bilər. bu səbəbdəndir ki, yalnız bu iki termin müəyyən edilmişdir. Həmin digər terminlərin müəyyən edilməsi istiqamətində edilən cəhdlər sadəcə çaşqınlıq yaradır.

3.77 Dəyişkən təhlükəli hava çirkləndiricisi

Təhlükəli hava çirkləndirici maddələr üzrə ABŞ Milli emissiya standartlarının başlıq 1, hissə A, 112-ci bölməsində müəyyən edilmiş hər hansı maddə (NESHAPs) (təmiz hava aktına düzəliş)

3.78 Şahidlik edilən inspeksiya

Şahidlik edilən sınaq

Keçiriləcəyi vaxt barədə alıcıya məlumat verildiyi inspeksiya və ya sınaq və alıcı və ya onun nümayəndəsi iştirak edənə qədər istehsalat dayandırılır

4 KİPLƏŞDİRMƏ SİSTEMLƏRİ

4.1 Kipkəc kateqoriyaları, onların növləri və quruluşu

Bu beynəlxalq standartın əhatə etdiyi kipkəc konfiqurasiyaları üç kateqoriya (1, 2 və 3), üç növ (A, B və C) və üç quruluşs (1, 2 və 3) üzrə təsnifləşdirilə bilər. Bundan əlavə, quruluş 2 və 3 kipkəcləri üç oriyentasiyada ola bilər: "üzü tərsinə olan ", "bir-birinə qarşı" və "üz üzə". Bu kateqoriyalar, növlər və quruluşlar və oriyentasiyalar aşağıda müəyyən edilmişdir.

Səciyyəvi reprezentasiyalar üçün bax şəkil 1 - 9.

4.1.2 Kipkəc kateqoriyaları

Aşağıda göstərildiyi kimi üç kipkəckateqoriyası vardır.

— Kateqoriya 1 kipkəcləri qeyri-İSO 13709 nasoslarnın kipkəc kameralarında istifadə üçün nəzərdə tutulur, daha çox ASME B73.1, ASME B73.2 və ISO 3069 C tipli kipkəc kamerası ölçülərinin ölçü tələblərinə cavab verməli və onların tətbiqi kipkəc kamerasında temperaturun -40 °C (-40 °F) - 260 °C (500 °F) olması və mütləq təzyiq 2,2 MPa (22 bar) (315 psi) ilə məhdudlaşır.

— Kateqoriya 2 kipkəcləriISO 13709 kamera zərfinin ölçü tələblərinə cavab verərək kipkəckameralarında istifadə üçün nəzərdə tutulmuşdur. Onların tətbiqi kipkəc kamerasında temperaturun -40°C (- 40 °F) - 400 °C (750 °F) və mütləq temperatur 4,2 MPa (42 bar) (615 psi) qədər olan temperaturla məhdudlaşır.

— Kateqoriya 3 ən ciddi şəkildə sınaqdan keçirilmiş və təsbit edilmiş kipkəc dizaynı təmin edir. Tələb olunur ki, bütün kipkəckartrici tələb olunan məhlulda dəst kimi kvalifikasiya baxımından sınaqdan keçirilsin. Onlar İSO 13709 (və ya buna bərabər) kipkəc kamerası zərf tələblərinə cavab verir. Onların tətbiqi kipkəc kamerasında temperaturun - 40 °C (- 40 °F) - 400 °C (750 °F) və mütləq təzyiqin 4,2 MPa (42 bar) (615 psi) qədər olması ilə məhdudlaşır. Kipkəckateqoriyaları arasında mövcud olan başlıca fərlərin qısa xülasəsi əlavə A-da göstərilmişdir.

Bu kateqoriyalar xaricində olan temperaturlar və təzyiqlər və yaxud əlavə A-ya daxil edilməmiş məhlulları olanlar bu beynəlxaql standartda müəyyən edilməyən mühəndislik və kipkəc seçimi üzrə istiqamətləndirmə tələb edə bilər.

Aşağıda göstərilmiş üç kipkəc növü mövcuddur.

— A Tipi Tarazlaşdırılmış, daxilə bərkidilmiş, kartric dizaynlı çoxsaylı yayları olan itələyici kipkəcvə onun içərisində olan elastik element adətən fırlanır. ikinci dərəcəli kipləşdirmə elementləri elastomer O-halqasıdır.

Materiallar 6-cı maddədə kipkəci edilmişdir. Ekvivalent materiallar üzrə standartlar barədə bələdçi Əlavə B-də təqdim olunur şəkil 7 A tipli kipkəciəks etdirir.

— B Tipi Tarazlaşdırılmış, daxilə bərkidilmiş, kartric dizaynlı qeyri-itələyici (metal silfon) kipkəc, onun içərisində olan elastik element adətən fırlanır və ikinci dərəcəli kipkəşdirmə elementləri elastomer O-halqasıdır.

Materiallar 6-cı maddədə müəyyən edilmişdir. Ekvivalent materiallar üzrə standartlar barədə bələdçi Əlavə B-də təqdim olunur şəkil 8 B tipli kipkəc təsvir edir. Metal silfon kipkəc yalnız statik ikinci dərəcli kipkəclərə malik olma üstünlüyü təklif edir. Bu, aşağı temperaturlu servis üçün standart A tipli kipkəc əvəzinə göstərilə bilər.

— C Tipi tarazlaşdırılmış, daxilə bərkidilmiş, kartric dizaynlı qeyri-itələyici (metal silfon) kipkəc, onun içərisində olan elastik element adətən fırlanır və ikinci dərəcəli kipləşdirmə elementləri elastik qrafitdir.

kipkəctarazlıdır, daxilə quraşdırılıb, kartric dizaynlı qeyri-itələyici (metal silfon) kipkəc, hansı ki, içərisində olan elastik element adətən stasionar olur. İkinci dərəcəli kipləşdirmə elementləri elastik qrafitdən ibarətdir.

Materiallar 6-cı Maddədə müəyyən edilmişdir. Ekvivalent materiallar üzrə standartlar barədə bələdçi Əlavə B-də təqdim olunur Şəkil 9 C tipli kipkəcitəsvir edir. Silfon kipkəcləri bir qayda olaraq tarazlı olur. Stasionar metal silfon kipkəcləri yüksək temperaturlu servis üçün əsas seçimdir.

C tipli stasionar silfon konfiqurasiyası standart olaraq seçilir, ona görə ki, aşağı panel və val öz perpendikulyar xəttini itirir. Bu Quruluşda silfon fırlanan üzə uyğun olması üçün sabit vəziyyətə keçə bilər. Fırlanan quruluşda B tipli, silfon stasionar üzün dayanmasını təmin etmək üçün hər val fırlanması üzrə əyilməli və mövqeyini dəyişməli ola bilər; bununla belə, fırlanan metal silfon kokslaşma və ya digər hissəcik daşıyan servislər arasında hissəcikləri kənara tullamağa meylli olur. İstifadəçi nəzərə almalıdır ki, fırlanan silfon kipkəcləri adətən vibrasiya verməyə meylli olur və ona görə də sıxılma tabları və yaxud digər cihazlarla təchiz olunur ki, vibrasiyaya nəzarət olunsun. Stasionar silfon kipkəcləri bu problem xeyli dərəcədə aradan qaldırır. Metal silfonkipkəcləri yalnız statik ikinci dərəcəli kipkəclərin olması üstünlüyünü təklif edir. Bu yüksək temperatura meylli servislərdə onların tətbiq edilməsinə imkan verir, burada O-halqası elastomeric mövcud deyildir. Metal silfonkipkəcləri servislər üçün eyni zamanda xərc baxımından effektiv alternativdir, harada ki, kimyəvi müqavimət və yaxud O-halqası materiallarının xərci problem doğurur.

A tipli və B tipli kipkəclər 176 °C (350 °F) qədər olan temperaturlar üçün əlverişlidir. C tipli kipkəclər 400 °C (750 °F) qədər olan yüksək temperaturlar üçün nəzərdə tutulur.

4.1.4 Kipkəcin quruluşu

Aşağıda göstərildiyi kimi üç kipkəcquruluşu vardır:

— Quruluş 1: Kipkəc konfiqurasiyaları hansı ki, hər kartric dəsti üzrə bir kipkəci vardır;

— Quruluş 2: Kipkəc konfiqurasiyaları hansı ki, hər kartric dəsti üzrə iki kipkəcvardır, kipkəclər arasındakı məsafə kipkəc kamerası təzyiqindən də aşağı təzyiqdə olur.

— Quruluş 3: Kipkəc konfiqurasiyaları, hansı ki, hər kartric dəsti üzrə iki kipkəci vardır, kipkəc kamerası təzyiqindən daha yüksək təzyiqdə kənardan təchiz olunan maneə təzyiqindən istifadə edir.

1. Quruluş 2 və quruluş 3 konfiqurasiyaları arasındakı əsas fərq sızmanın qarşısının alınmasına qarşı texnoloji proses məhlul sızmasının kənarlaşdırılması məfhumudur. Əlaqədar anlayışları və əlavə A-da verilən yuma planı barədə məlumatları nəzərdən keçirin.

2. Quruluş 2 və quruluş 3, sızmanı aradan qaldırma kipkəci (3.13) ənənəvi nəm kipkəc və ya quru işləyən kipkəc ola bilər. Daxili kipkəcquruluş 1 tipli kipkəclər üçün səciyyəvi olan yuma planından istifadə edir. Əgər ənənəvi kipkəc ənənəvi nəm kipkəc dizaynına əsaslanırsa, təzyiqi çıxarılmış maye buffer məhlulu sızmanı aradan qaldıran kipkəckamerasına vurulur (3.14). Əgər sızmanı aradan qaldırmaq üçün nəzərdə tutulan kipkəcquru işləyən kipkəcdirsə, qaz buferindən istifadə edilə bilər.

Aşağıda göstərildiyi kimi yeni texnologiya üzrə dizaynlar və kipləşdirmə metodları da nəzərə alınır:

— Təmas yaradan nəm (CW) kipkəclər: xüsusi ayırma boşluğunun saxlanması üçün aerodinamik və yaxud hidrodinamik qüvvələrin bilərəkdən yaradılması üçün nəzərdə tutulmayan qovuşan üzlü kipkəcdizaynı (anlayışlara baxın);

— Təmas yaratmayan (NC) kipkəclər (istər nəm, istərsə də quru): xüsusi ayırma boşluğunun saxlanması üçün aerodinamik və yaxud hidrodinamik qüvvələrin bilərəkdən yaradılması üçün nəzərdə tutulan qovuşan üzlü kipkəcdizaynı (anlayışlara baxın);

— Sızmanın aradan qaldırılması üçün kipkəclər (CS), istər təmasda olan, istərsə də təmasda olmayan: bir elastik elemntə malik kipkəc dizaynı, sızmanın qarşısını alan kipkəckamerasında bərkidilmiş kipkəc halqası və qovuşan halqa.

Şəkil 1 Bütün bu konsepsiyaları bir diaqramda əks etdirir, onların qarşılıqlı əlaqələrinə baxmaq üçün geniş yol açır.

4.1.5 Kipkəc oriyentasiyaları

Quruluş 2 və Quruluş 3 tipli kipkəcləri aşağıda göstərilən üç oriyentasiyada ola bilər:

— Üzü-geriyə söykənən: qoşa kipkəc konfiqurasiyası, burada bir qovuşan halqa iki elastik element arasında və bir elastik element iki qovuşan halqa arasında bərkidilir;

— Tərsinə yerləşən: qoşa kipkəc konfiqurasiyası, burada hər iki elastik element qovuşan halqalar arasında bərkidilir; və

— Üz-üzə yerləşən: qoşa kipkəc konfiqurasiyası, burada hər iki qovuşan halqa elastik elementlər arasında bərkidilir.

Beynəlxaql standarta uyğun gələn val kipkəc sistemləri aşağıdakı məqsədlərin təmin edilməsi üçün nəzərdə tutulur.

a) Bütün kipkəclərəvəz olunmasına ehtiyac olmadan davamlı olaraq 25 000 saat işləmək gücündə olmalıdır;

b) Sızmanın qarşısını alan kipkəclər kipkəc sızması təzyiqi keçidinin göstəricisinə [0,07 MPa (0,7 bar) (10 psi)] sayğac təzyiqini aşmamaq şərtilə və azıkipkəc kamerası şəraitində azı 8 saat, bərabər olan və ya ondan aşağı olan hər hansı sızmanın qarşısını alan kipkəckamerası təzyiqində əvəz olunmasına ehtiyac olmadan azı 25 000 saat işləməlidir (nəm və ya quru kipkəclər);

c) Bütün kipkəclər yerli emisssiya qaydaları və ya 1 000 ml/m (1 000 ppm həcm), EPA Metodu 21 vasitəsilə ölçüldüyü kimi, hansı biri daha ciddi olmaqla, maksimal baxış qiyməti nümayiş etdirərək əvəz olunmasına ehtiyac olmadan 25 000 saat işləməlidir.

4.3 Kipləşdirmə sisteminin müəyyən edilməsi və/yaxud alınması

Məlumat vərəqəsi (Əlavə C) alqı üzrə tələbləri çatdırmaq üçün istifadə edilməlidir. Qoyulmuş tələblər orada müəyyən edilmişdir ki, onlar alıcıya imkan verir ki, minimal məlumatla kipkəcigöstərsin. Kipləşdirmə sistemi üzrə büdcə qiymətlərinin əldə etmək üçün məlumat vərəqəsində tətləb olunan minimal məlumat kipkəcin kodunda ifadə olunmuşdur. Istifadə oluna bilən səciyyəvi kipkəc kodları, əlavə D-də verilmişdir. Bununla bütün standart defoltlar nəzərdə tutulur (tikinti xüsusiyyətləri və materialları). Seçimin 4.2 bəndinin qoyduğu məqsədləri təmin edəcəyini nəzərə almaqla kipkəci almaq üçün məlumat vərəqəsində məhlul barədətələb olunan minimal məlumatlar texniki şərtləridir.

Qeyd: Birləşmə təyinatları üçün bax 6.1.2.17, cədvəl 1.

Qeyd: Birləşmə təyinatları üçün bax 6.1.2.17, Cədvəl 1.

c) 2CW-CS üçün səciyyəvi

aşağı panel birləşməsinin

d) 2NC-CS üçün səciyyəvi

aşağı panel birləşməsinin

Qeyd: Birləşmə təyinatları üçün bax 6.1.2.17, Cədvəl 1.

Qeyd: Birləşmə təyinatları üçün bax 6.1.2.17, Cədvəl 1.

Qeyd: Birləşmə təyinatları üçün bax 6.1.2.17, cədvəl 1.

Şəkil 6 -Quruluş 3: qaz maneə məhlulu olan hər kartric üzrə iki kipkəc

5.1 Qurğu üzrə məsuliyyət

Digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, nasos satıcısı kipkəcsistemi nasos sisteminin tərkib hissəsi olaraq alındığı təqdirdə həmin qurğu üzrə məsuliyyət daşıyır. Nasos sisteminin tərkib hissəsi kimi alınmadığı halda, kipkəc satıcısı kipkəcsistemi üçün qurğu üzrə məsuliyyət daşıyır. Qurğu üzrə məsuliyyət daşıyan satıcı bütün alt-satıcılar tərəfindən bu Byenəlxalq standartın tələblərinə əməl olunmasını təmin etsin. Əlavə E nasos və kipkəc satıcılarının daxili səthüzrə məsuliyyətlərini göstərir.

Alıcı göstərməlidir ki, məlumatlar, cizgilər, avadanlıqlar (o cümlədən bərkidicilər) və bu beynəlxalq standart əsasında təchiz olunan avadanlıqlar üçün Sİ vahidləri və ABŞ-ın ölçü vahidlərindən istifadə edilib-edilməməsini göstərməlidir.

6 DİZAYN ÜZRƏ TƏLƏBLƏR

6.1 Ümumi dizayn tələbləri (bütün kateqoriyalar)

6.1.1.1 Bütün mexaniki kipkəclər, növü və ya quruluşundan asılı olmayaraq, asılqan muftalar olmadan kartric dizaynı kimi olmalıdır.

ISO 13709 artıq tələb edir ki, lövhəyə maneə yaratmadan kipkəcin çıxarılmasının təmin etmək üçün nasosun müvafiq qaydada hazırlansın. Əgər nasoslar modifikasiya olunursa, hansı ki, geriyə dartma dizaynlı deyil, kifayət qədər val və məsafənin mövcud olması yoxlanılmalıdır.

6.1.1.2 Göstərildiyi təqdirdə, stasionar elastik element A tipi və B tipli kipkəclər üçün təmin edilməlidir.

Qeyd: Fırlanan elastik element itələyici kipkəclər üçün standart kimi seçilib çünki o, daha kiçik ölçülü kipkəcin tətbiq edilməsinə imkan verir.

6.1.1.3 Göstərildiyi təqdirdə, fırlanana elastik element C tipli kipkəclər üçün təmin edilir.

6.1.1.4 Kartric kipkəci təyin etmə cihazına malik olmalıdır (təyin etmə panelləri kimi) hansı ki, quraşdırma zamanı, rotorun tənzimlənməsi və yaxud radial və ya ox yükü kipkəc üzlərinə ötürülmədən sökülmə zamanı dəstin itələnməsi və ya geri dartıla bilməsi üçün kifayət qədər möhkəm olsun.

6.1.1.5 Stasionar elastik elementli kipkəco halda təmin edilir ki, kipkəc-üz səthinin sürəti kipkəcüzünün orta diametrində 23 m/s (4 500 fut/dəq) ötüb keçir.

Qeyd: Sürət artdıqca, fırlanan kipkəcin elastik elementi kipkəcüzlərini qapalı saxlamaq üçün müvafiq olaraq daha sürətli templə yumşalmasına şərait yaradır. Çox yüksək sürətlərdə (və kipkəclərin ölçüləri böyük olduqda), üzlərin qapanmış saxlanılması üçün tələb olunan qüvvələr o qədər böyüyür ki, onlar kipkəcin istifadə müddətinə mənfi təsir göstərir.

Stasionar elastik elementin tələb olunmasına diqqət yetirilməlidir, o şərtlə ki:

— tarazlıq diametric 115 mm (4,5 düym) ötüb keçsin (bax 6.1.1.7);

— nasos qutusu və ya aşağı panelin pozulması və düz olmaması boru yükü, termal pozulma və təzyiq pozulması səbəbindən baş versin və s.;

— kipkəc kamerasının bərkidilmiş səthinin perpendikulyarlığı yüksək fırlanma sürəti ilə pisləşən bir problemdir; yaxud

— 6.1.2.13 bəndində göstərilən kipkəc kamerası üzünün dayanma tələbləri təmin edilə bilməsin. (silindr valı, çox mərhələli nasos dizaynlarında müşahidə olunduğu kimi).

6.1.1.6 Bu beynəlxalq standart mexaniki kipkəclərin tərkib hissələrinin dizaynının əhatə etmir; bununla belə, onun tərkib hssələrinin dizaynı və materialları göstərilən servis şəraitləri üçün münasib olmalıdır. Maksimal icazə verilən işçi təzyiq gövdədəki təzyiqdə istinad olunan bütün hissələrə tətbiq olunur.

Qeyd: Bu, içərisində quraşdırıldığı nasos üçün maksimal icazə verilən işçi təzyiq üzrə qiymət verilən kipkəclərüçün adi hal deyildir.

6.1.1.7 Kipkəc istehsalçısı kipkəc üzlərini və kipkəc tarazlıq əmsalının layihələndirməlidir ki, 4.2-də göstərilən optimal istifadə müddəti gözləntiləri və emissiya həddi tələbləri ilə uyğun olaraq kipkəc üzünün yaratdığı istiliyi minimuma endirsin. Kipkəcin tarazlıq əmsalı ölçmə nöqtələri Şəkil 10-da göstərildiyi kimi olmalıdır.

Kənar diametrdə təzyiqlə doldurulmuş kipkəclər üçün kipkəcin tarazlıq əmsalı, B, sadələşdirilmiş düsturla müəyyən edilir:

Do kipkəcüzünün kənar diametridir;

Di kipkəc üzünün içəri diametridir;

Db kipkəcin tarazlıq diametridir.

Daxili diametrdə təzyiqlə doldurulmuş kipkəclər üçün kipkəcin tarazlıq əmsalı aşağıdakı düsturla müəyyən edilir:

Do kipkəc üzünün kənar diametridir;

Di kipkəc üzünün içəri diametridir;

Db kipkəcin tarazlıq diametridir.

Tarazlıq diametri kipkəcin dizaynından asılı olaraq fərqli olur, lakin kənar diametrli təzyiq altında yaylı itələyici kipkəclər üçün dinamik O-halqasının içəri diametrinin sürüşən təmas səthinin diametridir; daxili diametrli təzyiqli yaylı itələyici kipkəclər üçün bu adətən dinamik O-halqasının kənar diametrinin sürüşən təmas səthinə diametric olur; qaynaq edilmiş metal silfon-tipli kipkəclər üçün, tarazlıq diametri bir qayda olaraq silfonlarlı orta diametric olur, lakin bu təzyiqdən asılı olaraq dəyişə bilər.

Temperatura nəzarət mexaniki kipkəcin uğuru üçün əhəmiyyətli rola malikdir. Hər bir kipkəc,kipkəc üzlərində istilik yaradır. Bəzi hallarda, nasosla vurulan məhluldan alınan istiliyə də nəzarət olunmalıdır. Məsələn, əgər hansısa bir məhlul qənaətbəxş səviyyədə buxarlanma təzyiqi fərqini saxlamaq üçün 60 °C (140 °F)-dən aşağı temperaturda saxlanılmalıdırsa və nasosun iş temperaturu 146 °C (295 °F) təşkil edirsə, istilik kipkəckamerası vasitəsilə nasosun qutusuna ötürülə bilər. Birgə istilik yükü (nəmlənmə və üzün yaratdığı) yuma vasitəsilə çıxarılıb yox edilməlidir. Əlavə F istilik nəmlənməsi və kipkəcin yaratdığı istiliyin hesablanması üzrə istiqamət verir.

1. Hesablanmış istilik yükü soyutma sisteminin ölçüsünün müəyyən edilməsinə, işə salınma və işləyərkən fırlanmasının müəyyənləşdirilməsinə, yuma templərinin müəyyənləşdirilməsinə, və qaynama nöqtəsi fərqləinin müəyyən edilməsinə imkan verir.Bir qayda olaraq, kipkəcin yuma templəri maksimal icazə verilən 5 °C (10 °F) temperatur artımına əsaslanır və bütün istilik daxil olmalarını nəzərə alır. Müəyyən kipkəckamerası quruluşu, məsələn tıxaclı və konusvari dəlik digər məqsədlərə xidmət edir.

2. Başlanğıc fırlanması kipkəcin gücü və kipkəcinyaratdığı istilik kiçik nasos drayverləri, tarazlıq diametrində və ya ondan yuxarı və bu Beynəlxalq standartın təzyiq həddində və ya ondan yuxarı və Quruluş 3 tipli kipkəclərüçün mühüm problemlər ola bilər.

6.1.1.8 Təchiz olunan kipkəcnormal və rotor ilə stator arasında keçici differensial oxlu hərəkəti idarə etmək iqtidarında olmalıdır.

Qeyd: Maksimal ox üzrə hərəkət istiqaməti çox-mərhələli nasoslarda xüsusilə çətinlik törədir. İşə salma şəraitində val ilə gövdə arasında termal artımınbaş verməsi üçün böyük miqdarda differensial yaranır. Bu differensial bəzi kipkəclərin imkanlarını ötüb keçə bilər. Ox üzrə hərəkət eyni zamanda bəzi şaquli nasos dizaynlarında da narahatlıq doğurur hansı ki, güc mövqelənməsi üçün mühərrikin dayağına arxalanır (yəni. nasos dayağı gövdəsi olmayan xətt daxili nasoslar və şaquli qutu nasoslar). Bəzi şəraitlərdə, texnoloji proses təzyiqi yuxarı istiqamətli güc yarada bilər, valın ox üzrə hərəkəti bu hallarda yalnız mühərrik dayağının ox üzrə axını ilə məhdudlaşır.

6.1.1.9 O-halqası kipkəc səthləri, o cümlədən kanavkalar və ağızların statik O-halqası üçün maksimal səth bərkliyi (Ra) 1,6 µm (63 µdüym) olmalıdır ki, buna qarşı dinamik O-halqası sürüşür. Ağızlar minimal olaraq 3 mm (0,12 düym) radiusda və ya minimal 1,5 mm (0,06 düym) statik O-halqası üçün yonulmuş daxiletmə və minimal 2 mm (0,08 düym) dinamik O-halqası üçün yonulmuş daxiletmə. Yonulma maksimal olaraq 30° bucağa malik olmalıdır.

6.1.1.10 O-halqası kanavkaları perflüoroelastomer O-halqalarını saxlaya bilmək üçün ölçüsü müəyyən edilməlidir.

Qeyd: Bəzi perflüoroelastomerlər əksər digər O-halqası materialları, məsələn flüoroelastomerkimi, ilə müqayisədə daha böyük termal genişlənməyə malik olur. Perflüoroelastomerin kanavkada quraşdırılması hansı ki, flüoroelastomer üçün nəzərdə tutulmuşdur O-halqasına zədə yetirilməsinə gətirib çıxaracaqdır. Digər tərəfdən isə flüoroelastomer O-halqaları daha böyük perflüoroelastomer kanavkalarında daha müvafiq qaydada işləyir. Daha enli kanavkanın standart olaraq seçilməsi O-halqasının sıradan çıxmasının potensial səbəbini aradan qaldırır və zəruri ehtiyat hissələrin sayını azaldır. Qeyd etmək lazımdır ki, perflüoroelastomer O-halqalarında termal genişlənmə zədələnməsi kimyəvi cəhətdən O-halqalarının qabarması və tərsinə, səsəbindən dəyən zədə ilə çaşqınlıq yaradır.

6.1.1.11 Vakuum xidmətləri üçün bütün kipkəc komponentləri onların sıxışdırılmasının qarşısını almaq üçün kipkəc komponentlərinin saxlanılmasının müsbət bir vasitəsi kimi layihələndirilməlidir. (bax Şəkil 11). Kipkəcin dizaynı nasos işlək vəziyyətdə olmadıqda vakkum şəraitində olan kipkəc üçün adekvat olmalıdır. (bax 6.1.2.14).

1 - 6.1.1.11-də tələb olunduğu kimi saxlama xüsusiyyəti

6.1.2 Kipkəc kamerası və aşağı panel

6.1.2.1 Aşağı panellər kipkəc istehsalçısı tərəfindən təmin edilir.

6.1.2.2 Digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, kipkəc kameraları nasos istehsalçısı tərəfindən təmin edilməlidir.

6.1.2.3 Kipkəc kameraları üç növdən biridir: ənənəvi, kənardan bərkidilən və ya daxildən bərkidilən. Kipkəc kameraları qablaşdırmanı saxlamaq üçün nəzərdə tutulmur. Şəkil 12 kipkəc kamerasının üç növünü göstərir.

6.1.2.4 Standart kipkəc kamerası nasos istehsalçısı tərəfgindən təchiz olunan ənənəvi növdə olur (silindr şəkilli, nasosun gövdəsinə birləşmiş olan).

Kateqoriya 1 kipkəclər İSO 3069 C tipi və ya ASME B73.1 və ASME B73.2 ilə müəyyən edilən ölçü zərfinə quraşdırıla bilən olmalıdır.

Kateqoriya 2 və kateqoriya 3 kipkəcləriİSO 3069 ilə müəyyən edilən ölçü zərfinə quraşdırıla bilən olmalıdır.

Bu beynəlxalq standartın bütün dizayn xüsusiyyətlərindəni istifadə edən kipkəc kamerası təkmilləşdirilmiş etibarlılıq və komponentlərin ümumi standartlaşdırmasına səbəb olmalıdır. Aşağı ölçüdə kipkəc radial klirensi istifadəçidən qeyri-uyğun kipkəclər üçün yuma planları və tikinti tələblərini aradan qaldırmağı tələb edir.

Mexaniki kipkəclərin etibarlılığı onun fırlanan hissələrinin və kipkəc kamera buruğunun arasında radial boşluq vasitəsilə təsirə məruz qalır. Bu Beynəlxalq standartın minimum radial boşluq tələbatının təmin edilməsi çətin servisləri kipləşdirmə zamanı xüsusilə vacibdir, məsələn, əhəmiyyətli bərk tərkib və ya həddindən artıq kipkəc üzü temperaturu ilə nəticələnə bilən hallar. Bəzi kimya sənayesi üçün nəzərdə tutulan nasoslarda alternativ kipkəc kamerası dizaynları, axın modifikatorları ilə geniş buruq və ya konusvarikipkəc kameraları kameranın dizaynından asılı olaraq yumaya olan ehtiyacı aradan qaldıra və ya onun işləməsini yaxşılaşdıra bilər.

Gözlənilir ki, kateqoriya 1 tipli kipkəclərin əksər hissəsi ISO 2858, ASME B73.1 və ASME B73.2 nasoslarına tətbiq olunacaq, və kateqoriya 2 və kateqoriya 3 kipkəclərinin əksər hissəsinin ISO 13709 tətbiqində quraşdırılacaq. Buna baxmayaraq, qəbul olunan bir imkan vardır ki, kateqoriya 1 kipkəcləri ISO 13709 tətbiqi zamanı quraşdırıla bilsin və kateqoriya 2 və kateqoriya 3 kipkəcləri müəyyən konfiqurasiyalarda ISO 2858, ASME B73.1 və ASME B73.2 nasoslarında quraşdırıla bilsin. Xüsusi diqqət ona verilməlidir ki, onların nəzərdə tutulmadığı nasos növləri və ya servislərə kipkəc kateqoriyalarının düzgün tətbiq olunsun.

6.1.2.5 Göstərildiyi təqdirdə, kipkəc istehsalıçısı tərəfindən təmin olunan üzərində bolt olan kipkəc kamerası təchiz edilməlidir.

6.1.2.6 Kipkəcin fırlanan komponentləri ilə kipkəc kamerasının stasionar səthi və aşağı panel arasında olan minimal radial boşluq 3 mm (1/8 düym) olmalıdır 8.6.2.3 (dövriyyə cihazları), 7.2.5.1, və 7.2.6.1 (quruluş 2 sızmanın qarşısını almaq üçün kipkəc kamerası oynağı) qeyd olunana hallar istisna olmaqla.

Qeyd: 3 mm (1/8 düym) radial boşluq kiçik nasos ölçülərində və ISO 3069 C tiplikipkəckameralarında mümkün olmaya bilər. Bax 6.1.2.4

6.1.2.7 Bütün bolt və ştiftlərinin gərginliyi icazə verilən maksimal iş təzyiqində təzyiq dizayn məcəlləsinə uyğun olmalıdır. Dörd ştiftdən istifadə edilir. Ştiftlərin diametri 6.1.2.4- də istinad edildiyi kipkəc kamerası ölçülərinə uyğun olmalıdır. EN 13445 və ya ASME VIII gərginlik tələblərinə uyğunluğu təmin etmək və ya ASME B16.20 uyğun olaraq spiral tipli araqatları kifayət qədər sıxmaq üçün tələb olunduğu halda daha iri ştiftlər təmin edilməlidir.

6.1.2.8 Kipkəc gövdəsindəki təzyiqin maksimal icazə verilən iş təzyiqi onun quraşdırıldığı nasos gövdəsindəki təzyiqə bərabər olmalı və ya ondan böyük olmalıdır. Kipkəcgövdəsindəki təzyiq 3 mm (1/8) korroziya ehtiyatına malik olmalıdır və kipkəcin işini poza bilən hər hansı təhrifin qarşısını almaq üçün kifayət qədər möhkəmliyə malik olmalıdır, o cümlədən araqatlarını qoymaq üçün boltların sıxılması zamanı baş verə bilən təhriflər. Alıcı tərəfindən təsdiq edildiyin halda, daha kiçik bir korroziya imkanı bəzi nisbətən yüksək yüngül materiallar üçün məqsədə uyğun ola bilər.

Aşağıdakılar da tətbiq olunur.

a) Digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, aşağı panellər əlavə olunan ştiftlər üçün deşiklərlə (kəsiklə deyil) təmin edilir.

b) Öhdəliklər ya daxili və ya xarici diametri reyestrinə uyğunlaşdırılmış kipkəcə və ya aşağı panellərin mərkəzləşdirilməsi üçün edilir. Reyestrə uyğun səth vala konsentrik olmalı və cəmi göstərilən dayanmadan çox olmayan 0,125 mm (ildə 0,005) ölçüdə olmalıdır, bax Şəkil 13. Bu şpunt diametric boşluq ISO 286-2 uyğun olaraq H7/f7 təşkil etməlidir.

c) Azı 3 mm (1/8 düym) qalınlıqda proyeksiya kamera təzyiqi nəticəsində mexaniki kipkəcin stasionar elementinin açılmağının qarşısını almaq üçün kipkəcin aşağı panelində təmin edilməlidir, bax şəkil 14.

1 kipkəcin aşağı panelinin proyeksiyası

Hər hansı material üçün istifadə olunan gövdədəki təzyiqin dizaynında istifadə olunan gərginlik qiymətləri onun üzərində quraşdırıldığı nasos qutusunun dizaynında istifadə olunan qiymətlərdən artıq olmamalıdır. Orijinal nasos dizayn qiymətləri əldə oluna bilmədikdə, gərginlik qiymətləri ISO 13709-ya uyğun olmalıdır.

6.1.2.9 İstehsala aid məlumat hesabat formaları, üçüncü tərəf yoxlamalar və ştamplama, məsələn, ASME VIII məcəllələrində göstərilənlər kimi, tələb olunmur.

6.1.2.10 Təzyiqlə doldurulmuş hissələrdə açılmış dəliklərdən istifadə halları minimum endirilməlidir. Qutunun təzyiq bölmələrində sızmanın qarşısının almaq üçün nominal bolt diametrinə ən azı bərabər olan qalınlıqlı metal, hər hansı korroziya imkanına əlavə olaraq, qazılıb açılmış dəliklərin ətrafı və aşağısında saxlanılır.

6.1.2.11 Gövdədəki təzyiq üçün bolt işlərinin yiv məlumatları ISO 261, ISO 262, ISO 724 və ISO 965, və yaxud ASME B1.1-ə uyğun olmalıdır. Metrik incə və UNF yivlərdən istifadə edilməməlidir.

Digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, kipkəc kamerasının nasosa və kipkəcin aşağı panelinin nasosa və ya kipkəc kamerasına birləşdirilməsi üçün digər bərkidicilər, məsələn, başlıqlı vintlər deyil ştiftlərdən istifadə olunmalıdır.

Ştift işarələri, əgər varsa, istifadə olunan ştiftin qayka sonluğunda yerləşdirilir.

Rozetka və ya qutu açarlarının istifadəedilməsinə icazə vermək üçün adekvat klirens təmin edilir.

Qeyd:Aşağı panelin boltlama yerlərində rozetka və ya qutu açarlarından istifadə etmək üçün adekvat klirens kiçik nasoslar üzərində praktiki olmaya bilər.

6.1.2.13 Kipkəc istehsalçısı kipkəc kamerası üzü üçün (TIR) 0,5 µm/mm (0,000 5 düym/düym) qədər kipkəc kamerası ağzı təmin etməlidir, bax şəkil 15. Bəzi çox mərhələli, nazik layihələndirilən vallar bu maddənin tələblərinə cavab verməyə bilər (bax 6.1.1.5).

Qeyd:Mexaniki kipkəcin işləməsi mexaniki kipkəc kamerasında artıq istifadə səbəbindən mənfi təsirə məruz qala bilər. Kipkəc kamerasının üzünün işləməsi və ya kipkəc kamerası daxili səthinin işləməsi kipkəc kamerasının bərkidilməsinin üzünə münasibətdə nasosun valının kvadratlığı ölçüsüdür.

6.1.2.14 Quruluş 1 və quruluş 2 tipləri üçün təmasda olan nəm kipkəclər üzrə kipkəc kamerası təzyiqi və yardımçı sistemlər (sızmanın qarşısını almaq üçün nəzərdə tutulan kipkəclər istisna olmaqla) kipkəc kamerası təzyiqi ilə maksimal məhlul buxarlanma təzyiqi və ya maksimal texnoloji proses məhlulu temperaturu əsasında 20 °C (36 °F) məhsul temperaturu həddi arasında 30%-dən az olmayan fərq üzrə layihələndirilir.

Aşağı diferensial təzyiq və yüksək buxar təzyiqi məhlulları yaradan nasoslar lazımi fərqlərə nail olmaya bilər. Kipkəc kamerası şəraiti müəyyən qaydalara cavab vermədiyi halda, kipkəcin istehsalçısı aşağıdakıları təmin edir:

a) göstərilən məhlul əsasında kipkəcin seçilməsi və yuma planı adekvatlığını təsdiq

b) kipkəc kamerası işi şəraitində (minimum təzyiq və maksimum temperatur)

3 illik fasiləsiz xidmətə nail olmaq ehtimalı yüksək olan və kipkəcin quraşdırılması ilə nəticələnəcək vəziyyəti tövsiyə etmək,

c) kipkəc kamerası təzyiqinin birbaşa ölçülməsinə icazə vermək üçün kipkəcin aşağı paneli və ya kipkəc kamerasını ikinci yuma birləşməsi ilə təchiz etmək,

d) Onun istifadəsini istisna edən sahə məhdudiyyəti halları istisna olmaqla paylanmış yuma sistemi təqdim etmək.

Əməliyyat zamanı kipkəc kamera təzyiqi atmosfer təzyiqindən azı 35 kPa (0,35 bar) (5 psi) yuxarı olmalıdır. Nasoson giriş təzyiqi atmosfer təzyiqindən aşağı olduqda, bu xüsusilə vacibdir.

Istifadəçi məlumatlı olmalıdır ki, hədəfin etibarlılığına nail olmaq üçün kipkəc kamera şəraitini yaratmaq üçün istifadə edilməsi lazım olan digər meyarlar ola bilər. Misal olaraq 82 °C (180 °F)-dən yuxarı temperaturda olan suyu göstərmək olar, hansı ki, düzgün maye yağlayıcını qorumaq üçün soyutma tələb edir (Əlavə A).

Qeyd: Təmasda olan yaş kipkəcdizaynı üçün, lazımi buxar təzyiqi fərqinin saxlanılması kipkəc üzlərində texnoloji prosesin lokallaşdırılmış qaynamasına qarşı kipkəc üzlərini qorumağa kömək edir.Kipkəci üzlərində texnoloji proses məhlulunun qaynaması kipkəc üzünün yağlanmasının itirilməsinə və sonrakı mərhələdə kipkəcin sıradan çıxmasına səbəb ola bilər. Aşağı sıxlıqlı mayelər kipkəcüçün ən çətinlik yaradan məhlullardır və kipkəclərin təmirinin yüksək faiz nisbətini əhatə edir. Bu fərqlərə bir çox yollarla nail oluna bilər. Məsələn, aşağıdakı bir və ya bir neçə variantdan istifadə edilməsi kipkəcin etibarlı işləməsi üçün buxar təzyiqi və məhsul temperaturunun həddini təmin edə bilər. Bu məhlulların tətbiqi adətən alıcı, kipkəcistehsalçısı və nasos istehsalçısı arasında qarşılıqlı razılaşma nəticəsində həyata keçirilir:

- Yuma məhlulunu soyutmaqla kipkəc kamerası məhlulunun temperaturunun aşağı salınması;

- Arxa yeyilmə halqasının aradan qaldırılması və işçiçarxın balansının deşiklərinin qoşulması sayəsində kipkəckamerası təzyiqinin artırılması;

- Xarici yuma mayesindən istifadə və / və ya

- Yaxın boşluq (üzən) drossel oymağı istifadə etməklə kipkəckamerası təzyiqinin artırılması.

Yuma məhlulu temperaturunun (kipkəc kamerası məhlulunun temperaturu) azalması həmişə yaxın boşluqlu drossel vtulkası istifadə edərək kipkəc kamerasının təzyiqlə doldurulmasından daha yaxşıdır. Oymaqlı yeyilməsi qaçılmaz olaraq, buxar təzyiqi üzərində azalan kipkəc kamerası təzyiqi və fərqlə nəticələnir.

Bəzi tətbiq halları zamanı mürəkkəb kipkəc yuma sistemlərinə ehtiyac olmaya bilər. Buna ümumi bir misal kimi soyuducu su xidmətidir. Ehtimal etsək ki, suyun temperatur 38 ° C (100 ° F) və atmosfer nasos sovurması və kipkəc kamerası təzyiqi mövcuddur, mütləq buxar təzyiqi 6,5 kPa ( 0,065 bar ) ( 0,94 psi) təşkil edir. 58 ° C ( 136 ° F) səviyyəsində mütləq buxar təzyiqi təqribən 18,6 kPa ( 0,186 bar) (2,7 psi) olacaqdır. Kifayət qədər məhsul temperaturunun həddi kipkəc kamerasında olacaqdır ki, kipkəci Yuma məhlulunu soyutma və ya kipkəc kamerasını təzyiqlə doldurmaq üçün kipkəcin istifadə müddəti uzansın.

6.1.2.15 Təchiz edildiyi halda, drossel oymağı bərpa olunan olmalı və elə qurulmalıdır ki, onlar hidravlik təzyiq vasitəsilə sıxışdırılıb çıxarıla bilməsin.

Boğazcıq oymağı müvafiq yuma planları ilə yanaşı aşağıdakı məqsədlərin hər hansı biri və ya hamısı üçün istifadə edilə bilər:

- Kipkəc kamerası təzyiqini artırmaq və ya azaltmaq üçün;

- Kipkəc kamerası mayesini təcrid etmək və / və ya

- Kipkəc kamerasının içərisinə və ya xaricinə olan axına nəzarət etmək.

Drossel oymağı istifadəsi ilə bağlı əlavə təlimatlar üçün əlavə A-ya baxın.

6.1.2.16 Müəyyən edildiyi halda və ya kipkəc istehsalçı tərəfindən tövsiyə edildiyi halda, yaxın boşluqlu üzən drossel oymağı təchiz olunmalıdır. Materiallar və boşluqlar xidmət üçün münasib olmalı və alıcı tərəfindən təsdiq edilməlidir.

6.1.2.17 Məlumat vərəqələrində müəyyən edilən aşağı panellər və kipkəc kamerası birləşmələri komponent üzərində (məsələn, kipləşdirilmiş və ya tökmə) daimi qeyd olunan simvollar vasitəsilə müəyyən edilir. Cədvəl 1-də göstərilən simvol, onun ölçüsü və yeri (prosesin və atmosfer birləşmələrinin nisbi ox mövqeyi üçün şəkil 16-ya baxdüym istifadə edilir. Lazım gələrsə, məktublar I və O (daxilə və xaricə) bu qeydlər ilə birlikdə istifadə edilir. Üfüqi nasoslar üçün 0 ° üst tərəfdən şaquli olur. Şaquli nasoslar üçün, yuma (F ) birləşməsinin yeri 0° (bax şəkil 6 - şəkil 2) müəyyən edir. Nasos və ya kipkəc panelinin ölçüsü kipkəc paneli üzrə tələb olunan birləşmənin daxil edilməsini kənarlaşdırdığı təqdirdə, kipkəc satıcısı nasos satıcısına məsləhət görməlidir ki, nasos və ya kipkəckamerası üzərində lazımi birləşməni əlavə etsin. Əgər maili portlaşdırmadan istifadə edilirsə, kipkəc kamerasının içərisinə aparan qazılmış portun yeri cədvəl 1-ə uyğun olmalıdır. Lakin, aşağı panel üçün birləşmələrin müvafiq yerləri cədvəl 1-də göstərilənlərdən fərqlənə bilər.

Kipkəc kamerası sahəsində kran və port birləşmələri üçün yerin olmaması bunların nasos istehsalçısının təchizatının əhatə dairəsinə daxil edilməsini tələb edə bilər. Əlavə E nasos və kipkəc satıcılarının vəzifələrini müəyyən edir.

Diferensial ölçünü müəyyən etmə xüsusilə sahədə texniki xidmət zamanı, düzgün olmayan quraşdırma halları ehtimalını azaldır. Alıcı məlumatlı olmalıdır ki, cədvəl 1-də göstərilən birləşmə ölçüsü və yeri nisbətən kiçik nasoslar üçün özünü doğrultmaya bilər.

1 texnoloji proses tərəfi

Cədvəl 1 -Kipkəc kamerası və aşağı panel birləşmələri üçün simvollar və ölçü

Kipkəc konfiqura-siyası

Tələb olunan birləşmə

yuma daxilə (Plan 23 yalnız) yuma xaricə (yalnız Plan 23) drenaj

proses proses proses atmosfer atmosfer yardımçı yardımçı

1/2 1/2 1/2 3/8 3/8 1/2 1/2

tələb olunur tələb olunur WS

maye bufer məhlulu daxilə maye bufer məhlulu xaricə

drenaj (kənar kipkəc) sönmə (kənar kipkəc)

proses proses proses atmosfer atmosfer

tələb olunur tələb olunur tələb olunur WS

yuma daxilə (Yalnız Plan 23)

yuma kənara (Yalnız Plan 23) sızmaya qarşı kipkəc çıxışında qaz bufer məhlulu

drenaj (kənar kipkəc)

0 180 0 90 0 180 180 90

proses atmosferatmosfer

1/2 1/2 1/2 1/4 1/2 1/2 3/8 3/8

tələb olunur tələb olunur WS

çıxışında qaz bufer məhlulu

sızmaya qarşı kipkəcdrenajı

drenaj (kənar kipkəc)

proses proses proses atmosferatmosfer

tələb olunur tələb olunur WS

yuma (kipkəc kamerası) maye baryer fluid in

maye baryer fluid out

drenaj (kənar kipkəc)

baryer atmosferatmosfer

tələb olunur tələb olunur WS

Kipkəc konfiqura-siyası

Tələb olunan birləşmə

yuma (kipkəc kamerası) qaz baryer məhlulu daxilə

qaz baryer məhlulunda xaricə

drenaj (kənar kipkəc)

baryer atmosferatmosferproses

a Bütün ölçülər, alıcı ekvivalent ISO 7 yivini digər şəkildə müəyyən etdiyi hallar istisna olmaqla, NPT yiv birləşmələridir.

b Bu birləşmələr nadir hallarda verilir, çünkiyalnız drossel oymağı təmin edildikdə onlar tələb olunur. Drossel oymağı standart Quruluş 2 və 3 konfiqurasiyaları ilə təmin olunmur.

c A 3/8 NPT birləşməsi o şərtlə istifadə oluna bilər ki, 1/2 NPT məkan məhdudiyyətləri səbəbindən mümkün olmasın. d 1/2 NPT 63,5 mm (2,5 düym) və ya daha kiçik diametrdə olan vallar üçün tələb olunur, 3/4 NPT daha iri ölçüdə olan vallar üçün tələb olunur.

e A 1/4 NPT birləşməsi o şərtlə istifadə oluna bilər ki, 3/8 NPT məkan məhdudiyyətləri səbəbindən mümkün olmasın.

f Maili birləşmə çıxış xətti üçün münasib hesab edilir.

g WS = Birləşmə yalnız onda təmin edilir ki, müvafiq Yuma planı müəyyən olunsun.

6.1.2.18 Yivli birləşmə nöqtələri bərk dəyirmi və ya ASME B16.11 ölçü tələblərinə uyğun olaraq təchiz olunan bərk altıbucaqlı baş tıxacları ilə tıxanmalıdır. Kvadrat baş tıxacları quraşdırma və çıxarılma zamanı zədələnməyə meylli olması səbəbiylə istifadə edilə bilməz. Bütün tıxaclar aşağı panelin hazırlandığı eyni materialdan olmalıdır. Anaerob sürtkü / germetik yivlərin buxara qarşı sıx olmasını təmin etmək üçün yivlər üzərində istifadə edilir. PTFE lenti, kəsməyə qarşı və ya cızılmaya qarşı birləşmələr kipkəcin sıradan çıxması ehtimalı olduğuna görə aşağı panel əlaqələri üzərində istifadə edilməməlidir.

Kateqoriya 1 kipkəcin aşağı panelləri və kipkəc kameraları məsafə azlığı səbəbindən bu beynəlxalq Standartın tıxac tələbinə cavab verməyə bilər. Bu cur hallarda, yuyucu-bərkidilmiş rozetka başlıqlı tıxaclar məqsədə uyğundur.

1. ASMEB16.11 oyuq və ya köklü tıxacların təchizatının qarşısını almaq üçün istinad olunmuşdur. belə tıxacların uğursuzluqları sənaye daxilində baş vermişdir.

2. Boru tıxacı üzərindəki başlıq dayaq kronşteyn aşağı panelin xarici diametrinə yaxın ölçüdədirsə, onda bir çox daha kiçik kateqoriya 1 nasoslarına uyğunlaşdırmaq üçün quraşdırmaya mane olur. Həmçinin, kipkəc kamerası portu üzərində istifadə olunan tıxac başlığı məhdud ox yeri üzündən aşağı panelin arxa tərəfinə müdaxilə edə bilər.

6.1.2.19 Bütün boru kəmərləri və ya boru birləşmələri əlavə olunana kipkəc kamerası və ya kipkəcin hidrostatik sınaq təzyiqi üçün münasib olmalıdır.

6.1.2.20 Aşağı panellər və / və ya təmasda olan nəm kipkəclər üçün kipkəc kameraları elə dizayn edilir ki, kipkəckamerası və boru kəmərləri sistemi boru kəmərləri sistemi vasitəsilə işə salma və işləmə zamanı özünü havalandıra bilsin. Plan 23-dən fərqli olan dizaynlar hansı ki, əl ilə işləyən kipkəc kamerası havalanması tələb edir, alıcı tərəfindən təsdiq edilir. Aşağıda göstərilənlər tətbiq edilir:

a) Davamlı planı 11 yuma xəttinə nail olmaq üçün axıdılma burnunun hündürlüyü kifayət qədər hündür olmayan kiçik üfüqi nasoslar üzərində, birləşmə alıcı tərəfindən təsdiq edildiyi təqdirdə nəzarət klapanının texnoloji prosesinin yuxarı istiqamətində yerləşdirilə bilər.

b) kipkəc kamerası və ya aşağı panel təmasda olan nəm kipkəcquruluşları şaquli istiqamətdə yönlənmişdirsə, sıxılıb qalan qazın çıxarılmasına imkan vermək üçün kipkəc üzlərindən yuxarıda 3 mm (1 /8)-dən az olmayan porta malik olmalıdır. Bu port (bax şəkil 17) kamerada ən yuxarıda olmalıdır. Bu quruluş 2 ( 2CW - CW konfiqurasiya ) və quruluş 3-ün təmasda olan nəm kipkəclərində üzlərin hər iki dəsti üçün olan portlara şamil edilir.

c) Yuma planı 23 olan üfüqi və ya şaquli nasoslar və ya yuma planları 11, 21, 31 və 41 olan şaquli nasoslar boru kəmərlərində ayrıca çıxış birləşməsi ilə təmin edilir. Yuma planı 2 olan şaquli nasoslar aşağı paneldə bir çıxış birləşməsinə malik olmalıdır. Bunlardan fərqli olan dizaynlar hansı ki, manual kipkəc kamerası havalanması tələb edir, alıcı tərəfindən təsdiq edilməlidir.

d) nasos daxilində diferensial təzyiqlər nəticəsində müsbət axına malik olan aşağı həcmli kipkəc yuma sistemləri əllə havalandırma tələb etməyə bilər (yəni kiçik nasos üzrə qısa plan 11 və ya plan 13). Çökən qaz nasos işə salındığı zaman boru kəmərlərindən və kipkəc kamerasından asanlıqla şəkildə təmizlənəcək.

e) Quruluş 3 təmasda olmayan kipkəci üçün işə salınmadan əvvəl və işlədiyi zaman kipkəc kamerasının havalandırılması nasosda qaz toplanmasının qarşısını almaq üçün zəruri ola bilər.

6.1.2.21 Qazılmış keçidlər tətbiq üçün ölçüsü müəyyən edilməli və minimal diametri 5 mm olmalıdır (3/16 düym)

6.1.2.22 Sabit drossel oymağı borusu (0,025 düym) da diametrik klirens diametri 50 mm (2 düym) qədər olan muftalar üçün 0,635 mm az olmamalıdır. Daha böyük diametrə malik olanlar üçün, maksimal diametrik boşluq 0,635 mm (0,025 düym) üstəgəl 0,127 mm (0,005 düym) hər bir əlavə 25 mm (1 düym) diametr və ya hissə üçün.

6.1.2.23 Üzən karbon drossel oymağlarıcədvəl 2-də göstərildiyi kimi mufti boşluğı malik olmalıdır.

Cədvəl 2 — Üzən karbon drossel oymağı diametrli klirenslər

Nasosla vurulma zamanı maksimal diametr mm

Diametrik boşluq temperatur (düym)

6.1.2.24 Müəyyən edildiyi halda, istilik örtükləri və ya taxmakipkəc kameraları üzərində təmin edilir. İsitmə üzrə tələblər alıcı, satıcı və kipkəc istehsalçısı arasında razılaşdırılmalıdır.

6.1.2.25 İstehlakçı tərəfindən nəzərdə tutulduğu halda və ya kipkəc istehsalçısı tərəfindən tövsiyə olunduğu halda, bir yuma birləşməsi kipkəc kamerasının texnoloji proses tərəfinə quruluş 3 konfiqurasiyalarda təmin edilir. Bəzi quruluş 3 konfiqurasiyaları proses mayesini kipkəchissələrindən təcrid etmək və ya içəri kipkəcdən istiliyin aradan qaldırılması üçün kömək edən kipkəc kamerasını prosesin maye tərəfində yuma tələb edə bilər. Zəhərli və / və ya kipləşdirilməsi çətin olan tətbiqetmə zamanı quruluş 3 kipkəci ilə bərabər kipkəc kamerasında yumadan istifadə oluna bilər.

6.1.2.26 Yuma kranı və port birləşmələrinin təchiz olunması 5.1 bəndində göstərilən tələblərə cavab verməlidir. Yuma kranı və port birləşmələrinin olmaması tələb edə bilər ki, bunlar alıcı tərəfindən təsdiq edildiyi təqdirdə, nasos istehsalçısının təchizatla bağlı həcm dairəsinə daxil edilsin.

6.1.3 Kartric kipkəc muftaları

6.1.3.1 Kipkəcmufataları kipkəc istehsalçısı tərəfindən təqdim edilir. Mufta bir sonluqda kipləşdirilir. Kipkəc mufta komplekti kipkəcin aşağı panelinin üzünün xaricindən kənara şamil edilir.

Qeyd: Belə ki, val ilə mufta arasında baş verən sızma mexaniki kipkəc vasitəsilə olan sızma ilə dolaşıq salına bilməz.

6.1.3.2 Kipkəc istehsalçısı valın diametri və icarəni nasos istehsalçısından almalıdır və ISO 286-2 uyğun olaraq F7/h6 valın muftaya uyğun gəlməsini təmin etməlidir. Bu, Beynəlxalq Standart ilə əhatə olunan kipkəc ölçüləri üçün olan 0,093 mm (0,003 7 düym) üçün 0,020 mm (0,000 8 düym) bir boşluq əlaqələndirir və diametrin bir funksiyası kimi dəyişir. Məqsəd yığma / sökmə rahatlığına imkan verməklə, muftanın enməsini (Şəkil 18-ə bax) minimuma endirmək üçün nəzərdə tutulur. Ensiz lövhələr adətən (şəkil 19) daha möhkəm boşluq tələb edirvə ensiz lövhə istehsalçısı dizayn meyarlarına riayət etməlidir.

ISO 13709 val diametri dözümlülüyü H6 tələb edir, lakin nasosların bundan kənarda valın diametr dözümlülüyü ilə təchiz olunduğu xüsusi hallar mövcud ola bilər. Bu cur hallarda, kipkəc istehsalçı müvafiq uyğunluğu təmin edir.

6.1.3.3 Muftalar fırlanan elastic elementi müsbət şəkildə yerləçdirmək üçün pilləyə (yaxud pillələr) malik olmalıdır.

6.1.3.4 Digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, val-mufta kipləşdirmə cihazları elastomer O-halqaları və ya çevik qrafit halqaları olacaq. Metalkipləşdirmə cihazları tez-tez etibarsız olur, vala xətər yetirir və sökülməsini çətinləşdirir. Kipkəcləmə cihazları vala nisbətən daha yumşaq olmalıdır.

6.1.3.5 Val-mufta O-halqası kipkəcləri valın işçi çarxının sonunda yerləşir. O-halqasının yivlər üzərindən keçməsini tələb edən vallar üçün ən azı 1,6 mm (1/16 düym) radial boşluq yivlər və O-halqasının daxili diametri arasında verilir və diametr keçidi O-halqasına zərər dəyməsinin qarşısını almaq üçün (6.1.1.9 bax) dairəvi formaya salınmalı və ya əyri şəklə salınmalıdır.

Qeyd: Bu yer nasosla vurulmanın mufta altında yığılıb toplanmasının qarşısını alır və sökülməni çətinləşdirir.

6.1.3.6 Muftanın kənar sonunda yerləşən val-mufta kipləşdirmə cihazları mufta və val arasında olmalıdır.

Qeyd: Elastik qrafit muftanın kənar sonluğunda yerləşən metal silfon kipkəcləri üzərində geniş şəkildə istifadə olunur.

6.1.3.7 Muftaların ən nazik bölmədə minimal radial qalınlığı 2,5 mm (0,100 düym) olmalıdır, məsələn,Kipkəcin oturduğu panel kanavkaları altında.

Komponentin hərəkət dəsti vinti sahəsində muftanın qalınlığı cədvəl 3-ə uyğun olmalıdır.

1. Quraşdırılmış bolt yerləri yaxınlığında muftanın qalınlığı quraşdırılmış boltları sıxılmasına görə kipkəcin təhrif olunmasının qarşısını alır.

2. Hədsiz dərəcədə nazik muftalar asanlıqla təhrif olunur.

Minimal mufti radial qalınlıq

6.1.3.8 Mufta maşından keçirilməli və onun uzunluğu boyunca elə tamamlanmalıdır ki, kəsik və kənar diametri 25 µm (0,001 düym) TIR konsentrik olsun.

6.1.3.9 Muftalar kəskiləri boyu azad edilir və hər sonluqda və ya onun yaxınlığında yerləşdirmə uyğunluğu buraxır.

Qeyd:Kəsiyin azad edilməsi tələb olunan yaxın uyğunlaşma ilə yığılma və sökülməni asanlaşdırır.

6.1.3.10 Sarınmış başlığın boltları mufta kəsiyinin buraxıldığı hallar istisna olmaqla, boşluq dəlikəri vasitəsilə keçməməlidir. Podşipnik arası nasoslar üçün val bu sahədə sərbəstləşir.

Qeyd: Əgər quraşdırma vinti vala qarşı bərkidilmişdirsə, onda deşiklər valın səthində olan metalı yeyilir. Əgər bu zədə mufta altında olarsa, bu, mufta çıxarılmazdan əvvəl aradan qaldırıla bilməz. Podşipnik arası nasoslar üçün muftanın tam uzunluğu zədələnmiş sahə üzrə dartılıb çıxarılmalı olacaq. Bu muftanı vala doğru çəkilməsinə səbəb ola və ya əks təqdirdə zədələnə bilər. Problem muftanın kiçik hissəsinin zədələnmiş hissədə dartırılıb çıxarılmasına ehtiyac olduğu yuxarıdan asılmış nasoslarda daha kəskin olur.

6.1.3.11 Sarınma başlıqlı quraşdırma vintləri valın içində təhlükəsiz yerləşmək üçün kifayət qədər sərtliyə malik olmalıdır. Nasos və kipkəc satıcısı təmin etməlidir ki, nasos valı və sarınma başlıqlı quraşdırma vintləri arasında adekvat nisbi sərtlik mövcud olsun. Bax Əlavə E.

6.1.3.12 Muftanı hərəkət etdirmək və/yaxud onu ox üzrə yerləşdirmək üçün doqquz və ya daha çox quraşdırma vintlərindən istifadə edən dizaynlar alıcı tərəfindən təsdiqlənməlidir.

Asılan nasoslar üçün vallar üzərində deşmədən istifadə tövsiyə edilmir, çünki bu gərginlik mənbəyi yaradır ki, bu da valın sıradan çıxma müddətini aşağı salır.

Deşmə yalnız valın ox üzrə mövqeyi təyin olunduqdan sonra edilməlidir. Dəliklərin sarınmış başlıq üzərində quraşdırma vintlərinə uyğun olaraq qazılması təmin edilməlidir ki, quraşdırma vintləri bərkidildiyi zaman başlıq və ya mufta təhrif olunmasın.

1. Valın ölçüsü və kipləşdirmə təzyiqi artıqca mufta üzərindəki ox qüvvəsi (təzyiq vurulsun sahə) artır. Quraşdırma vintləri artıqca, sarınmış başlıq zəifləyir və hər bir quraşdırma vintinin müqavimət göstərəcəyi əlavə qüvvənin həcmi azalır.

2. Quraşdırma vintlərini saxlamaq üçün nasos valında deşilən batıqlar əyildiyi və ya digər qaydada kənarlaşdırıldığı hallar istisna olmaqla, deşilmiş dəliklər ətrafında çıxan iti ucla nəticələnəcək. Bu iti uc elastic qrafitin ikinci dərcəli kipkəclərini zədələyə bilər və O-halqalarına xətər yetirə bilər.

3. Ehtiyatkipkəclər üçün əvvəldən mövcud olan deşmədən istifadə etmək üçün bu mümkün olmaya bilər.

6.1.3.13 Kipkəcvə ya nasos istehsalçısı tərəfindən müəəyn edildiyi və ya tövsiyə olunduğu hallarda və alıcı tərəfindən təsdiq edildiyi halda, quraşdırma vintlərindən fərqli olan cihzalar muftanın ox üzrə mövqeləndirilməsi və hərəkət etdirilməsi üçün faydalı ola bilər. Nümunələrə ensizlövhə (bax Şəkil 19), yaxud valın içində kanavkanı işlədən kəsik halqa (bax şəkil 20) daxildir.

Qeyd: Bu dizaynlar bahalı dizaynlardır və adətən ehtiyat hissələri olmayan nasoslar üzərində istifadə edilir. Bu dizaynlardan istifadə mufta üzərində yüksək güc mövcud olduqda silindirvari sonluqlu quraşdırma vintləri üzrə val üzərində batıq açmaqla valın zədələnməsinin qarşısını alır.

6.1.4 Qovuşan halqalar

6.1.4.1 Fırlanmaya qarşı cihazlar kipkəc üzlərinin təhrif olunmasını minimum endirmək üçün nəzərdə tutulmalıdır. Sıxılmış üzlər alıcı tərəfindən təsdiq olunduğu hallar istisna olmaqla istifadə edilmir. (bax Şəkil 21).

Qeyd: Yastı kipkəc üzləri aşağı miqdarda emissiyalar və kipkəcin yaxşı işləməsinə nail olmaq üçün vacibdir. Sıxılmış halqalar asanlıqla təhrif oluna bilir.

6.1.4.2 Qovuşan halqanın quruluşu və onun kipkəcin aşağı panelinə bərkidilməsi halqanın soyumasını asanlaşdırmaq və termal təhrif olunmanın qarşısını almaq üçün nəzərdə tutulur.

Qeyd: Qovuşan halqalar aşağı panelin lap dərinliyində bərkidilir və texnoloji prosesin məhlulu ilə minimal təmasda olur, həmçinin istiliyi effektiv olaraq kənara çıxarmağa meylli olmur. Nəticədə yaranan temperatur qradientləri üzlərin təhrif olunmasına səbəb ola bilər.

6.1.5 Elastik elementlər

6.1.5.1 Müəyyən edildiyi halda, tək yaylı A tipli kipkəctəchiz edilir.

1. Çoxlu sayda məftil yaylıkipkəc tək məftil yaylıkipkəclərdən ox baxımından daha çox kompakt olur. Bu qoşa kipkəc istifadə edildikdə daha geniş tətbiq imkanı verir. Çoxsaylı yaylar eyni zamanda daha bərabər yükləmə təmin edirlər.

2. Tək yaylı kipkəclər ümumiyyətlə kipləşdirmə əməliyyatının ox üzrə yer tələbinə 13 mm (0,5 düym) - 6 mm (0,25 düym) əlavə edir. Tək kipkəc tətbiq edilməsi üçün, bir yayın üstünlükləri və mənfi cəhətləri vardır. Bir yay daha aşağı yaya eyni üz yüklənməsinə nail olmaq imkanı verir. Bu ox üzrə qeyri-düzgün yerləşmə (kipkəcin ox üzrə yerləşməsində səhvlər) tək kipkəci daha dözümlü edir. Bu üstünlük kartrickipkəclərindən istifadə sayəsndə xüyli dərəcədə azaldılır. Korroziya xidmətləri üçün tək yaydakı məftil kəsişən bölmələrdə əhəmiyyətli dərəcədə daha böyükdür, korroziya üçün daha geniş imkan yaradır.

6.1.5.2 Elastik elementlər üçün kipləşdirmə məqsədilə statik kip birləşmələrə etibar olunmur.

Bu tələb o deməkdir ki, kip birləşən fırlanan kipkəchalqaları kimi dizaynlara qadağan edilir, çünki onlar elastik element vahidinə saxlanılmayan sürüşən uyğunlaşdırma istifadə edir. Müdaxilə uyğunlaşdırması və/yaxud araqatı ilə kipkəc halqasını saxlayan dizaynlar qəbul ediləndir.

6.1.6.1 Ümumi məlumat

6.1.6.1.1 Məlumat vərəqələri üzərində digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, val kipkəcinin komponentləri 6.1.6.2 - 6.1.6.9 bəndlərdə istinad olunan materiallarla təchiz edilməlidir.

Qeyd: Müvafiq material seçimi mexaniki kipkəcin etibarlı işləməsi əhəmiyyət kəsb edir. Seçim təmasda olam məhlulun xüsusiyyətlərindən asılıdır. İş temperaturu, təzyiq, sürət, yağlanma səviyyəsi və kimyəvi uyğunluq kimi dəyişənlər başlıca parametrlərdir. Alıcının nəzərdə tutulan xidmətlə bu materialların uyğunluğu barədə şübhəsi olduqda, kipkəc istehsalçısına məlumat verməlidir.

6.1.6.1.2 Kipkəc istehsalçısı trəfindən bu xidmət üçün tövsiyə olunan yüksək səviyyəli və ya alternativ materiallar təklif sənədində bildirilməlidir.

6.1.6.1.3 Bu beynəlxalq standartda göstərilən materiallardan fərqli olan təklifdə müəyyən edilən materiallar və ya hazırlanmış kipkəc üçün materiallar və ya bu beynəlxalq standartda göstərilən materiallara istisnalar, onların müvafiq identifikasiya nömrələri (məsələn, ISO, EN, ASTM və s.) və material növləri ilə müəyyənləşdirilməlidir. Əgər heç bir belə təyinat mövcud deyilsə, onda istehsalçının material üzrə texniki şərtləri, fiziki xassələri, kimyəvi tərkibi, və sınaq tələbləri xahiş əsasında təmin edilir.

6.1.6.2 Kipkəc üzləri

6.1.6.2.1 Hər bir kipkəc,kipkəc halqası və qovuşan halqadan ibarət olmalıdır.

6.1.6.2.2 6.1.6.2.4 bəndində tələb olunan hallar istisna olmaqla, halqaların biri yüksək dərəcədə olmalı, qabarcığa müqavimət gösətərən karbon qrafit, yeyilməni azaltmaq üçün istehsal üsuluna malik olmalı, kimyəvi müqavimət göstərməli və nəzərdə tutulan xidmətə uyğun olaraq məsaməliliyi azaltmalıdır.

6.1.6.2.3 Kateqoriya 2 və kateqoriya 3 kipkəcləri üçün, halqalardan biri reaksiyaya girən silisium kartric olmalıdır. (RBSiC). Müəyyən edildiyi halda, özü yaranan silisium karbid (SSSiC) təchiz edilir. Bu materialların bir neçə dərəcəsi mövcuddur; ona görə də istehsalçı hər bir xidmət üzrə təklif olunan silisium karbid növünü göstərməlidir. Kateqoriya 1 kipkəcləri üçün, halqalardan biri özü yaranansilisium karbid olmalıdır (RBSiC). Müəyyən edildiyi halda, reaksiyaya girən silisium karbid (SSSiC) təchiz edilir. Bu materialların bir neçə dərəcəsi mövcuddur; ona görə də istehsalçı hər bir xidmət üzrə təklif olunan silisium karbid növünü göstərməlidir.

Qeyd: Bax B.3 İstehsal və RBSiC-nin SSSiC-yə qarşı istifadəsi ilə bağlı əlavə məlumat.

6.1.6.2.4 Abraziv, yapışqan və yüksək təzyiqli xidmətlər iki sərt material tələb edə bilər. Belə xidmət üçün digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, kipkəc halqası və qovuşan halqalar silisium karbid olmalıdır. SSSiC, RBSic və volfram karbidin digər bərk üzlü birləşməsi geniş istifadə edilir və alıcı təsdiq etdikdə qəbul edilir (əlavə təlimat üçün B.4-yə bax).

Göstərilən üz material birləşməsi su üzərində nasosun sınağı zamanı problemlər yarada biləcəyi ehtimalı varsa, kipkəc istehsalçısı bu barədə məlumat verməlidir. Əgər belədirsə, kipkəc istehsalçısı nasosun işinin sınaqdan keçirilməsi zamanı istifadə üçün nəzərdə tutulan alternativ materialları tövsiyə edir.

İstifadəçi sənaq məhlulu, suyu səbəbindən nasos sex sınağı zamanı istifadə üçün nəzərdə tutulan kipkəc üzü material birləşmələrinin bəzilərinin potensial olaraq məqsədəuyğun olmamasından xəbərdar olmalıdır.

Qeyd: Bax B.4 Optimal bərk üzlü material kombinasiyalarının seçilməsi ilə bağlı məlumat.

6.1.6.2.5 Kipkəc və qovuşan halqalar bir bircinsli materialdan olmalıdır, istisna olaraq məsələn, təbiətən yeyilməyə müqavimət göstərə bilən materiallardan silisium karbid və ya volfram karbid üzlük tətbiq etməklə yaxşılaşdırıla bilər.

Üst qatlar və ya üzlüklər yeyilməyə qarşı müqavimət yaratmağın yeganə vasitəsi kimi istifadə edilməməlidir.

Qeyd: Kipkəc -üz materialları üçün temperatur məhdudiyyətləri B.2-də göstərilmişdir.

6.1.6.3 Kipkəc muftaları

Digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, kipkəc muftaları paslanmayan poladdan olmalıdır [AISI Növ 316, 316L və ya 316Ti, və yaxud onun ekvivalenti (bax B.1)].

Digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, çoxsaylı məftil yaylı kipkəclər tökmə C-276 prujin materialından olamlıdır. Tək məftilli yaylarAISI Növ 316 olmaqla paslanmayan polad yay material olur.

Qeyd: Yayın kəsişən hissəsinin qalınlığı yay materiallarını seçərkən nəzərə alınmalıdır. Daha ağır olan kəsişən bölmələrdə yerləşən yaylar, məsələn, tək yaylıkipkəclərə olduğu kimi, çoxsaylı prujinli kipkəclərdə müşahidə olunan nisbətən nazik kəsişən növ kimi gərginlik nəticəsində korroziya çatlamasına məruz qalmır. Məsələn. tökmə C-276 materialı çox yaylıkipkəclərə ən çox uyğun hesab edilən materialdır, AISI Növ 316 paslanmayan polad isə tək yay istifadə etməklə eyni xidmətdə eyni dərəcədə münasib ola bilər.

6.1.6.5 İkinci dərəcəli kipləşdirmə komponentləri

6.1.6.5.1 Digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, O-halqaları flüoroelastomer (FKM) olmalıdır. Elastomerlər üçün temperatur məhdudiyyətləri B.5-də sadalanmışdır.

6.1.6.5.2 Digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, əgər iş temperaturları və ya kimyəvi uyğunluq flüoroelastomerlərin (FKM) istifadəsini istisna edirsə, O-halqaları perflüoroelastomerlər olmalıdır (FFKM). Əlavə məlumat üçün bax B.6.

Perflüoroelastomerin dəyəri yüksək və / və ya perflüoroelastomerin fəaliyyəti mübahisəli ola bildiyi hallarda istifadəçilər alternativləri nəzərdən keçirə bilərlər. Bu alternativlərə tetraflüoretilen (FTE) örtüklü O-halqaları, bərk TFE kipləşdirmə elementləri (adətən yayla enerjilənmiş olan), nitril rezin (NBR), etilen propilen / nitril rezin (EPM / EPDM), hidrogenləşdirilmiş diyen (HNBR), perflüoroelastomer alternativləri / əvəzediciləri / təxminləri və elastik qrafit kimi alternative ikinci dərəcli materiallar və dizaynlar daxildir. Müvafiq alternativin seçilməsi zamanı əsas amillər sınaqdan keçmiş dərin təcrübə və perflüoroelastomer ilə müqayisədə daha aşağı dəyəri olmalıdır.

6.1.6.5.3 Digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, elastomerlərin temperatur və ya kimyəvi hədləri aşılmışdırsa, onda ikinci dərəcəli kipkəclər elastic qrafit olmalıdır.

Digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, metal silfon B tipli kipkəclər üçün tökmə C-276 və C tipli kipkəclər üçün tökmə 718 olmalıdır.

6.1.6.7 Aşağı panellər

6.1.6.7.1 Tökmə nasoslar üçün aşağı panellər gövdədə olduğu kimi və ya korroziyaya davamlı və mexaniki xüsusiyyətləri yüksək olanlar kimi eyni tökmə materialdan olmalıdır. Digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, digər nasoslar üçün aşağı panellər paslanmayan poladdan olmalıdır [AISI növ 316, 316L və ya 316Ti, və ya onun ekvivalenti (bax B.1)].

6.1.6.7.2 Digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, dinamik və ikinci dərəcəli statik kipləşdirmə elementləri 6.1.6.5.1 və 6.1.6.5.2 bədnlərində tələb olunan eyni materialdan ibarət olmalıdır. Kipkəc kamerası araqatının aşağı paneli 175 °C (350 °F) aşağı temperaturlu xidmətlər üçün O-halqası olmalıdır. 175 °C (350 °F) yuxarı temperaturlar və müəyyən edildiyi hallar üçün qrafitlə doldurulmuş növ olan AISI 304 və ya AISI 316 paslanmayan poladdan hazırlanmış spiral araqatlarından istifadə edilməlidir.

Qeyd: Spirallı araqatlar tam sıxılma üçün bolt sıxılma tələblərinə malik olur. Bax 6.1.2.7, spirallı araqatlar üçün boltlama üzrə tələblər.

6.1.6.8 Kipkəc kameraları üzərində bolt

6.1.6.8.1 Tökmə nasoslar üçün kipkəc kameraları üzərində bolt gövdədə olduğu kimi və ya korroziyaya davamlı və mexaniki xüsusiyyətləri yüksək olanlar kimi eyni tökmə materialdan olmalıdır. Digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, digər nasoslar üçün kipkəc kameraları paslanmayan poladdan [AISI Növ 316, 316L və ya 316Ti, və yaxud onun ekvivalenti olmalıdır (bax B.1)].

İstifadəçi gərginliyi aradan qaldırmaq və ya araqatı ilə bağlı problemləri kənarlaşdırmaq üçün materialların termal genişlənmə xüsusiyyətlərini nəzərə almalıdır, o şərtlə ki, boltlu kameralar nasosun və ya ona birləşdirilən dayağın materialına oxşamayan yüksək temperaturlu xidmətlə təchiz olunsun.

6.1.6.8.2 Kamera – gövdə araqatı materialı üzrə tələblər 6.1.6.7.2 bəndinə uyğun olmalıdır.

6.1.6.9 Müxtəlif hissələr

6.1.6.9.1 Digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, yayı saxlayan komponentlər, hərəkət ştiftləri, fırlanmaya qarşı ştiftlər və daxili quraşdırma vintləri AISI Növ 316 paslanmayan polada bərabər və ya ondan daha yüksək möhkəmliyə və korroziya davamlılığına malik olmalıdır (bax B.1).

6.1.6.9.2 Nasos və kipkəc satıcıları kənar hərəkət komponentlərinin xidmət üçün münasib korroziyaya davamlılığa malik olmasını təmin edir (məlumat üçün əlavə E-yə bax). İstifadə olunduğu halda, quraşdırma vintləri yükü daşımaq üçün kifayət qədər möhkəmliyə və dizayna malik olmalıdır. Alternativ metodlar istifadə oluna bilər, məsələn, deşmə, kəsik halqalar və ya dar disklər.Bax eyni zamanda 6.1.3.12 və 6.1.3.13.

Əgər möhkəmləndirilmiş karbon polad quraşdırma vintləri xidmət üçün münasib olmazsa, onda möhkəmləndirilmiş paslanmayan polad quraşdırma vintləri təmin edilməlidir (məsələn 17-4 tərləməyə qarşı möhkəmləndirilmiş paslanmayan polad).

6.1.6.10.1 Boruların qaynaq edilməsi, təzyiq daşıyan hissələr, fırlanan hissələr və digər yüksək dərəcədə gərginləşən hissələr, qaynaqların təmiri və hər hansı oxşar olmayan metal qaynaqlar EN 287 və EN 288, və ya ASME IX-nin müvafiq hissəsinə uyğun olaraq tələblərə cavab verən operatorlar və prosedurlar tərəfindən icra edilir və təftiş olunur. Qeyri-itələyici kipkəc konstruksiyasında istifadə olunan metal silfon bu tələbdən azad edilir, çünki onlar xüsusi qaynaq prosesindən istifadə olunaraq istehsal olunur hansı ki, ümumi qaynaq məcəllələri və ya sənaye standartları ilə əhatə olunmur.

6.1.6.10.2 İstehsalçı bütün təmir işlərinin nəzərdən keçirilməsi üçün cavabdeh olmalı və qaynaq tikişlərini təmir etməlidir, bununla o, onların müvafiq qaydada istiliyə qarşı davamlılığını və müvafiq tələblərə cavab verən prosedurlara uyğun olaraq və möhkəmlik baxımndan təxribatsız müayinə olunmasını təmin edir. Təmir qaynaqları orijinal qüsuru təyin etmək məqsədilə istifadə olunmuş metodlar vasitəsilə təxribatsız qaydada sınaqdan keçirilməlidir. Minimal tələb kimi, təftiş paslanmayan polad komponentlər üçün maye kapilyar və qara materiallar üçün isə maqnit hissəcik vasitəsilə həyata keçirilir.

6.1.6.10.3 Digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, təzyiq daşımayan struktur qaynaq, məsələn, baza plataları üzərində qaynaq, qeyri-təzyiqli havalandırma, yubandırma və nəzarət panelləri AWSD1.1-ə uyğun olaraq icra edilir.

6.1.6.10.4 Mükəmməl işlənmiş materiallardan və ya mükəmməl işlənmiş və tökmə materialların kombinasiyasından hazırlanan gövdədəki təzyiqlər aşağıda göstərildiyi kimi a) – d) bəndlərində müəyyən edilən şərtlərə uyğun olmalıdır. Buraya qaynaqla tikildiyi təqdirdə boltlu kipkəc kameraları daxildir.

a) Plata ucları maqnit hissəcik və ya maye kapilyar yoxlaması vasitəsilə müayinə edilir ki, bu da

ASME VIII, bölmə 1, UG-93(d)(3) ilə tələb olunur.

b) Qaynaqların əlçatan səth hissələri arxa çip və ya səthdə kəsik edilməsi yolu ilə maye kapilyar yoxlaması vasitəsilə müayinə edilir və yenidən qaynaqdan sonra aparılan istilik təmizlənməsindən sonra müayinə olunur.

c) Təzyiq daşıyan qaynaq tikişləri, o cümlədən üfüqi və şaquli birləşdirici flansa gövdənin qaynaq edilməsi tam kapilyarlı qaynaq olmalıdır.

d) İstehsal olunan təzyiq saxlayan hissələr (qalınlığından asılı olmayaraq) qaynaqdan sonra aparılan termo tənzimləmə vasitəsilə təmizlənməlidir.

6.1.6.10.5 Təzyiq saxlayan hissələrə qaynaq edilmiş birləşmələr aşağıdakı qaydada quraşdırılır.

a) 6.1.6.10.1 bəndi ilə bərabər, müəyyən edildiyi halda, 100% radioqrafiya, maqnit hissəciyin yoxlanılması, ultrasəs yoxlama və ya qaynaqların maye kapilyar vasitəsilə yoxlanılması icra edilir.

b) Tökmə polad təzyiq saxlayan hissələrə qaynaq edilmiş ikinci dərəcəli borular korpus materialı kimi bəzi nominal xassələrə malik materialdan olmalı və ya aşağı karbon tərkibli xalis paslanmayan poladdan olmalıdır. Gövdənin materialına uyğun olan digər materiallar və nəzərdə tutulan xidmət alıcının təsdiqi ilə istifadə oluna bilər.

c) Əgər təmizlənmə tələb olunursa, boru qaynaq tikişləri komponentin istiliyi aradan qaldırıldıqdan əvvəl yerinə yetirilməlidir.

d) Müəyyən edildiyi halda, təklif olunan birləşmə dizaynları istehsal olunmazdan əvvəl təsdiq edilmək üçün alıcıya təqdim edilir. Cizgilər tikiş dizaynları, ölçü, materiallar və qaynaq tikişinin termo işlənməsindən əvvəl və sonrakı vəziyyəti göstərməldir.

e) Bütün qaynaq tikişləri EN 13445 və ya ASME VIII, bölüm 1, UW-40-da müəyyən edilən metodlara uyğun olaraq termo işlənməsi aparılır.

6.1.6.11 Aşağı temperaturlu xidmət

6.1.6.11.1 -29°C (-20°F)-dən aşağı iş temperatur üçün və ya əgər göstərilmişdirsə, digər aşağı ətraf mühit temperaturları üçün polad 6.1.6.11.2 - 6.1.6.11.6 bəndlərində əks olunmuş xassələrə malik olmalıdır.

Qeyd: Həmçinin bax B.5, hansı ki, elastomerlər üçün temperatur hədlərini əhatə edir.

6.1.6.11.2 Qırılma təhlükələrinə yol verməmək üçün aşağı temperaturlu xidmət üçün tikinti materialları müəyyən edilmiş məcəllə və digər tələblərə uyğun olaraq dizayn metalının minimal temperatur üçün uyğun olmalıdır. Alıcı və satıcı işləmə, texniki xidmət, nəqliyyat, şişmə, istismar və sınaq zamanı baş verə biləcək şərtlərlə əlaqədar olaraq hər hansı xüsusi ehtiyat tədbirləri ətrafında razılığa gəlməlidir.

Yaxşı dizayn təcrübəsi istehsal metodları, qaynaq prosedurları və satıcının təchiz etdiyi polad təzyiq saxlayan hissələrinin seçilməsində riayət edilməlidir, hansı ki, elastik-zərif keçid temperaturundan aşağı temperatura məruz qala bilər. Standartlarda metal metariallar üçün nəşr olunan dizaynın icazə verdiyi gərginliklər, məsələn, ASME Boyleri və Təzyiq xətti üzrə məcəllə minimal dartınma xassələrinə əsaslanır. Bəzi standartlar çərçivəli, isti döyülmüş və normallaşdırılmış material arasında fərq qoymur, nə də materialların incə və ya kurs-qreyn təcrübəsialtında hazırlanıb hazırlanmadığını nəzərə almır. Satıcı - 30 °C (- 20 °F) və 40°C(100°F) arası xidmətlər üçün nəzərdə tutulan materialların seçimində ehtiyat nümayiş etdirməlidir.

6.1.6.11.3 - 29 °C (- 20 °F)-dan aşağı göstərilmiş minimal dizayn metal temperaturunda tətbiq edilən bütün təzyiq saxlayan poladlar ASME VIII, bölüm 1, UHA-51-ə uyğun olaraq istisna təşkil etdiyi hallar nəzərə alınmamaqla, baza metalı və qaynaq birləşməsinin şarpi üzrə V şəkilli kəsik təsir sınağının aparılmasını tələb edir.

Təsir sınağının nəticələri ASME VIII, bölüm 1, UG-84-ün tələblərinə cavab verməlidir.

6.1.6.11.4 - 30 °C (- 20 °F) and 40 °C (100 °F) arası göstərilən minimal dizayn metalı temperaturunda tətbiq edilən krbon və aşağı səviyyəli təzyiq saxlayan tökmə hissələr aşağıda göstərilmiş qaydada təsir sınağı tələb edir.

a) Təsir sınağı əsas qalınlığı (bax 6.1.6.11.5) 25 mm (1 düym) və ya daha az olan hissələr üçün tələb olunmur.

b) Əsas qalınlığı (bax 6.1.6.11.5) 25 mm (1 düym)-dan böyük olan hissələr üzrə istisnalar üçün təsir sınağı ASME VIII, bölüm 1, UCS-66 ya uyğun şəkildə müəyyən edilir. Təsir sınağı olmadan dizayn metalının minimal temperatur ASME VIII, bölmə 1, şəkil UCS-66.1-də göstərildiyi kimi azaldıla bilər.

Əgər material istisna edilmirsə, onda şarpi üzrə V şəkilli kəsik təsir sınağının nəticələri ASME VIII, Bölüm 1, UG-84-ün minimal təsir enerjisi üzrə tələblərinə cavab verməlidir.

6.1.6.11.5 Təsir sınağının tələblərini müəyyən etmək üçün istifadə olunan əsas qalınlıq aşağıdakılardan böyük olmalıdır:

a) ən iri baş qaynaq birləşməsinin nominal qalınlığı;

b) təzyiq sızmasının qarşısını almaq üçün nəzərdə tutulan ən iri nominal bölmə, aşağıdakılar istisna olmaqla:

— struktur yardımçı bölmələr, məsələn, ayaqlar və ya dartınmalar; və

— mexaniki xüsusiyyətlərin əlavə edilməsi və ya daxil edilməsi üçün tələb olunan struktur bölmələr, məsələn, özüllər və ya kipkəc kameraları; yaxud

c) nominal flans qalınlığının dörddə biri, o cümlədən aşağı panel və kipkəc kamerası flansları.

6.1.6.11.6 Alıcı təsir sınağı üzrə tələbləri müəyyən etmək üçün dizayn metalının minimal temperaturunu göstərməlidir.

Qeyd: Bir qayda olaraq, bu, hansının daha aşağı olmasından asılı olaraq, minimal əhatə edən ətraf mühit temperatur və ya minimal mayeni nasosla vurma temperatur olacaqdır. Buna baxmayaraq, alıcı nasosla vurma xüsusiyyətlərinə görə, məsələn, aşağı salınmış təzyiqlə avto-soyutma, dizayn metalının minimal temperaturunu göstərə bilər.

6.2 Dizayn tələbləri (kateqoriyaya xas)

6.2.1 Kateqoriya 1 kipkəc ləri

6.2.1.1 Ümumi məlumat (kateqoriya 1)

Bu yarımbənd 4-cü bənddə göstərildiyi kimi kateqoriya 1 kipkəcləri üçün dizayn barədə məlumatlar əks etdirir. Burada verilən spesifik məlumat 6.1-ci bənddə göstərilən ümumi kipkəc dizayn xüsusiyyətlərinə əlavə olaraq təmin edilir.

6.2.1.2 Kipkəc kamerası və aşağı panel (kateqoriya 1)

6.2.1.2.1 6.1.2.14 bəndi ilə müəyyən edilibsə və ya tələb olunarsa, paylanmış kipkəc yuma sistemi, məsələn, periferikvə yaxud çox gedişliquruluş fırlanan elastik elementləri olan quruluş 1 və quruluş 2 kipkəcləri üçün təmin edilir. Kipkəcin yuma quruluşu kipkəc üzlərinin soyudulma eyniliyi və dərəcəsini artırmaq üçün təyin edilir. Çox gedişli sistemlər üçün minimal diametric 3 mm (1/8 düym) olan portlardan istifadə olunmalıdır. Kipkəc yuma keçidləri elə qurulmalıdır ki, onları təmizləmək mümkün olsun. (bax şəkil 22).

Qeyd: Paylanmış yuma sistemləri stasionar elastik elementli tək və ya qoşa kipkəclər üçün göstərilmir, çünki bu mürəkkəbləşir və qiyməti bahalaşır. Bununla bərabər, stasionar elastik elementli tək kipkəc üzləri kipkəc kamerasında elə mövqedədir ki, burada effektiv qarışma baş verir və yumanın paylanmasına olan ehtiyac aradan qalxır.

6.2.1.2.2 Kipkəc aşağı paneli arasındakı bütün qovuşan birləşmələr, sızmanın qarşısını almaq üçün nəzərdə tutulankipkəc kamerası və nasos gövdəsi partlamanın qarşısını almaq üçün məhdud araqatını da ehtiva edir. Araqatının nəzarət olunan qaydada sıxılması (məsələn, O-halqası və ya spiral araqatı) aşağı panellə kipkəc kamerası üzü arasında metalın metal ilə təması vasitəsilə nail oluna bilər. Birləşmənin dizaynı araqatının kipkəc kamerasının xaricinə çıxmasının qarşısını alır, burada o, kipkəcin soyumasına mane ola bilər. Məkan və ya dizayn məhdudiyyətləri bu tələbin yerinə yetirilməsini qeyri-praktiki etdiyi hallarda, alternative kipkəc aşağı panel dizaynı təsdiq üçün alıcıya təqdim edilir (bax şəkil 23).

Qeyd: Enməni azaltmaq üçün, metalın metalla təmasına ehtiyac vardır ki, kipkəc üzləri və val perpendikulyar olsun.

6.2.2 Kateqoriya 2 kipkəcləri

6.2.2.1 Ümumi məlumat (kateqoriya 2)

Bu yarım-bənd 4-cü bənddə göstərildiyi kimi kateqoriya 2 kipkəcləri üçün dizayn barədə məlumatlar əks etdirir. Burada verilən spesifik məlumat 6.1-ci bənddə göstərilən ümumi kipkəc dizayn xüsusiyyətlərinə əlavə olaraq təmin edilir.

6.2.2.2 Kipkəc kamerası və aşağı panel (kateqoriya 2)

6.2.2.2.1 6.1.2.14 bəndi ilə müəyyən edilibsə və ya tələb olunarsa, paylanmış kipkəc yuma sistemi, məsələn, periferik və yaxud çox gedişliquruluş fırlanan elastik elementləri olan quruluş 1 və quruluş 2 kipkəcləri üçün təmin edilir. Kipkəcin yuma quruluşu kipkəc üzlərinin soyudulma eyniliyi və dərəcəsini artırmaq üçün təyin edilir. Çox gedişli sistemlər üçün minimal diametri 3 mm (1/8 düym) olan portlardan istifadə olunmalıdır. Kipkəc yuma keçidləri elə qurulmalıdır ki, onları təmizləmək mümkün olsun. (bax şəkil 22).

Qeyd: Paylanmış yuma sistemləri stasionar elastik elementli tək və ya qoşa kipkəclər üçün göstərilmir, çünki bu mürəkkəbləşir və qiyməti bahalaşır. Bununla bərabər, stasionar elastik elementli tək kipkəc üzləri kipkəc kamerasında elə mövqedədir ki, burada effektiv qarışma baş verir və yumanın paylanmasına olan ehtiyac aradan qalxır.

6.2.2.2.2 Kipkəcin aşağı paneli arasındakı bütün qovuşan birləşmələr, kipkəc kamerası, sızmanın qarşısını almaq üçün nəzərdə tutulan kipkəc kamerası və nasos gövdəsi partlamanın qarşısını almaq üçün məhdud araqatına malik olmalıdır. Araqatının nəzarət olunan qaydada sıxılması (məsələn, O-halqası və ya spiral araqatı) aşağı panellə kipkəc kamerası üzü arasında aşağı panelin burulmasının qarşısını almaq üçün həm ştift çevrəsinin içərisində, həm də çölündə metalın metal ilə təması vasitəsilə nail oluna bilər. Birləşmənin dizaynı araqatının kipkəc kamerasının xaricinə çıxmasının qarşısını alır, burada o, kipkəcin soyumasına mane ola bilər. Məkan və ya dizayn məhdudiyyətləri bu tələbin yerinə yetirilməsini özünü doğrultmayan hallarda, alternative kipkəc aşağı panel dizaynı təsdiq üçün alıcıya təqdim edilir (bax Şəkil 23).

Qeyd:Enməni minimum çatdırmaq üçün kipkəc üzlərini və valı perpendikulyar saxlamaq üçün metalın metal ilə təması tələb olunur.

6.2.2.3 Kartric kipkəc muftaları (kateqoriya 2)

6.2.3.1 Ümumi məlumat (kateqoriya 3)

Bu yarımbənd 4-cü bənddə göstərildiyi kimi kateqoriya 3 kipkəcləri üçün dizayn barədə məlumatlar əks etdirir. Burada verilən spesifik məlumat 6.1-ci bənddə göstərilən ümumi kipkəc dizayn xüsusiyyətlərinə əlavə olaraq təmin edilir. 6.2.2-dən əldə olunan kateqoriya 2 barədə məlumat bu yarımbənddə düzəliş olunan hallar istisna olmaqla, kateqoriya 3 kipkəclərinə tətbiq olunur.

6.2.3.2 Kipkəc kamerası və aşağı panel (kateqoriya 3)

Paylanmış kipkəc yuma sistemi, məsələn, periferikvə yaxud çox portlu Quruluş fırlanan elastik elementləri olan quruluş 1 və quruluş 2 kipkəcləriüçün təmin edilir. Kipkəcin yuma Quruluşu kipkəc üzlərinin soyudulma eyniliyi və dərəcəsini artırmaq üçün təyin edilir. Çox kanallı sistemlər üçün minimal diametri 3 mm (1/8 düym) olan kanallardan istifadə olunmalıdır. Kipkəc yuma keçidləri təmizlənilə bilən olmalıdır. (bax şəkil 22).

Qeyd:Bir çox hallarda, kipkəcin effektli işləməsi paylanmış yuma sistemlərindən asılıdır, hansı ki, effektli lent formalaşmasını təmin etmək üçün kipkəc üzlərindən istiliyi götürür və kipkəcləmə komponentlərində assimetrik termal təhriflərin qarşısını alır. Paylanmış yuma sistemləri stasionar elastik elementli tək və ya qoşa kipkəclər üçün göstərilmir, çünki bu mürəkkəbləşir və qiyməti bahalaşır. Bununla bərabər, stasionar elastik elementli tək kipkəc üzləri kipkəc kamerasında elə mövqedədir ki, burada effektiv qarışma baş verir və yumanın paylanmasına olan ehtiyac aradan qalxır.

6.2.3 Kateqoriya 3 kipkəcləri

6.2.3.1 Ümumi məlumat (kateqoriya 3)

Bu yarımbənd 4-cü bənddə göstərildiyi kimi kateqoriya 3 kipkəcləri üçün dizayn barədə məlumatlar əks etdirir. Burada verilən spesifik məlumat 6.1-ci bənddə göstərilən ümumi kipkəc dizayn xüsusiyyətlərinə əlavə olaraq təmin edilir. 6.2.2-dən əldə olunan kateqoriya 2 barədə məlumat bu yarımbənddə düzəliş olunan hallar istisna olmaqla, kateqoriya 3 kipkəclərinə tətbiq olunur.

6.2.3.2 Kipkəc kamerası və aşağı panel (kateqoriya 3)

Paylanmış kipkəc yuma sistemi, məsələn, periferikvə yaxud çox portlu Quruluş fırlanan elastik elementləri olan quruluş 1 və quruluş 2 kipkəcləriüçün təmin edilir. Kipkəcin yuma Quruluşu kipkəc üzlərinin soyudulma eyniliyi və dərəcəsini artırmaq üçün təyin edilir. Çox kanallı sistemlər üçün minimal diametri 3 mm (1/8 düym) olan kanallardan istifadə olunmalıdır. Kipkəc yuma keçidləri təmizlənilə bilən olmalıdır. (bax şəkil 22).

Qeyd: Bir çox hallarda, kipkəcin effektli işləməsi paylanmış yuma sistemlərindən asılıdır, hansı ki, effektli lent formalaşmasını təmin etmək üçün kipkəc üzlərindən istiliyi götürür və kipkəcləmə komponentlərində assimetrik termal təhriflərin qarşısını alır. Paylanmış yuma sistemləri stasionar elastik elementli tək və ya qoşa kipkəclər üçün göstərilmir, çünki bu mürəkkəbləşir və qiyməti bahalaşır. Bununla bərabər, stasionar elastik elementli tək kipkəc üzləri kipkəc kamerasında elə mövqedədir ki, burada effektiv qarışma baş verir və yumanın paylanmasına olan ehtiyac aradan qalxır.

7.1 Quruluş 1 kipkəcləri

7.1.1 Kipkəc muftaları

Kipkəc muftaları bir hissədən ibarət olmalıdır.

7.1.2 Kipkəc kamerası və aşağı panel

7.1.2.1 Digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla:

Kateqoriya 1 kipkəcləri üçün aşağı paneldə sabit karbon drosseli quraşdırıla bilər;

Sabit parıltılı olmayan metal oymaqkateqoriya 2 kipkəcləri üçün aşağı paneldə quraşdırlmalıdır;

Yaxın boşluqlu(üzən) karbon drossel oymağıkateqoriya 3 kipkəcləri üçün aşağı paneldə quraşdırlmalıdır.

Drossel oymaqlarıkipkəclərı sıradan çıxdığı halda sızmanı minimum endirmək üçün təzyiq partlamasına qarşı müsbət şəkildə saxlanılmalıdır. Alternativ sızmaya nəzarət cihazları müəyyən edildiyi təqdirdə təmin edilə bilər.

Oymaqlar valın termal böyüməsinə imkan yaratmaq üçün ölçüsü dəyişə bilər.

Qeyd: Karbon oymaq material kimyəvi zavod və emal xidmətləri üçün münasibdir, lakin qığılcım yaratmayan metal oymaq ilə müqayisədə təsir nəticəsində zədələnməyə qarşı daha həssasdır. Kateqoriya 2 kipkəcləriISO 13709 kipkəc kameralarına uyğun gəlmək üçün hazırlanır və əksər emal xidmətlərində istifadə olunur. PTFE (və PTFE-qrafit kompozitləri) termal genişlənmə xassələri və yaddaş azlığı səbəbindən nisbətən az arzu olunan oymaq materialıdır.

Müəyyən edildiyi halda, yaxın boşluqlu (üzən) karbon drossel oymağı kateqoriya 1 və yaxud kateqoriya 2 kipkəcləri üçün təchiz edilir.

Digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla yuma, havalandırma və drenaj birləşmələri təmin edilir və qapadılır. Yivli birləşmələr üçün tıxaclar 6.1.2.18 uyğun olmalıdır.

7.2 Quruluş 2 kipkəcləri

7.2.1.1 Digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, içəri kipkəc təmasda olan nəm kipkəc olmalıdır (2CW-CW və ya 2CW-CS).İçəri kipkəc açılan və ya sökülən komponentləri olmadan 0,275 MPa (2,75 bar) (40 psi) tərsinə təzyiq differensialına davam gətirmək üçün nəzərdə tutulan daxili (əksinə) balans xüsusiyyətinə malik olmalıdır.

Qeyd:Sızmaya qarşı kipkəc kamerası təzyiqi adətən içəri kipkəc kamerasının təzyiqindən az olur. Sızmaya qarşıkipkəc kamerası adətən deşik keçidi vasitəsilə buxar bərpa sisteminə birləşir, bu halda o, birləşdiyi systemin təzyiqində işləyəcəkdir. Hətta qeyri-müəyyən şəraitdə belə 0,275 MPa (2,75 bar) (40 psi) sayğac təzyiqinə çatmaq üçün buxar bərpa sistemi üçün bu, qeyri-adi hadisədir.

7.2.1.2 Müəyyən edildiyi halda, təmasda olmayan içəri kipkəc (2NC-CS) təmin edilir.

Qeyd: Təmasda olmayan içəri kipkəc dizaynları qaldırılan kipkəc modeli istifadə edir, məsələn, kanavkalar və ya kələkötürlər, hansı ki, maye və ya qaz xidmətində etibarlı əməliyyat təmin edə bilər. Təmasda olan nəm üzlü dizaynlarla təmiz buxar-təzyiqli və ya qarışıq buxar-təzyiqli məhlulları kipləşdirərkən adekvat nəm sıxılma fərqi təmin etmək çətindir. Təmasda olmayan içəri kipkəc,kipkəc üzləri boyunca qaza çevrilməyə məhsula imkan verməklə maye/qaz qarışığını kipləşdirmək variantını təmin edə bilər, eyni zamanda təmasda olmayan dizaynlı içəri kipkəcdən qaz kipkəci kimi istifadə edəcəkdir. Təmasda olmayan dizaynlı kipkəcdən sızma dərəcəsi adətən təmasda olan nəm dizayndan da yüksək olur.

7.2.1.3 Digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, təmasda olan sızmaya qarşı kipkəc maye buffer sistemləri ilə istifadə edilir və təmasda olmayan sızmaya qarşı kipkəc maye buffer sisteminin təmin edilmədiyi təqdirdə istifadə edilir.

Kipkəc istehsalçısı tərəfindən tövsiyə edildiyi halda və alıcı tərəfindən razılaşdırıldığı halda, təmasda olan sızmaya qarşı kipkəc üzü dizaynı qaz buffer sisteminə malik xidmətlər üçün təmin edilə bilər.

Daxili və kənar kipkəc üzləri maye buffer sisteminin təmin olunduğu halda təmasda olan dizayna malik olur. Qaz buffer sistemləri üçün təmasda olan və ya təmasda olmayan sızmaya qarşı kipkəc üzü dizaynları istifadə oluna bilər.

Qeyd: Təmasda olmayan sızmaya qarşı kipkəclərkipkəc üzlərinin ayrılmasını təmin etmək üçün üz modeli (kanavkalar, kələkötürlər və s.) istifadə edir. Təmasda olan “quru işləyən” sızmaya qarşı kipkəclərə nisbətdə təmasda olmayan üz dizaynları aşağıdakı kimi olur:

a) İş zamanı daha aşağı yeyilmə dərəcəsinə malikdir;

b) “çox quru” buffer qaz mühitinə daha dözümlüdür; və

c) Daha yüksək səth sürətləri və təzyiq differensialları üçün nəzərdə tutulmudur.

Təmasda olan sızmaya qarşı kipkəc dizaynları adətən ən aşağı buxar sızması və maye sızması yaradır. İstehsalçının standart quru təmasda olan kipkəc dizaynları davamlı xidmət üçün təzyiq üçün məhdudlaşdırılmışdır, adətən of 0,07 MPa (0,7 bar) (10 psi) sayğac təzyiqindən aşağı olur. Buna baxmayaraq, buxar bərpa etmə sistemi təzyiqindəki dəyişikliyə imkan yaratmaq üçün 0,275 MPa (2,75 bar) (40 psi) sayğac təzyiqinə tez-tez baxılmaqla davamlı işləməsi məqsədilə məhsul buxarlanmasının qaz mühitində dizaynlar münasibdir. Sürtünmə və yeyilmə valın sürətindən də asılıdır, sızmaya qarşı kipkəc kamerası təzyiqi və buxarlanmanın kipkəclə qarşısınının alınması xassələrindən asılıdır. “Çox quru” azotun buffer qazı kimi istifadəsi karbon üzünün sürətlə yeyilməsi ilə nəticələnə bilər.

7.2.1.4 Bufer məhlulu məlumat vərəqəsində müəyyən edilir.

Qeyd: Bir çox mövcud 2CW-CS qurğuları üçün xarici buffer qazından istifadə edilmir. Əgər buffer qazı istifadə edilmirsə, onda sızmaya qarşı kipkəc kamerası buxarla dolu texnoloji proses məhlulu ilə doldurulur.

7.2.2 Kipkəc muftaları

7.2.2.1 Mümkün olduğu hallarda, kipkəc muftaları bir bütöv hissə kimi hazırlanır. Kartric dizaynları hansı ki, içəri kipkəc komponentlərinin yığılmasını asanlaşdırmaq üçün kipkəc muftasının içəri sonluğunda yardımçı muftanı özündə tutur, məqsədə uyğundur. Yardımçı mufta müvafiq pillə vasitəsilə kipkəc muftası üzərində ox üzrə yerləşməli və silindr sonluğu quraşdırma vintləri vasitəsilə hərəkət etdirilməlidir. (bax şəkil 25).

7.2.2.2 Satıcı tərəfindən tövsiyə edildiyi halda və alıcı tərəfindən razılaşdırıldığı halda, alternativ yardımçı mufta dizaynları təmin edilə bilər. Kipkəcin etibarlı işləməsini təmin etmək üçün yardımçı muftanın və kipkəc muftasının uyğunluğu 6-cı Maddənin tələblərinə cavab verir.

Qeyd: Qoşa kipkəc kartricinin içəri sonluğunda yardımçı muftanın olması içəri kipkəcin içəri sonluqdan quraşdırılmasına imkan verir. Bu vaxtı və kartricin yığılmasında olan mürəkkəbliyi azaldır. O, eyni zamanda daxili və xarici itələyici kipkəcin eyni ölçüdə olmasını mümkün edir.

7.2.3 Kipkəc kamerası və aşağı panellər

Texnoloji proses şərtlərinin nəticəsi olaraq müəyyən edildiyi halda və kipkəc quruluşunun əlavə uzunluğu varsa, onda sabit karbon drossel oymağı aşağı paneldə quraşdırılır və təzyiq partlamasına qarşı müsbət şəkildə saxlanılır.

Qoşa kipkəci olan drossel oymağı nadir hallarda tələb olunur, lakin buz bağlamasının qarşısını almaq üçün bərkitmənin istifadə olunduğu soyuq servislərdə istifadə edilə bilər.

Qeyd: Kipkəc kamerasının üzü və dayaq gövdəsi arasında ox üzrə məhdud sahə drossel oymağından quruluş 2 kipkəcləri ilə istifadəni bir çox hallarda çətinləşdirir.

7.2.4 Maye bufer məhlulu ilə təmasda olan nəm kipkəc (2CW-CW)

7.2.4.1 Ümumi məlumat

Maye buffer sistemləri buffer məhlulu bilavasitə kipkəc kamerasına bitişik olan daxili xətti ilə xarici xətti arasında mövcud olan maksimal temperatur differensialına uyğun qurulmalıdır:

— 8 °C (15 °F) qlükol/su və ya dizel buffer məhlulları üçün; və

— 16 °C (30 °F) mineral yağı bufer məhlulları üçün.

Qeyd: İcazə verilən temperatur differensialına “istiliyin hopması” və kipkəc üzü vasitəsilə yaradılan istiliyin təsirləri daxildir. Kipkəc üzərində icazə verilə bilən temperatur differensialı sabit vəziyyətdə işləm zamanı bufer məhlulunun birdəfəlik temperatur qalxması və yaxud texnoloji proses məhlul və sabit vəziyyətdə bufer məhlulu temperaturu arasındakı differensial temperaturla dolaşıq salınmamalıdır.

7.2.4.2 Kipkəc kamerası və aşağı panellər

Kipkəc istehsalçısı tərəfindən müəyyən edildiyi və tövsiyə olunduğu hallarda, kateqoriya 1 və kateqoriya 2 kipkəc komplektləri üçün maili bufer məhlulu çıxış xətti təmin edilir. Maili bufer məhlulu çıxış xətti kateqoriya 3 kipkəcləri üçün təmin edilir.

Qeyd: Maili bufer-məhlul kənar xətt birləşməsindən istifadə edilməsi bufer məhlulunun axım tempini artırır, o şərtlə ki, daxili nasos halqası istifadə olunsun. Buna baxmayaraq, maili çıxış xətti ən yaxşı onda tətbiq edilir ki, radial nasos halqası istifadə olunmuş olsun və çıxış xətti birləşməsi kimi eyni müstəvidə quraşdırılsın.

7.2.5 Quru işləyən sızmaya qarşı kipkəci olan təmasda olan nəm içəri kipkəc üçün kipkəc kamerası və aşağı panellər (2CW-CS)

7.2.5.1 Alıcı tərəfindən təsdiq edilmiş sabit parıltılı olmayan oymaq və yaxud ona ekvivalent sayılan cihaz sızmaya qarşı nəzərdə tutulan sızmaya qarşı kipkəc havalandırmasının kipkəc kamerasının aşağı axını içərisində və drenaj birləşməsinin portları, eləcə də sızmaya qarşı kipkəc üzləri içərisində quraşdırılır. Ox üzrə hərəkətin qarşısını almaq və kipkəc komponentlərinin zədələnməsinə yol verməmək üçün oymaq müsbət şəkildə saxlanılır. Oymaq ilə kipkəc kamerasaında fırlanan hissələr arasında olan minimal radial boşluq1,5 mm (0,060 düym) olmalıdır (bax şəkil 26).

Alıcının təsdiqləməsi yuxarıda göstərilən standart sxemdən fərqli olan hər hansı alternativ kipkəc kamerası üçün tələb olunur.

Qeyd: Oymaq onu sızmaya qarşı kipkəc havalandırma və ya drenaj birləşməsi istiqamətinə aparmaqla sızmaya qarşı kipkəc üzlərinin normal daxili kipkəc sızmasından təcrid edilməsinin qarşısını almaqda kömək edir. Sahə məhdudiyyətləri kipkəc təchizatçısından tələb edə bilər ki, alternativ sızmaya qarşı kipkəc kamerası sxemi təklif etsin.

7.2.5.2 Bufer qazı vurulması üçün sızmaya qarşı kipkəc havalandırma və ya drenaj birləşmələrinin istifadəsi yalnız alıcının təsdiq etməsi halında icazə verilir.

1 sızmaya qarşı kipkəc kamerası oymağı

7.2.6 Quru işləyən sızmaya qarşı kipkəci olan təmasda olmayan içəri kipkəc üçün kipkəc kamerası və aşağı panellər (2NC-CS)

7.2.6.1 Alıcı tərəfindən təsdiq edilmiş sabit qığılcım yaratmayanoymaq və yaxud ona ekvivalent sayılan cihaz sızmaya qarşı nəzərdə tutulan sızmaya qarşı kipkəc havalandırmasının kipkəc kamerasının aşağı axını içərisində və drenaj birləşməsinin portları, eləcə də sızmaya qarşı kipkəc üzləri içərisində quraşdırılır. Ox üzrə hərəkətin qarşısını almaq və kipkəc komponentlərinin zədələnməsinə yol verməmək üçün oymaq müsbət şəkildə saxlanılır. Oymaq ilə kipkəc kamerasaında fırlanan hissələr arasında olan minimal radial boşluq1,5 mm (0,060 düym) olmalıdır (bax Şəkil 26).

Alıcının təsdiqləməsi yuxarıda göstərilən standart sxemdən fərqli olan hər hansı alternativ kipkəc kamerası üçün tələb olunur.

Qeyd: Oymaq onu sızmaya qarşı kipkəc havalandırma və ya drenaj birləşməsi istiqamətinə aparmaqla sızmaya qarşı kipkəc üzlərinin normal daxili kipkəc sızmasından təcrid edilməsinin qarşısını almaqda kömək edir. Sahə məhdudiyyətləri kipkəc təchizatçısından tələb edə bilər ki, alternativ sızmaya qarşı kipkəc kamerası sxemi təklif etsin.

7.2.6.2 Bufer qazı vurulması üçün sızmaya qarşı kipkəc havalandırma və ya drenaj birləşmələrinin istifadəsi yalnız alıcının yazılı təsdiq etməsi halında icazə verilir.

7.3 Quruluş 3 kipkəcləri

7.3.1.1 Baryer məhlulu müəyyən edildiyi kimi maye və ya qaz şəklində olmalıdır.

1. Qaz-baryer kipkəc dizaynları nasosla vurulan məhlulda həll olunmuş və ya asılı bərk maddələrin kipkəc üzlərinə uyğun gəlməsi və ya yapışmasına səbəb olacaq xidmətlər üçün məqsəd uyğundur. Bu xüsusilə ona görə doğrudur ki, texnoloji prosesin məhlulu daxili qaz yağlanmış kipkəcinİD üzərində olsun. Maye baryerli kipkəc dizaynları elə qurulur ki, texnoloji proses məhlulu kipkəc üzlərinin OD üzərində olsun, bu zaman onlar üzlərin üstündə bərk maddələrin formalaşmasını azaldır və yapışmanı minimum endirir.

2. Stasionar vəziyyətdə olduğu zaman, qaz baryer yağlanmış üzlər arasında yapışqan kapilyarlar və ya polimerləşən məhlullar avadanlıq işə salındığı zaman hətta əgər qaz baryer təzyiqi nasosun işləmədiyi vaxt saxlanılsa belə fırlanma anının sıradan çıxmasına səbəb ola bilər.

7.3.1.2 İçəri kipkəc açılmadan əks təzyiq differensiallarına davam gətirmək üçün nəzərdə tutulan və qurulan daxili (əks) balans xüsusiyyətinə malik olmalıdır.

Qeyd: Daxili və ya əks balans xüsusiyyəti tələb edir ki, qovuşan halqa və yardımçı kipkəc elə qurulsun ki, baryer məhlulu təzyiqinin itirildiyi halda yerinə qalsın. Baryer məhlulu təzyiqi adətən kipkəc kamerasında olan təzyiq üzərindən 0,14 MPa (1,4 bar) (20 psi) və 0,41 MPa (4,1 bar) (60 psi) həcmdə sayğac təzyiqi arasında tənzimlənir.

7.3.1.3 Standart Quruluş 3 konfiqurasiyaları iki kipkəc halqasından və iki qovuşan kipkəc halqasından istifadə edir. Satıcı tərəfindən tövsiyə edildiyi halda və alıcı tərəfindən təsdiq edildiyi halda geniş istifadə olunan qovuşan halqa (mono-blok dizaynlı) təmin edilə bilər.

7.3.2 Kipkəc muftaları

Mümkün olduğu hallarda, kipkəc muftaları bir bütöv hissə kimi hazırlanır. Kartric dizaynları hansı ki, içəri kipkəc komponentlərinin yığılmasını asanlaşdırmaq üçün kipkəc muftasının içəri sonluğunda yardımçı muftanı özündə tutur, məqsədəuyğundur. Yardımçı mufta müvafiq pillə vasitəsilə kipkəc muftası üzərində ox üzrə yerləşməli və tutucu çıxıntılı quraşdırma vintləri vasitəsilə hərəkət etdirilməlidir. (bax Şəkil 25). Kipkəcin etibarlı işləməsini təmin etmək üçün yardımçı muftanın və kipkəc muftasının uyğunluğu 6-cı maddənin tələblərinə cavab verməlidir.

Qeyd: qoşa kipkəckartricinin içəri sonluğunda yardımçı muftanın olması içəri kipkəcin içəri sonluqdan quraşdırılmasına imkan verir. Bu, vaxtı və kartricin yığılmasında olan mürəkkəbliyi azaldır. O, eyni zamanda daxili və xarici itələyici kipkəcineyni ölçüdə olmasını mümkün edir.

7.3.3 Kipkəc kamerası və aşağı panellər

7.3.3.1 Texnoloji proses şərtlərinin nəticəsi olaraq müəyyən edildiyi halda və kipkəc quruluşunun əlavə uzunluğu varsa, onda sabit karbon drossel oymağı aşağı paneldə quraşdırılır və təzyiq partlamasına qarşı müsbət şəkildə saxlanılır.

Qoşa kipkəc üçün drossel oymağına dair texniki şərtlər nadir hallarda tələb olunur, lakin buz bağlamasının qarşısını almaq üçün bərkitmənin istifadə olunudğu soyuq servislərdə istifadə edilə bilər.

Qeyd:.Kipkəc kamerasının üzü və dayaq gövdəsi arasında ox üzrə məhdud sahə drossel oymağındanquruluş 3 kipkəcləri ilə istifadəni bir çox hallarda çətinləşdirir.

7.3.3.2 Müəyyən edildiyi hallarda, kipkəc kamerasının texnoloji proses tərəfində yuma birləşməsi quruluş 3 konfiqurasiyaları ilə təmin edilməlidir.

Bəzi quruluş 3konfiqurasiyaları proses mayesini kipkəc hissələrindən təcrid etmək və ya içəri kipkəcdən istiliyin aradan qaldırılması üçün kömək edən kipkəc kamerasını prosesin maye tərəfində yuma tələb edə bilər. Zəhərli və / və ya kipləşdirilməsi çətin olan tətbiqetmə zamanı quruluş 3 kipkəci ilə bərabər kipkəc kamerasında yumadan istifadə oluna bilər.

7.3.4 Maye baryer məhluluna malik təmasda olan nəm kipkəc konfiqurasiyaları (3CW-FB, 3CW-FF, 3CW-BB)

7.3.4.1 Ümumi məlumat

Maye baryer sistemləri bilavasitə kipkəc kamerasına bitişik olan daxili xətti ilə xarici xətti arasında mövcud olan maksimal temperatur differensialına uyğun qurulmalıdır:

- 8 °C (15 °F) qlükol/su və ya dizel baryer məhlulları üçün; və

- 16 °C (30 °F) mineral yağı baryer məhlulları üçün.

Qeyd: İcazə verilən temperatur differensialına “istiliyin hopması” və kipkəc üzü vasitəsilə yaradılan istiliyin təsirləri daxildir. Kipkəc üzərində icazə verilə bilən temperatur differensialı sabit vəziyyətdə işləmə zamanı baryer məhlulunun birdəfəlik temperatur qalxması və yaxud texnoloji proses məhlul və sabit vəziyyətdə baryer məhlulu temperaturu ilə nasos məhlulu arasındakı differensial temperaturla dolaşıq salınmamalıdır.

7.3.4.2 Standart kipkəc növləri və quruluşları

7.3.4.2.1 Digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, konfiqurasiya seriyalarla düzülmüş içəri və xarici kipkəclərə malik olmalıdır (bax Şəkil 5, 3CW-FB).

Qeyd: Quruluş seriyalarına üstünlük verilir, çünki hər hansı abraziv zəhərlənmə kənara atılır və içəri kipkəcə az təsir göstərir, eyni zamanda baryer məhlulunun təzyiq düşməsi halında kipkəc Quruluş 2 kipkəci kimi davranacaq.

7.3.4.2.2 Müəyyən edildiyi halda, üz-üzə (3CW-FF) və ya əks (3CW-BB) konfiqurasiya təmin edilməlidir (şəkil 5).

Qeyd: Quraşdırılmış bütün quruluş 3 kipkəcləri hansı ki seriyalarla düzülür (3CW-FB) digər konfiqurasiyalarla (3CW-FF and 3CW-BB) müqayisədə nisbətən kiçik ölçüdədir. Həm tərsinə, həm də üz-üzə konfiqurasiyalar (3CW-BB və 3CW-FF) potensial olaraq daha kompakt dizaynlar təklif edir və daha yüksək səviyyəli işləmə təmin edə bilər. Ona görə də alternativ quruluş 3 konfiqurasiyaları üçün alıcının variantı (3CW-FF və 3CW-BB) təmin edilir.

7.3.4.3 Kipkəc kameraları və aşağı panellər

Kipkəc istehsalçısı tərəfindən müəyyən edildiyi və ya tövsiyə olunduğu hallarda, kateqoriya 1 və kateqoriya 2 kipkəc komplektləri üçün maili baryer məhlulu çıxış xətti təmin edilir. Maili baryer məhlulu çıxış xətti kateqoriya 3 kipkəcləri üçün təmin edilir.

Qeyd: Maili baryer-məhlulu kənar xətt birləşməsindən istifadə edilməsi baryer məhlulunun axım tempini artırır, o şərtlə ki, daxili nasos halqası istifadə olunsun. Buna baxmayaraq, maili çıxış xətti ən yaxşı onda tətbiq edilir ki, radial nasos halqası istifadə olunmuş olsun və çıxış xətti birləşməsi kimi eyni müstəvidə quraşdırılsın.

7.3.5 Qaz baryer məhluluna malik təmasda olmayan kipkəc konfiqurasiyaları üçün standartkipkəc növləri və quruluşları (3NC-FB, 3NC-FF, 3NC-BB)

7.3.5.1 Standart kipkəc tərsinə (3NC-BB) konfiqurasiyalı olmalıdır (şəkil 6). Nasosun kipkəc kamerası və gövdəsi özünü havalandırma sistemli deyilsə, onda içəri kipkəc sızmasından yaranan qaz uzun müddət avadanlığın işlədilməməsi səbəbindən həmin müddət ərzində nasosda yığıla bilər və nasosun istifadədən əvvəl havalandırılmasını tələb edə bilər. Alıcı yoxlamalıdır ki, hər hansı xüsusi nasos gövdəsi havalandırmasına olan ehtiyac təmin edilir.

7.3.5.2 Müəyyən edildiyi halda, üz-üzə (3NC-FF) və ya üzü əks (3NC-FB) konfiqurasiya təmin edilir (şəkil 6).

1.Təzyiqlə doldurulmuş qaz-yağlanmış təmasda olmayan kipkəclər üçün olan qurğuların əksər hissəsi kimya sənayesi tərəfindən istifadə olunur. Kipkəc istehsalçıları standart dizayna malikdir ki, onlar ya üz-üzə ya da əks quruluş üzrə yığıla bilər.

2. Seriya konfiqurasiyalı təzyiqlə doldurulmuş qaz-yağlanmış təmasda olmayan kipkəclərin quraşdırılmış hissələri (3NC-FB) digər konfiqurasiyalarla müqayisədə nisbətən kiçikdir (3NC-FF və 3NC-BB).

8.1 Yardımçı boru sistemləri

8.1.1 Yardımçı sistemlər aşağıdakı sistemlərdə olan boru sistemləri kimi müəyyən edilir:

a) Qrup I (mexaniki kipkəc yuma/soyutma sistemləri):

1) Texnoloji proses yuma;

2) qoşa kipkəc baryeri /bufer məhlulu;

3) drenaj və havalandırmalar; və yaxud,

4) baryer/bufer qazı.

b) qrup II (bərkitmə sistemləri):

1) buxar vurma və ya bərkitmə;

2) su vurulması və ya bərkitmə;

3) drenajlar və havalandırmalar; və yaxud,

4) inert qaz bərkitməsi.

c) qrup III (soyutma-su sistemləri):

1) soyuducu su; və yaxud,

2) drenajlar və havalandırmalar.

Yardımçı sistemlər 4-cü cədvəlin tələblərinə cavab verməlidir.

8.1.2 Yardımçı boru sistemlərinə kiçik boru işləri, boru işləri, izolyasiya klapanları, nəzarət klapanları, təhlükəszilik klapanları, temperatur sayğacları və termoquyular, təzyiq sayğacları, görüntü axım göstəriciləri, deşiklər, baryerlər/bufer məhlulu rezervuarları, bütün əlaqədar havalandırma və drenajlar.

8.1.3 Məlumat vərəqəsində göstərilən təchizatçı bütün yardımçı boru sistemlərini təmin edir, o cümlədən bağlanmış əlavə vasitələr, hansı ki, müvafiq nasosun baza sahəsinin hüdudlarında yerləşir, hər hansı baryer/bufer məhlul rezervuarı baza sahəsi və yaxud hər hansı yardımçı baza sahəsi. Əgər boru işləri təmin edilirsə, onda o, bazanın hüdudunda flans birləşmələri ilə bitməlidir. Alıcı avadanlıq qrupları və bazadan kənar vasitələr arasında yalnız qarşılıqlı birləşən boru işləri və ya kiçik boru işlərini təmin edir.

8.1.4 Müəyyən edildiyi halda, avadanlığın quruluşu, o cümlədən boru işləri və yardımçı vasitələr, alıcı və satıcı tərəfindən birgə hazırlanmalıdır. Quruluş fəaliyyət və texniki xidmət üçün adekvat boşluq sahələri və təhlükəsiz çıxış təmin etməlidir.

8.1.5 Digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, şovsuz boru və ya kiçik borular bütün yardımçı sistemlər üçün 4-cü cədvələ uyğun olaraq təmin edilməlidir.

8.1.6 Boru işlərinin dizaynı və birləşmələrin hazırlanması, yoxlanılması və inspeksiyası ISO 15649 standartına uyğun olmalıdır. Qaynaq EN 287 və EN 288, və ya ASME IX –nin müvafiq hissəsinə uyğun olaraq tələblərə cavab verən operatorlar və prosedurlar vasitəsilə həyata keçirilir.

Qeyd: Bu müddəaların məqsədi üçün, ASME B31.3 ISO 15649 standartına ekvivalent sayılır.

8.1.7 Yardımçı boru işləri və ya kiçik boru sistemlərinin mexaniki dizaynı aşağıdakılara nail olmalıdır:

a) Vibrasiya və ya daşınma, işləmə və texniki xidmət zamanı zədələnmənin qarşısını almaq üçün müvafiq dəstək və mühafizə;

b) İş, texniki xidmət və ya tam təmizləmə üçün müvafiq rahatlıq və normal çıxış imkanı;

c) Çıxış açılmalarına mane olmadan maşının konturuna adaptasiya olunmuş yığcam və səliqəli quruluş;

d) Klapanlı havalandırma və ya maddələr toplamayan boru quruluşundan istifadə yolu ilə hava dərinliklərinin kənarlaşdırılması;

e) boru işlərininkipkəc və ya aşağı panel komponentlərinin sökülmədən aşağı nöqtələrdə tam drenajı;

f) potensial emissiya mənbələrinin sayının azaldılması və yivli birləşmələrin, flansların, cihazların və klapanların istifadəsini minimum endirmək üçün təzyiq düşməsi; və

g) sistem alıcı tərəfindən müəyyənləşdirilmiş hər hansı xüsusi təmizləmə/zərərsizləşdirmə prosedurları üçün münasib olmalıdır (yəni, buxar təmizləmə, məhlul yuma və s.).

Cədvəl 4- Yardımçı borular üzrə minimal tələblər materiallar

Yardımçı texnoloji proses məhlulu

> 0,5 MPa (5 bar) (75 psi)

karbon polad, (ASTM A 120 Cədvəl 40 qalvanikləşmiş ASTM A 153)

Paslanmayan polad (ASTM A 269 şovsuz Növ 316)

Paslanmayan polad (ASTM A 269 şovsuz Növ 316)

Paslanmayan polad (ASTM A 269 şovsuz Növ 316)

Paslanmayan polad (ASTM A 269 şovsuz Növ 316)

Paslanmayan polad (ASTM A 269 şovsuz Növ 316)

Siyirtməli və dairəvi klapan

Boltlanmış qapaq və kipəc

boltlanmış qapaq və kipkəc

boltlanmış qapaq və kipkəc

boltlanmış qapaq və kipkəc

Boru ləvazimatları və birləşmələri

Zərərli dəmir (ASTM A 338 və A 197 Sinif 150) qalvanik ASTM A 153

Zərərli dəmir (ASTM A 338 və A 197 Sinif 150) qalvanikASTM A 153

Hazırlanmış birləşmələr u DN 25 (NPS1)

Rozetkaya qaynaq olunmuş

Rozetkaya qaynaq olunmuş

Hazırlanmış birləşmələr WDN40 (NPS 11/2)

Növ 304 və ya 316 paslanmayan polad spiral sarıma

Növ 304 və ya 316 paslanmayan polad spiral sarıma

aşağı səviyyəli tökmə polad (ASTM A 193 dərəcə B7 ASTM A 194 dərəcə 2H)

aşağı səviyyəli tökmə polad (ASTM A 193 dərəcə B7 ASTM A 194 dərəcə 2H)

Sadalanmış ASTM standartları hər növ üzrə qəbul edilən materiallara dair nümunələrdir. Alıcı ilə razılaşdırıldığı təqdirdə alternativ materiallardan istifadə edilə bilər (əlavə B istiqamət üçün istifadə oluna bilər).

Qəbul olunan materiallara dair nümunələr bunlardır:

Karbon polad boru: ASTM A 53, dərəcə B; ASTM A 106, dərəcə B; ASTM A 524; və ya API Spec 5L, Dərəcə A və ya B.

Karbon polad ləvazimatları, klapanlar, və flanslı komponentlər: ASTM A 105 və ASTM A 181. Paslanmayan polad borular: ASTM A 312, Növ 316L. Paslanmayan polad ləvazimatları, klapanlar və flans komponentləri: ASTM A 182, Növ 316L.

Cədvəl 80 DN 15 to DN 40 (NPS 1/2 to NPS 11/2) diametrləri üçün istifadə edilməlidir; cədvəl 40 DN 50 (NPS 2) diametrləri və daha iri diametrlər üçün istifadə edilir.

Qəbul olunan boru ölçüləri (bax ISO 4200): 12,7 mm dia × 1,66 mm divar (1/2 düym dia × 0,065 düym divar), 19 mm dia × 2,6 mm divar (3/4 düym dia × 0,095 düym divar), 25 mm dia × 2,9 mm divar (1 düym dia × 0,109 düym divar).

8.1.8 Borular mümkün olduğu hallarda flanslar və ləvazimatların istifadəsini minimum endirmək üçün əyilməklə və qaynaq edilməklə hazırlanır. Qaynaq edilmiş flanslar avadanlıq birləşmələrində,hər hansı bazanın hüdudunda və texniki xidmətin asan olması üçün icazə verilir. Digər nöqtələrdə flansların istifadəsi yalnız alıcının təsdiqləməsindən sonra icazə verilir. Üçboğaz boru və reduktorlardan başqa, qaynaq olunan ləvazimatlara yalnız dolmuş sahələrdə boru sxemini asanlaşdırmaq məqsədilə icazə verilir. Yivli birləşmələr minimal səviyyədə saxlanılır. Boru oymaqları istifadə edilmir.

8.1.9 Boru alıcı tərəfindən müəyyən olunduğukimi ISO 7 və ASME B1.20.1 uyğun olaraq yivlərə malik olur. Flanslar ISO 7005-1 uyğun olmalıdır.

Qeyd: Bu maddələrin məqsədi üçün ASME B16.5 ISO 7005-1-ə ekvivalentdir.

Sürüşən flanslar yalnız alıcının təsdiqi ilə istifadə oluna bilər. Rozetkaya qaynaq edilmiş konstruksiya üçün 1,5 mm (1/16 düym) fərq boru sonluğu ilə rozetkanın aşağısı arasında saxlanmalıdır.

8.1.10 Birləşmələr, borular, klapanlar və ləvazimatların aşağıda göstərilən nominal ölçüləri istifadə edilmir: DN 30 (NPS 11/4), DN 65 mm (NPS 21/2), DN 90 (NPS 31/2), DN 125 (NPS 5), DN 175 (NPS 7) və ya DN 225 (NPS 9).

8.1.11 Qrup İ xidmətində borular, komponentlər və aksessuarlar ən azı maksimal icazə verilən işçi təzyiqə bərabər olan və sistemin birləşdiyi nasos gövdəsinə temperaturunda təzyiq-temperatur reytinqinə malikdir, lakin heç bir halda onlar aşağıdakından az olan mütləq təzyiqlər üçün münasib olmur:

a) Kateqoriya 1: 2,2 MPa (22 bar) (315 psia) ətraf mühit temperaturunda,

b) Kateqoriya 2 və Kateqoriya 3: 4,2 MPa (42 bar) (615 psia) ətraf mühit temperaturunda.

8.1.12 Normal əməliyyat şəraitində texnoloji proses məhlulu ilə təmasda olan bütün komponentlər göstərilən texnoloji proses məhlulu üçün nasos korpusuna bərabər və ya daha yaxşı korroziya/eroziya müqavimətinə malik material olmalıdır.

8.1.13 Xüsusi və/və yaxud təhlükəli xidmətlərdə borular, flanslar, araqatlar və O-halqaları, klapanlar və digər aksessuarlar alıcı tərəfindən göstərilir.

8.1.14 Alıcı 10mq/kq (ppm wt) yuxarı konsentrasiyada xloridin mövcud olduğu halı göstərir. Xlorid gərginlik korroziya çatının baş vermə potensialına görə paslanmayan poladın tətbiqində istifadə oluna bilər.

8.1.15 Hər hansı birləşmənin və ya borunun minimal nominal ölçüsü DN 15 (NPS 1/2) təşkil edir. Aşağı panel birləşmələri 6.1.2.17 uyğun olmalıdır.

8.1.16 Satıcı tərəfindən təchiz olunan boru sistemləri hazırlanmalı, mağazada quraşdırılmalı və müvafiq qaydada dəstlənməlidir. Flans birləşmələri üçün bolt deşikləri avadanlığın əsas üfüqi və ya şaquli mərkəz xəttinə paralel xətləri tutmalıdır.

8.1.17 Başlıqlı açılmalar hansı ki, borulara birləşmiş deyil, 6.1.2.18 uyğun olaraq qapadılır.

8.1.18 ASME Sinif 900 yuxarı təzyiq reytinqləri üçün, blok klapanları qaynaq edilmiş qapaq və ya qapaqsız konstruksiyalı boltlanmış kipkəc olmalıdır; bu klapanlar təzyiq altında təkrarən qablaşdırıla bilən olmalıdır.

8.1.19 Təzyiq sayğacları bloklanmış klapanlara malik olmalıdır.

8.2 Mexaniki kipkəc yuma/soyutma sistemləri (Qrup I)

8.2.1 Alıcı və mexaniki kipkəc istehsalçısı qarşılıqlı şəkildə razılıq verməlidir ki, hansı yardımçı yuma planı və ya planları (əlavə G, şəkillər G.1 - G.26 istinad edin) 6.1.2.14-ün kipkəc kamerası təzyiqi və temperatur tələblərini təmin etmək üçün təchiz edilməlidir.

8.2.2 Yalnız mexaniki qaydada sıxılan kipkəc yuma və baryer/bufer məhlulu sistemləri təmin edilməlidir. Normal fəaliyyət zamanı dövriyyəni qoruyub saxlamaq üçün yalnız termo-sifona arxalanan sistemlər istifadə edilməməlidir. (bax 8.6).

8.2.3 Daxili dövriyyə cihazlarından istifadə edən kipkəc sistemləri, məsələn, nasos halqası və hansı ki, dövriyyəni qoruyub saxlamaq üçün mexaniki kipkəcin fırlanmasına arxalanır, daxili xətt kipkəcin aşağı hissəsində olmaqla və sahənin imkan verdiyi nəzərə alınaraq çıxış xətti kipkəcin yuxarısında layihələndirilir.

Qeyd: Bu tələb nasosun valı fırlanmadığı zaman havalandırma və termo sifonlaşdırmanı genişləndirir.

8.2.3.1 Yığılıb qalmış bütün qazın çıxarılmasına imkan yaratmaq üçün bu sistemlər ən yüksək nöqtədə havalandırma ilə təmin edilir.

8.2.3.2 Austenit paslanmayan polad birka kipkəc yuma Planı 23 ilə təmin olunan bütün soyuduculara təhlükəsiz qaydada bərkidilməlidir. Hərflərlə götürdükdə minimal olaraq 6 mm (1/4 düym) hündürlükdə olduqda, bu birka aşağıdakı yazını əks etdirməlidir: "DİQQƏT: BÜTÜN YIĞILIB QƏBUL OLUNMUŞ QAZ MEXANİKİ KIPKƏCIN ZƏDƏLƏNMƏSİNİN QARŞISINI ALMAQ ÜÇÜN İŞƏ SALINMAZDAN ƏVVƏL BU SİSTEMDƏN QAZ HAVALANDIRMA VASİTƏSİLƏ ÇIXARILMALIDIR."

8.3 Bərkitmə sistemləri (Qrup II)

•Müəyyən edildiyi halda və ya kipkəc istehsalçısı tərəfindən tələb olunarsa, xarici bərkitmə (bax şəkil G.19 və şəkil G.20) aşağıdakılara uyğun olaraq kipkəcin aşağı paneli üçün təmin edilir:

a) dizayn bərkitməni kipkəc üzünə və yardımçı kipkəclərə istiqamətləndirir;

b) su bərkitməsi ilə təchiz olunan kipkəclər bərkitmə suyunun drenaj birləşməsi vasitəsilə çıxmasına imkan vermək üçün yaradılır; və

Qeyd 1: Bərkitmə hansısa vasitənin, adətən su, azot və ya buxar, mexaniki kipkəc komplektinin atmosfer tərəfinə tətbiq edilməsindən ibarətdir. Kipləşdirilən material zərərli, yanar maddə, oksidləşən, dəstinin və ya quru olduqda kristallaşan olarsa bərkitmə adətən tətbiq edilir. Bərkitmə eyni zamanda isitmə və ya soyutma üçün istifadə oluna bilər. Aşağı panel bərkitmə kipkəcindən nəmişlik və ya buxar sızmasının dayaq korpusuna daxil olması və yağlamaq üçün nəzərdə tutulan yağın çirklənməsinin qarşısını almaq və bərkitmə məhlulunun sızmasını aradan qaldırmaq üçün drossel oymağı ilə təmin edilir.

c) Əgər buxar bərkitmə müəyyən edilmişdirsə və sahə imkan verirsə, kipkəcin aşağı paneli anti-kokslaşdırma şiti ilə təchiz edilir.

Qeyd 2: Bu sipər kokslaşdırmanın toplanılmasının meylli olduğu yerə buxarı istiqamətləndirir və material kipkəc və kipkəc üzlərindən kənara daşımaq üçün buxarı istiqamətləndirir. Kipkəc üzlərinin atmosfer tərəfində sızmanı soyutmaq üçün buxar bərkitmə kokslaşmanın formalaşmasının və sonradan isti [150 °C (300 °F) yuxarı] xidmətlərdə kipkəcin sallanmasının qarşısını alır. O, eyni zamanda nasosun işləmədiyi zaman yapışqan yığılmaları nazik vəziyyətdə saxlayır. Əgər yığılmalar üzlərdə qalınlaşırsa, kipkəclər işə salınma zamanı zədələnə bilər. Kipkəc üzlərində toplanan kondensasiya buxarlana və kipkəc üzlərini zədələyə bilər.

8.4 Soyutma-su sistemləri (Qrup III)

8.4.1 Soyutmasu sistemləri 5-ci cədvəldə müəyyən edilən şəraitlər üçün layihələndirilməlidir. Sistemin tam şəkildə havalandırılması və drenajı üçün müddəalar müəyyən edilməlidir.

• 8.4.2 Müəyyən edildiyi halda, qalvanik boru istifadə olunur.

• 8.4.3 Müəyyən edildiyi halda, görüntü axım göstəriciləri (göstərildiyi kimi, açıq və ya qapalı) hər bir xarici xətdə təchiz edilir.

• 8.4.4 Müəyyən edildiyi halda, hər bir vasitə, məsələn, hava və inert qaz təchizatları, soyutma su təchizatı və qayıdış xətləri və göstərildiyi kimi digər vasitələr, ümumi bir birləşmədə manifold vasitəsilə bağlanmalıdır. Həmin manifold göstərilən vasitənin eyni zamanlı istifadəsini tələb edən bütün komponentlərin maksimal axımını idarə etmək üçün kifayət edəcək ölçülərə malik olmalıdır.

İstilik mübadilə səthləri üzrə sürət

1,5 m/s to 2,5 m/s (5 ft/s to 8 ft/s)

Maksimal icazə verilən işçi təzyiq, sayğac

0,5 MPa (5,2 bar) (75 psi)

Sınaq təzyiqi, sayğac

Maksimal təzyiq düşməsi

0,1 MPa(1 bar) (15 psi)

Maksimal daxili xətt temperaturu

Maksimal kənar xətt temperaturu

Maksimal temperatur artımı

Su tərəfdə çirklənmə dərəcəsi

0,35 m·K/kW (0,002 hr-ft-°F/Btu)

Gövdə korroziya imkanı

Borular üçün tətbiq edilmir.

8.5 Aksessuarlar və yardımçı system komponentləri

8.5.1 Siklon separatoru

8.5.1.1 Digər şəkildə nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, kipkəc yuma sistemi elə hazırlanmalıdır ki, siklon separatoru axını məhdudlaşdıran cihaz olsun.

8.5.1.2 Siklon separatorları spesifik nasos mərhələsi differensialı üçün bərk maddələrin çıxarılmasını optimallaşdırmaq məqsədilə seçilməlidir. Əgər təzyiq differensialı siklon separatorunun dizayn differensialını aşırsa, onda bir axın deşiyi istifadə edilə bilər. Siklon separatorları təzyiq differensialı 0,17 MPa (1,7 bar) (25 psi)-dan aşağı olduqda istifadə edilmir.

1. Yuma sistemindən bərk maddələri effektiv şəkildə çıxarmaq üçün bərk maddələr məhlulla müqayisədə ən azı iki dəfə çox sıxlığa malik olmalıdır. Emal prosesləri cərəyanlarında rast gəlinən bəzi ümumi istifadə olunan materiallar və onların təxmini sıxlıqları 6-cı cədvəldə sadalanmışdır. Ona görə də əksər hidrokarbon xidmətləri üçün, ilkin işə salma istisna olmaqla, ən ehtimal olunan bərk maddə olan çirkləndirici kokslaşmadır, siklon separatoru çox ehtimal ki, effektiv olmayacaq. Buna baxmayaraq, hansısa çaydan, körfəzdən və yaxud quyudan suyu sovuran daxili xətli su nasosları üçün siklon separatoru müvafiq qaydada quraşdırıldığı təqdirdə işləyə bilər. Lakin bir çox istifadəçilər siklonları bütün nasoslar üçün o ehtimalla müəyyən edirlər ki, onların qurulması zamanı və əsaslı avadanlıq yoxlaması zamanı, töküntülər, məsələn, qaynaq qalıqları, qum və daşlar boruların içərisinə daxil ola və avadanlıq işə salındığı zaman kipkəcin sıradan çıxmasına səbəb ola bilər.

2. Siklonun ayrılmasının səmərəliliyi (daşınan bərk maddələrin faiz nisbəti) həmçinin differensial təzyiq və hissəciyin ölçüsündən asılıdır. Siklon üzrə differensial təzyiq dizayn təzyiqindən fərqləndiyinə görə (artır və ya azalır) ayrılma səmərəliliyi adətən aşağı düşür. Hissəciyin ölçüsü azaldıqca, ayrılmanın səmərəliliyi azalır.

8.5.1.3 Dayaq arası nasosları üçün ayrıca siklon separatoru hər bir mexaniki kipkəc üçün təmin edilir.

8.5.1.4 Digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, və ya 8.1.12 ilə tələb olunduğu kimi, siklon separatorları austenit paslanmayan polad olmalıdır.

Benzin (nisbi sıxlıq 0,7)

8.5.2 Axına nəzarət deşiyi

8.5.2.1 Lazım olan axına nəzarət deşiklərinin sayı və yeri 8.1.3-də göstərildiyi kimi yardımçı boru sistemlərini təchiz etmək üçün göstərilən satıcı tərəfindən müəyyənləşdirilməlidir.

Yalnız kipkəc yuma sistemində deşik tələb oluna bilər, və ya oymaq və/və ya siklon separatoru ilə birlikdə aşağı məqsədlər üçün lazım ola bilər:

a) kipkəc yuma dövriyyə dərəcəsinin kipkəclə məhdudlaşdırılması,

b) kipkəc kamerası təzyiqinə nəzarət edilməsi.

•8.5.2.2 Digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, kiçik borular təchiz olunubsa, qapalı/deşik boru birləşdiricisi və ya birləşdiricilər təchiz edilməlidir. Əgər borular göstərilibsə, onda bir cüt flans arasında yardımçı borularda deşik və ya deşikləri təchiz edilir və bərkidilir.Deşik birləşmələri istifadə olunmur.

Aşağıdakılar tətbiq olunur:

a) Bütün deşiklərin minimal olaraq 3 mm-lik (1/8 düym) deşiyi olur.

Qeyd: 3 mm (1/8 düym)-dən kiçik olan deşik deşikləri daha asanlıqla tıxanır və kipkəcin sıradan çıxmasına səbə ola bilər.

b) Digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, və ya 8.1.12-lə tələb olunduğu kimi, deşik plataları flansın kənar diametrik xaricinə uzanan quyruqcuğu olan austenit paslanmayan poladdan hazırlanmalıdır. Həmin quyruqcuq deşik diametri, xəttin ölçüsü və plata materialı ilə ştamplanmalıdır.

8.5.2.3 Çoxsaylı deşiklər, hansı ki, seriyalarla quraşdırılmışdır, vahid 3 mm (1/8 düym) deşiklə götürülə bilən daha çox təzyiq düşməsi tələb olunarsa, istifadə oluna bilər. Deşik vasitəsilə yaranan səs-küy izafi dərəcədə ola bilər, xüsusilə axın dərəcəsi yüksək olduqda. Alıcı və təchizatçı havadan yaranan səs-küyü minimal etmək üçün müvafiq ölüçünü təmin etməlidir.

•8.5.2.4 Müəyyən edildiyi halda, deşiyin ağzı (deşik birləşməsi deyil) nasosun axınında və/və ya sovurma başlığında təchiz edilir ki, yardımçı sistem boru və ya komponentin sıradan çıxması halında sızmanın qarşısını alsın.

8.5.3 Kipkəc yuma soyuducuları

8.5.3.1 Kipkəc yuma borularında bərkidilmiş xarici-kipkəc yuma soyuducuları tələb olunan məhsul temperatur həddini yaratmaq üçün münasib vasitə ola bilər (bax 6.1.2.14). Təchiz olunduğu halda, xarici kipkəc yuma soyuducuları 8.5.3.1.1 - 8.5.3.1.7 uyğun olmalıdır. Baryer/bufer məhlulu rezervuarı içərisində olan və ya onun tərkib hissəsi olan soyuducular üzrə tələblər 8.5.4.5-də verilmişdir.

8.5.3.1.1 Kipkəc yuma soyuducuları kipkəc istehsalçısının tövsiyə olunan kipkəc yuma axın templəri üçün müvafiq ölçüdə olmalıdır lakin hər kipkəc üçün 8 l/dəq (2 ABŞ qallon/dəq) aşağı ölçüdə olmamalıdır.

8.5.3.1.2 Digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, kipkəc yuma soyuducuları boru tərəfində və gövdə tərəfdə soyutma suyu üzərində kipkəc yuma məhlulu ilə qurulmalıdır.

İstifadəçi yüksək temperatur malik texnoloji proses məhlulu kiçik borucuqlar vasitəsilə keçdiyi zaman su tərəfinin qapadılmasından yaranan gövdənin izafi dərəcədə təzyiqə məruz qalması halının qarşısını almaq üçün soyuducu sistemini hazırlamalıdır. Bu gövdənin adekvat təzyiq reytinqi, təzyiqi boşaldan mühafizənin əlavə edilməsi və ya əməliyyat prosedurları vasitəsilə yerinə yetirilə bilər.

8.5.3.1.3 Soyuducu su xətləri şaxtalı iqlim şəraitlərində istiliyə qarşı izlənilməlidir.

•8.5.3.1.4 Alıcı tərəfindən müəyyən edildiyi halda, və ya yerli qaydalarla tələb olunduğu hallarda, kipkəc yuma soyuducuları boru komponentlərindən istifadə etməklə ISO 15649 uyğun olaraq layihələndirilir, hazırlanır və təftişolunur.

Qeyd: Bu müddəanın məqsədi üçün ASME B31.3 ISO 15649-a ekvivalent hesab edilir.

8.5.3.1.5 Digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, 60 mm (2,5 düym)-dən böyük val diametrləri üçün boruların kənar diametrləri 19 mm (3/4 düym) və 2,4 mm (0,095 düym) minimal divar qalınlığına malik olmalıdır. Val diametri 60 mm (2,5 düym) və aşağı olduqda, borunun kənar diametrləri 12,7 mm (1/2 düym) və 1,6 mm (0,065 düym) minimal divar qalınlığına malik olmalıdır. Minimal olaraq, bütün ölçülər üçün, 8.1.12 ilə digər qaydada tələb olunduğu hallar istisna olmaqla, borular austenit paslanmayan poladdan olmalı və gövdə karbon poladdan olmalıdır.

8.5.3.1.6 Kipkəc yuma soyuducusu tam drenajlama və həm suyun, həm də texnoloji proses tərəflərini havalandırmaq üçün qurulmalıdır. Drenaj klapanı (sadəcə tıxac yox) gövdə tərəfdə ən aşağı nöqtədə bərkidilir.

8.5.3.1.7 Bütün dayaq arası nasoslar üçün ayrıca xarici kipkəc yuma soyuducusu hər bir mexaniki kipkəc üçün təmin edilir.

8.5.4 Baryer/bufer məhlulu rezervuarları

8.5.4.1 Əgər baryer/bufer məhlulu rezervuarı göstərilibsə, alıcı və mexaniki kipkəc istehsalçısı ölçü, alətlər üzrə tələblər, məhlul seçimi və ümumi quruluş barədə qarşılıqlı şəkildə razılığa gəlməlidir.

8.5.4.2 Digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, baryer/bufer məhlulu rezervuarı aşağıdakı qaydada qurulmalıdır (bax şəkillər G.27 və G.28).

a) Ayrıca rezervuar hər bir mexaniki kipkəc üçün təchiz edilməlidir.

b) Baryer/bufer məhlul rezervuarı məlumat vərəqəsində göstərilən istehsalçı tərəfindən təchiz olunan iri dayağa bərkidilməli və nasosun vibrasiyası ona təsir etməməlidir. (bax 8.1.3).

c) Müvafiq nasosun aşağı panelində baryer/bufer məhlulu rezervuarında normal maye səviyyəsinin hündürlüyü (NLL) kipkəc istehsalçısı tərəfindən müəyyən edilir. O, 1 m (3 fut)-dan az olmamalıdır. Bu, tələb olunan axın tempi, baryer/bufer məhlulu mühiti şəraiti, rezervuarın yeri, sistemin hidravlik müqaviməti və müsbət dövr edən cihazın başlığı axın fəaliyyəti xüsusiyyətləri və xalis müsbət sovurma başlığı üzrə tələblərdən ibarətdir.

d) Sistem daxilində təzyiq düşməsini azaltmaq üçün rezervuar və kipkəcin aşağı paneli arasında xətlərin uzunluğu və ləvazimatların istifadəsi minimuma endirilir. Bütün xətlər yastı uzun radius əyrilərindən istifadə edərək 10 mm hər 240 mm (1/2 düym hər fut üzrə) minimal olaraq rezervuara nasos kipkəcindən mailli daxil olur.

e) Baryer/bufer məhlul rezervuarları əməliyyat və texniki xidmət üçün kifayət qədər yer saxlamaqla mümkün qədər nasosa yaxın yerləşməlidir. Rezervuarlar bilavasitə nasosun üzərində yerləşməməlidir və nasosun vibrasiyasına məruz qalmamalıdır. İsti xətlər təhlükəsizlik üçün zəruri olduqda izolyasiya olunmalıdır.

f) Digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, rezervuar klapanlı yüksək nöqtəli havalandırma və müstəqil doldurma birləşmə ilə təmin edilir. Rezervuarın doldurulması metodu xarici baryer/bufer məhlulu rezervuarlarını quraşdırmaq üçün layihənin mühəndislik mərhələsi ərzində nəzərə alınır. Bu, kipkəc rezervuarını təzyiq altında doldurmaq vasitəsini təmin edir (baryer/məhlul tətbiqi üçün təzyiq dəyişməsinin qarşısını alamq üçün). Qapalı doldurma sistemi, hansı ki, operatora baryer/bufer məhlulu təsiri olmadan rezervuarı doldurmağa imkan verir, nəzərə alınmalıdır. Əl üsulu ilə doldurmaya icazə verilmir. Təhlükəsizlik və işləmə qabiliyyəti baxımından dərəcə səviyyəsindən rezervuarı doldurmaq mümkün olmalıdır. Nərdivan və ya pillənin istifadəsini tələb edən sistem qəbul edilməzdir. Hansı sistemin daxil edilməsindən asılı olmayaraq, adekvat alətlər və təzyiqi buraxma üzrə mühafizə təmin edilməlidir ki, rezervuar və ya sistemin hədsiz dərəcədə təzyiqə məruz qalmasının qarşısı alınsın. Bu sistemlər bir qayda olaraq istifadəçinin təchizat sahəsinə daxil olur lakin bir çox hallarda kipkəc və ya nasos təchizatçısı tərəfindən müraciət əsasında təmin edilə bilər.

Bəzi nümunələrə aşağıdakılar daxildir:

1) Mərkəzi qaydada yerləşən çən hansı ki, baryer/bufer məhlulunu ötürmək üçün borular vasitəsilə müxtəlif rezervuarlara və/və ya qravitasiya üsulu ilə doldurma vasitəsilə, ötürmə nasosu və ya inert qazı təzyiqindən istifadə edir,

2) Şlanq və ya çıxarıla bilən sarğı elementi ilə şərt çəni və ya barabana birləşdirilə bilən əl nasosu, və yaxud,

3) Rezervuara bitişik yerləşən kiçik xətt, hansı ki, baryer/bufer məhlulunu rezervuara ötürən inert qazla təzyiq altına salına bilər.

Havalandırma borularını buxar bərpa sisteminə birləşdirdikdə alıcı həmin sistemə bitişən digər mənbələrdən gələn hidrokarbon buxarları kondensasiyası üçün mövcud olan potensialı nəzərə almalıdır. Əlavə kondensasiya toplama xətləri və/və ya havalandırma xətlərinin istiliyi izləməsi havalandırma borularında statik maye başlığının toplanılması və baryer/bufer məhlulunun mümkün çirklənməsinin qarşısını almaq üçün tələb oluna bilər.

Çirklənmiş məhlulun tullanılması baryer/bufer məhlulunun rezervuar qurğusunun hazırlanması zamanı nəzərə alınmalıdır. Bunun yerinə yetirilməsi üçün tələb olunan hər hansı avadanlıq sistemin dizaynına daxil edilir.

g) Digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, axın deşikləri 8.5.2 uyğun olaraq təmin edilir.

Qeyd: Bir çox hallarda, bufer məhlul rezervuarları davamlı olaraq buxar bərpa sisteminə havalandırılır. Xüsusi olaraq sistem üçün ölçüsü nəzərdə tutulan axına nəzarət deşiyi axının rezervuardan məhdudlaşdırılması və onun üzərində arxa təzyiq təmin etmək üçün havalandırma xəttində quraşdırılır.

h) Digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, rezervuar təzyiq elektrik açarı və təzyiq sayğacı ilə təchiz edilməlidir ki, onlar rezervuarda yüksək maye səviyyəsindən (HLL) yuxarı buxar məkanını hiss etsinlər.

Alıcı elektrik açarının artan təzyiq (yüksək) və ya azalan təzyiq (aşağı) zamanı siqnal verməsini göstərməlidir.

Qeyd: Quruluş 2 kipkəcləri hansı ki, bufer məhlul rezervuarı ilə təchiz olunur, adətən əsas kipkəcin sıradan çıxıb çıxmamasını göstərmək üçün yüksək təzyiq siqnalından istifadə edir. Quruluş 3 kipkəclərihansı ki, bufer məhlul rezervuarı ilə təchiz olunur, adətən baryer-məhlul təzyiqinin düşməsi və ya itirilməsini göstərmək üçün aşağı təzyiq siqnalından adətən istifadə edir.

i) Digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, rezervuar aşağı səviyyəli siqnal (LLA) elektrik açarı ilə təchiz edilir.

Müəyyən edildiyi halda, yüksək səviyyəli siqnal (HLA) açarı təmin edilməlidir.

8.5.4.3 Digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, rezervuar aşağıdakı qaydada ölçü müəyyən etmə meyarlarına cavab vermək məqsədilə hazırlanır (bax şəkillər G.27 və G.28).

a) Rezervuarda mayenin həcmi NLL ilə ölçülür, minimal olaraq aşağıdakı kimi olmalıdır:

1) 12 l (3 ABŞ qal) val diametri 60 mm (2,5 düym) və daha kiçik olan,

2) 20 l (5 ABŞ qal) val diametric 60 mm (2,5 düym)-dan böyük olan.

b) NLL ən azı 150 mm (6 düym) LLA nöqtəsindən yuxarı olmalıdır.

Qeyd: 150 mm (6 düym) məsafə münasib əyani istinad nöqtəsi yaradır.

c) NLL-dən yuxarıda rezervuarda buxar sahəsinin həcmi NLL və aşağı səviyyəli siqnal (LLA) nöqtəsi arasında maye həcminə bərabər və ya ondan böyük olmalıdır.

Qeyd: b) və c)-də olan tələblər maye üzərində adekvat buxar sahəsi təmin edərək səviyyədə qalxıb-düşmələrə imkan vermək üçün adekvat həcm yaradır.

d) Yüksək maye səviyyəsi (HLL) siqnal nöqtəsi, təchiz olunduğu halda, ən azı NLL-dən yuxarı olmaqla ən azı 50 mm (2 düym) təşkil etməlidir.

Qeyd: 50 mm (2 düym) məsafə rezervuara daxil olan sızma məhsulunun həcmini minimuma endirir, eyni zamanda səviyyədə normal qalxıb-enmələr səbəbindən yanlış siqnalların qarşısını almaq üçün kifayət qədər həcm təmin edir.

e) Aşağı səviyyəli siqnal nöqtəsi ən azı 50 mm (2 düym) olmaqla qayıdış birləşməsinin ən yuxarı hissəsinin üstündə olmalıdır.

Qeyd: e) bəndində göstərilən məsafə səviyyənin dəyişməsinə imkan verir lakin yenə də qayıdış başlığını örtür.

f) Rezervuara baryer/bufer qayıdışı (giriş xətti) ən azı 250 mm (10 düym) baryer/bufer təchizat (çıxış xətti) birləşməsindən yuxarı olmalıdır.

g) Rezervuara baryer/bufer təchizat (çıxış xətti) ən azı 50 mm (2 düym) rezervuarın aşağısından yuxarıda olmalıdır. Bununla yanaşı, klapanlı drenaj birləşməsi, hansı ki, tam drenaja imkan vermək üçün istiqamətləndirilir, rezervuarın aşağısında təmin edilir. Daxili sabit boru rezervuarda quraşdırıla bilər.

Qeyd: Təchizat xəttinin rezervuardan aşağı hissənin yuxarısından çıxmasının təmin edilməsi rezervuarda çöküb qalmış hər hansı hissəciklərin mexaniki kipkəcə daşınmasının qarşısını alır.

8.5.4.4 Baryer/bufer məhlulu rezervuarı 8.5.4.4.1 - 8.5.4.4.10-a uyğun olaraq hazırlanır.

8.5.4.4.1 Standart rezervuar şəkil G.27-yə uyğun olmalıdır. Müəyyən edildiyi halda, rezervuar şəkil G.28-ə uyğun olmalıdır.

8.5.4.4.2 Rezervuar nasos boru sisteminin tərkib hissəsidir. Digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, və ya yerli məcəllə ilə tələb olunduqda, rezervuar boru komponentlərindən istifadə edilərək ISO 15649 standartına uyğun olaraq layihələndirilir, hazırlanır və inspeksiya olunur.

Qeyd: Bu müddəanın məqsədləri üçün, ASME B31.3 ISO 15649-a ekvivalent hesab edilir.

8.5.4.4.3 Digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, rezervuarlar aşağıdakı kimi hazırlanır.

a) 12 l (3 ABŞ qal) rezervuarlar DN 150 (NPS 6) cədvəlindən hazırlanır 40 boru;

b) 20 l (5 ABŞ qal) rezervuarlar DN 200 (NPS 8) cədvəlindən hazırlanır 40 boru.

Əgər rezervuar bütünlüklə boru komponentlərindən hazırlanırsa, ISO 15649 tətbiq edilə bilər və bu, nasosun sovurma gücü və atqı boruları üçün olduğu kimi rezervuar üçün adekvat dizayn təmin edir. İstifadəçinin vəzifəsidir təmin etsin ki, yerli məcəllələr rezervuarların EN 13445 və ya ASME VIII, bölmə 1 kimi təzyiq xətti barədə məcəllələrə uyğun olaraq qurulmasını tələb etməsin.

Qeyd: Bu müddəanın məqsədi üçün, ASME B31.3 ISO 15649 standartına ekvivalent hesab edilir.

8.5.4.4.4 Üzərinə MAWP həkk olunmuş ad lövhəciyi, hidrostatik sınaq təzyiqi və minimal və maksimal icazə verilən temperaturlar daimi olaraq rezervuara birləşdirilməlidir.

8.5.4.4.5 Digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, baryer/bufer məhlulu rezervuarı səviyyəsini ölçən sayğac NLL-dən ən azı 75 mm (3 düym) yuxarı olan aşağı səviyyəli siqnal nöqtəsindən aşağıya doğru uzanan görünən silsiləyə malik refleks qaynaq müstəvisi olmalı və yaxud təchiz edildiyi halda, yüksək səviyyəli siqnal nöqtəsindən 25 mm (1 düym) yuxarıda, hansının böyük olmasından asılı olaraq. Normal səviyyəni göstərmək üçün pozulmayan işarələmə təmin edilməlidir.

8.5.4.4.6 Digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, baryer/bufer məhlulu rezervuarı və hər hansı borular və ya komponentlər hansı ki, bilavasitə rezervuara qaynaq edilir, AISI 316L paslanmayan poladdan olmalıdır.

8.5.4.4.7 Kipkəc istehsalçısı təsdiq etməlidir ki, rezervuardan gələn havalandırma xəttinin deşiyin çıxışındakı temperatur konstruksiya materialları üçün sıfır elastiklik keçid temperaturundan yuxarıdır. Baryer/bufer məhlulu temperaturunun təsirləri və deşik boyunca sızmanın avto-soyutma komponentlərinin dizayn temperaturunu müəyyən etmək üçün nəzərdən keçirilir.

8.5.4.4.8 Digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, baryer/bufer məhlulu rezervuarını mexaniki kipkəcə birləşdirən xətlər 4-cü cədvələ əsasən və aşağıdakılara uyğun olaraq austenit paslanmayan polad borular olmalıdır:

a) 12 mm (1/2 düym) minimal, val diametri 60 mm (2,5 düym) və daha kiçik olanlar üçün; və

b) 18 mm (3/4 düym) minimal, val diametri 60 mm (2,5 düym)-dan böyük olanlar üçün, tətbiq olunursa.

8.5.4.4.9 Müəyyən edildiyi halda, cədvəl 80, 4-cü cədvələ və aşağıdakılara uyğun olaraq austenit paslanmayan poald boru təmin edilir:

a) 12 mm (1/2 düym) minimal, val diametri 60 mm (2,5 düym) və daha kiçik olan;

b) 18 mm (3/4 düym) minimal, val diametri 60 mm (2,5 düym)-dan böyük olan, tətbiq olunursa.

8.5.4.4.10 Digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, rezervuara gedən bütün birləşmələrə yivlər açılmalıdır.

8.5.4.5 Digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, baryer/bufer məhlulu rezervuarı soyuducu naqillə aşağıdakı qaydada təchiz edilir.

a) Soyutma naqilinin termal ölçüsünün müəyyən edilməsinə dair meyarlar kipkəc istehsalçısı tərəfindən təmin edilməlidir (bax 8.4.1). Kipkəc istehsalçısı təsdiq etməlidir ki, seçilmiş rezervuar soyutma naqili məlumat vərəqələrində göstərilən sahə avadanlıq şəraitində gözlənilən termal iş tələblərinə cavab verəcək. Rezervuarın uzunluğu əsasında standart ölçülü soyutma naqilləri olacağı gözlənilsə də, kipkəc istehsalçısı lazım olan soyumanın minimal ölçüsünü göstərərkən bir neçə amili nəzərə almalıdır. Buraya daxili dövriyyə cihazı və ya xarici dövriyyə axın templəri, termosifona olan ehtiyac, soyuducu maye parametrləri və baryer/bufer məhlulunun xüsusiyyətləri.

b) Digər soyuducu vasitələrdən istifadə şaxtalı hava ehtimalı səbəbindən sudan istifadəyə ətraf mühit temperaturu imkan verməzsə və ya mövcud olan soyuducu su çox aşağı keyfiyyətdə olarsa və çirklənməyə məruz qalacağı təqdirdə araşdırılmalıdır.

c) Naqil rezervuara daxili qaydada elə bərkidilməlidir ki, naqilin yuxarı hissəsi qayıdış (giriş xətti) birləşməsinin alt tərəfində olsun. Soyuducu maye boru tərəfdə olmalıdır.

d) Borular austenit paslanmayan polad olmalı, 12 mm (1/2 düym) olmaqla minimal divar qalınlığı 1,6mm (0,065 düym) təşkil etməlidir. Rezervuarın içərisinə bərkidilmiş heç bir boru birləşmələri, ləvazimatları və ya şovlarına icazə verilmir.

e) Soyuducu naqillərlə təchiz olunmuş rezervuarlar hansı ki, sahə qurğularında istifadə olunmayacaq, soyuducu su giriş xətti və çıxış xətt birləşməsinə malik olmalı və 6.1.2.18 uyğun qapanmalıdır.

f) Soyuducu naqil elə qurulmalıdır ki, o, tamamilə drenaj oluna bilsin.

8.5.5 Baryer/bufer məhlulu seçiminə dair meyarlar

8.5.5.1 Alıcı məlumat vərəqələrində baryer/bufer məhlulunun xüsusiyyətlərini göstərməlidir (bax əlavə A, tövsiyə olunan seçim prosedurunun 10-cu vərəqi).

8.5.5.2 Müəyyən edildiyi halda, kipkəc və/və ya nasos istehsalçısı alıcının baryer/bufer məhlulu seçimini nəzərdən keçirməlidir.

8.6 Baryer/bufer məhlulu və kipkəc yuma müsbət-dövriyyə cihazları

Əgər plan 23 ilə qoşa nəm kipkəclərvə ya tək kipkəc göstərilibsə, müsbət-dövrədən quruluş, məsələn, daxili dövriyyə cihazı, xarici dövriyyə nasosu və ya xarici mənbədən olan axınlı sistem tələb olunur ki, baryer/bufer məhlulunun müsbət dövriyyəsi və ya kipkəcə kipkəc yuması təmin olunsun. Alıcı göstərməlidir ki, hansı növ dövriyyə cihazı təmin edilməlidir.

8.6.2 Daxili dövriyyə cihazı

8.6.2.1 Daxili dövriyyə cihazı göstərilən baryer/bufer məhlulundan istifadə edərək təchiz olunmuş aksessuar komponentlər və şəkil G.29 və şəkil G.30-də göstərilən maksimal quraşdırma meyarları əsasında əməliyyat və işə salma şəraitlərində tələb olunan axın tempini təmin edir.

Bu, 1 800 döv/dəq və ya daha az nasos sürəti və dəyişkən sürətli drayverlərlə təchiz olunanlar üçün çox diqqətlə yoxlanılmalıdır.

8.6.2.2 Kateqoriya 3-də müəyyən edildiyi halda, kipkəc istehsalçısı faktiki sınaq nəticələri əsasında daxili dövriyyə cihazı üçün başlığın axına qarşı iş əyrisini təmin edir.

8.6.2.3 Dövriyyə cihazı və stasionar komponent, kipkəc kamerası ağzı və sızmaya qarşı kamera ağzının fırlanan elementi arasındakı radial boşluq1,5 mm (1/16 düym)-dan az olmamalıdır.

8.6.2.4 Daxili dövriyyə cihazlarından istifadə edən mexaniki kipkəclərin dizaynı təmin etməlidir ki, cihazın giriş xətti və çıxış xətt portları kipkəc kamerasında quraşdırıldığı zaman baryer/bufer məhlulu və ya kipkəc yuma təzhizatı və qayıdan birləşmələrlə müvafiq şəkildə uyğun olmalıdır.

8.6.3 Xarici dövriyyə nasosu

8.6.3.1 Müəyyən edildiyi halda, və ya daxili dövtiyyə cihazı arzu olunan axın templərini təmin etmək üçün təchiz oluna bilmədikdə, xarici güclə hərəkətə gələn sirkulyasiyalı nasos tələb olunacaqdır. Dövriyyə nasosunun seçimi alıcı ilə kipkəc istehsalçısı arasında qarşılıqlı şəkildə razılaşdırılmalıdır.

Xarici dövriyyə nasosunun nasaz olması əsas nasosda potensial olaraq mexaniki kipkəcin sıradan çıxması ilə nəticələnməsi ehtimalı olduqda, dövriyyə nasosu ilə əsas nasos arasında bloklanma qoyulması nəzərdən keçirilməlidir.

8.6.3.2 Elektrik avadanlıqları alıcı tərəfindən göstərilən IEC 60079 və ya NFPA 70 maddələr 500-502 təhlükəli sahə təsnifatına uyğun olmalıdır.

8.6.4 Xarici kipkəcyuma sistemləri

8.6.4.1 Alıcı tərəfindən göstərilən kipkəc yuma sisteminin xarici mənbəyi (şəkil G.11 və şəkil G.18) məhlulun xüsusiyyətlərini müəyyən etməlidir. Kipkəc istehsalçısı müvafiq amillər kimi çıxış etdikdə tələb olunan həcm, təzyiq və temperaturu göstərməlidir.

8.6.4.2 Müəyyən edildiyi halda, kipkəc və/yaxud nasos istehsalçısı alıcının seçdiyi xarici yuma sistemini nəzərdən keçirməlidir.

Qeyd: Yuma və ya izafi yuma axın templərinin qeyri-müvafiq qaydada seçimi nasosun işinə təsir edə bilər.

8.6.5 Kondensat toplama rezervuarı

8.6.5.1 Kondensat toplama sistemi təmin edilərsə, sistem 8.6.5.2 - 8.6.5.7 (bax şəkil G.25) uyğun olmalıdır.

8.6.5.2 Kondensat toplama rezervuarı:

a) ən azı 200 mm (8 düym) diametr ölçülü karbon polad, qrafik 40, və 12 l (3 ABŞ qallonu) minimal gücdə 8.5.4.4.2, 8.5.4.4.4 və cədvəl 4-ə uyğun olmalıdır. Karbon poladdan fərqli materialdan hazırlanan nasoslar üçün rezervuarlar nasos gövdəsinin hazırlandığı materialdan olmalı və yaxud, korroziyaya davamlı və nasos gövdəsi üçün hazırlanması üçün istifadə olunmuş material mexaniki xüsusiyyətlərindən üstün olmalıdır (göstərilən texnoloji proses məhlulu);

b) daxili texniki xidmət çıxışı üçün ən azı bir flanslı qapağı olmalıdır;

c) bir flanslı qapaq üzərində quraşdırılmış səviyyəni göstərən sayğac təmin edilməlidir;

d) tam şəkildə portlu klapan ilə çıxan 3/4 NPT minimal drenaj birləşməsinə malik olmalıdır; və

e) 1/2 NPT minimal çıxış birləşməsi, hansı ki, əsas kipkəcin sızmasının təyin edən təzyiq dəyişdiricisi, təzyiq sayğacı və məhdudiyyət deşiyi ona bərkidilmişdir.

8.6.5.3 Müəyyən edildiyi halda, yüksək səviyyəli dəyişdirici təmin edilir.

8.6.5.4 Müəyyən edildiyi halda, sınaq birləşməsi sızmaya qarşı kipkəc və/və ya tullantı toplayan vasitəni sınaq etmək üçün azotun vurulması məqsədilə quraşdırılır.

8.6.5.5 Alıcı drenajın dispozisiyası üçün hər hansı əlavə tələbləri təmin edir.

8.6.5.6 Sızmaya qarşı kipkəc kamerası birləşməsi ilə kondensat toplayan rezervuar drenaj klapanı arasında olan bütün komponentlər və havalandırma məhdudiyyət deşiyi içərisində təzyiq olan hissələr kimi nəzərə alınmalı və 10.3.2 uyğun olaraq hidrostatik qaydada sınaq keçirilməlidir.

8.6.5.7 Aşağı paneldən kollektora gedən borunun kollektora qarşı minimal mailliyi 42 mm/m (1/2 düym/fut)olmalıdır. Minimal boru ölçüsü DN 15 (NPS 1/2) olmalıdır.

8.6.5.8 Əgər sızma ətraf mühit temperaturunda bərkiyə bilərsə, kollektor xətləri istiliyə qarşı izlənilməli və izolyasiya olunmalıdır. Müəyyən edildiyi halda, alıcı istiliyin izlənilməsi üçün növü və spesifikasiyanı müəyyənləşdirməlidir.

8.6.6 Baryer/bufer qaz təchizat sistemləri

8.6.6.1 Baryer/bufer qaz sistemi müəyyən edilərsə, alıcı və mexaniki kipkəc istehsalçısı alətlər üzrə qoyulan tələblər və ümumi quruluş barədə qarşılıqlı razılığa gəlməlidir.

8.6.6.2 Baryer/bufer qaz təchizat sistemləri kipkəc təchizatçısı tərəfindən təmin edilir və buraya minimal olaraq axın həcmini, nəzarət klapanı, giriş xətti və çıxış xətt izolyasiya klapanlarını, aşağı təzyiq dəyişdiricisi və təzyiq sayğacını göstərən təzyiq tənzimləyicisi, birləşdirici filter daxil olmalıdır. (bax şəkil G.31).

8.6.6.3 Təzyiq tənzimləyicisi, sayğac və dəyişdirici elə seçilməlidir ki, normal iş təzyiqi həmin silsilənin orta üçüncü hissəsində olur. Minimal və maksimal iş təzyiqi cihazın təyin olunan silsiləsi daxilində olmalıdır.

8.6.6.4 Əvəz oluna bilən element və ya kartrici olan birləşdirici filter təchiz edilməli və ora klapanlı drenaj və maye səviyyəli indicator daxil olur. Birləşdirici filter diametri 3 düymdən az olan və ya ona bərabər olan maddələr üzrə 98,7 % faydalı iş əmsalına malik olmalıdır.

Qaz təchizatının effektiv olaraq filterlənməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Kipkəc üzünün kanavkaları asanlıqla tıxana bilər, belə ki, bu zaman kipkəc üzü ayrılması azalır və üzün sürətlə yeyilməsi baş verə bilər.

8.6.6.5 Müəyyən edildiyi halda, yüksək axınlı dəyişdirici təmin edilir və axın ölçən ilə nəzarət klapanı arasında quraşdırılır. (bax şəkil G.23 və şəkil G.24).

9.1.1 Digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, alətlər və quraşdırma bu beynəlxalq standarta uyğun olmalıdır.

9.1.2 Digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, nəzarət sistemləri və cihazlar kənar mühitdə quraşdırılmaq üçün nəzərdə tutulmalıdır və IEC 60529 təyinat IP 56 və ya NEMA 250 əlavə 4-cü növə uyğun olmalıdır.

9.1.3 Nəzarət sistemləri və cihazlar ətraf mühitə uyğun olan materiallar və onların məruz qaldığı məhlullardan ibarət olmalıdır. Xüsusi diqqət bütün nəzarət sistemləri və cihazlara yetirilir, məsələn, səviyyə ölçən sayğaclar və dəyişdiricilər, hansı ki, nasosla vurulan məhlul və baryer/bufer məhluluna məruz qoyulur (əgər varsa).

9.1.4 Cihazlar və nəzarət sistemləri göstərilən sahənin təsnifatında istifadə üçün nəzərdə tutulur və istifadə olunur (sinfi, qrupu, bölümü və ya zonası).

9.1.5 Bütün nəzarət sistemləri və cihazlar operatorlar tərəfindən asanlıqla görülməsinə imkan vermək üçün təyin edilir və qurulur, habelə sınaqların aparılması, dəyişikliklər və texniki xidmət üçün nəzərə alınır.

9.2 Temperaturu göstərən sayğaclar

9.2.1 Rəqəmli temperatur sayğacları ağır işlər üçün nəzərdə tutulmalı və korroziyaya davamlı olmalıdır. Onlar bimetallik olmalı və yaxud tələb olunduqda quraşdırılmaq üçün münasib olan möhkəm sistemə malik doldurulmuş maye olmalıdır. Civə ilə doldurulmuş termometrlər qəbul edilməzdir. Ağ fonda qara yazılış sayğac üzləri üçün standart üslübdur.

9.2.2 Şkalalı temperatur sayğacları göstərildiyi kimi boru bölmələri və ya kiçik boruların yollarında quraşdırılır.

Yardımçı avadanlıqlar ya borular və ya kiçik borular ola bilər. Ona görə də, onun sahibi sayğacların kiçik borularda və ya borularda yerləşdirilməsini göstərməlidir.

9.2.3 Temperatur sayğaclarının sensor elementləri sayğac istehsalçısı tərəfindən göstərilən dərinliyə axan məhlulda olmalıdır.

9.2.4 Kiçik borularda quraşdırılmış temperatur sayğacları minimal olaraq 38 mm (1,5 düym) diametrli olmalıdır və onun gövdəsi minimal 50 mm (2 düym) uzunluqda olmalıdır. Bütün digər sayğaclar minimal 90 mm (3,5 düym) diametrində olmalıdır və gövdəsinin minimal uzunluğu 75 mm (3 düym) təşkil etməlidir.

Qeyd: 90 mm (3,5 düym) sayğac diametrinin standart 125 mm (5 düym) əvəzinə istifadəsi kipkəc sistemlərində istifadə olunan boruların adətən kiçik ölçüdə olması ilə bağlıdır.

Temperatur sayğacları hansı ki, yanar və ya toksiki məhlullarla təmasda olur və ya hansı ki, təzyiqlə doldurulmuş və ya yuyulan xətlərdə yerləşir, istehsalçı tərəfindən müəyyən edildiyi kimi həmin maye ilə daha çox uyğun olan austenit paslanmayan poladdan və ya digər materialdan hazırlanmış ayrıla bilən yivli möhkəm zolaqlı termoquyularlə təchiz olunmalıdır. Borularda quraşdırılan termoquyular minimal olaraq DN 15 (NPS 1/2) olmalıdır. Kiçik borularda istifadə olunan termoquyular alıcı tərəfindən təsdiq edilməlidir. Termoquyuların dizaynı və quraşdırılması maye axınını məhdudlaşdırmamalıdır.

9.4 Təzyiq sayğacları

9.4.1 Təzyiq sayğacları ISO 10438 uyğun olmalıdır.

Qeyd: Bu müddəanın məqsədi üçün, API 614 ISO 10438-ə ekvivalent hesab olunur.

9.4.2 Təzyiq sayğacları (özünə quraşdırılmış cihaz havası sayğacı daxil deyil) maye, paslanmayan poladın hərəkəti və açar faskası ilə 1/2 NPT digər detala daxil olan tökmə polad birləşməsi ilə daha uyğun olan AISI 316 paslanmayan polad bordon boruları və ya digər materialla təchiz edilməlidir. Kiçik borularda quraşdırılan sayğaclar 64 mm (2,5 düym) diametrli şkalaya malik olmalıdır. Borularda quraşdırılmamış sayğaclar 114 mm (4,5 düym) diametrli şkalaya malik olmalıdır. [5,5 MPa (55 bar) (800 psi)-dən artıq silsilədə 152 mm (6 düym) şkalaları)]. Ağ fonda qara yazılış sayğac üzləri üçün standart üslübdur. Sayğac silsilələri elə seçilməlidir ki, normal iş təzyiqi sayğac silsiləsinin ortasında olsun. Buna baxmayaraq, heç bir halda şkala üzərində maksimal yazılış müvafiq qoruyucu klapanı təyinatı üstə gəl 10%-dən az olmamalıdır. Hər bir təzyiq sayğacı izafi gövdə təzyiqini buraxmaq üçün nəzərdə tutulan disk daxil edilməsi və ya partlaması kimi cihazla təmin edilir.

9.4.3 Müəyyən edildiyi halda, yağla doldurulansayğaclar təchiz edilir.

9.5.1 Həyəcan siqnalı, bağlama və nəzarət dəyişdiriciləri

9.5.1.1 Hər bir siqnal dəyişdiricisi, hər qapatma dəyişdiricisi və hər nəzarət dəyişdiricisi təftiş və texniki xidməti asanlaşdırmaq üçün yerləşdirilən ayrıca gövdədə təchiz edilir. Digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, qoşa qütblü, minimal reytinqi ən azı 5 A, 120 V a.c. olan qoşa dəyişdiricilər və 1/2 amper, 120 V d.c., hansı ki, elektrik təhlükə sahəsi təsnifatı üçün münasibdir, istifadə oluna bilər. Civə dəyişdiriciləri istifadə oluna bilməz.

9.5.1.2 Digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, elektrik dəyişdiriciləri hansı ki, siqnala açılır (elektriksizləşir) və fırlanmaya bağlanır (elektriklənir) təmin edilməlidir.

9.5.1.3 Siqnal və fırlanma dəyişdirici təyinatları gövdənin kənar hissəsindən tənzimlənilə bilən olmamalıdır. Siqnal və fırlanma dəyişdirici nəzarət panelinin, o cümlədən və əgər mümkündürsə, avadanlığın normal fəaliyyətinə maneə yaratmadan aktuasiya elementi sınaq edilməsinə imkan vermək üçün qurulur. Əgər fırlanma yankeçmə funksiyaları satıcı tərəfindən təchiz olunan paneldə təchiz edilirsə, satıcı panel üzərində aydın görünən işıq təmin edir ki, fırlanma dövrələrinin nə zaman sınaq yankeçmə rejimində olmasını göstərsin. Digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, qapatma sistemləri açarlı qıfılı olan dəyişdiricilər və ya digər münasib vasitələrlə təmin edilməlidir ki, həmin avadanlıq söndürülmədən sınaqdan keçirilməsi mümkün olsun.

9.5.1.4 Digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, və ya 8.1.12 uyğun olaraq tələb olunduğu kimi, təzyiqi ölçən elementlər austenit paslanmayan poladdan olmalıdır. Aşağı təzyiqli həyəcan siqnalları hansı ki, aşağı düşən təzyiqlə aktivləşdirilir, klapanla və ya çıxış birləşməsi ilə təchiz edilir ki, nəzarət olunan təzyiq azalmasına imkan versin və operator müvafiq təzyiq sayğacı üzərində siqnala qoyulmuş təzyiqi qeyd edə bilsin. Yüksək təzyiq siqnalları hansı ki, qalxan təzyiqlə aktivləşir, klapanlı sınaq birləşməsi ilə təchiz edilir ki, daşına bilən sınaq nasosu təzyiqi qaldırmaq üçün istifadə oluna bilsin.

9.5.1.5 Eyni dəyişəni qeydə alan bütün dəyişdiricilər təkrar təyin etmə silsilələrinə malik olmalıdır ki, bir dəyişdiricinin təkrarən təyin edilməsi üçün dəyişənin dəyişdirilməsi digər dəyişdiriciləri aktivləşdirməsin.

Qeyd: Səviyyəni göstərən dəyişdiricilər təkrar təyinetmə zamanı digər dəyişdiriciləri aktivləşdirmək üçün kifayət edən istifadəsiz zonaya malik ola bilər. Bu xüsusilə qoşa kipkəcli rezervuarlarla bağlı kiçik həcmlərlə işləyən zaman doğrudur.

9.5.2 Təzyiq dəyişdiriciləri

9.5.2.1 Təzyiq dəyişdiriciləri dəyişdiricinin məruz qala biləcəyi maksimal təzyiqin nəzərdə tutulan silsilədən artıq müdafiəsinə malik olmalıdır. Vakuuma məruz qalan dəyişdiricilər silsilədən aşağı tam vakuuma malik olmalıdır.

9.5.2.2 Ölçən element və bütün təzyiq daşıyan hissələr kipkəc istehsalçısı tərəfindən müəyyən edildiyi kimi, nasosla vurulan məhlul alternativ materiallardan istifadə tələb etdiyi hallar istisna olmaqla, AISI 316 paslanmayan polad olmalıdır. Digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna edilməklə, təzyiq dəyişdiriciləri silfon və ya diafraqm olmalıdır. Təzyiq girişi üçün birləşmə 1/2 NPT olmalıdır. Hava ötürücü siqnalları üçün birləşmələr 1/4 NPT malik olmalıdır.

9.5.2.3 Müəyyən edildiyi halda, təzyiq ötürücüləri təchiz edilməlidir.

9.5.3 Səviyyəni göstərən dəyişdirici [rele]

9.5.3.1 Digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, səviyyə dəyişdiriciləri məlumat vərəqəsində göstərildiyi kimi, hidrostatik, həcmli və ya ultrasəs olmalıdır.

9.5.3.2 Müəyyən edildiyi halda, səviyyə ötürücüləri təchiz edilməlidir.

9.5.4 Axın dəyişdiriciləri

Bufer/baryer qaz sistemləri ilə təmin olunan axın dəyişdiriciləri içəri xətli, müxaniki qaydada hərəkətə gətirilən, xətt daxilində qazın hərəkətinə reaksiya verən və sistemlərin təzyiqindən asılı olmamalıdır.

9.6 Səviyyə göstəriciləri

9.6.1 Standart səviyyə göstəricisi qaynaq müstəvisinin refleks dizaynında olmalıdır.

9.6.2 Müəyyən edildiyi halda, xaricdən quraşdırılan, çıxarıla bilən, refleks göstəricisi olan standart qaynaq müstəvisi dizaynı əvəzinə təchiz edilir.

9.7.1 Axın göstəriciləri

İstifadə olunarsa, axın göstəriciləri qeyri-məhdud göz tipli olmalı və polad gövdəyə malik olmalıdır.

Xətt vasitəsilə axının nəzərdən keçirilməsini asanlaşdırmaq üçün hər bir axın göstəricisi istehsalçının təlimatlarına əsasən quraşdırılır. Göz tipli göstəricinin diametri xəttin ən azı daxili diametrinin yarısı qədər olmalı və minimal axını aydın şəkildə göstərməlidir.

9.7.2 Axın sayğacları

Axın sayğacları aşağıdakılara uyğun olaraq zirehli rotametr və ya daxili maqnitli üzən dizaynlı olmalıdır.

a) Rotametrlər şaquli vəziyyətdə quraşdırılır və satıcının tövsiyələri əsasında boru işi aparılır.

b) Seçilən rotametrin həcmi elə olmalıdır ki, normal axın tempi şkalanın orta üçdə birinə düşsün.

c) Nəzarət klapanı arxa axının qarşısını almaq üçün sayğacın kənar xətti üzərində quraşdırılmalıdır.

d) Şüşə borudan olan axın sayğacları yalnız havada və ya 60 °C (140 °F) və yaxud daha aşağı və ya sayğac təzyiqi 0,7 MPa (7 bar) (100 psi) və ya daha az olan temperaturda inert qazda istifadə oluna bilər.

9.7.3 Axın ötürücüləri

Müəyyən edildiyi halda, axın ötürücüləri təchiz edilməlidir.

9.8 Qoruyucu klapanlar

9.8.1 Digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, istehsalçı özünün təchiz etdiyi avadanlıqlar və ya borular və kiçik borular üzərində quraşdırılan qoruyucu klapanlarını təchiz edir. Digər qoruyucu klapanları alıcı tərəfindən təchiz edilir. Bütün işləyən avadanlıqlar üçün nəzərdə tutulan qoruyucu klapanları API RP 520, I və II hissələr, və API standartı 526-da müəyyən olunmuş məhdudlaşdırıcı Qoruyucu klapanları üzrə tələblərə cavab verməlidir. İstehsalçı avadanlıqla bağlı olan bütün qoruyucu klapanlarının ölçüsü və təyin olunmuş təzyiqi müəyyən etməlidir. İstehsalçının qiymət təklifi bütün qoruyucu klapanlarını sadalamalı və məhz istehsalçı tərəfindən təchiz olunacaq klapanları aydın şəkildə göstərməlidir. Qoruyucu klapan təyinatları, o cümlədən, akkumulyasiya, avadanlıqla bağlı baş verə biləcək hər cür sıradan çıxma halları və boru sistemlərinin mühafizəsini nəzərə almalıdır.

9.8.2 Digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, qoruyucu klapanları polad gövdəyə malik olmalıdır.

9.8.3 Müəyyən edildiyi halda, termal qoruyucu klapanları izolyasiya klapanlarında bloklana bilən komponentlər üçün təmin edilməlidir.

Qaz bufer və baryer sistemləri üçün olan tənzimləyicilər aşağıdakılara uyğun olaraq təchiz edilir.

a) Tənzimləyicilər daxili təzyiqi təyin edən birləşməyə malik öz-özünü saxlayan, yayla yüklənmiş olmalıdır.

b) Tənzimləyicilər elə qurulmalıdır ki, tənzimlənən təzyiq klapan gövdəsi vasitəsilə bilavasitə diafraqmaya tətbiq olunsun.

c) Tənzimləyici cihaz nəzarət nöqtəsinin dəyişdirilə və ya lazımsız yerə dəyişməməsini təmin etmək üçün qıfıl mexanizmi təmin edilməlidir.

d) Tənzimləyici məruz qala biləcəyi maksimal yuxarı və aşağı axın üzrə təzyiq və temperatur üzrə qiymətləndirilə bilər.

e) Tökmə dəmir klapanı gövdələrinə icazə verilmir – tökmə alüminium, alıcı tərəfindən təsdiq olunarsa, yalnız hava və ya azot servisində icazə verilir. Yay və diafraqm gövdələri polad və ya paslanmayan poladdan olmalıdır.

9.10 Təzyiq gücləndiriciləri

Qaz təzyiq gücləndiricisi o halda təmin edilir ki, cihazın qaz təchizatı təzyiqinin artırılması zəruri olsun.

10 GÖNDƏRIŞ ÜÇÜN TƏFTIŞ, SINAQ VƏ HAZIRLIQ

10.1.1 Digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, alıcının nümayəndəsi bütün satıcı və tabe staıcı zavodlara giriş hüququna malik olamlıdır, harada ki, avadanlıqların istehsalı, sınağı və ya təftişi həyata keçirilir.

10.1.2 Satıcı alıcının aparacağı təftiş və sınaq üzrə tələblər barədə tabe satıcı əvvəlcədən məlumat verir.

10.1.3 Satıcı alıcının şahidlik qismində keçiriləcək sınaq və ya müşahidə olunma sınaq olmasını müəyyən etmiş hər hansı təftiş və ya sınaq keçirilməzdən əvvəl alıcıya kifayət qədər əvvəlcədən məlumat verir.

10.1.4 Alıcı təftiş və ya sınaqda özünün iştirak səviyyəsini göstərməlidir. Digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, satıcı bütün müşahidə olunan və şahidlik edilən sınaqlar üçün alıcıya minimal olaraq 5 iş günü əvvəlcədən məlumat verir.

10.1.5 Digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, alıcının nümayəndəsi nəzərdən keçirmək məqsədilə istehsalçının keyfiyyətə nəzarət proqramına çıxışı olmalıdır.

10.1.6 Göstərilən təftiş və sınaqlar üçün nəzərdə tutulan avadanlıqlar satıcı tərəfindən təmin edilir.

10.1.7 Müəyyən edildiyi halda, alıcı, satıcı və ya hər ikisi bu beynəlxalq standarta uyğunluğu yoxlamalı və yekun nəzarət siyahısını imzalayır və üzərində tarix göstərir. Müfəttişin nəzarət siyahısına dair nümunə əlavə H-də göstərilmişdir.

10.2.1 Təzyiq daşıyan hissələr hissələrin göstərilən təftişi tamamlanmayınca boyanmamalıdır.

10.2.2 6.1.6.10 tələbləri ilə bərabər, alıcı aşağıdakıları göstərə bilər:

a) Səth və sualtı yoxlama tələb edən hissələr; və

b) Tələb olunan yoxlamanın növü, məsələn, maqnit hissəcik, keçici maye, radioqrafik və ya ultrasəs yoxlama.

10.2.3 Dağıtmayan yoxlama (TM) materialın texniki şərtlərində tələb olunan qaydada icra edilməlidir. Əgər edilmiş qaynaqlar və ya materialların əlavə radioqrafik, ultrasəs, maqnit-hissəcik və ya maye penetrant yoxlamaları alıcı tərəfindən göstərilibsə, onda metodlar və onların qəbulu meyarları aşağıdakı qaydada olmalıdır. Alternativ standartlar satıcı tərəfindən təklif edilə və ya alıcı tərəfindən göstərilə bilər.

a) Radioqrafiya ASME məcəlləsinin bölmə V, 2 və 22-ci maddələrinə uyğun olmalıdır.

b) Qaynaq edilmiş istehsal malları üçün istifadə olunan radioqrafik qəbul standartı ASME VIII, bölmə 1, UW-51 (100 % radioqrafiya üçün) və UW-52 (ləkə radioqrafiyası üçün) olur. Tökmə materiallar üçün istifadə olunan qəbul standartı ASME VIII, bölmə 1, əlavə 7.

c) Ultrason təftiş ASME V, maddə 5 və 23-ə uyğun olmalıdır.

d) Qaynaq edilən materiallar üçün istifadə olunan ultrasəs qəbul standartı ASME VIII, bölmə 1, əlavə 12 olmalıdır. Tökmə materiallar üçün istifadə olunan qəbul standartı ASME VIII, bölmə 1, əlavə 7 olmalıdır.

e) Maqnit hissəciyi vasitəsilə təftiş ASME V, maddə 7 və 25-ə uyğun olmalıdır.

f) Qaynaq edilən materiallar üçün istifadə olunan maqnit hissəciyi ilə bağlı qəbul standartı ASME VIII, bölmə 1, əlavə 6. Tökmə materiallar üçün istifadə olunan qəbul standartı ASME VIII, bölmə 1, əlavə 7 olmalıdır.

g) Maye penetrantla təftiş ASME V, maddələr 6 və 24-ə uyğun olmalıdır.

h) Qaynaq edilən materiallar üçün istifadə olunan maye penetrant qəbul standartı ASME VIII, bölmə 1, əlavə 8 olmalıdır. Tökmə materiallar üçün istifadə olunan qəbul standartı ASME VIII, bölmə 1, əlavə 7 olmalıdır.

i) Yuxarıda b), d), f) və h) bəndlərində verilən qəbul meyarlarından asılı olmayaraq, daha ciddi tələblərin zəruri olduğu halda avadanlığın dizayn hədlərini nəzərdən keçirmək istehsalçının məsuliyyəti olmalıdır. Yuxarıda b), d), f) və h) bəndlərində qoyulan qəbul meyarlarını təmin etməyən qusurlar müəyyən edilən təftiş metodu ilə müəyyənləşdirildiyi kimi, göstərilən keyfiyyət standartlarını təmin etmək üçün aradan qaldırılmalıdır.

j) Sistemin yığılması zamanı və sınaq edilməzdən əvvəl, hər bir əvəzləyici (o cümlədən, bu komponentlərin tökmə keçidləri) və bütün borular və aksessuarlar yad maddələr, korroziya məhsulları və yanmış dəmir materiallar kimyəvi cəhətdən və yaxud digər müvafiq metod vasitəsilə təmizlənməlidir.

k) Müəyyən edildiyi halda, hissələrin, qaynaqların və istiliyin təsirinə məruz qalan zonaların bərkliyi həmin hissələr, qaynaq tikişləri və zonalar sınaq edilməklə onların icazə verilən qiymətlər çərçivəsində olub-olmamasını yoxlayır. Sınağın metodu, dərəcəsi, sənədləşmə və müşahidəsi alıcı ilə istehsalçı arasında qarşılıqlı şəkildə razılaşdırılır.

10.3 Sınaq keçirilməsi

Kipkəcin sınaq edilməsi üçün ardıcıllıq şəkil 27-də göstərilmişdir.

10.3.1 Kipkəcin kvalifikasiya sınağı

10.3.1.1.1 Son istifadəçini yüksək səviyyədə əmin etmək üçün ki, təklif olunan kipkəc növü bu beynəlxalq standartın tələb etdiyi qaydada işləyəcək, hər bir kipkəc və ya sistem onun bazarda satışından əvvəl kipkəc istehsalçısı tərəfindən münasib qaydada sınaqdankecirilməlidir. Kvalifikasiya sınağı qəbul sınağı demək deyildir. Burada məqsəd bütün məhlullarda hər bir fərdi kipkəcin ölçüsünü sınaqdan keçirmək deyil, bütövlükdə dizaynın 10.3.1.3 uyğunluğunu təmin etməkdir.

Qeyd: Bu kvalifikasiya sınağı istifadəçiyə kipkəcinin müxtəlif mühitlərdə etibarlı şəkildə işləmək üçün faktiki sübut təqdim etmək məqsədini daşıyır.

10.3.1.1.2 Müəyyən edildiyi halda, könüllü sınaq kipkəc istehsalçısı ilə alıcı arasında qarşılıqlı şəkildə razılaşdırılmış qaydada həyata keçirilir.

Alıcı müvafiq olaraq standart kvalifikasiya sınağından fərqlənən sınaq şəraitini göstərə bilər.

10.3.1.2 Sınağın əhatə dairəsi

10.3.1.2.1 Kipkəclər10.3.1.2.2 - 10.3.1.2.12 və 10.3.1.3 uyğun olaraq kipkəc istehsalçısı tərəfindən müvafiq sınaq platformasında sınaqdan keçirilir.

10.3.1.2.2 Kateqoriya 3 kipkəclər kommersiya məqsədilə mövcud olan kipkəc dizaynları üçün təklif olunan eyni konfiqurasiya, növ, dizayn və material dərəcəsindən istifadə edərək sınaqdan keçirilməlidir.

10.3.1.2.3 Kateqoriya 1 və kateqoriya 2 kipkəclər kommersiya məqsədilə mövcud olan kipkəcdizaynları üçün təklif olunan eyni konfiqurasiya, növ, dizayn və material dərəcəsindən istifadə edərək sınaqdan keçirilməlidir. Buna baxmayaraq, əgər kipkəc halqası dəsti və qovuşan halqa eyni qaydada oriyentasiyalı kateqoriya 3 kipkəclə qarşılıqlı dəyişəndirsə, hansı ki, eyni quruluşda artıq sınaqdan keçirilmişdir, onda heç bir əlavə sınaq keçirilməsinə ehtiyac yoxdur.

Qeyd: Bu, sınaqların sayını azaldır və kateqoriyalar arasında component hissələrinin bölüşülməsi üçün motivasiya yaradır.

10.3.1.2.4 Kipkəc üzü materialları (növü, satıcı və dərəcəsi) kateqoriya 1, kateqoriya 2 və ya kateqoriya 3 kipkəci üçün həmin qrupda müvafiq sınaq məhlulunda sınaqdan keçirilmək məqsədilə xüsusi tətbiq qrupu üçün qovuşan qoşa elementlər kimi təmin edilə bilər.

Qeyd: Bu, sınaqların sayını azaltmaqla yanaşı, bütün üz materialları kombinasiyalarının müvafiq sınaq məhlulunda sınaqdan keçirilməsini təmin edir.

10.3.1.2.5 Kipkəclər tövsiyə olunan kipkəc seçimi prosedurundan olan üç tətbiq qrupunda göstərilən məhlulları modelləşdirən dörd fərqli sınaq məhlulunda sınaqdan keçirilir. (əlavə A). Sınaq məhlulları bunlardır: su, propan, 20 % NaOH məhlulu, və mineral yağ. Mineral yağ 315 °C (600 °F) qədər yüksək temperaturda sabit əməliyyatlar apara bilən ağ rəngli mineral yağ məhluludur. Cədvəl 7 hər bir tətbiq qrupu üçün sınaq məhluluu müəyyən edir.

Qeyd: Sınaq məhlulları tövsiyə olunan kipkəc seçimi prosedurunda (əlavə A) təsvir olunan məhlulun davranışını modelləşdirmək üçün seçilmişdir. Sınaq məhlullarının xassələri tətbiq qruplarında göstərilən məhlulların xassələrini əks etdirir (məsələn, qatılıq, korroziyaya uğraması, kristallaşma, buxar təzyiqi, hidrokarbon və ya qeyri-hidrokarbon). Seçilmiş sınaq məhlullarının asanlıqla əldə oluna bilən olduğu və laboratoriya şəraitində sınaqdan keçirmək üçün təhlükəsiz hesab edilmişdir.

Qeyri-flyaş hidrokarbonlar

- 40 °C − 7 °C (− 40 °F - 20 °F)

- 7 °C - 150 °C (20 °F - 300 °F)

150 °C - 400 °C (300 °F - 750 °F)

- 40 °C - − 7 °C (− 40 °F - 20 °F)

- 7 °C - 38 °C (20 °F - 100 °F)

38 °C - 150 °C (100 °F - 300 °F)

10.3.1.2.6 Hər bir sınaq məhlulu üçün hər kvalifikasiya sınağı aşağıdakı üç mərhələdən ibarətdir (bax şəkillər 28 - 32).

a) Dinamik mərhələ sabit temperatur, təzyiq və sürətdə (baza nöqtəsi) sınaqdan keçirilməlidir.

b) Statik mərhələ eyni temperaturdan və təzyiqdən dinamik mərhələ kimi istifadə edərək 0 dövrə/dəqiqədə sınaqdan keçirilməlidir.

c) Dövri mərhələ dəyişən temperatur və təzyiqlər altında, o cümlədən işə salınma və söndürmə zamanı sınaqdan keçirilməlidir. Yuma üçün hidrokarbonlar üçün dövri sınaq mərhələsinə buxarın içərisinə daxil olma və mayeyə qayıtma daxildir (alovlanma və bərpa).

Qeyd:Bu mərhələlər hər bir tətbiq qrupunda müəyyən edilən işçi silsilələrin (temperaturlar və təzyiqlər) kipkəc növünü kvalifikasiya etmək məqsədilə seçilmişdir. Şəkillər 28 - 32 bütün üç mərhələ və hər bir sınaq məhlulu üzrə sınaq əməliyyat parametrlərinin qrafik təsvirini əks etdirir. Sınaq mərhələləri faktiki nasos əməliyyat şəraitini modelləşdirmək üçün seçilmişdir, məsələn, normal işləmə, nasazlıq, dayanma və işə salma/söndürmə.

10.3.1.2.7 Hər kipkəcnövü və sınaq məhlulu üçün sınaqdan keçiriləcək kipkəclərin nominal balans diametri 50 mm (2 düym) - 75 mm (3 düym) və 100 mm (4 düym) - 127 mm (5 düym) olmalıdır. Bu Beynəlxalq standartın əhatə dairəsi xaricində olan kipkəclər üçün əlavə kvalifikasiya sınağı nəzərə alınmalıdır.

Qeyd: Əksər kipkəc tətbiqi halları bu beynəlxalq standart vasitəsilə əhatə olunur. Bu ölçülərin sınaqdan keçirilməsi müəyyən edilmiş ölçülər silsiləsini əks etdirir. Sınaq ölçüləri arasındakı ölçülərin işi sınaq ölçülərinə oxşar olur.

10.3.1.2.8 Quruluş 1 kipkəcləri üçün, kipkəcin işinin 10.3.1.3 uyğun şəkildə nümayiş etdirilməsi.

10.3.1.2.9 Quruluş 2 kipkəcləri üçün maye bufer məhlulundan istifadə edilməsi (2CW-CW):10.3.1.3

a)uyğun olaraq kənar kipkəc və bufer məhlulu olmadan içəri kipkəcin işinin nümayiş etdirilməsi;

b)10.3.1.3 uyğun olaraq kənar kipkəc və bufer məhlulu ilə quruluşun işinin nümayiş etdirilməsi.

10.3.1.2.10 sızmaya qarşı kipkəc istifadə edən quruluş 2 kipkəcləri, bufer qaz təmizlənməsi ilə və ya bufer qaz təmizlənməsi olmadan (2CW-CS, 2NC-CS):

a) Yalnız təmasda olan içəri kipkəclər (2CW-CS) istifadə edən quruluşlar (2CW-CS) üçün, 10.3.1.3 uyğun olaraq kənar kipkəcvə bufer qaz təmizlənməsi olmadan daxili kipkəcin işinin nümayiş etdirilməsi;

b) içəri kipkəc və kənar kipkəcli olan quruluşun 10.3.1.3 uyğun olaraq işinin nümayiş etdirilməsi, lakin burada heç bir bufer qaz təmizlənməsi olmur;

c) b) mərhələsi tamamlandıqdan sonra, 10.3.1.3.5 uyğun olaraq sızmaya qarşı kipkəcin işinin nümayiş etdirilməsi.

10.3.1.2.11 maye baryer məhlulu istifadə edən quruluş 3 kipkəcləri üçün (3CW-FB, 3CW-FF, 3CW-BB):

a) 10.3.1.3 uyğun olaraq kənar kipkəc və baryer məhlulu olmadan içəri kipkəcin işinin nümayiş etdirilməsi;

b) 10.3.1.3 uyğun olaraq kənar kipkəci və baryer məhlulu olan quruluşun işinin nümayiş etdirilməsi.

10.3.1.2.12 qaz baryerindən istifadə edən quruluş 3 kipkəcləri üçün (3NC-BB, 3NC-FF, 3NC-FB):

a) Kvalifikasiya sınağı zamanı istifadə olunan baryer qazı azot olmalıdır;

b) 10.3.1.3 uyğun olaraq quruluşun işinin nümayiş etdirilməsi;

c) 10.3.1.3.6 uyğun olaraq dəyişən baryer-qaz təzyiqlərində quruluşun işinin

d) nümayiş etdirilməsi.

10.3.1.3 Sınaq proseduru

10.3.1.3.1 Sınaq ardıcıllığı 10.3.1.3.2 - 10.3.1.3.11 uyğun şəkildə olmalı və şəkil 33-də göstərildiyi kimi olmalıdır. Sınaq dinamik, statik və dövri fazalardan ibarət olmalıdır. Bu üç sınaq fazası kipkəc açılıb sökülmədən ardıcıl qaydada aparılmalıdır.

10.3.1.3.2 Kvalifikasiya sınağının dinamik fazası baza şəraitində və cədvəl 8-də göstərildiyi kimi, 100 h 3 600 dövrə/dəq minimal olmaqla davamlı olaraq işlədilir.

10.3.1.3.3 Kvalifikasiya sınağının statik fazası minimal olaraq baza şəraitində və cədvəl 8-də göstərildiyi kimi, 4 h 0 dövrə/dəq (söndürmə) minimal olmaqla davamlı olaraq işlədilir. Heç bir val fırlanması statik sınaq zamanı icazə verilmir.

10.3.1.3.4 Kvalifikasiya sınağının dövrə fazası cədvəl 8-də müəyyən edilmiş temperaturlar və təzyiqlərdə olmalı və aşağıdakı qaydada icra edilir:

a) Kipkəcin baza təzyiqində və temperatur şəraitində, ekvilibrium əldə olunanadək 3 600 dövrə/dəqiqədə işlədilməsi;

b) Kipkəckamerasındakı məhlulun hamısının buxarlanmasını əmələ gətirmək üçün təzyiqin salınması və işıldamayan məhlullar üçün sayğac təzyiqinin 0 MPa (0 bar) (0 psi) salınması (yağların sınaqları üçün təzyiqin qaldırılması). Baza təzyiqinin təkrar yaradılması;

c) Cədvəl 8-də göstərilən kipkəc kamerasında olan məhlul temperaturunun minimal dövrə sınaq temperaturuna salınması. Baza şəraitinin təkrar yaradılması;

d) Kipkəc kamerasındakı məhlul temperaturunun cədvəl 8-də göstərilən maksimal dövrə sınaq temperaturuna qaldırılması. Baza şəraitinin təkrar yaradılması. Mineral yağ sınaqları üçün, baza şəraitinə nail olunduqdan sonra, kipkəc kamerasında məhlul təzyiqinin cədvəl 8-də göstərildiyi kimi maksimal dövrə sınaq təzyiqinə qaldırılması baza şəraitinin təkrar yaradılması;

e) Tətbiq olunduğu halda, 1 dəqiqə ərzində kipkəc yumasını söndürmək;

f) Sınağı ən azı (0 dövrə/dəq) 10 dəqiqə söndürmək;

g) Baza şəraitinin yaradılması və 3 600 dövrə/dəq işlədilməsi;

h) b) - g) addımlarının təkrarlanması, üç dəfə əlavə olaraq;

i) b) - e) addımlarının təkrarlanması;

j) yumanın təkrar qurulması və baza şəraitində sınaq kipkəcinə ekvilibrium şəraitinə (o cümlədən, hidrokarbonlar üçün emissiyalar) çatmağa imkan yaradılması;

k) sınağın dayandırılması (0 dövrə/dəqiqə). Baza şəraitinin ən azı 10 dəqiqə qorunub saxlanılması.

Kvalifikasiya sınaq şəraiti

Qoşa kipkəclər üçün baryer/bufer sınaq məhlulları

20 °C - 80 °C (70°F - 180°F)

)0,1 - 0,820 °C (70°F-180°F)

Mineral yağ 20 °C (70 °F) - 90 °C (200 °F) tətbiqi

0,1 - 1,7 (Növlər B və C) 0,1 - 3,5 (Növ A)

20 °C - 90 °C (70 °F - 200 °F)

Mineral yağ 150°C(300°F) - 400 °C (750 °F) tətbiqi

0,1 - 1,7 (Növlər B və C) 0,1 - 3,5 (Növ A)

150°C-400°C (300 °F - 750 °F)

Təzyiq üçün dözümlülük silsiləsi ± 2 % olmalıdır.

Temperatur üçün dözümlülük silsiləsi ± 2,5 °C (4,5 °F) olmalıdır.

10.3.1.3.5 10.3.1.2.10 tələbləri ilə bərabər, quruluş 2 quru işləyən sızmayan qarşı kipkəclər aşağıda göstərilən qaydada sökülmədən baza şəraitində içəri kipkəclə sınaqdan keçirilməlidir. (bax şəkil 34).

a) Sayğac təzyiqi 0,07 MPa (0,7 bar) (10 psi) və təchizat temperaturu 20 °C (68 °F) və 40 °C (104 °F) arasında olmaqla propan qazında ən azı 100 h, 3 600 dövrə/dəqiqə ərzində qazla təzyiq verilmiş fazanın davamlı şəkildə işlədilməsi. Emissiyalar EPA metodu 21-dən istifadə olunaraq ölçülür.

b) a) mərhələsi bitdikdən sonra, kipkəcin azot və ya hava ilə doldurulması və 10.3.4 hava ilə sınaq proseduruna uyğun olaraq sınaqdan keçirilməsi. Təzyiq itkisi 10.3.4-ün tələblərini ötüb keçə bilər lakin hər dəqiqə qeydə alınmalı və bu sınaq zamanı valın heç bir şəkildə fırlanmasına imkan verilmir.

c) b) mərhələsi bitdikdən sonra, 20 °C və 40 °C (68 °F və 104 °F) arasında olan temperaturla sızmaya qarşı kipkəc kamerası sahəsinin dizel yanacağı ilə doldurulması və sayğac təzyiqinin 0,28 MPa (2,8 bar) (40 psi) çatdırılması. Yenidən işə salma, təzyiqin qorunub saxlanılması və ən azı 100 h, 3 600 dövrə/dəq işlədilməsi. Sızma dərəcəsinin qeyd edilməsi.

d) c) mərhələsi bitdikdən sonra, sayğac təzyiqi 1,7 MPa (17 bar) (246 psi) ən azı 4 h, 0 dövrə/dəq (söndürmə) olmaqla kipkəcin dizel yanacağında statik qaydada sınaqdan keçirilməsi. Valen heç bir şəkildə fırlanmasına statik sınaq zamanı icazə verilmir və sızma dərəcəsi barədə məlumat verilir.

Qeyd: Quruluş 2 kipkəcinin kvalifikasiya sınağı zamanı sızmaya qarşı nəzərdə tutulan kipkəc aşağı təzyiqlə və içəri kipkəcdən sızmış buxar və ya mayedə işləyir. Sayğac təzyiqi 0,28 MPa (2,8 bar) (40 psi) dedikdə ehtimal olunan maksimal yanar təzyiqə istinad olunur.

10.3.1.3.6 Qaz baryerindən istifadə edən quruluş 3 kipkəcləri üçün, dəyişən baryer qaz təzyiqində quruluşun işi aşağıdakı qayadad nümayiş etdirilməlidir (bax şəkil 35).

a) Baryer qaz təzyqinin ən azı 1 saat (bu, statik sınaqdır) ərzində sıfır sayğac təzyiqində saxlanılması

b)Baryer qaz təzyiqinin bərpa edilməsi, ekvilibrium yaranana qədər yenidən işə salınması və işlədilməsi; hər hansı texnoloji proses sızması, eləcə də baryer qaz istehlakının qeyd edilməsi

c) Kipkəc işlədiyi zaman, kipkəcə bitişik olan baryer qaz təchizatının dərhal 1 dəqiqə müddət ərzində təcrid edilməsi.

Qeyd: Bunun məqsədi dəyişən bufer qaz təchizatının sahə şəraitində simulyasiya edilməsindən ibarətdir.

d) Baryer qaz təzyiqinin bərpa edilməsi, ekvilibrium yaranana kimi işlədilməsi və hər hansı texnoloji proses sızmasının qeyd edilməsi, eləcə də baryer məhlul istehlakının qeyd edilməsi.

e) Kipkəcin (0 dövrə/dəq) işlədilməsi. Qaza nəzarət paneli bloklanmaqla, baza şəraitinin 10 dəqiqə ərzində proses üzrə saxlanılması və baryer sistemində hər hansı təzyiq artımının qeyd edilməsi.

Qeyd: Bu maddə 10.3.1.3.4 sonra quruluş 3 qazla təzyiq yaradılmış kipkəclərin sınaqdan keçirilməsində davam edir. O, nasazlıq və işə salma zamanı yarana bilən problemlərdən rahat çıxmaq qabiliyyətini sınaqdan keçirir.

10.3.1.3.7 Ölçmələr ən azı əlavə İ-də təqdim olunan məlumatları tələb edən formalar üzərində qeyd edilir.

10.3.1.3.8 Temperatur və təzyiq ölçmələri kipkəc kamerasında olan məhlul həcminin əksər hissəsini əks etdirən rəqəmlərdir.

Qeyd: Kipkəckamerası məhlul temperaturu hansı ki, ölçülür giriş xətti ilə çıxış xətt temperaturları arasındakı orta göstəricidir.

10.3.1.3.9 EPA metod 21 (ABŞ-ın Federal Qaydalar Məcəlləsində əlavə A, sərlövhə 40, hissə 60) uyğun olaraq dəyişkən üzvi mürəkkəb maddə (DÜM) sınaq məhlullarının sızma konsentrasiyası üzvi buxar analizedici vasitə ilə ölçülməlidir. Ölçmələri başa çatdırmaq üçün analizedici vasitəyə vaxt ayırmaq lazımdır.

Qeyd: Bu metod DÜM sızma dərəcəsini deyil, kipkəci əhatə edən mühitdə DÜM emissiyasının konsentrasiyasını ölçür.

10.3.1.3.10 Bütün sayğac silsilələri daha yaxşı olar ki seçilsin ki, normal iş məqamı sayğac silsiləsinin ortasında olsun.

10.3.1.3.11 Ölçülmə cihazları və metodları ASME PTC 8.2-yə uyğun olmalıdır.

10.3.1.3.12 Kipkəc üzünün yeyilməsi sınaqdan əvvəl və sonra ölçüldüyü kimi üzlərin uzunluğunda olan orta dəyişmə əsasında hesablanır. Ölçmələr kipkəc üzləri ətrafında bərabər qaydada məsafələnmiş təxminən dörd yerdə götürülməlidir.

1 dinamik sınaq fazası

2 statik sınaq fazası

Qeyd: a, b, c, d, e, f, g, j və k bəndləri 10.3.1.3.4-də verilmiş addımlara aiddir.

1 dinamik sınaq fazası

2 statik sınaq fazası

1. Sınaq dövrəsi 10.3.1.3.5-ə aiddir.

2.Asterisklər (~X) 10.3.1.3.5 və əlavə I-ə uyğun götürülmüş ölçülər üzrə vaxt və məlumat təyinatlarını göstərir.

Sayğac təzyiqi 0,07 MPa (0,7 bar) (10 psi) olan propan.

Sayğac təzyiqi 0,17 MPa (1,7 bar) (25 psi) olan azot.

Sayğac təzyiqi 0,28 MPa (2,8 bar) (40 psi) dizel.

Sayğac təzyiqi 1,7 MPa (17 bar) (250 psi) olan dizel.

1 şəkil 33-ün sonunda başlayır

1. Sınaq dövrəsi ilə 10.3.1.3.6 istinad olunur.

2. Asterisk (“7C) 10.3.1.3.6 və əlavə I-ə uyğun götürülmüş ölçülər üzrə vaxt və məlumat təyinatlarını göstərir.

Baryer 0 MPa (0 bar) (0 psi) sayğac təzyiqində, içəri kipkəc normal sınaq təzyiqində.

Baryer normal sınaq təzyiqində, içəri kipkəc normal sınaq təzyiqində.

Baryer təzyiqinin təchizat təzyiqindən təcrid edilməsi, içəri kipkəc normal sınaq təzyiqində.

Baryer normal sınaq təzyiqində, içəri kipkəc normal sınaq təzyiqində.

Baryerin içəridə bloklanması, içəri kipkəc normal sınaq təzyiqində.

10.3.1.4 Minimal iş tələbləri

10.3.1.4.1 Digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, 10.3.1.3.2, 10.3.1.3.3 və 10.3.1.3.4-ə uyğun olaraq tək kipkəclər sınaqdan keçirildikdə daha ciddi yerli tələblərə cavab vermək üçün icazə verilən sızma aşağıdakı kimi olmalıdır:

a) EPA metodu 21-dən istifadə edərək 1 000 ml/m (1 000 hmh həcm)-dən az miqdarda buxar konsentrasiyası,

b) Hər cüt kipkəc üzünə düşən 5,6 q/saatdan az olan orta maye sızma dərəcəsi.

Qeyd: Bütün mexaniki kipkəclər etibarlılığa nail olmaq üçün üzün yağlanmasını tələb edir; bu, minimal sızma səviyyəsi ilə nəticələnir. Təmasda olan nəm kipkəcin su nasosunda sınağı zamanı (1CW), sızma səciyyəvi olaraq buxarlanır və görünmür. Buna baxmayaraq, üz dizaynı xüsusiyyətləri sızma səviyyəsini artıra bilər və görünən damçılar nəzərə çarpa bilər. (bax A.1.3). Təzyiqlə doldurulmuş qoşa təmasda olan nəm kipkəclər (3CW), buxarlanmayan, yağlayıcı yağ baryer məhlulu ilə istifadə olunduqda, damcılar şəklində olan lakin 5,6 q/saatdan az olmaqla görünən sızma yarada bilər (dəqiqədə 2 damcı).

Sahibkar və yaxud alıcı nəzərdə tutulan tətbiq nöqtəsində müvafiq emissiya/sızma hədlərini müəyyən edir və bu hədləri kvalifikasiya sınağı üçün sadalanmış qiymətlərlə müqayisə edir. Yerli hədlər göstərilən qiymətlərdən aşağı ola bilər. Əgər quruluş 1 kipkəci yerli emissiya və ya sızma tələbləri ilə uyğundursa, onda quruluş 2 və ya 3 müvafiq hədləri təmin etmək üçün tələb oluna bilər.

10.3.1.4.2 Digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, sızmaya qarşı kipkəclər 0.3.1.3.5-ci bəndə uyğun olaraq sınaqdan keçirildikdə daha ciddi yerli emissiya qaydalarına cavab vermək üçün maksimal icazə verilən sızma buxar konsentrasiyası a) 1 000 ml/m(1 000 hmh) olmalıdır və bu zaman EPA metod 21 istifadə olunmalıdır.

Qeyd: Bu sınağın a) hissəsi normal fəaliyyət hesab edilir, sınağın qalan hissəsi isə nasaz vəziyyət hesab edilir.

10.3.1.4.3 Kvalifikasiya sınağının tamamlanmasından sonra, əsas kipkəc üzlərinin ümumi yeyilmə səviyyəsi mövcud olan kipkəcüzü yeyilməsinin 1%-dən az olmalıdır.

1. Tək kipkəcin konkret bir sınaq zamanı izafi dərəcədə yeyilməsi onu göstərə bilər ki, qoşa kipkəc həmin xidmət üçün üstünlük verilən seçimdir.

2. Kipkəc üzünün yeyilməsi ölçü, sürət, təzyiq və məhlulla fərqlənir və çox qeyri-xəttidir. Əksər kipkəc üzü yeyilməsi işə salma zamanı və ya ondan bir az sonra baş verir.

10.3.1.4.4 Sızmaya qarşı kipkəclər üçün 10.3.1.3.2 - 10.3.1.3.5 uyğun olaraq sınaqdan keçirmə zamanı yeyimənin məcmusu mövcud olan kipkəc üzünün yeyilməsinin 1%-dən az olmalıdır.

10.3.1.5 Sınağın nəticələri

Kipkəc istehsalçısı kvalifikasiya sınaqlarının nəticələrini və sertifikatlaşdırmanı 9-cu cədvələ uyğun olaraq təmin edir.Həmin sınaqların nəticələri ən azı kvalifikasiya sınaq nəticələri formalarında göstərilən informasiyanı ehtiva etməlidir. (əlavə I). Bu beynəlxalq standartın etibarlılıq və iş tələblərini təmin etmək baxımından kipkəcin imkanlarını təhlükə altına ala biləcək hər hansı müşahidə olunan vəziyyətlər barədə məlumat verilməlidir.

10.3.2 Təzyiq daşıyan mexaniki kipkəc hissələri və aksessuarlar üçün hidrostatik sınaq

10.3.2.1 Təzyiq-gövdəsikipkəc komponentləri, döymə material və ya dəmir materialların tək hissəsindən hazırlanmış aşağı panellər istisna olmaqla, maksimal icazə verilən iş təzyiqindən minimal olaraq 1,5 misli qədər maye ilə hidrostatik qaydada sınaqdan keçirilməlidir, lakin 0,14 MPa (1,4 bar) (20 psi) sayğac təzyiqindən az olmamalıdır. Sınaq üçün istifadə olunan maye sınaqdan keçirilən materialın sıfır elastiklik keçid temperaturundan daha yeksək temperaturda olmalıdır.

10.3.2.2 Əgər sınaqdan keçirilən hissə elə temperaturda işləyəcəksə ki, bu zaman materialın gücü həmin materialın otaq temperaturunda malik olduğu gücdən aşağı olsun, onda hidrostatik sınaq təzyiqi otaq temperaturunda həmin material üçün icazə verilən iş gərginliyini iş temperaturunda ona bölməklə alınan faktora vurulur. Gərginliklə bağlı rəqəmlər boru xətləri üçün EN 13445 və ya ASME VIII, Bölmə 1-də verilənlərə uyğun olmalıdır. Belə ki, əldə olunan təzyiq hidrostatik sınağın aparılmalı olduğu minimal təzyiq olmalıdır. Məlumat vərəqələri faktiki hidrostatik sınaq təzyiqlərini sadalamalıdır.

Qeyd: Bu müddəanın məqsədi üçün, ASME B31.3 ISO 15649-nun ekvivalenti sayılır.

10.3.2.3 Müvafiq olduğu hallarda, sınaqlar EN 13445 və ya ASME VIII-ə uyğun keçirilməlidir. Məcəllənin sınaq təzyiqi ilə bu beynəlxalq standartda verilən sınaq təzyiqi arasında hansısa fərq mövcud olduğu halda daha yüksək olan təzyiqə üstünlük verilir.

10.3.2.4 Austenit paslanmayan polad materialların sınaq edilməsi üçün istifadə olunan mayelərin xlorid tərkibi 50 mq/kq (50 ppm wt) ötüb keçməməlidir. Buxarlanan quruma nəticəsində xloridlərin parçalanmasının qarşısını almaq üçün bütün qalıq maye, sınaq başa çatdıqdan sonra sınaq edilmiş hissələrdən çıxarılmalıdır.

10.3.2.5 Hissələrin təzyiq altında tam yoxlanılmasına imkan vermək üçün sınaqlar kifayət qədər müddət ərzində saxlanılmalıdır. Sızmalar və ya kamera vasitəsilə dammalar minimal olaraq 30 dəqiqə ərzində müşahidə olunduqda hidrostatik sınaq qənaətbəxş hesab edilə bilər.

10.3.3 İş kipkəcinin kipkəcistehsalçısı tərəfindən sınaqdan keçirilməsi

10.3.3.1 Hər bir mexaniki kipkəc10.3.4 uyğun olaraq yekun yığılmadan sonra kipkəcistehsalçısı tərəfindən hava ilə sınaqdan keçirilməlidir. Həmin sınaq üçün nəzərdə tutulan təminatlara a) - c) bəndlərində verilən tələblər daxil olmalıdır.

a) Kipkəclər yığıldığı zaman yağlama maddələri və yağ materialları qalıqları daşımadıqları barədə dərindən təftiş edilməli, təmizlənməli və üzlər yoxlanılmalıdır. Göstərilən işin növü, ölçüsü, material və hissə nömrəsi, araqatı istifadə edilməlidir.

b) Sınaq fiksturası kipkəc kartricinə və kipkəc kamerasına modifikasiya olunmadan bütün kipkəci saxlamaq qabiliyyətinə malik olmalıdır, o şərtlə ki, o, kipkəc istehsalçısı tərəfindən və ya aşağı paneldə verilmiş olsun.

c) Quruluş 2 və quruluş 3 kipkəcləri hər bir kipkəcbölməsini müstəqil şəkildə sınaqdan keçirmək üçün təminata malik olmalıdır.

10.3.3.2 Hava sınağının uğurla tamamlanmasının ardınca, sınaqdan keçirilən kipkəc kartrici sökülmür. Kartricin dəsti üzərində sınaq tarixi və inspektorun adı göstərilməklə aşağıdakı sözlər yazılmalıdır: “sertifikasiyalı kipkəc istehsalçısının hava ilə sınağı məqsədəuyğundur”.

10.3.3.3 Kipkəc dəstinin hava sınağını keçməməsi halında sınaq bütünlüklə uğurlu sınağa nail olunanadək təkrarlanmalıdır.

10.3.4 Hava ilə sınaq

Hava sınağı üçün şərait sınaqdan keçirilən kipləşdirmə bölməsindən təcrid olunma qabiliyyətinə malik doldurma və təzyiq yaratma sisteminə malik olmalıdır. Sınaq üçün istifadə olunan sayğac elə bir silsiləyə malik olmalıdır ki, 0,17 MPa (1,7 bar) (25 psi) sayğac təzyiqi orta nöqtəyə yaxın olsun.

Hər bir kipləşdirmə bölməsi 0,17 MPa (1,7 bar) (25 psi) sayğac təzyiqinə kimi təmiz hava ilə müstəqil şəkildə təzyiqlə doldurulmalıdır. Hər bir sınaq dəstinin həcmi maksimal olaraq 28 l (1 fut) təşkil etməlidir. Sınaq dəstinin təzyiq yaradan mənbədən təcrid edilməsi və təzyiqin ən azı beş dəqiqə ərzində qorunub saxlanılması tələb olunur. Sınaq zamanı maksimal təzyiq düşməsi 0,014 MPa (0,14 bar) (2 psi) olmalıdır.

Quruluş 2 və ya quruluş 3-ün hər kipləşdirmə bölməsi müstəqil şəkildə təzyiqlə doldurulmalıdır. Birləşmələr hər bir bölmənin müstəqil şəkildə sınaq edilməsi üçün təmin edilməlidir.

10.3.5 İş kipkəcinin nasos istehsalçısı tərəfindən sınaqdan keçirilməsi

10.3.5.1 Modifikasiya olunmuş kipkəc üzləri

Müəyyən edildiyi halda, hava ilə sınaqdan keçirilən kipkəc nasosun işləməsi sınaqdan keçirildiyi zaman istifadə üçün modifikasiya olunmuş kipkəc üzləri ilə nasos istehsalçısına verilir. Nasosun işləməsi sınaqdan keçirildikdən sonra iş kipkəc üzləri kipkəcdə quraşdırılmalı və 10.3.4 uyğun olaraq hava ilə sınaqdan keçirilməlidir.

10.3.5.2 Nasosun işləməsinin sınaqdan keçirildiyi zaman işlədilməyən kipkəc

Müəyyən edildiyi halda, təchiz olunan kipkəcnasosun işləməsi sınaqdan keçirildiyi zaman zədələnmənin qarşısını almaq üçün nasosda işə salınmamalıdır. Nasosun sınağı zamanı nasos nasos istehsalçısı tərəfindən təchiz olunan kipkəcdən istifadə olunmalıdır. Təchiz olunan kipkəcvə kipkəc kamerası (tətbiq olunursa), nasosun sınaqdan keçirilməsindən sonra quraşdırılır və 10.3.4-ə uyğun olaraq hava ilə sınaqdan keçirilir. Kipkəcinin quraşdırılmamış vəziyyətdə göndərilib-göndərilməməsi göstərilməlidir.

10.4 Göndəriş üçün hazırlama

10.4.1 Digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, avadanlıqlar 10.4.3-də göstərilən qaydada göndəriş növü üçün hazırlanmalıdır.

10.4.2 İstehsalçı avadanlıq iş sahəsinə çatdıqdan sonra və işə salınmazdan əvvəl anbarda hazırlıq işlərinin tamlığını qoruyub saxlamaq üçün zəruri olan təlimatlarla alıcını təmin etməlidir.

10.4.3 Bütün sınaq işləri və təftiş həyata keçirildikdən sonra və avadanlıq alıcı tərəfindən buraxıldıqdan sonra avadanlıq göndərilmə üçün hazırlanmalıdır. Hazırlıq işlərinə aşağıdakılar daxil olmalıdır.

a) Emal olunmuş səthlər istisna olmaqla, xarici səthlər istehsalçının standart boyası ilə ən azı bir qat rənglənməlidir. Boyanın tərkibində qurğuşun və ya xrom maddələri olmamalıdır. Paslanmayan polad hissələrinin boya ilə rənglənməsinə ehtiyac yoxdur.

b) Karbon polad xarici emal olunmuş səthlər münasib paslanmaya qarşı vasitə ilə örtülməlidir.

c) Avadanlığın daxili hissəsi təmiz olmalı və qalıqlar, qaynaq qırıntıları və yad maddələrdən təmizlənməlidir.

d) Hər hansı ikinci dərəcəli avadanlıqların karbon polad sistemlərinin daxili polad sahələri, məsələn, rezervuarlar, münasib yağla həll olunan paslanmaya qarşı vasitə ilə örtülməlidir.

e) Flyans açılmaları ən azı 4,8 mm (3/16 düym) qalınlıqda metal bağlamalarla təmin edilməlidir, eyni zamanda elastomer araqatları və ən azı dörd tam diametrli boltlarla təmin edilməlidir.Bütün deşiklər üçün isə tələb olunan xidmət üçün bütün qaykalar bərkidilməlidir.

f) Yivli deşiklərin 6.1.2.18-ə uyğun şəkildə tıxanması tələb olunur.

g) Qaldırılma nöqtələri və cazibə mərkəzi avadanlıq paketinin üzərində aydın şəkildə müəyyən edilməlidir, o şərtlə ki, onun kütləsi 23 kq (50 funt) ötüb keçsin və yaxud yerli qaydalar tələb etmiş olsun. İstehsalçı tövsiyə olunan qaldırılma quruluşunu təmin edir.

h) Kateqoriya 3 kipkəcləri üçün avadanlıq nömrəsi və seriya nömrələri ilə müəyyən edilməlidir. Ayrıca göndərilən material təhlükəsiz şəkildə birləşdirilməlidir.Korroziyaya qarşı metal birkalar avadanlığın seriya nömrəsini göstərməlidir və biri daxildə, digəri isə göndəriş konteynerinin xaricində olmaqla duplikat qablaşdırma siyahıları ilə göndərilməlidir.

10.4.4 Yardımçı boru birləşmələri rənglə kipkəclənməli və ya pozulmayan şəkildə birka ilə təmin olunmalıdır ki, istehsalçının ümumicədvəli və ya ümumi quruluş çizgisi ilə uyğun olsun. Xidmət və birləşmə təyinatları göstərilməlidir.

10.4.5 Kipkəc istehsalçısının quraşdırma ilə bağlı təlimatlarının bir surətli qablaşdırılmalı və avadanlıqla birlikdə göndərilməlidir.

11 MƏLUMATLARIN ÖTÜRÜLMƏSI

11.1.1 Məlumat vərəqələrinin doldurulması (əlavə C) alıcı ilə satıcının birgə məsuliyyətidir. Alıcı bu sənəddə göstərilmiş formadan fərqli formada məlumat vərəqələrini satıcıya təqdim edə bilər. Buna baxmayaraq, alternativ məlumat vərəqələri ən azı əlavə C-də verilmiş bütün məlumatları əks etdirməlidir. Mexaniki kipkəclərəlavə D-də verilmiş mexaniki kipkəc kodlarından istifadə edərək ümumi qaydada təsvir oluna bilər.

Qeyd: Bu məlumat seçim, spesifikasiya və alqı müqaviləsi üçün əsas yaradır.

11.1.2 İstehsalçı tərəfindən təmin olunan minimal informasiya cədvəl 9 və cədvəl 10 göstərilmiş, eləcə də 11.2 və 11.3-də təsvir olunmuşdur. O, sorğu və ya sifarişdə qeyd olunmuş ünvan və ya ünvanlara göndərilməlidir.

11.1.3 Aşağıdakı məlumatlar kateqoriya 1 və kateqoriya 2 qurğuları üçün məktublarda və mexaniki kipkəcə dair məlumat vərəqələrində müəyyən edilməlidir. Kateqoriya 3 qurğuları məktublarda, mexaniki kipkəcə dair məlumat vərəqələrində, quruluş cizgilərində və quraşdırma, iş və texniki xidmətlə bağlı rəhbərliklərdə həmin məlumatları əks etdirməlidir:

a) alıcı və ya istifadəçinin firmanın adı;

b) iş və ya layihəyə istinad;

c) avadanlığın nömrəsi və xidmətin adı;

d) sorğu və ya alqı sifariş nömrəsi;

e) sorğu və ya alqı sifarişində göstərilən hər hansı digər identifikasiya; və

f) istehsalçının identifikasiya təklif istinadı, mağaza sifariş nömrəsi, seriya nömrəsi və ya digər istinad qayıdış yazışmalarını xüsusi şəkildə müəyyən etmək üçün tələb olunur.

11.1.4 Müəyyən edildiyi halda, mexaniki kipkəclə bağlı məlumat tələbləri forması (əlavə J) alıcı və satıcı tərəfindən doldurulmalıdır. Alıcı bu sənəddə göstərilən formaya oxşar olan və ya ondan fərqli olan formada bu informasiyanı tələb edə bilər, o şərtlə ki, oraya ən azı əlavə J-də verilən məlumatlar daxil olsun.

11.2 Təklif məlumatları

11.2.1 Kipkəcistehsalçısının təklifinə ən azı cədvəl 9-da göstərilmiş məlumatlar daxil olmalıdır.

11.2.2 Kipkəcineninə seksiyalı cizgilər (modifikasiya olunmuş səciyyəvi cizgilər məqsədə uyğundur) aşağıdakı məlumat daxil olmalıdır:

a) Avadanlıqda quraşdırmanın uyğunluğunu yoxlamaq üçün kifayət qədər ölçülü məlumatlar, o cümlədən kipkəc kamerası ağzı və dərinliyi, aşağı panel birləşmələri, və kipkəc kamerası xaricində olan ən yaxın maneəyə kimi olan məsafə;

b) Kipkəcin ümumi ölçüləri və hər hansı müvafiq kipkəcqurma ölçüləri;

c) Differensial val/gövdəsinin hərəkətinə qarşı kipkəcin ox üzrə dözümlülüyü;

d) material spesifikasiyaları; və

e) təklif olunan kipkəci yerləşdirmək üçün tələb olunan hər hansı nasos modifikasiyalarını aydınlaşdıran ayrıca kipkəc kamerası cizgisi. Bu cizgi ya kipkəc komplektini göstərməli, ya da ona çarpaz istinad olunmalıdır.

Eninə seksiya cizgisi (səciyyəvi)

Yardımçı sistemin sxemi

Müvafiq doldurulmuş məlumat vərəqələri

Təklif olunan alternativlər

Bu beynəlxalq standartın istisnaları

Kipkəc və yardımçı sistem üçün materiallara dair təfsilatlı siyahı

Qiymətləndirilən kipkəc kamera təzyiqində təxmin olunan 2NC-CS kipkəc sızması

Kipkəc kvalifikasiya sınaq nəticələri və sertifikasiya

Kipkəc dizaynının iş parametrləri

Kipkəcin ox üzrə vala tətbiq etdiyi güc

Məlumat tələbləri forması

Müəyyən edildiyi halda.

11.2.3 Kipkəc dizaynının iş parametrləri məlumat vərəqəsində verilmiş maye və nasosla bağlı məlumatlara xas olan aşağıdakı məlumatlar daxil olamlıdır:

a) dinamik kipkəc təzyiq reytinqi;

b) statik kipkəc təzyiq reytinqi;

c) maksimal əks təzyiq (tətbiq olunduqda);

d) maksimal və minimal iş temperaturları.

11.2.4 Kipkəcininkvalifikasiya sınağının nəticələrinə aşağıdakı məlumatlar daxil olmalıdır:

a) kvalifikasiya sınaq nəticələrinə dair formalar üzərində verilmiş məlumatlar (əlavə İ) üstəgəl hər hansı digər müvafiq məlumatlar;

b) kvalifikasiya sınağının müvafiq qaydada aparıldığı və bu beynəlxalq standartın tələblərinə cavab verməsi barədə sertifikasiya;

c) sınaq və təklif olunan kipkəc arasında hər hansı dizayn və ya spesifikasiya fərqlərinin aydınlaşdırılması və

d) kipkəcinin bu beynəlxalq standartın etibarlılıq və iş tələblərinə cavab vermək qabiliyyətini təhlükə altına ala biləcək müşahidə olunan hər hansı vəziyyət.

11.3 Müqavilə məlumatları

11.3.1 Satıcı alıcıya ən azı cədvəl 10-da göstərilmiş informasiyanı təchiz edir.

Çarpaz seksiya cizgi (səciyyəvi)

Çarpaz seksiya cizgi (spesifik)

Yardımçı sistemin sxemi

Yardımçı sistemin təfsilatlı cizgisi

Müvafiq doldurulmuş məlumat vərəqələri

Kipkəc və yardımçı sistem üçün materiallara dair təfsilatlı siyahı

Kipkəc enerjisi və istilik hopdurma hesablamaları

Val üzərində kipkəcin ox üzrə gücü

Daxili dövriyyə cihazının işi (sınaq məlumatları)

Quraşdırma, iş və texniki xidmətə dair təlimatlar (səciyyəvi)

Quraşdırma, iş və texniki xidmət təlimatları(spesifik)

Hidrostatik sınaq haqqında sertifikasiya

Materialın təhlükəsizliyi barədə məlumat vərəqələri

Məlumat tələbləri forması

Mühüm nasos modifikasiyaları tələb olunarsa təchiz edilməlidir.

Qaydalar tələb etdiyi halda.

Müəyyən edildiyi halda.

11.3.2 Avadanlığa xas olan kipkəcin çarpaz seksiya cizgisinə ən azı aşağıdakılar daxildir:

a) sifarişlə bağlı bütün kipkəc komponentləri, eləcə də kipkəclə bağlı olan nasos komponentləri;

b) kipkəcin yerləşmə mövqeyini müvafiq qaydada yoxlamaq üçün ölçülər;

c) kipkəclə üz-üzə çalışan nasosun ölçüləri;

d) kipkəcin hüdudlarının ölçüləri;

e) kipkəc kamerası və kipkəc-plata birləşməsinin ölçüləri;

f) yardımçı sistem və əlavə spesifikasiyalar;

g) yardımçı sistem və təminat vasitələri üçün ölçülərin birləşdirilməsi;

h) nasos prosesi və kipkəcin iş şəraiti;

i) yerləşmə nöqtəsindən kipkəcin icazə verilən ox üzrə hərəkəti;

j) kipkəc kateqoriyası, növü və quruluşu, bu beynəlxalq standart tərəfindən müəyyən edildiyi kimi; və

k) müvafiq birkalar və materiallar haqqında siyahıya istinad, o cümlədən konstruksiya materialları və əşyanın təsviri.

11.3.3 yardımçı sistemin sxematik cizgisinə aşağıdakılar daxil olmalıdır:

a) borular və alətlər barədə diaqram;

b) bütün xarici vasitə tələbləri və mövqeləri;

c) müvafiq birkalar və materiallar haqqında siyahıya istinad;

d) baryer və ya bufer məhlul spesifikasiyası;

e) hidrosınaq təzyiqi, müvafiq olduqda;

f) maksimal dizayn təzyiqi və temperatur;

g) qoruyucu klapanlarının ölçüsü və müəyyən olunmuş təzyiqi.

11.3.4 yardımçı sistemin detallı cizgisinə aşağıdakılar daxil olmalıdır:

a) bütün bərkidilən və ümumi hüdud ölçüləri;

b) bütün xarici vasitə tələbləri və mövqeləri;

c) bütün birləşdirici boruların yeri, növü və ölçüsü;

d) müvafiq birkalar və materiallar haqqında siyahıya istinad;

e) baryer və ya bufer məhlul spesifikasiyası;

f) avadanlıq və həyəcan siqnalının müəyyən olunmuş nöqtələri;

g) hidrosınaq təzyiqi, müvafiq olduqda;

h) maksimal dizayn təzyiqi və temperatur;

i) deşiyin ölçüsü; və

j) qoruyucu klapanlarının ölçüsü və müəyyən olunmuş təzyiqi.

11.3.5 Kipkəc üçün materialların siyahısı eyni zamanda tövsiyə olunan ehtiyat hissələri göstərməlidir.

11.3.6 Digər qaydada nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, sorğu mərhələsində, quraşdırma, iş və texniki xidmət barədə rəhbərliklər ingilis dilində olmalıdır. Bir nüsxəsi təchiz olunan kipkəc və yardımçı sistemlə birlikdə təmin edilməlidir. O, alıcıya alqı sifarişi ilə əhatə olunan bütün avadanlıqları düzgün şəkildə quraşdırmaq, istifadə etmək və onlara texniki xidmət göstərmək imkanı vermək üçün bütün cizgilər və materialların siyahısı ilə bağlı kifayət qədər təlimat və eninə istinad siyahısı təmin etməlidir. Kipkəcdə, rezervuar flansında və səviyyə sayğacında istifadə olunan bütün bərkidicilər üçün tövsiyə olunan fırlanma rəqəmləri təmin edilməlidir.

11.3.7 Kateqoriya 3 kipkəcləri üçün satıcı alqı sifarişi ilə əhatə olunan bütün avadanlıqları quraşdırmaq, istifadə etmək və onlara texniki xidmət göstərmək imkanı vermək üçün bütün zəruri cizgilər və kifayət qədər yazılı təlimatları təmin etməlidir. Bu məlumatlar göstəricilərin əks olunduğu vərəqdə 11.1.3 bəndində sadalanmış məlumatları göstərən üz vərəqi olan və adı və cizgi nömrəsi üzrə əlavə olunan cizgilərin tam siyahısı ilə birlikdə rəhbərlikdə və ya rəhbərliklərdə tərtib olunmalıdır. Tərtib olunacaq rəhbərlik və ya rəhbərliklər alqı sifarişi ilə əhatə olunan avadanlıqlar üçün xüsusi olaraq hazırlanmalıdır. “Səciyyəvi” rəhbərliklər məqsədəuyğun sayılmır.

11.3.8 Material təhlükəsizliyinə dair vərəqələr kipkəc və ya yardımçı sistemlə təchiz olunan və ya onlara tətbiq edilən xüsusi boyalar, qoruyucu vasitələr, örtüklər və kimyəvi maddələr üçün nəzərdə tutulmalıdır.

Tövsiyə olunan kipkəc seçimi proseduru

A.1 Ehtimallar və təlimatlar

Bu seçim proseduru tövsiyə olunan kipkəc növü, quruluşu, yuma planı və baryer/bufer məhlulu təmin edir, o şərtlə ki, nəzərdə tutulan xidmətin vəziyyəti, müvafiq şərait kipkəcin iş zərfinin kateqoriya 1 kipkəcləri, kateqoriya 2 kipkəcləri və ya kateqoriya 3 kipkəclərinin tələblərinə cavab verir.

Bu seçim prosesi ilə əhatə olunan məhlullara aşağıdakılar daxildir:

b) turş su (tərkibində H2S var);

e) bəzi turş maddələr;

f) əksər hidrokarbonlar.

A. 1.2 Tələb olunan əlavə mühəndislik işləri

Bu sadəcə tövsiyə olunan prosedurdur. Bu alıcının və ya kipkəc satıcısının məsuliyyətidir ki, bu prosedurdan istifadə edərək, seçilmiş kipkəc və yardımçı vasitələrin nəzərdə tutulan xidmət vəziyyəti üçün münasib olmasını təmin etsin. Alternativ seçim meyarlarının və daha təfsilatlı mühəndislik yoxlamasının istifadə olunması konkret olaraq aşağıdakı xidmət vəziyyəti üçün tövsiyə edilir:

a) göstəriləndən yuxarı olan yüksək temperatur:

1) Kateqoriya 1 kipkəcləri: 260 °C (500 °F),

2) Kateqoriya 2 və kateqoriya 3 kipkəclər: 400 °C (750 °F);

b) Göstəriləndən aşağı olan temperaturlar - 40 °C (- 40 °F);

c) Yüksək kipkəc təzyiqi (sayğac), göstəriləndən yuxarı:

1) Kateqoriya 1 kipkəcləri: 2,1 MPa (21 bar) (300 psi),

2) Kateqoriya 2 və kateqoriya 3 kipkəcləri: 4,1 MPa (41 bar) (600 psi);

d) 23 m/s (4 500 fut/dəq) yuxarı səth sürəti;

e) Bu beynəlxalq standartda göstərilən materiallar üçün münasib olmayan yüksək dərəcədə korroziyalı məhlullar;

f) 3,4 MPa (34 bar) (493 psi) artıq mütləq buxar təzyiqinə malik məhlullar;

g) qeyri- sabit məhlul xassələri, məsələn, çox fazalı və ya qeyri-Nyuton məhlullar və digər;

h) yüksək bərk maddələr konsentrasiyası;

i) 110 mm (4,3 düym) yuxarı və ya 20 mm (0,75 düym) aşağı val diametri;

j) Minimal ətraf mühit temperaturundan 20 °C (36 °F) yuxarı və ya həmin temperatur daxilində olan yüksək qatılıq və ya süzülmə nöqtəsi.

A. 1.3 Kipkəc sızması

Mexaniki kipkəcin üzü boyunca xeyli miqdarda axın tempi mövcud olur ki, bütün kipkəclər müəyyən dərəcədə “sızsın”. Bəzi kipkəclər, xüsusilə təmasda olmayan kipkəclər, elə qurulmuşdur ki, üzlər arasında müəyyən axın olsun. Buna baxmayaraq, ISO 13709 nasoslarının böyük əksəriyyəti üçün kipkəclənən məhlulun durumundan asılı olaraq heç bir nəzərə çarpan sızma mövcud deyildir. Sızma kipkəc kateqoriyası, növü və ya quruluşundan asılı olmayaraq baş verə bilər; lakin qoşa kipkəclərdə sızan məhlul texnoloji məhlul əvəzinə bufer və ya baryer məhlulu ola bilər. Bufer və ya baryer məhlulları bir çox hallarda yağlama üçün istifadə olunan sürtgü yağları olur, hansı ki, dəyişkən olmur və görünən damcılar bu vəziyyətlərdə baş verir. Bəzi hallarda nəzərə çarpan sızma yalnız zaman keçdikcə görünür, çünki texnoloji proses cərəyanının qeyri-dəyişkən komponentləri və ya bufer/baryer məhlulları yığılıb qalır.

Təmasda olan kipkəclər dəyişənlər və ya aşağı kipkəc balans əmsalı və yaxud, çıxıntılar, örtüklər birləşməsi və ya güzəştli birləşmə kimi üzü gücləndirən xüsusiyyətlərdən istifadə edə bilər ki, yeyilmə azalsın və dizayn qapağı genişlənsin; buna baxmayaraq, sızma nisbətən az çətin vəziyyətlərdə adi üzlərdən istifadə edərək analoji kipkəclərdən bir qədər yüksək ola bilər. Yüksək təzyiqlər üçün nəzərdə tutulan lakin faktiki olaraq aşağı təzyiqdə istifadə olunan kipkəclər məqsədəuyğun olmayan sızmaya malik ola bilər. Satıcının nasos sınağında tək təmasda olan nəm kipkəc (1CW) kipləşdirmə suyu dəyişkən olan və gözlə görünməyən məhlulu adi qaydada sızdırır. Yuxarıda göstərilən dizayn xüsusiyyətləri hansı ki, konkret texnoloji prosesin etibarlılığı üçün zəruridir, sızma səviyyəsini su kipləşdirmə mühitində elə dəyişdirə bilər ki, cüzi görünən sızma satıcının nasosunun sınağı zamanı baş verə bilər.

Dizayn xüsusiyyətlərindən fərqli olan digər amillər də yüksək sızmaya səbəb ola bilər; buna baxmayaraq, bunlar yayınan sistem vəziyyəti ilə əlaqədar ola bilər. Xüsusilə hansısa təmasda olan kipkəc müəyyən iş şəraitlərinə uyğunlaşdırılmaq üçün yeyildikdən sonra, bu şəraitin dəyişdirilməsi yeni vəziyyətə uyğunlaşması üçün üzlər yeyilənə kimi yüksək sızmaya səbəb ola bilər. Belə dəyişikliklərə texnoloji proses və ya bufer/baryer məhlulunun növü, qatılığı və ya sıxlığı daxildir. Əməliyyat şəraitində, məsələn, dizayn zərfindən kənarda temperatur və ya təzyiq kipkəci zədələyə bilər və daha çox sızma dərəcələri ilə nəticələnə bilər. Digər sistem amillərinə, hansı ki, kipkəcin sızma dərəcəsinə təsir edir, kipkəc hissələrinin durumu istisna olmaqla, dizayndan kənar şəraitlər, borunun gərginliyi, dayaq problemləri, kipkəc kipkəcində quraşdırma ilə bağlı sızmalar (bir çox hallarda kipkəcin sızması kimi dolaşıq salınır), işçi çarx və ya mufta araqatının zədələnməsi zamanı nasosun fəaliyyəti daxildir.

A. 1.4 Təlimatlar və kipkəc seçiminə dair vərəqələr

Bu prosedurdan istifadə etmək üçün 1-ci vərəqədə başlamaq və xidmət şəraiti və məhluldan asılı olaraq hər səhifəyə istinad etmək lazımdır. Alternativ kipkəc növlərinin sadalandığı hallarda onlar göstərilmiş standart (defolt) kipkəcə məqsədəuyğun ekvivalent hesab edilməlidir.

Kipkəc kateqoriyası göstərildiyi kimi kateqoriya 1, 2 və ya 3 olmalıdır.

Hər bir kateqoriyanin əsas xüsusiyyətləri aşağıda qısa icmal şəklində verilmişdir. Hər bir xüsusiyyət üçün mövcud olan parametrlər mətndə "Müəyyən edildiyi halda" kimi qeyd olunmuşdur. Mötərizədə verilən maddə kipkəcləri tələblərin göstərildiyi yeri göstərir.

Kipkəc kamerası ölçüsü. (4.1.2)

ISO 3069-C, ASME B73.1 və ASME B73.2.

ISO 13709 və ISO 3069-H.

ISO 13709 və ISO 3069-H.

Temperatur intervalı. (4.1.2)

Təzyiq interval, nütləq. (4.1.2)

Üz materialları. (6.1.6.2)

Premium köpüklənməyə qarşı karbon və özü formalaşan silicon karbid

Premium köpüklənməyə qarşı karbon reaksiyaya bağlı silikon karbidinə qarşı.

Premium köpüklənməyə qarşı karbon reaksiyaya bağlı silikon karbidinə qarşı.

Paylanan giriş xətti üzrə yuma tələbləri, fırlanan elastik elementlərə malik quruluşs 1 və 2.

6.1.2.14 uyğun tələb olunduqda və ya müəyyən edildiyi halda. (6.2.1.2.1)

6.1.2.14 -ə uyğun tələb olunduqda və ya müəyyən edildiyi halda. (6.2.2.2.1)

Tələb olunur (6.2.3.2)

Aşağı panel metalın metalla təması üzrə tələb.

Tələb olunur. (6.2.1.2.2)

Bolt dairəsi diametrinin daxili və xaricində tələb olunur. (6.2.2.2.2)

Bolt dairəsi diametrinin daxili və xaricində tələb olunur. (6.2.2.2.2)

Kartrickipkəc muftasının ölçüsünün tədricən artması tələb olunur.

10 mm artımlar. (6.2.2.3.1)

10 mm artımlar. (6.2.2.3.1)

Quruluş 1 kipkəcləri üçün drossel oymağı dizaynı tələbi. (7.1.2.1)

Sabit karbon. Üzən karbon opsiyası. (7.1.2.2)

Sabit, parıldamayan metal. Üzən karbon opsiyası. (7.1.2.2)

Qoşa kipkəc dövriyyəsi cihazının başlıq axını əyrisi təmin edilir.

Müəyyən edildiyi halda. (8.6.2.2)

Müəyyən edildiyi halda. (8.6.2.2)

Tələ olunur. (8.6.2.2)

Satıcının kvalifikasiya sınağının əhatə dairəsi.

Kateqoriya 1 kimi sınaqdan keçirmək, üzlər kateqoriya 3 ilə qarşılıqlı dəyişən olduğu hallar istisna olmaqla. (10.3.1.2.3)

Kateqoriya 2 kimi sınaqdan keçirmək, üzlər Kateqoriya 3 ilə qarşılıqlı dəyişən olduğu hallar istisna olmaqla. (10.3.1.2.3)

Kateqoriya 3 kimi sınaqdan keçirmək, bütün kipkəc komplekti bir vahid kimi. (10.3.1.2.2)

Təklif məlumatları barədə tələblər.

Ciddi, o cümlədən kvalifikasiya sınaq nəticələri. (11.2.1)

Müqavilə məlumatları barədə tələblər.

Vərəqə 2- 10 (davamı)

Kipkəc növü göstərildiyi kimi A, B, və ya C növü olmalıdır.

Hər bir Kateqoriyanın əsas xüsusiyyətləri aşağıda qısa icmal şəklində verilmişdir. Hər bir xüsusiyyət üçün mövcud olan parametrlər mətndə "Müəyyən edildiyi halda" kimi qeyd olunmuşdur. Mötərizədə verilən maddə nömrələri tələblərin göstərildiyi yeri göstərir.

Standart temperatur tətbiq diapazonu. (4.1.3)

- 40 °C to 176°C–40 °C

Hidravlik tarazlıq tələbi. (4.1.3 və 6.1.1.7)

Tarazlaşdırılmış (məs. hidravlik tarazlıq 1-dən az).

Tarazlaşdırılmış (məs. hidravlik tarazlıq 1-dən az)

Tarazlaşdırılmış (məs. hidravlik tarazlıq 1-dən az)

Bərkitmə tələbi. (4.1.3)

kipkəc kamerasının içərisində.

kipkəc kamerasının içərisində.

Kipkəc kamerasının içərisində.

Kartric tələbi. (4.1.3 və 6.1.1.1)

Elastik elementin üslubu. (4.1.3)

İtələyici (məs. sürüşən elastomer).

Qeyri-itələyici (məs. silfon).

Qeyri-itələyici (məs. silfon).

Elastik elementin oriyentasiyası. (4.1.3)

Fırlanan. Stasionar opsiya. (6.1.1.2)

Fırlanan. Stasionar parametr. (6.1.1.2)

Stasionar. Fırlanan parametr.(6.1.1.3)

Silfon materialı. (6.1.6.6)

Çoxsaylı naqilli yaylar. tək yaylı opsiya. (6.1.5.1)

Stasionar elementin tətbiqi üçün hədd. (6.1.1.5)

Ikinci dərəcəli kipkəc elementi materialı. (4.1.3)

Vərəqə 2 - 10 (davamı)

Kipkəc quruluşu göstərildiyi kimi A, B, və ya C Növü olmalıdır.

Hər bir quruluşun əsas xüsusiyyətləri aşağıda qısa icmal şəklində verilmişdir. Hər bir xüsusiyyət üçün mövcud olan parametrlər mətndə "Müəyyən edildiyi halda" kimi qeyd olunmuşdur. Mötərizədə verilən maddə nömrələri tələblərin göstərildiyi yeri göstərir.

Hər kartricə düşən “kip-kəclərin ” sayı, bax “kipkəc” anlayışı - 3.61. (4.1.4)

Baryer və ya bufer məhlul-undan istifadə edir. (4.1.4)

Bəzi hallarda, lakin tələb olun-mur. Maye və ya qaz buferinə icazə verilir.

Hə, baryer məhlulu tələb olunur, maye və ya qaza icazə verilir.

Təmasda olmayan kipkəcləri imkan verir (nəm və ya quru). (4.1.4)

Quruluş 1 drossel oymağı tələbi. (7.1.2.1)

Kateqoriya 1: sabit karbon. Kateqoriya 2: Sabit, qeyri-flyaş metallik. Kateqoriya 3: üzən karbon.

Quruluş 2 & 3 drossel oymağı tələbi.

Sabit karbon, müəyyən edildiyi halda. (7.2.3)

Sabit karbon, Müəyyən edildiyi halda. (7.3.3.1)

Quruluş 2 sızmaya qarşı kipkəc kamerası oymağı üzrə tələb.

Içəri kipkəc dizaynından asılı olmayaraq quru işləyən sızmaya qarşı kipkəclə tələb olunur. (7.2.5.1 və 7.2.6.1)

Maili bufer/baryer məhlulu çıxış xətti tələb olunur?

Müəyyən edildiyi halda, kateqoriya 1 və 2. kateqoriya 3 üçün tələb olunur. (7.2.4.2)

Müəyyən edildiyi halda, kateqoriya 1 və 2 üçün. kateqoriya 3 üçün tələb olunur. (7.3.4.3)

Maksimal bufer/baryer məhlulunun temperatur qalxması.

8 °C su və ya dizel, 16 °C mineral yağlar. (7.2.4.1)

8 °C su və ya dizel, 16 °C mineral yağlar. (7.3.4.1)

Kipkəc kamerası təzyiqi/yuma dizayn tələbi. (6.1.2.14)

Minimal fərq 30 % kipkəc kamerası təzyiqi maye buxar təzyiqindən yuxarı və ya 20 °C fərq.

Minimal fərq 30 kipkəc kamerası təzyiqi məhlul buxar təzyiqindən yuxarı və ya 20 °C fərq.

Minimal kipkəc kamerası iş təzyiq tələbi. (6.1.2.14)

0,035 MPa atmosfer təzyiqindən yuxarı.

0,035 MPa atmosfer təzyiqindən yuxarı.

Minimal aşağı panel birləşməsi ölçüləri və oriyentasiyası.

Minimal baryer/bufer məhlulu maye rezervuarı.

Val diametri 60 mm və daha kiçik baryeri olanlar üçün 12 litr; əks halda 20 litr. [8.5.4.3 a)]

Val diametri 60 mm və daha kiçik baryeri olanlar üçün 12 litr; əks halda 20 litr. [8.5.4.3 a)]

(10.3.1.2.9) və (10.3.1.2.10)

(10.3.1.2.11) və (10.3.1.2.12)

İş şəraiti, tövsiyə olunan kipkəc növləri və özəl xüsusiyyətlər

Kaustik maddə, amin kristallaşması

Kaustik maddə, amin kristallaşması

Turşular H2SO4, H3PO4

Nasosla vurma temp. °C

Kipkəc kamerasında sayğac təzyiqi, MPa, Kateqoriya 1 kipkəcləri

Kipkəc kamerasında sayğac təzyiqi, MPa, Kateqoriya 2 və 3 kipkəcləri

Göstərildiyi halda opsiyalar

Tələb olunan özəl xüsusiyyətlər

Aminə qarşı davamlı perflüoro-

Aminə qarşı davamlı perflüoro-

Perflüoro-elasto-mer və növ A kipkəcləriüçün tək prujin

Çirkləndirici maddələr üçün özəl xüsusiyyətlər

Səthi möhkəm üz səthi möhkəm üzə qarşı

Səthi möhkəm üz səthi möhkəm üzə qarşı

Səthi möhkəm üz səthi möhkəm üzə qarşı

Səthi möhkəm üz səthi möhkəm üzə qarşı

Səthi möhkəm üz səthi möhkəm üzə qarşı

Səthi möhkəm üz səthi möhkəm üzə qarşı

Səthi möhkəm üz səthi möhkəm üzə qarşı

Səthi möhkəm üz səthi möhkəm üzə qarşı

Bu seçim proseduru bu Beynəlxalq standart üzrə defolt vəziyyətlərə uyğun kipkəc dizaynlarını seçir. Bu beynəlxalq standartın tələblərinə cavab verən sadalanmış parametrlər da bərabər şəkildə yaxşı işləyə bilər.

20 % qədər H2SO4 yalnız 25 °C. 20 %-ə qədər H3PO4 yalnız 80 °C. Bütün digər turşular, o cümlədən hidroflüorik turşu, tüstülü nitrit turşu və hidroxlorik turşu alıcı ilə satıcı arasında razılaşdırılan xüsusi mühəndislik tələb edir.

Tam olaraq işlənib hazırlanmış kipləşdirmə sistemi. Xüsusi dizayn məsələlərinin nəzərə alınmasını təmin etmək üçün satıcı ilə məsləhətləşmək. Sadalanan özəl xüsusiyyətlər yalnız 4 və 11 arasında pH malik qarışıqlarda tətbiq olunur.

Əməliyyat şəraiti, tövsiyə olunan kipkəc növü və özəl xüsusiyyətlər

Nasosla vurma temp. °C

Kipkəc kamera-sında sayğac təzyiqi, MPa, kateqori-ya 1 kipkəcləri

Kipkəc kamerasında sayğac təzyiqi, MPa, kateqoriya 2 və 3 kipkəcləri

Göstərildiyi halda para-metrlər

Göstəril-diyi halda parametrlər

Tələb olunan özəl xüsusiy-yətlər

Çirkləndirici maddələr üçün özəl xüsusiyyətlər

Vərəqə 4 – 10-nın ardı

Abraziv hissəcik-ləri

Səthi möh-kəm üz S səthi möh-kəm üzə qarşı

Səthi möh-kəm üz səthi möh-kəm üzə qarşı

Səthi möhkəm üz səthi möhkəm üzə qarşı

Səthi möhkəm üz səthi möhkəm üzə qarşı

Səthi möh-kəm üz səthi möh-kəm üzə qarşı

Səthi möh-kəm üz səthi möh-kəm üzə qarşı

Səthi möh-kəm üz səthi möh-kəm üzə qarşı

Səthi möhkəm üz səthi möhkəm üzə qarşı

Aromatlar və /yaxud H2S

Aminə qarşı davamlı perflüoro-

Aminə qarşı davamlı perflüoro-

Bu seçim proseduru bu beynəlxalq standart üzrə defolt vəziyyətlərə uyğun kipkəc dizaynlarını seçir. Bu beynəlxalq standartın tələblərinə cavab verən sadalanmış opsiyalar da bərabər şəkildə yaxşı işləyə bilər.

Tam olaraq işlənib hazırlanmış kipləşdirmə sistemi. Xüsusi dizayn məsələlərininnəzərə alınmasını təmin etmək üçün satıcı ilə məsləhətləşmək.

İşlənib hazırlanmış (yüksək təzyiqli) silfon

Sadalanan özəl xüsusiyyətlər yalnız 4 və 11 arasında pH malik qarışıqlarda tətbiqolunur.

Əməliyyat şəraiti, tövsiyə olunan kipkəc növü və özəl xüsusiyyətlər

Nasosla vurma temp. °C

Kipkəc kamera-sında sayğac təzyiqi, MPa, Kateqoriya 1 kipkəc-ləri

Kipkəc kamerasında sayğac təzyiqi, MPa, Kateqoriya 2 və 3 kipkəcləri

Göstərildiyi halda opsiyalar

Tələb olunan özəl xüsusiyyətlər

VƏRƏQƏ 5 – 10-nın davamı

Perflü-oro­elasto-mer

Perflü-oro­elasto-mer

llər üçün xüsusi funksiyalar

Səthi möh-kəm üz səthi möh-kəm üzə qarşı

Səthi möh-kəm üz səthi möh-kəm üzə qarşı

Səthi möhkəm üz səthi möhkəm üzə qarşı

Səthi möhkəm üz səthi möhkəm üzə qarşı

Səthi möhkəm üz səthi möhkəm üzə qarşı

Səthi möhkəm üz səthi möhkəm üzə qarşı

Səthi möh-kəm üz səthi möh-kəm üzə qarşı

Səthi möh-kəm üz səthi möh-kəm üzə qarşı

Aromatlar və/yaxud H2S

Perflü-oro­elasto-mer

Aminə qarşı davamlı perflüoro-

Aminə qarşı davamlı perflüoro-

NH3-davamlı karbon qrafit

NH3-davamlı karbon qrafit

NH3-davamlı karbon qrafit

NH3-davamlı karbon qrafit

NH3-davamlı karbon qrafit

NH3-davamlı karbon qrafit

NH3-da-vamlı karbon qrafit

NH3-davamlı kar-bon qrafit

Bu seçim proseduru bu beynəlxalq standart üzrə defolt vəziyyətlərə uyğun kipkəc dizaynlarını seçir. Bu beynəlxalq standartın tələblərinə cavab verən sadalanmış opsiyalar da bərabər şəkildə yaxşı işləyə bilər.

Tam olaraq işlənib hazırlanmış kipləşdirmə sistemi. Xüsusi dizayn məsələlərinin nəzərə alınmasını təmin etmək üçün satıcı ilə məsləhətləşmək.

Sadalanmış özəl xüsusiyyətlər yalnız 4 və 11 arasında pH malik qarışıqlara tətbiq edilir.

60 °C yuxarı özəl xüsusiyyət (sirkulyasiya cihazı) və nasos vurma temperaturu 175 °C yuxarıdırsa, özəl xüsusiyyət (perflüoroelastomer) tələb edir.

Qeyd: Bax A.4.13, Plan 53A, 53B və ya 53C-nin seçilməsinə dair təlimat.

İstifadəçi plan 13-ün əlavə edilib edilməməsini qiymətləndirməli, bu zaman oymağın daxil edilməsi, kipkəc kamerasının nasosla vurulan məhlulla çirklənməsi, kipkəc kamerasının havalandırılmasına olan ehtiyac və kipkəcin statik və ya dinamik təzyiq reytinqi və gözlənilən statik və dinamik kipkəc kamerası təzyiqi səbəbindən kipkəc kamerasındakı təzyiqi azaltmağa olan ehtiyac kimi amillər nəzərə alınır.

Əgər plan 31, 32 və ya 41 seçilərsə və nasos şaqulidirsə, plan 13 havalandırma üçün də tövsiyə edilir. İstifadəçilər “sızma oymağı” dizaynının quraşdırılmasını nzərədən keçirməlidirlər ki, bərk maddələri kipkəc kamerasından kənarda saxlamaq üçün keçid oymağına daxil edilmiş halqa və kanal sovurma xəttinə birləşdirilir. Avadanlıq işə salınmazdan əvvəl kipkəc kamerasının havalandırılmasının təmin etmək lazımdır.

Soyutma yüksək temperaturda aşağı yağlılıq səbəbindən tələb olunur. Tövsiyə olunan yuma planı 23-dür çünki sahə təcrübəsi göstərir ki, bu plan plan 21-ə nisbətən tıxacla qapanmaya nisbətən az məruz qalır ki, bunun da səbəbi kipkəc kamerasından daha soyuq məhlulun təkrar dövriyyəsidir. Buna baxmayaraq, istifadəçi Plan 23-ün (ölçü və xərci) səbəb olduğu kipkəcin əlavə mürəkkəbliyi məsələsini yenidən nəzərdən keçirə bilər və digər amillər, məsələn, suyun istifadə oluna bilmədiyi və ya mövcud olmadığı yerlərdə plan 21 üçün hava soyuducusundan istifadə hallarını nəzərdən keçirə bilər. (Hava soyuducusu nasosla vurulan məhlul və soyuducu vasitə arasındakı daha yeksək temperatur səbəbindən plan 21 üzərində daha yaxşı işləyir.) İstifadəçi eyni zamanda plan 32-nin istifadəsini nəzərdən keçirə bilər, o şərtlə ki, münasib məhlul mövcud olsun, xüsusilə əgər həmin məhlul texnoloji prosesə istənilən halda normal şəkildə vurulub daxil edilirsə (məsələn, qapalı vəziyyətdə saxlanan su). əlavə məlumat üçün yuma barədə təsviri məlumatları bu əlavənin ardında izləyin.

İçəri kipkəcintexnoloji proses tərəfinə əlavə yuyulma artırmaq ehtiyacının nəzərdən keçirilməsi. Yuyulma bəzi hallarda əlavə soyutma təmin etmək üçün quruluş 3 FB oriyentasiyası üçün tələb olunur, plan 11 və ya 13 məqsədəuyğun seçim ola bilər. Digər xidmətlər plan 32 yumasını tələb edə bilər o şərtlə ki, nasosla vurulan məhlul son dərəcə korroziyalı, aqqressiv və ya bərk qalıq maddələrlə örtülmüş olur. Şaquli nasoslarda havalandırmaya olan ehtiyacın nəzərdən keçirilməsi, nasosun effektiv işləməsini təmin etmək üçün quruluş 3 NC konfiqurasiyalarına xüsusi diqqət yetirmək tələb oluna bilər. Əgər nasos kipkəc kamerası vasitəsilə havalandırılırsa, bu zaman nasosun satıcısı ilə məsləhətləşmək lazımdır və yuxarıdakı qeyddə sadalanmış təsirlər nəzərdən keçirilməlidir.

Qeyd: Bax A.4.13, Plan 53A, 53B və ya 53C-nin seçilməsinə dair təlimat.

İstifadəçi plan 13-ün əlavə edilib edilməməsini qiymətləndirməli, bu zaman oymağının daxil edilməsi, kipkəc kamerasının nasosla vurulan məhlulla çirklənməsi, kipkəc kamerasının havalandırılmasına olan ehtiyac və kipkəcin statik və ya dinamik təzyiq reytinqi və gözlənilən statik və dinamik kipkəc kamerası təzyiqi səbəbindən kipkəc kamerasındakı təzyiqi azaltmağa olan ehtiyac kimi amillər nəzərə alınır.

Əgər plan 31, 32 və ya 41 seçilərsə və nasos şaqulidirsə, plan 13 havalandırma üçün də tövsiyə edilir. İstifadəçilər “sızma oymağı” dizaynının quraşdırılmasını nzərədən keçirməlidirlər ki, bərk maddələri kipkəc kamerasından kənarda saxlamaq üçün keçid vtulkasına daxil edilmiş halqa və kanal sovurma xəttinə birləşdirilir. Avadanlıq işə salınmazdan əvvəl kipkəc kamerasının havalandırılmasının təmin etmək lazımdır.

Soyutma quruluş 1 və çox güman ki, quruluş 2 üçün standart ikinci dərəcəli elastomerin temperatur həddi səbəbindən tələb olunur (kipkəc satıcısı ilə məsləhətləşmək). Əgər soyutma mümkün deyilsə onda perflüoroelastomerin dəyişdirilməsinə diqqət yetirilə bilər. Tövsiyə olunan yuma planı 23-dür çünki sahə təcrübəsi göstərir ki, bu plan plan 21-ə nisbətən tıxacla qapanmaya nisbətən az məruz qalır ki, bunun da səbəbi kipkəc kamerasından daha soyuq məhlulun təkrar dövriyyəsidir. Buna baxmayaraq, istifadəçi plan 23-ün (ölçü və xərci) səbəb olduğu kipkəcin əlavə mürəkkəbliyi məsələsini yenidən nəzərdən keçirə bilər və digər amillər, məsələn, suyun istifadə oluna bilmədiyi və ya mövcud olmadığı yerlərdə plan 21 üçün hava soyuducusundan istifadə hallarını nəzərdən keçirə bilər. (Hava soyuducusu nasosla vurulan məhlul və soyuducu vasitə arasındakı daha yeksək temperatur səbəbindən plan 21 üzərində daha yaxşı işləyir.) İstifadəçi eyni zamanda plan 32-nin istifadəsini nəzərdən keçirə bilər, o şərtlə ki, münasib məhlul mövcud olsun, xüsusilə əgər həmin məhlul texnoloji prosesə istənilən halda normal şəkildə vurulub daxil edilirsə (məsələn, qapalı vəziyyətdə saxlanan su). Əlavə məlumat üçün yuma barədə təsviri məlumatları bu əlavənin ardında izləyin.

İçəri kipkəcin texnoloji proses tərəfinə əlavə yuyulma artırmaq ehtiyacının nəzərdən keçirilməsi. Yuyulma bəzi hallarda əlavə soyutma təmin etmək üçün quruluş 3 FB oriyentasiyası üçün tələb olunur, plan 11 və ya 13 məqsədəuyğun seçim ola bilər. Digər xidmətlər plan 32 yumasını tələb edə bilər o şərtlə ki, nasosla vurulan məhlul son dərəcə korroziyalı, aqqressiv və ya bərk qalıq maddələrlə örtülmüş olur. Şaquli nasoslarda havalandırmaya olan ehtiyacın nəzərdən keçirilməsi,nasosun effektiv işləməsini təmin etmək üçün Quruluş 3 NC konfiqurasiyalarına xüsusi diqqət yetirmək tələb oluna bilər. Əgər nasos kipkəc kamerası vasitəsilə havalandırılırsa, bu zaman nasosun satıcısı ilə məsləhətləşmək lazımdır və yuxarıdakı qeyddə sadalanmış təsirlər nəzərdən keçirilməlidir.

Qeyd: Bax A.4.13, Plan 53A, 53B və ya 53C-nin seçilməsinə dair təlimat.

istifadəçi plan 13-ün əlavə edilib edilməməsini qiymətləndirməli, bu zaman oymağın daxil edilməsi, kipkəc kamerasının nasosla vurulan məhlulla çirklənməsi, kipkəc kamerasının havalandırılmasına olan ehtiyac və kipkəcin statik və ya dinamik təzyiq reytinqi və gözlənilən statik və dinamik kipkəc kamerası təzyiqi səbəbindən kipkəc kamerasındakı təzyiqi azaltmağa olan ehtiyac kimi amillər nəzərə alınır.

əgər plan 31, 32 və ya 41 seçilərsə və nasos şaqulidirsə, plan 13 havalandırma üçün də tövsiyə edilir. İstifadəçilər “sızma oymağı” dizaynının quraşdırılmasını nzərədən keçirməlidirlər ki, bərk maddələri kipkəc kamerasından kənarda saxlamaq üçün keçid oymağına daxil edilmiş halqa və kanal sovurma xəttinə birləşdirilir. Avadanlıq işə salınmazdan əvvəl kipkəc kamerasının havalandırılmasının təmin etmək lazımdır.

Soyutma kipkəc üzləri daxilində yanmanı sıxışdırmaq üçün tövsiyə olunur. Soyutma-suyu temperaturuna görə bu adətən göstərilən temperaturdan yuxarı temperaturda effektiv olur. Bu temperaturdan aşağıda və ya soyutma əlavə edilməsinə alternativ olaraq, istifadəçi sahədə təcrübədən istifadə edə və ya digər alternativlər tətbiq edə bilər, məsələn, yüksək yuma dərəcələri, paylanmış yuma sistemləri, yüksək kipkəc kamerası təzyiqi, və ya onların kombinasiyası, və bu zaman kipkəcin istismar müddəti qənaətbəxş səviyyədə ola bilər. Münasib miqdarda yuma məhlulu varsa, plan 32-dən istifadə etmək imkanı da ola bilər və yaxud əgər təcrübə varsa, quruluş 3-ə keçmək məsələsini nəzərdən keçirmək məqsədəuyğun ola bilər.

İçəri kipkəcinin texnoloji proses tərəfinə əlavə yuyulma artırmaq ehtiyacının nəzərdən keçirilməsi. Yuyulma bəzi hallarda əlavə soyutma təmin etmək üçün quruluş 3 FB oriyentasiyası üçün tələb olunur, plan 11 və ya 13 məqsədəuyğun seçim ola bilər. Digər xidmətlər plan 32 yumasını tələb edə bilər o şərtlə ki, nasosla vurulan məhlul son dərəcə korroziyalı, aqqressiv və ya bərk qalıq maddələrlə örtülmüş olur. Şaquli nasoslarda havalandırmaya olan ehtiyacın nəzərdən keçirilməsi,nasosun effektiv işləməsini təmin etmək üçün quruluş 3 NC konfiqurasiyalarına xüsusi diqqət yetirmək tələb oluna bilər. Əgər nasos kipkəc kamerası vasitəsilə havalandırılırsa, bu zaman nasosun satıcısı ilə məsləhətləşmək lazımdır və yuxarıdakı qeyddə sadalanmış təsirlər nəzərdən keçirilməlidir.

Baryer/bufer məhlulu seçilərkən aşağıdakılar nəzərə alınmalıdır:

— Texnoloji prosesin nasos vurumu kipləşdirməklə məhlulun uyğunluğu, bu ona görədir ki, texnoloji proses məhluluna sızdıqda və ya texnoloji proses məhlulu baryer/bufer məhluluna sızdıqda gellərlə və ya şlamlarla reakasiya verilməsin;

— Kipkəc yuma sisteminin konstruksiyasının metallurgiya, elastomer və digər materialları ilə məhlulun uyğunluğu;

— Məhlulun uyğunluğu, güman etsək ki, o, texnoloji proses məhlulunun temperaturuna çatır (yüksək və ya aşağı).

Təzyiq yaratma metodunun qaz yastığı olduğu təzyiqlə doldurulmuş baryer/maye sistemlərində xüsusi diqqət onun tətbiqi şəraitinə və baryer-məhlul seçiminə yetirilməlidir. Qazın baryer məhlulunda həll olması artan təzyiqlə artır və artan baryer-məhlul temperature ilə azalır. Təzyiq buraxıldıqca və ya temperatura qalxdıqca, qaz məhluldan qaz buraxılır və bu baryer məhlulunun köpüklənməsi və sirkulyasiya itkisi ilə nəticələnə bilər. Bu problem daha yüksək qatılıqlı baryer məhlullarının, məsələn, sürtkü yağları, 1,0 MPa-dan yuxarı təzyiqdə istifadə olunduğu hallarda bir qayda olaraq müşahidə edilir.

Xüsusi diqqət işə salma şəraitinə yetirilir. Qatılıq 500 mm/s az olmalıdır

Baryer/bufer məhlulunun qatılığı bütün iş temperature diapazonu üzrə yoxlanılmalı, xüsusi diqqət onun məruz qaldığı işə salma zamanı minimal temperatura yetirilməlidir.

Aşağıdakı baryer-məhlul iş faktları nəzərə alınmalıdır.

a) 10 °C-dən yuxarı xidmətlər üçün, hidrokarbon baryer/bufer məhlullarıhansı ki 100 mm/s aşağı qatılığa və 38 °C temperatura malikdir və 1mm/s - 10 mm/s arasında, 100 °C, qənaətbəxş səviyyədə işləmişdir.

b) 10 °C-dən aşağı xidmətlər üçün, hidrokarbon baryer/bufer məhlulları hansı ki 5 mm/s və 40 mm/s arası qatılığa və 38 °C temperatura malikdir və 1 mm/s - 10 mm/s arasında, 100 °C, qənaətbəxş səviyyədə işləmişdir.

c) Su cərəyanları üçün su qarışığı və etilen qlükol və ya propilen qlükol adətən adekvat olur. Satışda olan avtomobil antifrizlərindən heç bir halda istifadə edilməməlidir. Antifrizdə olan əlavələr kipkəc hissələri üzərində platanı korlayır və gelin formalaşması nəticəsində nasazlığa gətirib çıxarır.

d) Məhlul sahədə minimal ətraf mühit temperaturunda donmamalıdır.

Məhlul dəyişkənliyi və məhlulun zəhərliliyi o dərəcədə olmalıdır ki, atmosferə olan sızma və ya tullantı ekoloji problem yaratmasın. Bununla yanaşı:

— Məhlulun ilkin qaynama temperature ən azı 28 °C olmalıdır ki, bu da onun məruz qalacağı temeparturdan yuxarı olur;

— Məhlul oksigenin mövcud olduğu halda servis temperaturundan yüksək olan yanma nöqtəsinə malik olmalıdır;

— Etilen qlükol təhlükəli material və/yaxud baryer məhlulu kimi istifadə olunduqda təhlükəli tullantı hesab oluna bilər.

Məhlul pisləşməyə doğru meyl olmadan kipkəcin minimal 3 illik davamlı fəaliyyət meyarlarına cavab verməlidir. O, uzun istifadədən sonra şlam formalaşdırmamalı, polimerləşməməli və ya kokslaşmamalıdır.

Hidrokarbon cərəyanları üçün, parafin-əsaslı yüksək saflığa malik və az və ya heç bir əlavəsi olmayan yağlar yeyilmə /oksidləşməyə qaşı müqavimət və ya sintetik əsaslı yağlardan uğurla istifadə olunmuşdur.

Kommersiya məqsədli turbin yağlarında yeyilməyə qarşı və ya oksidləşməyə qarşı əlavələrin kipkəc üzləri üzərində platanı korlaması halları məlumdur.

A.2 Müdafiəedici maddə

A.2.1 Kipkəcin seçilməsinin əsaslandırılması

A.2.1.1 Xidmət üzrə bütün kipkəc seçimləri aşağıdakılar nəzərə alınmaqla həyata keçirilmişdir:

a) 3 il fasiləsiz xidmət dövrünə malik işləmək ehtimalı olan etibarlı kipkəc sistemi yaratmaq, ətraf mühit emissiya qaydalarına cavab vermək və onu aşmaq;

b) Təhlükəli xidmətlərdə personal və qurğu təhlükəsizliyi; və

c) Zəmanət tələb edən ehtiyat hissələrin minimuma endirilməsi.

A.2.1.2 Bütün seçimlər mexaniki kipkəcləri müxtəlif xidmətlər və yerlərdə işləməklə, almaqla, yenidən hazırlamaqla və saxlamaqla aparılmışdır. Seçimlər elə aparılmışdır ki, xidmət üçün ən yaxşı kipkəc quraşdırılsın. Təbii ki, bu Beynəlxalq standartın müəyyən etmədiyi kipkəc müvafiq xidmətdə haradasa uğurla işləyir. Beynəlxalq standart digər kipkəcləri seçiminin qarşısını almağa cəhd etmir. Buna baxmayaraq, bu beynəlxalq standartda göstərilən kipkəc seçilmirsə, xüsusi mühəndislik uğurlu işləməsi üçün tələb olunur.

Kateqoriya 1 kipkəcləri üçün 2,1 MPa (21 bar) (300 psi) və ya kateqoriya 2 və kateqoriya 3 üçün 4,1 MPa (41 bar) (600 psi) sayğac təzyiqindən yuxarı təzyiqdə işləyən kipkəc kamerası ilə işləyən hər hansı kipkəc xüsusi mühəndislik tələb edir. Kateqoriya 1 kipkəclərüçün 260 °C (500 °F) yuxarı hər hansı məhsul xüsusi mühəndislik dizayn tələblərinə malikdir. Ona görə də seçim kateqoriyaları bu beynəlxalq standart üçün yuxarıdakı təzyiqlər və temperaturlarla məhdudlaşır.

A.2.1.3 Bu beynəlxalq standartda kipkəcləbağlı istinadlar bunlardır:

a) Növ A, standart itələyici kipkəc;

b) Növ B, standart parametr Növ A üçün, qeyri-itələyici kipkəc fırlanan və elastometrik yardımçı kipkəc elementləri ilə; və

c) Növ C, standart qeyri-itələyici kipkəc stasionar silfonlarla və elastic qrafit yardımçı kipkəc elementləri ilə.

Bax maddə 3, maddə 4 və vərəqə 1, əlavə-də geniş məlumat verilir.

Qeyd: Sadalanmış təzyiq səviyyələri kateqoriya 1, kateqoriya 2 və ya kateqoriya 3-ə tətbiq olunur, hansı ki, müvafiq vərəqədə qeyd olunmuşdur.

A.2.2 Qeyri-itələyici xidmətlər - vərəqə 3

A.2.2.1 80°C (180°F) aşağı təmiz su və 2,1 MPa (21 bar) (300 psi) sayğac təzyiqindən aşağı.

Standart kipkəcnöv A standart itələyicidir. Heç bir özəl xüsusiyyətlər tələb etmir.

Standart parametrlər ya növ B və ya növ C metal silfionlardır, heç bir özəl xüsusiyyətlər tələb etmir.

A.2.2.2 80 °C (180 °F) aşağı təmiz su və 2,1 MPa (21 bar) (300 psi) və 4,1 MPa (41 bar) (600 psi) arası sayğac təzyiqi.

Standart kipkəc Növ A standart itələyicidir, heç bir özəl xüsusiyyətlər tələb etmir.

Növ A-dan fərqli hər hansı kipkəc xüsusi olaraq yüksək təzyiq üçün işlənib hazırlanmalıdır. Kipkəc istehsalçıları bir qayda olaraq, 2,1 MPa (21 bar) (300 psi)-dan aşağı sayğac təzyiqləri üçün öz metal silfonlarını qiymətləndirirlər. Kipkəcİstehsalçısı ilə bu təzyiqdən yuxarı təzyiqlə bağlı konkret məlumat almaq üçün məsləhətləşmə aparılmalıdır.

A.2.2.3 80 °C (180 °F) yuxarı su və 4,1 MPa (41 bar) (600 psi) aşağı sayğac təzyiqi

Standart kipkəc Növ A itələyici özəl xüsusiyyətlərlə. Özəl xüsusiyyətlər plan 23 qapalı dövrəli sistem vasitəsilə dövriyyə etmək üçün daxili sirkulyasiya cihazı olan tək yaylıkipkəcdir. Vərəqə 7-də göstərildiyi kimi, plan 21 də istifadə oluna bilər, xüsusilə o halda ki, hava soyuducusu istifadə olunsun. Elastomer konfiqurasiyası ya O-halqası, ya da "U" nimçəsi ola bilər.

Alternativ kipkəcnöv A standart itələyicidir ki, onun özəl xüsusiyyətləri var və buraya plan 23 qapalı dövrəli sistem vasitəsilə dövriyyə etmək üçün daxili sirkulyasiya cihazı, eyni zamanda kipkəc kamerasının aşağısında qapalı boşluqlu drossel daxildir.

Plan 23 yuma quruluşu kipkəc üzlərində sərin yuma aparmaq üçün ən səmərəli üsuldur. Məhlulun qapalı soyuducu vasitəsilə dövriyyə edilməsi üçün daxili sirkulyasiya cihazından istifadəsi nasosun vurmasından davamlı axına nisbətən davamlı olaraq təkrar sirkulyasiya sistemi vasitəsilə məhlulu soyutmağa imkan verir. (Plan 21). Soyuducu artıq yalnız dövrədə olan məhlulu soyutmalıdır, növbə dövrəsi Plan 21-dən xeyli dərəcədə az kəskindir.

Obyektlərin birində aparılan araşdırma aşkar etdi ki, kipkəc kamerasına gedən içəri xətt yumasının orta temperaturu50 °C (122 °F) təşkil edir. Məhsulun orta nasos vurma temperature 219 °C (426,2 °F) təşkil etmişdir. Boş nasosun orta içəri xətt temperaturu 38 °C (100,4 °F) təşkil edir. Boş nasoslar məhlulun soyudulması vasitəsilə termosifona əsaslanır. Soyuducu müvafiq qaydada termo sifonlaşdırmanın təmin edilməsi üçün bu beynəlxalq standarta uyğun quraşdırılmalıdır.

A.2.2.4 80 °C (180 °F) aşağı turş su və 4,1 MPa (41 bar) (600 psi) qədər sayğac təzyiqi

Standart kipkəcnöv A standart itələyicidir, özəl xüsusiyyətləri vardır. Elastomerlər H2S, as H2S müqavimət göstərmək üçün perflüoroelastomerə çevrilir, bir qayda olaraq suyu turşudan agent olur.

2,1 MPa (21 bar) (300 psi) sayğac təzyiqinə kimi standart opsiya növ B yaxud növ C kipkəci olur, perflüoroelastomer növ B üçün özəl xüsusiyyətlərə malik olur.

Növ B yaxud növ C kipkəcinin 2,1 MPa (21 bar) 21 bar (300 psi) sayğac təzyiqindən yuxarı istifadə edilməsi yüksək təzyiq üçün xüsusi mühəndislik işi tələb edir.

Bu seçim standartlaşdırma prosesini maksimuma qaldırmaq üçün edilir, çünki növ A kipkəci bütün təzyiq səviyyələri üçün tövsiyə olunur. Turş su temperatur və H2S tərkibi artıqca fleş ola bilər.

A.2.2.5 80 °C (180 °F) aşağı və 4,1 MPa (41 bar) (600 psi) sayğac təzyiqindən aşağı kaustik, aminlər, və digər kristallaşan məhlullar

Standart kipkəcperflüoroelastomer özəl xüsusiyyətləri olan Növ A standart itələyicidir.

Standart alternativ növ B metal silfon kipkəcidir ki, 2,1 MPa (21 bar) (300 psi) perflüoroelastomerlə sayğac təzyiqi olur.

Növ C kipkəclərinistifadəsi, 2,1 MPa (21 bar) (300 psi) kimi sayğac təzyiqinə qədər, elastik qrafit yardımçı vasitələri xüsusi işlənməlidir, çünki qrafit bəzi kaustik tətbiq üçün tövsiyə olunmur.

2,1 MPa (21 bar) (300 psi) yuxarı sayğac təzyiqləri üçün lakin 4,1 MPa (41 bar) (600 psi) aşağı təzyiqlər üçün, növ B və növ C metal silfon kipkəclərin istifadəsi yüksək təzyiq üçün xüsusi mühəndislik işi tələb edir.

Kristallaşan məhlulda hər hansı tətbiq plan 62 sıxılma və ya plan 32 yuma tələb edir ki, kristalların kipkəcin atmosfer tərəfində formalaşmasının qarşısını alsın. Əksər vasitələrdə tamamilə qarşısı alındığı hallar istisna olmaqla kipkəclərdən sıxılmanın qadağan edir. Plan 32 yuma quruluşu bir qayda olaraq qəbul edilməzdir, çünki o, məhsulu duruldur və bəzi hallarda işlədilməsi baha başa gəlir. Bu şəraitdə quruluş 2 qoşa kipkəci (təzyiqi buraxılmış bufer) nəzərdən keçirilməlidir, bunun üçün təmiz su istifadə edilir (və ya digər uyğun gələn məhlul) çünki bufer kristalları məhlulda saxlayır. Eyni özəl xüsusiyyətlər həm qoşa kipkəcə, həm də tək kipkəclərə tətbiq edilir.

A.2.2.6 Turşular: 80°C (180°F) dan az sulfat, xlorid, fosfor turşuları və 2,1 MPa (21 bar) (300 psi) aşağı sayğac təzyiqi

Standart kipkəc özəl xüsusiyyətləri ilə növ A standart itələyicidir. Özəl xüsusiyyətlər tək naqilli yaydır.

Standart parametrnöv B və ya növ C kipkəclərdir ki, bunlar növ C-də yardımçı kimi elastik qrafitdən istifadə edir.

Çox naqilli yayların nazik çarpaz seksiyasına görə və drossel plataları səbəbindən tətbiq üçün ən korroziyaya davamlı material seçilməlidir.

Hidroflüorik, tüstülənən nitrit və digər turş maddələr bu seçimdə əhatə olunmur. Sahibkarla kipkəc istehsalçısı arasında razılaşdırılmış xüsusi hazırlanmış dizaynlar istifadə olunmalıdır.

80 °C (180 °F)-dən yuxarı temperaturlarda turşular üçün kipkəclər xüsusi mühəndislik işi tələb edir.

2,1 MPa (21 bar) (300 psi) yuxarı sayğac təzyiqində turşular üçün istifadə edilən kipkəclərxüsusi mühəndislik işi tələb edir.

A.2.3 Qeyri-fleş hidrokarbonlar [Nasos temperaturunda 0,1 MPa (1 bar) (14,7 psi) aşağı mütləq buxar təzyiqi] — Vərəqə 4

A.2.3.1 - 40 °C (- 40 °F) to - 5 °C (20 °F) və 4,1 MPa (41 bar) (600 psi) sayğac təzyiqi

Standart kipkəc aşağı temperatur xidməti üçün NBR elastomerləri ilə özəl xüsusiyyətə malik növ A standart itələyicisidir. NBR nasosla vurulan məhlula uyğun olmalıdır.

Standart alternativ 2,1 MPa (21 bar) (300 psi) sayğac təzyiqinə qədər NBR elastomerli özəl xüsusiyyətli Növ B və yaxud elastic qrafit yardımçı vasitələri olan növ C-dir.

2,1 MPa (21 bar) (300 psi) yuxarı sayğac təzyiqi üçün, kipkəcnövləri B və C yüksək təzyiq üçün nəzərdə tutulmuş işlənib hazırlanmış drossellər tələb edir.

NBR elastomerlərinin özəl xüsusiyyəti aşağı temperatur tələbləri ilə bağlıdır. Standart flüoroelastomer -17,7°C (0 °F) qiymətləndirilir, lakin bu beynəlxalq standartın tətbiqi üçün flüoroelastomer - 5 °C (20 °F) aşağı temperaturda istifadə olunmur.

A.2.3.2 - 5 °C (20 °F) - 176 °C (350 °F) və sayğac təzyiqi 4,1 MPa (41 bar) (600 psi) aşağı olan

Standart kipkəc heç bir özəl xüsusiyyət tələb etməyən növ A standart itələyicidir. (nasosla vurulan məhlul üçün elastomer uyğunluq sxemlərinə bax).

2,1 MPa (21 bar) (300 psi) sayğac təzyiqləri üçün standart pararmetrnöv B və ya növ C standart qeyri-itələyicidir. Növ C kipkəci elastik qrafit yardımçı vasitələri ilə istifadə olunmalıdır.

2,1 MPa (21 bar) (300 psi) yuxarı sayğac təzyiqləri üçün standart alternativ növ B və ya növ C-dir, yüksək təzyiq üçün işlənib hazırlanmış drossellər var.

Standart itələyici kipkəc elastomer flüoroelastomerdir ki, o, 204 °C (400 °F)-də qiymətləndirilir. 176 °C (350 °F) nasos vurma temperature flüoroelastomer üçün realdır, çünki üzün sürtünməsi əlavə istilik yaradır və elastomerin daşımalı olduğu temperature qaldırır.

A.2.3.3 176 °C (350 °F) - 260 °C (500 °F) və 2,1 MPa (21 bar) (300 psi) sayğac təzyiqindən aşağı

Standart kipkəcnöv C stasionar qeyri-itələyici metal silfon kipkəcdir ki, yardımçı vasitələr üçün elastik qrafitdən istifadə edir.

Standart alternativözəl xüsusiyyətləri olan növ A standart itələyicidir, o cümlədən daxili sirkulyasiya cihazı və perflüoroelastomer, yuma seçimi diaqramına əsasən plan 23 qapalı dövrəli sistem vasitəsilə dövr edir.

Növ C kipkəci temperatur diapazonuna görə standart olaraq seçilir, hansı ki, bir qayda olaraq kokinqin baş verdiyi diapason hesab edilir. Stasionar drossel dizaynı asanlıqla kokslaşmaya qarşı mühafizəsi üçün buxar sipəri qəbul edir, fırlanan drossellər isə bunu etmir.

Növ A kipkəc daxili sirkulyasiya cihazıdır və plan 23 qapalı dövrəli sistemi kokslaşmanın baş verdiyi diapazondan aşağı məhsul temperaturunu saxlayır.

A.2.3.4 176 °C (350 °F) - 260 °C (500 °F) və 2,1 MPa (21 bar) (300 psi) - 4,1 MPa (41 bar) (600 psi) sayğac təzyiqi

Tam işlənib hazırlanmış kipkəc sistemi isti yüksək tzəyiq servisləri üçün tələb olunur.

A.2.3.5 260 °C (500 °F) - 400 °C (750 °F) və 2,1 MPa (21 bar) (300 psi) sayğac təzyiqindən aşağı

Növ C kipkəci temperatur diapazonuna görə standart kimi seçilir, hansı ki, adətən kokslaşmanın baş verdiyi diapason olur. Stasionar drossellərin dizaynı asanlıqla kokslaşmaya qarşımühafizəsi üçün buxar sipəri qəbul edir, fırlanan drossellər isə bunu etmir.

Standart alternativ tam işlənib hazırlanmış kipkəc sistemidir.

A.2.3.6 260 °C (500 °F) - 400 °C (750 °F) və 2,1 MPa (21 bar) (300 psi) - 4,1 MPa (41 bar) (600 psi) sayğac təzyiqinə kimi

Yeganə münasib alternativ tam işlənib hazırlanmış kipkəc sistemidir.

A.2.4 İşıltılı hidrokarbonlar [0,1 MPa (1 bar) (14,7 psi) yuxarı buxar təzyiqi. Nasos temperaturunda] — Vərəqə 5

A.2.4.1 - 40 °C (- 40 °F) - - 5 °C (20 °F) və 4,1 MPa (41 bar) (600 psi) aşağı sayğac təzyiqi

Standart kipkəc özəl xüsusiyyətlərə malik növ A standart itələyicidir. Özəl xüsusiyyət NBR elastomeridir. NBR-ın nasos məhluluna uyğun olması təmin edilməlidir.

Standart alternativ fleş servisi üçün işlənib hazırlanmış metal silfonlu işlənib hazırlanmış kipkəc sistemidir.

Fleş servisdə metal silfon kipkəclərsarsıdıcı şəkildə sıradan çıxmaya məruz qalır, cüzi buxar sıxılması baş verdiyi təqdirdə “yapışma-sürüşməyə” məruz qalır. Əgər metal silfonlar istifadə olunmalıdırsa, kipkəc nasosun bütün iş şəraitlərində, məsələn, işə salma, söndürmə və qurğunun sıradan çıxma halları altında buxar sıxılmasına xüsusi diqqət verilməklə tam işlənib hazırlanmış kipkəc sistemi olmalıdır.

A.2.4.2 - 5 °C (20 °F) - 176 °C (350 °F) və 4,1 MPa (41 bar) (600 psi) sayğac təzyiqi

Standart kipkəc adekvat dərəcədə buxar sıxılmasını qoruyub saxlamaq üçün özəl xüsusiyyətlərə malik standart itələyicidir. Əgər temperatur 60 °C (140 °F) yuxarıdırsa, daxili sirkulyasiya cihazı kipkəc üzündə fleşi azaltmağa kömək etmək üçün alternativ kimi və plan 23 qapalı dövrə sistemi nəzərə alınmalıdır. Əgər temperatur 176 °C (350 °F) yuxarıdırsa, perflüoroelastomer istifadə olunmalıdır.

Standart alternativ işlənib hazırlanmış metal silfonlu tam işlənib hazırlanmış kipkəc sistemidir.

Soyutma vasitəsilə buxar sıxılması təzyiq yaratma ilə müqayisədə həmişə üstünlüyə malikdir. Ona görə də, daxili sirkulyasiya cihazı və plan 23 qapalı dövrə sistemi ilə növ A seçilir. O halda ki, temperatur 60 °C (140 °F) yuxarı olsun.

60 °C (140 °F) limiti isti aylarda soyuducu su temperaturuna əsaslanır, bu zaman məhsulun 60 °C (140 °F) az soyudulması baş verir. Müxtəlif yerlər həmin konkret yerdə maksimal soyuducu su temperaturuna əsasən nisbətən yüksək və ya aşağı olur.

A.2.4.3 176 °C (350 °F) - 400 °C (750 °F) və 2,1 MPa (21 bar) (300 psi) sayğac təzyiqindən aşağı

Standart kipkəcnöv C kipkəcdir. Standart alternativ tam işlənib hazırlanmış kipkəc sistemidir.

A.2.4.4 176 °C (350 °F) yuxarı və 2,1 MPa (21 bar) (300 psi) - 4,1 MPa (41 bar) (600 psi) kimi sayğac təzyiqi

Kipkəc tam işlənib hazırlanmış kipkəc sistemi olmalıdır.

A.3 İnstruksiya üçün kipkəc seçimi — Vərəqə 6

A.3.1 Vərəqə 6 kipkəc quruluşunun seçilməsində nəzərə alına biləcək aspektlərin bəzilərinə bələdçi kimi nəzərdə tutulur. İstifadəçi hər hansı seçimlə bağlı xərc mənfəəti və riski qiymətləndirməlidir.

A.3.2 Sual 1 xüsusi avadanlıq tələb edən avadanlığın yerləşdiyi yerdə qüvvədə olan hər hansı qaydaların olub olmaması deməkdir. Bu avadanlıqlara aşağı emissiyalı tək kipkəc və ya qoşa kipkəclər daxil ola bilər. Sual istifadəçini xəbərdar etmək üçündür ki, o, xüsusi dizaynların tələb olunma ehtimalı araşdırılsın.

A.3.3 Sual 2 istifadəçini xəbərdar edir ki, nasosla vurulan cərəyanı yoxlasın, o halda ki, hər hansı sahibkar və ya operator standartları mövcud olsun və sahibkar və ya operatordan tələb olunan quruluşu müəyyən etsin və ya tələb etsin. Bu standartlar cərəyanı təhlükəli edə bilər və xüsusi nəzarət metodları tələb edə bilər və yaxud emissiyalar üzrə risk hədlərini tələb edə bilər, hətta əgər yerli qaydalar bunu tələb etməsə də.Kipkəc dizaynları tələb olunan emissiya limitinə cavab vermək üçün tələb olunan avadanlıq və ya dizayndan istifadə etməlidir.

A.3.4 Sual 3 turşular üçün quruluşların seçimini əhatə edir. əgər cərəyan turşu deyilsə, onda Sual 3 Sual 5-ə keçir.

A.3.5 Sual 4 ya tək kipkəc, ya da təzyiq doldurulmuş qoşa kipkəc kimi turş cərəyan üçün quruluşu seçir. Təzyiqsiz qoşa kipkəclər tövsiyə edilmir, bunun səbəbi bufer sistemində və ya sızmaya qarşı kipkəc kamerasında turş maddənin yığılıb qalma potensialıdır.

A.3.6 Sual 5 personala təhlükə yarada bilən materialları əhatə edir, məsələn, qatı (in H2S) amin axınları, kənar yuma olmadan tək kipkəc xaricində nəzarətə olan ehtiyac vurğulanır. Bu vurğulanma ona görə lazımdır ki, spesifikasiyalar bir çox hallarda bu növ axınlar üçün əlavə nəzarət tədbirlərinə olan ehtiyacdan yan keçir.

A.3.7 Sual 6 Sual 5-ə oxşardır, istisna olaraq, o, potensial buxar dumanı və ya yanğın riski ilə əlaqədar sahibkarın tələblərinə təhlükəsiz qaydada cavab verməyən quruluş 1 kipkəci üçün cərəyanı əhatə edir.

A.3.8 Sual 7 quruluş 1 kipkəci ilə yerli emissiya tələblərinə cavab verməyən cərəyanlar üzərində əlavə kipkəc nəzarətinə olan ehtiyacı əhatə edir. Quruluş 2 və ya quruluş 3 əvəzində yalnız zəruri olduqda seçilir.

A.3.9 Sual 8 müəyyən ölkələrlə bağlı xəbərdar edir, belə ki, konkret servislərdə quruluş 1 kipkəcləri emissiyalar üçün monitorinq edilmək məqsədilə tələb olunur. Əgər istifadəçi bu monitorinqi icra etmək istəyirsə, onda quruluş 1 münasib hesab edilir. Buna baxmayaraq, quruluşun dəyişdirilməsi və mümkündür ki, monitorinqdən yan keçilməsi variant istifadə olunsun.

A.3.10 Sual 9 isti servislər üçün etibarlılıq məsələlərini əhatə edir. Təcrübə göstərir ki, quruluş 2 və ya Quruluş 3 etibarlılığı daha yaxşı təmin edə bilər.

A.3.11 Sual 10 polimerləşən agentlər, bərk maddələr və aşağı yağlılığı olan məhlullar üçün etibarlılıq məsələlərini əhatə edir, bu o məqsədi daşıyır ki, 3 illik fasiləsiz istismar müddəti üçün qoyulan məqsədə nail olunsun.

A.3.12 Təcrübə göstərir ki, çox yüngül məhlullarda istifadə olunan quruluş 1 və quruluş 2 kipkəclər 3 illik xidmət üçün qoyulan məqəsdi təmin edə bilmir. Quruluş 2-də təmasda olmayan kipkəclərin istifadəsini ehtiva edən xüsusi kipkəc quruluşları metan, ammonyak, propan və yüksək buxar təzyiqli digər hidrokarbon qarışıqları kimi məhlullarda çox etibarlı xidmət göstərdikləri məlumdur.

A.3.13 Sual 12 sızma barədə həyəcan siqnalı verməyə olan mümkün ehtiyac ilə bağlı xəbərdar etmək üçün nəzərdə tutulur. Quruluş 1-dən fərqli olan quruluşa sızma təyin edildiyi halda bir qayda olaraq ehtiyac duyulur.

A.3.14 Sual 13 təzyiqsiz qoşa kipkəcin sızmaya qarşı xüsusiyyətini istifadə etmək məqsədilə nəzərdə tutulur. Istilik yaranması və üzün yüklənməsi səbəbindən sızmaya qarşı quru kipkəclər tam kipkəc kamerası şəraitində məhdud istismar müdddətinə malik ola bilər.

A.3.15 Bu addım quruluş 3-ə dəyişir və maye bufer tövsiyə edir, o şərtlə ki, nasosda bərk maddələr və ya polimerləşən agentlər olsun. Bu çirkləndiricilər sızmaya qarşı quru kipkəclərin etibarlılığını azalda bilər.

A.3.16 Quruluş 2 kipkəc seçilmişdir və təmasda olmayan içəri kipkəclərin mümkün istifadəsini barədə əlavə bələdçi məlumat təmin edilir.

A.4 Kipkəc seçim prosedurunun vərəqə 7 - vərəqə 9 təlimatları

Kipkəcin seçim prosedurunda vərəqə 7 – vərəqə 9-da axın/qərar sxemlərinin əsaslandığı məntiqi anlamaq üçün aşağıda kipkəc yuma planları barədə məlumatlar verilir.

Plan 01 plan 11-ə oxşardır, istisna olaraq onu göstərmək olar ki, daxili portlar tullantı yaxınlığında işçi çarxın arxasındakı sahədən kipkəc kamerasına axını istiqamətləndirmək üçün istifadə olunur. Bu plan yalnız təmiz məhlullar üçün tövsiyə edilir. Plan 01 yuma borularında məhlulun donması riskini aşağı salmaq üçün normal ətraf mühit temperaturunda qatılaşan və ya bərlkiyən maye ilə faydalı ola bilər. Xüsusi diqqət tələb olunur ki, təchiz olunan təkrar sirkulyasiya kipkəcin iş tələbləri üçün kifayət etsin.

Plan 02 yuma məhlulu sirkulyasiyası ilə qapalı sonluqlu kipkəc kamerasıdır. Plan 02 aşağı kipkəc kamerası təzyiqləri və texnoloji proses temperaturları ilə tətbiq zamanı kimya sənayesində daha geniş yayılmışdır. Səciyyəvi olaraq, plan axın gücləndiriciləri ilə modifikasiya olunan konusvarideşik boru kipkəc kamerası ilə birlikdə istifadə edilir. Texnoloji proses məhlulu kipkəc araqatının, kipkəc kamerasının, və ya qarışıq axın modelinin yaratdığı kipkəc hissələrinin izafi dərəcədə eroziyasının qarşısını alamq üçün nisbətən təmiz olmalıdır. Texnoloji proses məhlulunun buxar təzyiqinin həssaslığı kipkəc kamerası və kipkəc üzlərində fleş şəraitilərini aradan qaldırmaq üçün nəzərə alınmalıdır. Plan 02 yüksək xüsusi istilik, məsələn su, nisbətən aşağı sürətli nasoslarda sərin təmiz məhlullar ilə istifadə edilə bilər. Məhsulun temperatur fərqi plan 02-nin seçilməsinin nəzərdən keçirildiyi hər hansı tətbiq üçün diqqətlə nəzərdən keçirilməlidir.

Plan 11 bütün tək kipkəclər üçün standartkipkəc yuma planıdır. Plan 11-də məhsul kipkəc üçün soyutma təmin etmək və kipkəc kamerasından havanı və ya buxarı qovub çıxarmaq üçün nasos çıxışından kipkəc kamerasına istiqamətləndirilir. Daha sonra isə məhlul kipkəc boşluğundan geriyə texnoloji proses cərəyanına axıb gedir. Bu, təmiz ümumi xidmət avadanlıqları üçün ən geniş istifadə olunan yuma planıdır. Yüksək təzyiqli tətbiq üçün xüsusi diqqət tələb olunan yuma axın tempinin hesablanmasına verilir. Adekvat kipkəc yuma axınını təmin etmək üçün xüsusi deşik və drossel oymağının ölçülərini müəyyən etmək üçün hesablamalar aparılması tələb olunur.

Plan 13 kipkəc kamerasından aşağıda sızma oymağı ilə təmin edilməyən şaquli nasoslar üçün standart yuma plan seçimidir. Sızma oymağı olmadan təchiz olunan şaquli nasoslar üzərində kipkəc kamerası təzyiqi bir qayda olaraq tam çıxış təzyiqində işləyə bilər. Bu quruluşa görə plan 11-in işləməsinə imkan vermək üçün differensial təzyiq yoxdurş plan 13-də məhsul kipkəc üçün soyutmanı təmin etmək və kipkəc kamerasından havanı və ya buxarları qovub çıxarmaq üçün kipkəc kamerasından nasos sormasına qayıdır. Plan 1, 11, 12, 21, 22, 31 və ya 41 şaquli asılı nasoslar üçün plan 13 ilə bərabər istifadə edilir.

Plan 13 şaquli xətdə olan nasoslar üzərində özünü havalandırma təmin edir, o şərtlə ki, differensial təzyiq sirkulyasiyanı təmin etmək üçün və kipkəc kamerası təzyiqi buxarlanmanı təmin etmək üçün kifayət etsin.

Plan 13 yüksək təzyiqli nasoslarda istifadə olunur, burada plan 11-in istifadə edilməsi çox kiçik deşik tələb edə və çox yüksək yuma axın tempi yarada bilər. Bu plan aşağı təzyiqli nasoslarda bir qayda olaraq yaxşı işləməyəcək, səbəb odur ki, kipkəc kamerası ilə nasos sorması arasında aşağı təzyiq differensialı mövcuddur. Plan 13 üçün xidmətin münasibliyi tələb olunan yuma axın tempinin hesablanması yolu ilə və daha sonra tələb olunan deşik ölçüsünün hesablanması ilə müəyyən edilə bilər.

Plan 14 plan 11, təkrar sirkulyasiya nasos çıxışı və plan 13, təkrar sirkulyasiya nasos sormasının kombinasiyasıdır. Bu imkan verir ki, kipkəc kamerasının tam şəkildə havalanmasını təmin edərək kipkəc kamerasına (plan 11) soyutma axını təchiz olunsun (plan 13). Plan 14 şaquli nasoslar üzərində istifadə olunan ən çox yayılmışıdır.

Plan 21 kipkəcisərin yuma ilə təmin edir. Buna formalaşmanı buxarlandırmaq, yardımçı kipləşdirmə elementi temperatur hədlərini təmin etmək və kokslaşma və ya polimerləşməni azaltmaq üçün və yaxud yağlamanı yaxşılaşdırmaq üçün (isti suda olduğu kimi) fərqi yaxşılaşdırmaq üçün ehtiyac ola bilər. Plan 21-in faydası odur ki, o, yalnız sərin yuma deyil, eyni zamanda yaxşı axın tempini yaratmaq üçün kifayət qədər təzyiqə malikdir. Çatışmayan cəhəti odur ki, soyuducu işi yüksəkdir və su tərəfində qapanmaya aparıb çıxarır və məhlulun qatılığı çevik şəkildə yüksək olduğu təqdirdə texnoloji proses tərəfində potensial qapanmaya səbəb olur. Plan 21 quru iqlimlərdə ən yaxşı işləyir ki, burada hava üzgəc soyuducusu su soyuducusu əvəzinə istifadə olunur. Nəzərə almaq lazımdır ki, plan 21 eyni zamanda plan 23 ilə müqayisədə daha çox enerji işlədir, çünki yuma üçün istifadə olunan nasosla vurulan məhlul sormadan geriyə çıxışa təkrarən vurulmalıdır.

Plan 23 is bütün isti su xidmətləri üçün seçilməli olan plandır, xüsusilə boyler təminat suyu və çoxlu hidrokarbon xidmətləri üçün plandır. Bu plan isti su üçün 80 °C (180 °F)-də və daha yuxarı temperaturda və boyler təminat suyu üçün standart seçimdir. İsti su 80 °C (180 °F)-dən yuxarı temperaturda çox aşağı yağlılığa malikdir ki, bu, yüksək dərəcədə kipkəc üzünün yeyilməsi ilə nəticələnir. Bu plan həmçinin bir çox hidrokarbon və kimyəvi xidmətlərdə arzu olunandır ki, burada məhlulun buxar təzyiqi (kipkəc kamerası temperaturu səviyyəsində) ilə kipkəc kamerası təzyiqi arasında tələb olunan fərqi yaratmaq üçün məhlulun soyudulması üçün zəruridir.Plan 23-də soyuducu yalnız kipkəc üzünün yaratdığı istilik üstəgəl prosesdən istiliyi götürür. Bu vəzifə plan 21 və ya plan 22-də olduğuna nisbətən adətən daha az kəskin olur.

Bu vəzifənin azaldılması çox arzu olunandır çünki o soyuducunun istismar müddətini artırır. Sənayedə plan 21 və plan 22 ilə bağlı nəzərə çarpacaq dərəcədə mənfi təcrübənin olduğu məlumdur və bunun da səbəbi soyuducu qapaqlarıdır.

Plan 23-də kipkəc kamerasındakı məhsul drossel oymağı vasitəsilə nasosun işçi çarx sahəsində olandan təcrid olunur. Kipkəc daxili sirkulyasiya cihazı ilə təchiz olunur ki, o, kipkəc kamerası məhlulunu soyuducuda sirkulyasiya etdirir və kipkəc kamerasına geri qaytarır. Bu quruluşda soyuducu yalnız kipkəcin içərisində işlədiyi məhlulu soyudur və bu soyuq məhlul texnoloji prosesə daxil olmur. Bu yüksək enerji səmərəliliyi ilə nəticələnir.

Yüksək dərəcədə donma nöqtəsi və qatı məhsullar plan 23 yuma sistemi seçildikdə nəzərə alınmalıdır. Soyuducu məhlulu sirkulyasiya nöqtəsindən aşağı səviyyədə soyuda bilər. Bu tətbiqlər zamanı buxardan soyuducu vasitə kimi istifadə edilməsi və yaxud plan 21 sistemindən istifadə olunması nəzərə alınmalıdır.

Plan 31 yalnız ən azı texnoloji proses məhlulundan iki dəfə çox konkret cazibəsi olan bərk maddələri olan xidmətlər üçün göstərilir. Bu planın səciyyəvi istifadəsi qumu və ya boru çöküntüsünü təmizləmək üçün su xidmətidir. Plan 31-də məhsul nasosun çıxışından siklon separatoruna istiqamətləndirilir. Bərk hissəciklər cərəyandan sentrifuq olunur və geriyə sormaya ötürülür. Kipkəc yuma siklon separatorundan kipkəc platası üzərində yuma birləşməsinə istiqamətləndirilir. Əgər texnoloji prosesin cərəyanı çox çirklidirsə və ya durğundursa, onda plan 31 səciyyəvi olaraq qeyri-adekvat olur və tövsiyə edilmir. Nasosun drossel oymağının istifadə edilməsi plan 31 göstərildiyi halda tövsiyə edilir.

Plan 32 tərkibində bərk maddələr və ya çirkləndirici maddələr olan xidmətlərdə istifadə olunur, hansı ki, münasib təmizləyici və ya yumanın xaricində olan soyuducu kipkəc mühitini yaxşılaşdıracaq. Bu eyni zamanda aşağı buxar təzyiqi olan və ya kipkəc kamerası təzyiqini münasib səviyyəyə qaldıran yumanı təmin edən kipkəc üzləri boyunca sızma və ya hava müdaxiləsini (vakuum xidmətlərdə) azaltmaq məqsədilə istifadə olunur. Xarici yuma davamlı olmalı və hətta qeyri standart situasiyalarda, məsələn, işə salma və ya söndürmə, etibarlı olmalıdır. Xarici yuma eyni zamanda texnoloji proses cərəyanı ilə uyğun olmalıdır çünki o, kipkəc kamerasından texnoloji proses məhluluna axacaq.

Plan 32-də yuma məhsulu kənar mənbədən kipkəcə gətirilir. Bu plan yaxın boşluqlu drossel oymağı ilə birlikdə istifadə olunur. Oymaq dolmuş qutuda artan təzyiqin saxlanılması üçün drossel cihazı kimi və yaxud nasosla vurulan məhsulun kipkəc kamerasından təcrid etmək üçün baryer kimi işləyə bilər.

Plan 32 yalnız soyutma üçün tövsiyə edilir, çünki enerji xərcləri çox yüksək ola bilər. Məhsulunpisləşmə xərcləri plan 32 istifadə olunarkən həmçinin nəzərə alınmalıdır.

Plan 41,plan 21 və 31 kombinasiyasıdır və yalnız tərkibində bərk maddələr olan isti xidmətlər üçün nəzərdə tutulur. Tərkibində olan bərk maddələr texnoloji proseslə müqayisədə xüsusi cazibəsi iki dəfə və ya daha çox olur. İstifadı olunmalı olan bu kipkəc planı üçün kipkəc sərin yuma tələb etməlidir. Bu sərin yuma məhlulun buxar təzyiqi üzrə temperatur fərqini yaxşılaşdırmaq üçün və ya yardımçı kipkəc temperatur hədlərini təmin etmək və yaxud kokslaşma və ya polimerləşmə yaxud yağlanmanı yaxşılaşdırmaq üçün (isti suda olduğu kimi) zəruri ola bilər. Bu planın səciyyəvi istifadəsi qumu və ya boru tullantılarını təmizləmək üçün isti su xidmətidir.

Plan 41-də məhsul nasosun çıxışından siklon separatoruna istiqamətləndirilir. Bərk hissəciklər axındankənar olunur və geriyə sormaya qaytarılır. Kipkəc yuma daha sonra siklon separatorundan mübadilə edici vasitəsilə kipkəc platasında olan yuma birləşməsinə ötürülür.

Əgər texnoloji proses cərəyanı çox çirklidirsə və ya durğundursa, plan 41 qeyri-adekvat hesab edilir və tövsiyə olunmur. Yuma cərəyanında mübadilə edicinin istifadəsinin faydası, mənfi cəhətləri və ən yaxşı şəraiti plan 21 ilə bağlı məlumatda əldə etmək olar. Nasosun drossel oymağının istifadəsi plan 41 göstərildikdə tövsiyə edilir.

Plan 52 Quruluş 2 kipkəcləri ilə istifadə edilir, burada təmasda olan nəm sızmaya qarşı kipkəc (konfiqurasiya 2CW-CW) maye bufer sistemindən istifadə edir. Bu bir qayda olaraq o xidmətlərdə istifadə olunur ki, burada texnoloji proses məhlulunun atmosferə sızması minimum endirilməli və sızmasının qarşısı alınmalıdır. Bufer mayesi kipkəc qazanında saxlanılır, hansı ki, havalandırma sisteminə qovulur, belə ki, bufer sisteminin təzyiqini atmosfer təsyiqinə yaxın səviyyədə saxlayır.

Plan 52 ən yaxşı təmiz, qeyri-polimerləşən, saf məhsullarla işləyir, hansı ki, burada buxar təzyiqi bufer sisteminin təzyiqindən yuxarıdır. Daha yüksək buxar təzyiqi prosesinin mayesinin bufer sisteminə sızması kipkəc qazanında fleş olunacaq və buxar havalandırma sisteminə keçəcəkdir.

İçəri kipkəc prosesi mayesinin sızması bir qayda olaraq bufer məhlulu ilə qarışacaq və zaman keçdikcə bufer mayesini çirkləndirəcək. Kipkəc təmiri, doldurulması, drenajı və çirklənmiş bufer sisteminin yuyulması ilə bağlı texniki xidmət nəzərə çarpacaq dərəcədə ola bilər.

A.4.13 plan 53A, plan 53B, plan 53C

Plan 53 və ya quruluş 3 təzyiqli qoşa kipkəc sistemləri o xidmətlərdə istifadə olunur ki, orada atmosferə düşə bilən heç bir sızmaya yol verilmir. Plan 53A sistemi qoşa mexaniki kipkəclərdən ibarətdir, onların arasında baryer məhlulu vardır. Baryer məhlulu kipkəc qazanında saxlanılır ki, o, təzyiqlə təxminən 0,14 MPa (1,4 bar) (20 psi) doldurulur ki, bu nasos kipkəc kamerasından daha böyük olur. İçəri kipkəc sızması baryer məhlulunun məhsula sızması olacaqdır. Həmişə müəyyən qədər sızma baş verəcək. Əgər kipkəc kamerası sayğac təzyiqləri əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənirsə və ya 4,2 MPa (42 bar) (615 psi) yuxarıdırsa, içəri və kənar kipkəc gərginlikləri nasos kipkəc kamerası təzyqindən yüksək olan 0,14 MPa (1,4 bar) (20 psi) - 0,17 MPa (1,7 bar) (25 psi) təyin edilmiş nəzarət olunan differensial təzyiq tənzimləyicisinin tətbiq edilməsi yolu ilə azaldıla bilər.

Plan 53B eyni zamanda təzyiqlə doldurulan qoşa kipkəcdir və plan 53A-dan onunla fərqlənir ki, təzyiq burada blader tipli akkumulyatordan istifadə olunaraq kipkəc r dövrəsində saxlanılır.

Plan 53C də təzyiqlə doldurulmuş qoşa kipkəcidir, lakin təzyiqi kipkəc kamerası təzyiqindən yuxarı saxlamaq üçün piston tipli akkumulyatordan istifadə edir.

Plan 53 adətən çirkli, abraziv və ya polimerləşən məhsullar üçün plan 52 üzrə seçilir hansı ki, ya kipkəc üzlərini zədələyir ya da plan 52 istifadə edildiyi təqdirdə bufer məhlul sistemində problemlər yaradır. Plan 53-ün iki çatışmayan cəhəti nəzərə alınmalıdır. Baryer məhlulunun daim məhsula müəyyən dərəcədə sızması baş verəcəkdir. Sızma tempi kipkəcin qazan səviyyəsini monitorinq etməklə nəzarət etmək olar. Buna baxmayaraq, məhsul baryer məhlulundan kiçik miqdarda çirklənməni saxlamaq qabiliyyətinə malik olmalıdır. İkincisi, plan 53 sistemi müvafiq səviyyədə kipkəc qazanı təzyiqini saxlamaqdan asılıdır. Əgər kipkəc qazanının təzyiqi düşərsə, sistem plan 52 kimi işləməyə başlayır və yaxud təzyiqi olmayan qoşa kipkəc kimi işləyir, hansı ki, eyni səviyyədə kipkəc tamlıığını təklif edir. Konkret olaraq. Içəri kipkəc sızma istiqaməti tərsinə dəyişdiriləcək və baryer məhlulu zaman keçdikcə texnoloji proses məhlulu ilə çirklənəcək və bu kipkəcin mümkün sıradan çıxma ehtimalı daxil olmaqla problemlərlə nəticələnəcəkdir.

Plan 54 sistemləri nasos məhsuluna içəri kipkəc sızması olan təzyiqli qoşa kipkəc sistemləridir. Plan 54-də kənar mənbədən sərin təmiz məhsul baryer məhlulu kimi kipkəcə təchiz edilir. Məhsulun təchizat təzyiqi ən azı 0,14 MPa (1,4 bar) (20 psi) olmalıdır ki, bu da içəri kipkəcin təzyiqindən böyükdür. Bu. Baryer məhlulunun texnoloji prosesə sızmasına səbəb olur. Bu quruluş baryer məhlulu təzyiqinin kiplənmiş təzyiqdən az olduğu hallarda heç zaman istifadə olunmamalıdır. Əgər belə olsa, bir içəri kipkəcin sıradan çıxması bütün baryer məhlulu sistemini çirkləndirə bilər və əlavə kipkəclərin sıradan çıxma problemlərini yarada bilər.

Plan 54 bir çox hallarda nasos məhlulunun isti olduğu xidmətlərdə istifadə edilir. Əgər Plan 54 göstərilirsə, baryer məhlulu mənbəyinin etibarlılığı nəzərdən keçirilməlidir. Əgər mənbə dayandırılırsa və ya çirklənirsə, yaranan kipkəc sıradan çıxmaları çox baha başa gəlir. Müvafiq qaydada işlənmiş baryer məhlul sistemi səciyyəvi olaraq mürəkkəb olur və adətən baha olur. Bu sistemlərin müvafiq qaydada işlənib hazırlandlğı hallarda onlar ən etibarlı sistem kimi özünü göstərir.

Plan 62-də sıxılma cərəyanı kipkəc üzlərinin atmosfer tərəfinə xarici mənbədən gətirilir. Həmin sıxılma cərəyanı aşağı təzyiqli buxar, azot və ya təmiz su ola bilər. O, koks formalaşmasının qarşısını almaq üçün (məsələn, isti hidrokarbon xidmətləri) oksigenin mövcud olmasını istisna etmək üçün və dinamik kipkəc komponentkəri ətrafında arzuolunmaz materialın yığılmasını yuyub aparmaq üçün tək kipkəc əməliyyatları üçün seçilir.

Plan 65 kipkəc sızmasının əsasən maye (qaz deyil) olması gözlənilən xidmətlrədə quruluş 1 kipkəclərdə bir qayda olaraq istifadə olunan kipkəc sızma təyin etmə boru planıdır. Borular araqatı platasında drenaj birləşməsinə birləşir və hər hansı kipkəc sızmasını rezervuar/üzən kameranı keçərək və ya onun vasitəsilə istiqamətləndirir və sonra deşiyi vasitəsilə ötürür, daha sonra yağ və su kanalizasiya və yaxud maye toplama sisteminə daxil olur. İzafi axın tempi rezervuar/üzən kameranın aşağı axını üzrə yerləşən deşiyi ilə məhdudlaşa bilər və üzmənin qalxması və həyəcan siqnalını aktivləşdirməsinə səbəb olmaqla təkrar istiqamətləndirilə bilər. Səviyyə dəyişdiricisinin deşiyi axını drenaj borusunda məhlulun akkumulyasiyasının qarşısını almaq üçün şaquli boru söykənəcəyində yerləşir.

Rezervuarın yuxarısında olan birləşmə hansı ki, deşikdən yan keçən boruya birləşir izafi sızmanın effektiv şəkildə drenaj olunmasına imkan verəcək.

Plan 71 təzyiqi olmayan qoşa kipkəclərolan quruluş 2 kipkəclərində istifadə olunur, hansı ki, quru sızmaya qarşı kipkəc istifadə edir və burada heç bir bufer qazı təchiz olunmur lakin bufer qazının təchiz edilməsi üçün təminat arzu ediləndir. Bufer qazı içəri kipkəc sızmasının kənar kipkəcdən toplama sisteminə ötürmə üçün və ya sızmanı durultmaq üçün lazım ola bilər, lakin bu göstərilmir.

Plan 72 təzyiqi olmayan qoşa kipkəclər olan quruluş 2 kipkəclərində istifadə oluna bilər, hansı ki, quru sızmaya qarşı kipkəc istifadə edir. Bufer qazı içəri kipkəc sızmasının kənar kipkəcdən toplama sisteminə ötürmə üçün və ya sızmanı durultmaq üçün lazım ola bilər, bu zaman sızma kipkəcindən emissiyalar azaldılır.

Plan 72 sistemi aşağıdakı kimi işləmək üçün nəzərdə tutulur.

Bufer qazı əvvəlcə təcrid bloku klapanı vasitəsilə axır və nəzarət klapanı alıcı tərəfindən təmin olunur. O daha sonra sistemə daxil olur, adətən plata və ya panel üzərinə bərkidilir və kipkəc satıcısı tərəfindən təmin edilir. Qovuşdurucu filter hansı ki, hər hansı hissəcikləri və mayeni təmizləyir, bu panel üzərində içəri xətt blokunu izləyir. Qaz daha sonra irəli təzyiq tənzimləyicisi vasitəsilə axır hansı ki, plan 75 və ya plan 76 həyəcan siqnalı səviyyəsində və ya azı 0,04 MPa (0,4 bar) (5 psi) olmaqla normal yanma təzyiqindən yuxarı qoyulur. Növbəti gələn təzyiq göstəricisidir və deşikdən əvvəl aşağı təzyiqli həyəcan siqnal dəyişdiricisidir. Onlar tənzimləyicini təyin etmək üçün istifadə olunur. Onlar eyni zamanda təmin edir ki, mənbə təzyiqi həmişə kombinasiya olunan sistemlərin iş diapazonu üzrə yuma axınını saxlasın (plan 75 və ya plan 76 ilə işlədikdə) və kipkəc kamerasını təzyiqlə doldurmasın və ya çıxış yuma planının həyəcan siqnalı göstəricilərinə təsir etməsin. Deşik axın tənzimləməsi təmin edir və axının ölçülməsi üçün axın sayğacı ilə müşaiyət olunur. (Axının tənzimlənməsinə imkan vermək üçün iynə və ya kürəvari klapandan istifadə könüllü xarakter daşıyır). Panel üzərində axırıncı elementlər nəzarət klapanı və blok klapanıdır. Bufer qazı daha sonra borular vasitəsilə kipkəcə istiqamətləndirilir. Sızmaya qarşı kipkəc havalandırması (CSV) və drenaj (CSD) da araqatı platasında yerləşir və adətən plan 75 və ya plan 76-dan istifadə edən havalandırma sisteminə ötürülür.

Plan 74 sistemləri quruluş 3, qoşa təzyiqli kipkəclərdə, harada ki, baryer vasitəsi qaz olur, istifadə olunur. Onlar plan 54 mayer baryer sisteminə ekvivalent olan qaz baryeridir. Ən geniş yayılmış baryer qazı qurğuda istifadə olunan azotdur. Kipkəcə olan təchizat təzyiqi səciyyəvi olaraq ən azı 0,17 MPa (1,7 bar) (25 psi) olur, bu kipkəc kamerası təzyiqindən böyük olur. Bu, nasosa kiçik miqdarda qaz sımasına səbəb olur, qaz baryerinin əksər hissəsi atmosferə sızır. Bu quruluş baryer qaz təzyiqinin kipkəc təzyiqindən az olduğu yerlərdə heç vaxt istifadə olunmamalıdır. Əgər bu baş verərəsə, bütün baryer qaz sistemi nasosla vurulan məhlul ilə çirkləndirilə bilər.

Plan 74 sistemləri adətən çox isti olmayan xidmətlərdə istifadə edilir (elastomer xassə hədləri çərçivəsində), lakin bunun tərkibində sızması dözülməz səviyyədə olan zəhərli və ya təhlükəli materiallar ola bilər. Onlar təzyiqlə doldurulmuş qoşa kipkəc sistemləri olduğuna görə atmosferə sızma normal şəraitdə aradan qaldırılır. Plan 74 eyni zamanda çox yüksək etibarlılığa nail olmaq üçün istifadə oluna bilər, bir halda ki, bərk maddələr və ya digər materiallar hansı ki, kipkəcin vaxtından əvvəl sıradan çıxmasına səbəb ola bilər, kipkəc üzlərinə daxil ola bilməz. Yapşıqan və ya polimerləşən agentləri olan xidmətlər üçün və ya nasosun susuzlaşması bərk maddələrin toplanmasına səbəb olduğu hallarda, plan 74 sistemləri adətən tövsiyə edilmir.

Plan 74 sistemi aşağıdakı kimi işləmək üçün nəzərdə tutulur: baryer qazı əvvəlcə alıcı tərəfindən təmin olunan izolyasiya blok klapanı və nəzarət klapanı vasitəsilə axır. O daha sonra kipkəc satıcısı tərəfindən təmin olunan plata və ya panelə bərkidilmiş sistemə daxil olur. Panel üzərində içəri xətt bloku klapanı 2 µm - 3 µm filter koalesi ilə müşaiyət olunur ki, bu hər hansı hissəcikləri və mövcud ola biləcək mayeni aradan qaldırır. Qaz daha sonra 0,17 MPa (1,7 bar) (25 psi) təyin olunan geri təzyiqə qayıdır, hansı ki, kipkəc kamerası təzyiqindən böyükdür (bəzi hallarda, istifadəçilər açıq qalan kipkəc halında istifadə olunan azotun həcmini məhdudlaşdırmaq üçün tənzimləyicidən sonra deşiyin quraşdırılmasına üstünlük verirlər. Axın sayğacı tənzimləyicini müşaiyət edir və axını ölçmək üçün istifadə olunur, eyni zamanda təzyiq göstəricisi adekvat təzyiqi təsdiqləmək üçün istifadə olunur. Aşağı təzyiq dəyişdiricisi baryer qazının itirilməsi halında və kipkəclərdən artıq dərəcədə sızma olduqda həyəcan siqnalı vermək üçün istifadə olunur. Panel üzərində olan axırıncı elementlər nəzarət klapanı və blok klapanıdır. Baryer qazı daha sonra borulardan istifadə edərək kipkəcə ötürülür. Texniki xidmət məqsədilə havalandırma/drenaja imkan vermək üçün qaz baryer kənar xəttinə drenaj quraşdırılır.

Plan 75 sistemləri səciyyəvi olaraq quruluş 2, təzyiqsiz qoşa kipkəclər üzərində istifadə edilir, hansı ki, sızmaya qarşı quru kipkəc istifadə edir və burada içəri kipkəcdən olan sızma kondensasiya oluna bilər. Onlar bufer qazı ilə istifadə edilə bilər (Plan 72) və ya bufer qazı olmadan istifadə oluna bilər (Plan 71).

Əgər təzyiqsiz qoşa kipkəc quraşdırlıbsa, adətən bu ona görə olur ki, atmosferə nasosla vurulan məhlul sızması quruluş 1 kipkəclə edilə bildiyindən çox məhdudlaşdırılmalıdır. Ona görə də sızmanı yığmaq üçün və toplama nöqtəsinə ötürmək üçün bir vasitə tələb olunur. Plan 75 sistemi nasosla vurulan məhlullar üçün bu toplama funksiyasını icra etmək üçün nəzərdə tutulur hansı ki, ətraf mühit temperaturunda müəyyən maye formalaşdıra bilər (kondensasiya edə bilər). Nəzərə almaq lazımdır ki, əgər nasosla vurulan maye kondensasiya olunmursa, istifadəçilər toplama sistemindən kondensasiyanın geriyə axınına görə bu sistemi quraşdıra bilərlər.

Plan 75 aşağıdakı qaydada işləmək üçün nəzərdə tutulur. İçəri kipkəcdən sızma sızmaya qarşı kipkəc vasitəsilə onun çıxması məhdudlaşdırılır və drenaj xəttinə istiqamətləndirilir. Toplayıcı hər hansı mayeni akkumulyasiya edir, eyni zamanda buxar toplama sistemi vasitəsilə keçir. Toplayıcı üzərində səviyyə göstəricisi toplayıcının nə vaxt drenaj olmasının zəruri olduğunu müəyyən etmək üçün istifadə olunur. Toplayıcının kənar xəttində olan deşik axını elə məhdudlaşdırır ki, içəri kipkəci yüksək dərəcədə sızması təzyiq artımına səbəb olsun və PSH-in 0,07 MPa (0,7 bar) (10 psi) sayğac təzyiqində qurulmasına səbəb ola bilər. Toplayıcının kənar xəttindəki blok klapanı texniki xidmət üçün toplayıcını izolyasiya etmək rolunu oynayır. O, həmçinin bağlanmaqla içəri kipkəci sınaq etmək üçün istifadə edilə bilər, bu zaman nasos işləyə bilər və toplayıcıda zaman/təzyiq yığılması münasibəti nəzərə alınmalıdır. Əgər göstərilibsə, toplayıcı üzərində olan birləşmə sızmaya qarşı kipkəcin sınaq edilməsi üçün azot və ya digər qazın vurulması məqsədilə istifadə oluna bilər.

Plan 76 sistemləri səciyyəvi olaraq Quruluş 2, təzyiqsiz qoşa kipkəclər üzərində istifadə olunur, hansı ki, sızmaya qarşı quru kipkəc istifadə edir və burada içəri kipkəcdən yaranan sızma kondensasiya olunmur. Onlar bufer qazı (plan 72) və ya bufer qazı olmadan (plan 71) istifadı oluna bilər.

Əgər təzyiqsiz qoşa kipkəc quraşdırılıbsa, adətən bu ona görə olur ki, nasosla vurulan məhlulun atmosferə sızması quruluş 1 kipkəci ilə edilə bildiyindən çox məhdudlaşdırılmalıdır. Ona görə də sızmanı yığmaq üçün və toplama nöqtəsinə ötürmək üçün bir vasitə tələb olunur. Plan 76 sistemi içəri kipkəci sızmasından heç bir kondensasiya olmadığı və ya toplayıcı sistemdən kondensasiya olmadığı xidmətlər üçün nəzərdə tutulur. Sızmaya qarşı kipkəc kamerasında maye akkumulyasiya olunduğu halda, izafi istilik yarana bilər, bu da hidrokarbon kokslaşma və mümkün kipkəc sıradan çıxmasına səbəb ola bilər.

Plan 76 aşağıdakı qaydada işləmək üçün nəzərdə tutulur. İçəri kipkəcdən sızma sızmaya qarşı kipkəc vasitəsilə onun çıxması məhdudlaşdırılır və sızmaya qarşı kipkəc havalandırmasından xaric olunur. Toplayıcının kənar xəttində olan deşik axını elə məhdudlaşdırır ki, içəri kipkəcin yüksək dərəcədə sızması təzyiq artımına səbəb olsun və PSH-in 0,07 MPa (0,7 bar) (10 psi) sayğac təzyiqində qurulmasına səbəb ola bilər. Toplayıcının kənar xəttindəki blok klapanı texniki xidmət üçün toplayıcını izolyasiya etmək rolunu oynayır. O, həmçinin bağlanmaqla içəri kipkəci sınaq etmək üçün istifadə edilə bilər, bu zaman nasos işləyə bilər və toplayıcıda zaman/təzyiq yığılması münasibəti nəzərə alınmalıdır. Əgər göstərilibsə, toplayıcı üzərində olan birləşmə sızmaya qarşı kipkəcin sınaq edilməsi üçün azot və ya digər qazın vurulması məqsədilə istifadə oluna bilər.

Kipkəckamerası və mexaniki kipkəc komponentləri üçün

səciyyəvi material standartları

B.1 Material standartları

Cədvəl B1 materialların spesifikasiya ilə bağlı bələdçi qismində istifadə oluna bilər. Əgər bu cədvəl istifadə olunursa, onda güman edilməməlidir ki, material spesifikasiyaları onların tətbiq olunacaqları xidmət tam şəkildə nəzərə alınmadan məqsədəuyğun hesab edilə bilər. Bu materiallar bütün tətbiq sahələri üçün qarşılıqlı dəyişdirilə bilən olmaya bilər.

Cədvəl B.1 — Material standartları

Dəmir tədarükü: Ümumi tətbiqi

Boltlar və papaqlı mismarlar

Gr. SUS 410 və ya 403

Gr. SUS 410 və ya 403

Boltlar və papaqlı mismarlar

Amerika sınaq və material cəmiy.

Dupleks və super dupleks paslanmayan poald

9327-5 X2CrNiMoN22-5-3

EN 10222-5 EN 10250-4

EN 10250-4 EN 10250-4

X2CrNiMoN22-5-3 X2CrNiMoN22-5-3

X2CrNiMoCuWN25-7-4 X2CrNiMoCuWN25-7-4

9327-5, X2CrNiMoN22-5-3

EN 10088-3 EN 10088-3

X2CrNiMoCuN25-6-3 X2CrNiMoCuWN25-7-4

Az karbonlu nikel molibden xrom tökmə (Tökmə C276)

Dəmir çubuqlar və tir

Plata, vərəqə və zolaq

Qaynaq edilə bilən tökmə

Nikel mis tökmə ("Tökmə 400")

Dəmir çubuqlar və tir

Plata, vərəqə və zolaq

Qaynaq edilə bilən tökmə

Buxarlanan-bərkiyən nikel tökmə ("Tökmə 718")

Döyülmə and dəmir çubuqlar

Plata, vərəqə və zolaq

Cədvəl B.1 –in davamı

Austenit duktil tökmə dəmir

Akrilonitril butadien

Spiral-vari paslanmayan poald qrafitlə

B.2 Hidrokarbon xidmətində kipkəc materialları üçün səciyyəvi temperatur məhdudiyyətləri

Silikon karbid (bərk)

Karbon-qrafit: Oksidləşdirici qeyri-oksidləşdirici

B.3 Silikon karbidlə bağlı təlimatlar

Silikon karbid kipkəc halqaları üçün geniş istifadə edilir. Onun əsas üstünlükləri çox bərk olması, korroziyaya çox yaxşı davamlı olması, yüksək termal keçiricilik, karbona qarşı aşağı əmsallı sürtünmə qabiliyyətinə malik olmasıdır. Silikon karbidləri tərkibinə və istehsal prosesinə görə sinifləşdirilə bilər. Mexaniki kipkəclər üçün reaksiya əsaslı silicon karbid və özü aqlomeratlaşan silikon karbidi geniş istifadə olunur. Reaksiyaya bağlı olan silicon karbid silicon karbid matrisində silicon metalın karbonla reaksiyası nəticəsində istehsal edilir. Əmələ gələn material 8 % to 12 % diapazonunda boş silicon metal ehtiva edir. Özü aqlomeratlaşan silicon karbid digər tərəfdən əsasən silicon karbiddən ibarət olur. Bununla yanaşı, bu sinifləşdirmə daxilində müxtəlif dərəcələr, qum dənəciyi strukturu, və s mövcuddur. Nəticədə silicon karbidin iki sinifləşməsi kipkəc üzü materialı kimi istifadə edildikdə işləyən zaman bəzi fərqlərə malik olur.

Silikon karbidin iki sinifləşməsi daxilində fərqlər olmasına baxmayaraq, ümumi xüsusiyyətlər də mövcuddur. Reaksiyaya bağlı olan silicon karbidə müəyyən şəraitlərdə karbona qarşı nisbətən aşağı sürtünmə əmsalına malik olan maddə kimi yanaşılır. O nisbətən az kövrəkdir və özü aqlomeratlaşan material qədər möhkəm deyil. Real olmasına baxmayaraq, bu fərqlər kiçikdir. Bir mühüm fərq odur ki, o korroziyaya davamlıdır. Təxmini qayda olaraq, reaksiyaya bağlı silicon karbid pH 4 və 11 arasında olan xidmətlər üçün tövsiyə edilir; bu diapazon xaricində özü aqlomeratlaşan silikon karbidi istifadə edilməlidir.

B.4 Bərk üzlü kombinasiyalara dair təlimatlar

Baxmayaraq ki, üstünlük verilən kipkəc üzü material kombinasiyası karbondur – bərk üzə qarşı, çoxlu xidmətlər vardır ki, onlar iki bərk üzdən istifadəni tələb edir. İki bərk üzün istifadəsini tələb edən amillər aşağıdakı kimidir:

— Kipləşdirilmiş məhlulda abraziv hissəciklərin mövcud olması;

— Məhlulun qatı olması;

— Məhlulun kristallaşması;

— Polimerləşən məhsullar;

— Yüksək vibrasiya və zərbənin mövcud olması.

Bərk üzlər üçün əsas material seçimi silicon karbid və volfram karbiddir. Bir qayda olaraq, silicon karbid özünə qarşı qənaətbəxş dərəcədə işləyəcək, o halda ki, kifayət qədər maye yağlanması olsun. Buna baxmayaraq, volfram karbidi özünə qarşı çox mühüm kombinasiya ola bilər.

Nəzərə alınmalı olan ümumi qaydalar mövcuddur.

a) Volfram karbidi silikon karbidinə qarşı əla iş nümayiş etdirmişdir, burada kiplənmiş vasitə yağ olmuşdur. Hətta nisbətən az qatı olan maye xidmətlərində, məsələn, su abrazivlərlə birlikdə, volfram karbidi silicon karbidinə qarşı iki bərk üz tələb olunduqda ən geniş seçim olur.

b) Volfram karbidi volfram karbidinə qarşı ağır yağlar, qatran və asfaltda əla nəticə göstərmişdir. O suda zəif nəticıə verir lakin kaustik məhlulda yaxşı nəticə verə bilər. Xüsusi diqqət (təzyiq x sürət) şəraitinə verilə bilər, çünki bu material kombinasiyası üçün hədlər aşağı olur.

c) Aqlomeratlaşan silicon karbid özünə qarşı korroziyalı xidmətdə əla nəticə verə bilər və bir çox kimyəvi tətbiq zamanı iki bərk üzün üstünlük verilən kombinasiyadır. Bununla belə bu kombinasiya qaytarılmaz zədələnmə ilə nəticələnə bilər o şərtlə ki, quru şəraitdə işləsin və belə ki, o hallarda bu tövsiyə edilmir ki, cüzi yağlama şəraiti mövcud olsun.

d) Reaksiyaya bağlı silicon karbidi özünə qarşı da hidrokarbon emalında geniş şəkildə istifadə edilmişdir. O, abraziv hissəciklərin mövcud olduğu xam neft kimi xidmətlər üçün yaxşı nəticə göstərir.

e) Nəzərə almaq lazımdır ki, bir qayda olaraq, traybologiya elmi sürtünmə təması zamanı iki oxşar materialdan istifadəyə əsaslanır. Bu səbəbdən reaksiyaya bağlı dar üzlə aqlomeratlaşan silicon karbidi. Geniş üzə qarşı istifadə olunmuşdur. Praktiki məsələlər, məsələn, korroziyaya davamlılıq və yüksək inventar xərcləri bunu nisbətən az populyar kombinasiya edir.

Uğurlu yeni materiallar və üsullar kipkəc üzləri üçün hazırlanır, burada bərk üzlü kombinasiyaların olması tələb olunur. Bunlar hazırlanma prosesinin erkən mərhələsində olduğuna görə onların tətbiqinə dair təlimatlar bu beynəlxalq standartın əhatə dairəsi xaricindədir.

B.5 Yardımçı kipkəc materialları üçün tipik temperatur məhdudiyyəti qaydaları

Flüoroelastomer(FKM):

Perflüoroelastomer (FFKM)

Bəzi FFKM mərhələləri göstərilənə uyğun deyil 20 °C (70 °F).

B.6 Elastomerlərin seçilməsinə dair təlimatlar

Elastomerlər polimer arxitekturasının, doldurucuların, düzəliş kimyası və dizayn məsələlərinin mürəkkəb inteqrasiyasıdır. Müvafiq qaydada seçilən, düzəliş edilən, mürəkkəbləşdirilən və dizayn verilən elastomerik kipkəclər, məsələn, O-halqaları, müəyyən xidmətdə proqnoz verildiyi kimi işləyir (vasitə, vaxt, temperatur, təzyiq, statik/dinamik və s.). Buna baxmayaraq, güzəştlərin edildiyi halda, elastomer kipkəc qısa xidmət dövrü ilə qeyri uyğun işləyə bilər.

Elastomerlərin özəl xüsusiyyəti spesifikasiyanın yazılmasını çətinləşdirir. Bu beynəlxalq standart elastomerlərin seçilməsi üçün yalnız məhdud, ümumi bələdçi təmin edir və konkret məhlul, düzəliş, doldurucu və sairin seçilməsi üçün heç bir spesifik məlumat təmin etmir. Əlavə A-da verilən kipkəc seçimi bələdçisi ümumi təcrübə əsasında polimer ailəsini (məsələn, flüoroelastomer, nitril və s.) tövsiyə edir. Birləşmənin özəl cəhətləri həmin xidmət üçün münasib olmalıdır.

Konkret polimerlərin və birləşmələrin seçilməsinə dair bəzi məsələlərə aşağıdakılar daxildir.

a) Polimer İSO və ASTM təyinatı ilə müəyyən edilir və təkrar emal materiallarını istifadə etməməlidir.

b) Nəzərə almaq lazımdır ki, fərqli xüsusiyyətləri və konkret polimer ailəsi daxilində müxtəlif məhlullar vardır.

c) Baxmayaraq ki, əksər elastomerlər doldurucu kimi karbon qarasından istifadə edir, istifadə oluna biləcək digər doldurucular vardır.

d) Mühüm xassələr, məsələn, sıxılma dəsti, hansı ki, bəzi kipkəclər üçün daha vacib ola bilər.

e) Vasitənin uyğunluğu zaman, temperatur və konsentrasiya ilə əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənə bilər – xüsusilə yüksək temperatur elastomerləei, məsələn, perflüoroelastomerlər, bəzi vasitələrdə aşağı temperatur reytinqinə malik ola bilər.

f) Dinamik yardımçı kipkəc elementləri eyni zamanda aşağı temperatur reytinqinə malik ola bilər.

g) Məhlulda istifadə olunan bütün polimerlər göstərilməlidir.

Kateqoriya 1 & 2 Kipkəclər

TƏLƏB OLUNUR: ___________

İŞ/lAYIHƏ N: ___________

TƏLƏB OLUNUR: ___________

TƏLƏB OLUNUR: ___________

SAHƏ____________________

SAHƏ____________________

SAHƏ____________________

SAHƏ____________________

UNIT_______________________

ƏŞYA N___________________

© ALICININ SİFARİŞİ İLƏ KİPKƏCHAZIRLANMASI

 KİPKƏCKATEQORİYASI 1 (4.1.1)

 KİPKƏCKATEQORİYASI 2 (4.1.1

©KİPKƏCKATEQORİYASI (ƏLAVƏ D)

© ALTERNATIV STASİONAR (NÖV A və B)

© ALTERNATİV FIRLANMA(NÖV C)

VACIB PLANLAR (BAX ƏLAVƏ G)

© 01 © 11 © 14 © 23 © 32 © 50 © 61

© 02 © 13 © 21 © 31 © 41 © 51 © 62

© 01 © 13 © 23 © 41 © 62 © 75

© 02 © 14 © 31 © 52 © 71 © 76

© 11 © 21 © 32 © 61 © 72

© 01 © 13 © 53A © 54 © 74

© OXUN QURAŞDIRILMASI

© ALTERNATİV (6.1.3.13) - SPESİFİKASİYA

 NASOSUN SÖNAQ TESTİ ÜÇÜN ALTERNATİV KİPKƏCNÖVÜ

 MƏLÜMAT TƏLƏBNAMƏ FORMASI (ƏLAVƏ J)

 KIPKƏCIN DİNAMİK TƏZYİQ ÖLÇÜLƏRİ

 ALICININ KIPKƏC KODU

 METAL DİZAYNININ MİNİMAL TEMPERATURU (6.1.6.11.1)

ASME B73.1 VƏ ©SİLİNDRİK

© BAŞQA XÜSUSİYYƏTLƏR

 BOLT ÜZƏRİNDƏ PALATA(6.1.2.5)

©KIPKƏCIN QIZARDILMIŞ HİSSƏLƏRİ

©KIPKƏC PALATASININ HAVALANMASI TƏLƏB OLUNUR

© QURAŞDIRILMIŞ BOĞAZ KÖLLARI

©KIPKƏC PALATASININ QIZDIRILMASI TƏLƏB OLUNUR

NASOS DİZAYNI  İSTEHSALÇI___________________________________ MDEL_______________________________  NÖV / ÖLÇÜ_______________________  İSTİFADƏ OLUNAN MATERİAL______________

NASOSUN TƏZYİQ GÜCÜ  SOVURMA TƏZYİQİ (ÖLÇÜ)____________________________kPa (bar)(ga)  TULLANMA TƏZYİQİ________________________________ kPa (bar)(ga)

KIPKƏC PALATASI  NRMAL_________________________kPa (bar)(ga)  min / maks___________________________ kPa (bar)(ga)  OX SÜRƏTİ___________________________ r/min

OX  HRIZNTAL______________  VERTIKAL________________________  DIA_________________________ mm  OX SÜRƏTİ________________________ r/m

OX İSTİQAMƏTİ  CW_________________________  CCW________________________________

 TƏHLÜKƏLİ  ALIŞQAN  ____________________

 NÖV VƏ AD _______________________________KONSENTRASİYA________________________________%

 ZƏHƏRLİ MAYE VƏ ƏTRAF MÜHİT ________________________________________

 HƏLL OLUNMAYAN HİSSƏLƏR  DİGƏR __________@_____ml/m3

m BƏRK HİSSƏLƏR _________oC AXMA GÜCÜ _______oC

m Cl2 ________ml/m3 m DİGƏR ________________________@ _______________ ml/m3

m BUCAQ ALTINDA VURULAN NASOSUN BUXARI

m ZƏHƏRLİ HƏLLOLUNMAYAN HİSSƏLƏR

mNASOSUN BUXARI POLİMERİZƏ OLUNMUŞ HİSSƏLƏRDƏN İBARƏTDİR

m KONSENTRASİYA (KÜTLƏNİN SÜRTUNMƏSİ)______________________

TƏYİN OLUNMUŞ HİSSƏLƏR

m ALTERNATIV MAYE PROSESİ VƏ KONSENTRASİYA

MIN __________oC NORMAL ____________oC MAKS _________________Oc

m NİSBİ SIXLIQ (SUYA @ 25oC) TƏYİN OLUNMUŞ TEMPERATURDA

m RƏQƏMLƏR ÜZRƏ NASOSUN TƏZYİQİ

@ NORMAL TEMP __________ @ MAKS TEMP __________________

BAŞQA QARIŞIQLAR İDARƏ OLUNAN SƏVİYYƏ _________ml/mm3

m ABSOLUT BUXAR TƏZYİQİ MÜƏYYƏN OLUNMUŞ TEMPERATURDA

NORMAL TEMP __________ kPa @ MAKS TEMP __________________

m ATMOSFER QAYNAMA HƏDDİ Oc

m MAYENİN ALTERNATİV PROSESİNİN KONSENTRASİYASI

m QATILIQ VƏ NASOSUN NORMAL ŞƏRAİRDƏ İŞLƏNMƏSİ P a.s

İSTİSMAR DAXİL OLMAQLA

YAĞLƏ MAYE (PLAN 32) ƏGƏR YAĞLI MAYE NASOSA DAXİL OLSA, ONDA NASOS SIRADAN ÇIXAR.

m ADI KONSENTRASİYASI ______________%

m ABSOLUT BUXAR TƏZYİQİ MÜƏYYƏN OLUNMUŞ TEMPERATURDA

mALICININ KİPKƏCƏ NƏZARƏT ETMƏSİ

NORMAL TEMP ____________kPa MAKS TEMP _____________kPa

m MAYENİN TEMPERATURU

m ATMOSFER QAYNAMA HƏDDİ _________________________________oC

MIN _________oC NORMAL _________oC MAKS_____________Oc

m QATILIQ VƏ NASOSUN NORMAL ŞƏRAİRDƏ İŞLƏNMƏSİ _________________________Pa s

m NİSBİ SIXLIQ (SUYA @ 25oC) MÜƏYYƏN OLUNMUŞ TEMPERATURDA

 AXMA HƏDDİ TƏLƏB OLUNUR MAKS / MIN ___________ / _____________l/min

@ NORMAL TEMP @ MAKS TEMP

 TƏZYİQ TƏLƏB OLUNUR MAKS / MIN ___________ / _____________kPa (bar) (ga)

Kateqoriya 1 & 2 Kipkəclər

TƏLƏB LUNUR: ___________

JB/PRJECT N: ___________

TƏLƏB LUNUR: ___________

TƏLƏB LUNUR: ___________

SAHƏ____________________

SAHƏ____________________

SAHƏ____________________

SAHƏ____________________

UNIT_______________________

ƏŞYA N___________________

m ALICI TƏRƏFİNDƏN TOPLANMIŞ MƏLUMATLAR  ALICININ KİPKƏCİ© ALICININ SİFARİŞLƏ KİPKƏC HAZIRLANMASI

ORTA YATIRMA (PLAN 51,62)

© TƏCİZ OLUNMUŞ TEMPERATUR MAKS/MİN

_______________/ __ _____oC

 TƏLƏB OLUNMUŞ AXMA HƏDDİ MAKS / MIN

QIZARTMIŞ PLANLAR (BAX ƏLAVƏ G)

©NÖV VƏ AD _______________________

mALICININ SEÇİMİ KIPKƏC ALICISININ SEÇİMİ

mKİPKƏC ALICISININ NƏZƏRDƏN KECİRİLMƏSİ ALICININ NƏZƏRİ

 AXİN HƏDDİ MAKS/MİN ___________ / _________l/min

 İSTİ/SOYUQ TƏLƏB OLUNUR (+VƏ -) _____________kW

© TƏZYİQ TƏCHİZ ETMƏK MAKS/MİN ___________ / _________kPa (bar) [ga]

© MAYENİN İŞLƏK TEMPERATURU

MIN C NORMAL C MAKS C

© TƏYİN OLUNMUŞ TEMPERATURDA NİSBİ SIXLIQ (SUYA 25 C )

@ NORMAL TEMP __________ @ MAKS TEMP ____________

© BUXARIN ABSOLYUT TƏZYİQİ MÜVAFİQ TEMPERATURDA

NORMAL TEMP __________kPa MAKS TEMP ____________kPa

© ATMOSFER QAYNAMA HƏDDİ (MAYE) _______________C

© SIXLIQ VƏ NORMAL TEMPERATUR(MAYE) _________________Pa.s.

© SPESİFİK İSTİLİK TUTUMU VƏ DAİMİ TƏZYİQ

MAYE ÜÇÜN VƏ NORMAL TEMPERATUR __________ J/kg.K

mKONTROL VOLTAJ ______V FAZA ________ HERTS ___________

mTƏCHİZ OLUNMUŞ SUYUN SOYUMA TEMPERATURU_ ____C m Cl2 ______ml/m

mELEKTRİK SAHƏ CL ______ GR ________ DIV _____________

m H2O SOYUMASININ NORMAL TƏZYİQİ / DES _______/ ___________ kPa (bar) [ga]

mATMOSFERİN DÜZƏLİŞİ MIN / MAKS ________________ / _____________ C

m ATEX (EC DİREKTİV 94/9/EC) GR CAT T CLASS

52 VƏ 53 SİSTEMLƏRİN PLAN ARDICILLIQI

mBİRGƏ İSTİFADƏ/TƏCHİZATÇININ AVADANLIQA PLANİ (8.1.4)

mKONUSVARİ BORU YİVLARI(8.1.9)

m DOLMUŞ SİSTEM TƏCHİZATI

mTƏCHİZATÇI RƏYİ /KOD

m EN 13445 VƏ YAXUD BAŞQA KOD

© RESERVUAR TUTUMU (8.5.4.3)

m TULLANTI KOLLEKTORU (8.4.4)

© PLATANIN HÜNDÜRLÜYÜ (8.5.4.2)

m NÖV VƏ XÜSUSİYYƏT (8.6.5.8)

o RESERVUAR TUTUMU (3.4.1)

©TƏZYİQ HƏDDİNİ QURAŞDIRMAQ, MAX / MIN

mİSTİLİYƏ DAVAMLI VALLAR TƏLƏB OLUNUR (9.8.3)

©SİSTEMİN İŞLƏK VƏZİYYƏTİ (PLANLAR 53B & 53C )

SOYUDUCU SİSTEM (PLAN 21, 22, 23, 41, 53B, 53C)

m TEMPERATUR İNDİKATORU (PLANLAR 53B & 53C )

TƏZYİQ QOŞMAQ (8.5.4.2.s) AKTİV ETMƏK:

© TƏZYİQ QALXIR (ARR 2) QURAŞDIRMA @

©AVADANLIĞIN İSTİNAD KODU

© TƏZYİQ DÜŞÜR (ARR 3) QURAŞDIRMA @

mSOYUQ SU PAYLAYICI XƏTTİ

©YÜKSƏK SƏVİYYƏLİ HƏYƏCAN SİQNALI (8.5.4.2.i)

mSİNKLƏNMİŞ BORULAR (8.5.2.4)

mSOYUQ SUYUN SƏRFİYYATI _____________________ l/dəq

m XARICI FIRLANAN NASOS(8.6.3.1)

mQAÇIRMAYIN AXIN GÖSTƏRICISI (8.4.3)

72 VƏ 74 SİSTEMLƏRİNİN PLANI

11, 13, 14, 21, 23, 31, 32, 41 SİSTEMLƏRİN PLANI

mBİRLƏŞMİŞ XƏT PAYLAYICIS

mYÜKSƏK SƏVİYYƏLİ HƏYƏCAN SİQNALININ QOŞULMASI (8.6.6.5)

75 VƏ 76 SİSTEMİNİN PLANI

mMƏHDUDİYƏTLİ NİPPEL YUMA XƏTTİNDƏ (8.5.2.4)

m AVADANLIQ TƏCHİZATI

mSİKLON SEPARATOR PAYLAYICISI

mYÜKSƏK SƏVİYYƏLİ HƏYƏCAN SİQNALININ SİQNALI 75 (8.6.5.3)

mPLAN 32 AVADANLIQ PAYLAYICI

m SINAQ BİRLƏŞMƏLƏRİ (8.6.5.4)

32 VƏ 53 SİSTEMLƏRİNİN PLAN

m İSTİFADƏÇİNİN SINANMIŞ CİHAZLARA RƏYİ

© STANDART (ŞƏK. G 27)

© ALTERNATIV (ŞƏK G 28)

oSTANDARTA AİD OLÇÜLÜ VARİANTLAR (ŞƏK G 27)

TƏZYİQ AVADANLIQLARI(9.4.)

m YAĞNAN DOLMUŞ TƏZYİQ CİHAZLARI (9.4.3)

oALTERNATİV AİD OLÇÜLÜ VARİANTLAR (ŞƏK. G 28)

m TƏZYİQ SƏVİYYƏLƏRİ (9.5.2)

m SƏVİYYƏ DƏYİŞMƏSİ (9.5.3)

©ALTERNATİV İSTEHSALAT STANDARTI

m İLKİN AVADANLIQ TƏCHİZATI

SƏVİYYƏ DƏYİŞDİRİCİ (9.6.)

© TƏCHİZATCI İSTİNADI/ KODU

mXARİCİ, DƏYİŞDİRİCİ (9.6.2)

m BİRLƏŞMİŞ XƏTTLƏRİN PAYLAYICISI

ÖLÇÜ CİHAZLARI (9.7.)

m SCH 80 BORU (8.5.4.4.9)

m AVADANLIĞIN ILKİN TƏCHİZAT VƏ SINAQI

mBütün qaynaqların 100% müayinəsi (6.1.6.10.5) istinadən:

mALICININ SINAQ VƏ YOXLAMADA İŞTİRAKI (10.1.7. VƏ ƏLAVƏ H)

mYOXLAYICININ YOXLAMA VƏRƏQƏSİ

mQEYRİ-MƏCBURİ KVALİFİKASİYA SINAĞI TƏLƏB OLUNUR (10.3.1.1.2)

BİRLƏŞMİŞ DİZAYN (6.1.6.10.5)

©Nasosun sınaq testi [1O.3.5.1): bax səh. 1. SƏTİR 30

m MÖHKƏMLİK TESTİ (10.2.3.k) TƏLƏBNAMƏ

©ALTERNATIV KİPKƏC NASOS SİNAQI (10.3.5.2), BAX SƏH (10.3.5.1) SƏTİR 25

Kateqoriya 1 & 2 Kipkəclər

TƏLƏB OLUNUR: ___________

İŞ/lAYIHƏ N: ___________

TƏLƏB OLUNUR: ___________

TƏLƏB OLUNUR: ___________

SAHƏ____________________

SAHƏ____________________

SAHƏ____________________

SAHƏ____________________

UNIT_______________________

ƏŞYA N___________________

© ALICININ SİFARİŞİ İLƏ KİPKƏC HAZIRLANMASI

KİPKƏC KATEQORİYASI 1 (4.1.1)

 KİPKƏC KATEQORİYASI 2 (4.1.1

©KİPKƏC KATEQORİYASI (ƏLAVƏ D)

© ALTERNATIV STASİONAR (NÖV A və B)

© ALTERNATİV FIRLANMA(NÖV C)

VACIB PLANLAR (BAX ƏLAVƏ G)

© 01 © 11 © 14 © 23 © 32 © 50 © 61

© 02 © 13 © 21 © 31 © 41 © 51 © 62

© 01 © 13 © 23 © 41 © 62 © 75

© 02 © 14 © 31 © 52 © 71 © 76

© 11 © 21 © 32 © 61 © 72

© 01 © 13 © 53A © 54 © 74

© OXUN QURAŞDIRILMASI

© ALTERNATİV (6.1.3.13) – SPESİFİKASİYA

 NASOSUN SÖNAQ TESTİ ÜÇÜN ALTERNATİV KİPKƏC NÖVÜ

 MƏLÜMAT TƏLƏBNAMƏ FORMASI (ƏLAVƏ J)

 KİPKƏCİN DİNAMİK TƏZYİQ ÖLÇÜLƏRİ

 ALICININ KİPKƏC KODU

 METAL DİZAYNININ MİNİMAL TEMPERATURU (6.1.6.11.1)

ASME B73.1 VƏ ©SİLİNDRİK

© BAŞQA XÜSUSİYYƏTLƏR

 BOLT ÜZƏRİNDƏ PALATA(6.1.2.5)

©KİPKƏCİN QIZARDILMIŞ HİSSƏLƏRİ

©KİPKƏC PALATASININ HAVALANMASI TƏLƏB OLUNUR

© QURAŞDIRILMIŞ BOĞAZ KÖLLARI

©KİPKƏC PALATASININ QIZDIRILMASI TƏLƏB OLUNUR

NASOS DİZAYNI  İSTEHSALÇI___________________________________ MDEL_______________________________  NÖV / ÖLÇÜ_______________________  İSTİFADƏ OLUNAN MATERİAL______________

NASOSUN TƏZYİQ GÜCÜ  SOVURMA TƏZYİQİ (ÖLÇÜ)____________________________kPa (bar)(ga)  TULLANMA TƏZYİQİ________________________________ kPa (bar)(ga)

KİPKƏC PALATASI  NORMAL_________________________kPa (bar)(ga)  min / maks___________________________ kPa (bar)(ga)  OX SÜRƏTİ___________________________ r/min

OX  HORIZONTAL______________  VERTIKAL________________________  DIA_________________________ mm  OX SÜRƏTİ________________________ r/m

OX İSTİQAMƏTİ  CW_________________________  CCW________________________________

 TƏHLÜKƏLİ  ALIŞQAN  ____________________

 NÖV VƏ AD _______________________________KONSENTRASİYA________________________________%

 ZƏHƏRLİ MAYE VƏ ƏTRAF MÜHİT ________________________________________

 HƏLL OLUNMAYAN HİSSƏLƏR  DİGƏR __________@_____ml/m3

m BƏRK HİSSƏLƏR _________oC AXMA GÜCÜ _______Oc

m Cl2 ________ml/m3 m DİGƏR ________________________@ _______________ ml/m3

m BUCAQ ALTINDA VURULAN NASOSUN BUXARI

m ZƏHƏRLİ HƏLLOLUNMAYAN HİSSƏLƏR

mNASOSUN BUXARI POLİMERİZƏ OLUNMUŞ HİSSƏLƏRDƏN İBARƏTDİR

m KONSENTRASİYA (KÜTLƏNİN SÜRTUNMƏSİ)______________________

TƏYİN OLUNMUŞ HİSSƏLƏR

m ALTERNATIV MAYE PROSESİ VƏ KONSENTRASİYA

MIN __________oC NORMAL ____________oC MAKS _________________oC

m NİSBİ SIXLIQ (SUYA @ 25oC) TƏYİN OLUNMUŞ TEMPERATURDA

m RƏQƏMLƏR ÜZRƏ NASOSUN TƏZYİQİ

@ NORMAL TEMP __________ @ MAKS TEMP __________________

BAŞQA QARIŞIQLAR İDARƏ OLUNAN SƏVİYYƏ _________ml/mm3

m ABSOLUT BUXAR TƏZYİQİ MÜƏYYƏN OLUNMUŞ TEMPERATURDA

NORMAL TEMP __________ kPa @ MAKS TEMP __________________

m ATMOSFER QAYNAMA HƏDDİ Oc

m MAYENİN ALTERNATİV PROSESİNİN KONSENTRASİYASI

m QATILIQ VƏ NASOSUN NORMAL ŞƏRAİRDƏ İŞLƏNMƏSİ P a.s

İSTİSMAR DAXİL OLMAQLA

YAĞLƏ MAYE (PLAN 32) ƏGƏR YAĞLI MAYE NASOSA DAXİL OLSA, ONDA NASOS SIRADAN ÇIXAR.

m ADI KONSENTRASİYASI ______________%

m ABSOLUT BUXAR TƏZYİQİ MÜƏYYƏN OLUNMUŞ TEMPERATURDA

m ALICININ KİPKƏCƏ NƏZARƏT ETMƏSİ

NORMAL TEMP ____________kPa MAKS TEMP _____________kPa

m MAYENİN TEMPERATURU

m ATMOSFER QAYNAMA HƏDDİ _________________________________oC

MIN _________oC NORMAL _________oC MAKS_____________oC

m QATILIQ VƏ NASOSUN NORMAL ŞƏRAİRDƏ İŞLƏNMƏSİ _________________________Pa s

m NİSBİ SIXLIQ (SUYA @ 25oC) MÜƏYYƏN OLUNMUŞ TEMPERATURDA

 AXMA HƏDDİ TƏLƏB OLUNUR MAKS / MIN ___________ / _____________l/min

@ NORMAL TEMP @ MAKS TEMP

 TƏZYİQ TƏLƏB OLUNUR MAKS / MIN ___________ / _____________kPa (bar) (ga)

Kateqoriya 1 & 2 Kipkəclər

TƏLƏB LUNUR: ___________

JB/PRJECT N: ___________

TƏLƏB LUNUR: ___________

TƏLƏB LUNUR: ___________

SAHƏ____________________

SAHƏ____________________

SAHƏ____________________

SAHƏ____________________

UNIT_______________________

ƏŞYA N___________________

m ALICI TƏRƏFİNDƏN TOPLANMIŞ MƏLUMATLAR  ALICININ KİPKƏCİ© ALICININ SİFARİŞLƏ KİPKƏC HAZIRLANMASI

ORTA YATIRMA (PLAN 51,62)

© TƏCİZ OLUNMUŞ TEMPERATUR MAKS/MİN

_______________/ __ _____oC

 TƏLƏB OLUNMUŞ AXMA HƏDDİ MAKS / MIN

QIZARTMIŞ PLANLAR (BAX ƏLAVƏ G)

©NÖV VƏ AD _______________________

mALICININ SEÇİMİ KİPKƏC ALICISININ SEÇİMİ

mKIPKƏC ALICISININ NƏZƏRDƏN KECİRİLMƏSİ ALICININ NƏZƏRİ

 AXİN HƏDDİ MAKS/MİN ___________ / _________l/min

 İSTİ/SOYUQ TƏLƏB OLUNUR (+VƏ -) _____________kW

© TƏZYİQ TƏCHİZ ETMƏK MAKS/MİN ___________ / _________kPa (bar) [ga]

© MAYENİN İŞLƏK TEMPERATURU

MIN C NORMAL C MAKS C

© TƏYİN OLUNMUŞ TEMPERATURDA NİSBİ SIXLIQ (SUYA 25 C )

@ NORMAL TEMP __________ @ MAKS TEMP ____________

© BUXARIN ABSOLYUT TƏZYİQİ MÜVAFİQ TEMPERATURDA

NORMAL TEMP __________kPa MAKS TEMP ____________kPa

© ATMOSFER QAYNAMA HƏDDİ (MAYE) _______________C

© SIXLIQ VƏ NORMAL TEMPERATUR(MAYE) _________________Pa.s.

© SPESİFİK İSTİLİK TUTUMU VƏ DAİMİ TƏZYİQ

MAYE ÜÇÜN VƏ NORMAL TEMPERATUR __________ J/kg.K

mKONTROL VOLTAJ ______V FAZA ________ HERTS ___________

mTƏCHİZ OLUNMUŞ SUYUN SOYUMA TEMPERATURU_ ____C m Cl2 ______ml/m

mELEKTRİK SAHƏ CL ______ GR ________ DIV _____________

m H2O SOYUMASININ NORMAL TƏZYİQİ / DES _______/ ___________ kPa (bar) [ga]

mATMOSFERİN DÜZƏLİŞİ MIN / MAKS ________________ / _____________ C

m ATEX (EC DİREKTİV 94/9/EC) GR CAT T CLASS

52 VƏ 53 SİSTEMLƏRİN PLAN ARDICILLIQI

mBİRGƏ İSTİFADƏ/TƏCHİZATÇININ AVADANLIQA PLANİ (8.1.4)

mKONUSVARİ BORU YİVLARI(8.1.9)

m DOLMUŞ SİSTEM TƏCHİZATI

mTƏCHİZATÇI RƏYİ /KOD

m EN 13445 VƏ YAXUD BAŞQA KOD

© RESERVUAR TUTUMU (8.5.4.3)

m TULLANTI KOLLEKTORU (8.4.4)

© PLATANIN HÜNDÜRLÜYÜ (8.5.4.2)

m NÖV VƏ XÜSUSİYYƏT (8.6.5.8)

o RESERVUAR TUTUMU (3.4.1)

©TƏZYİQ HƏDDİNİ QURAŞDIRMAQ, MAX / MIN

mİSTİLİYƏ DAVAMLI VALLAR TƏLƏB OLUNUR (9.8.3)

©SİSTEMİN İŞLƏK VƏZİYYƏTİ (PLANLAR 53B & 53C )

SOYUDUCU SİSTEM (PLAN 21, 22, 23, 41, 53B, 53C)

m TEMPERATUR İNDİKATORU (PLANLAR 53B & 53C )

TƏZYİQ QOŞMAQ (8.5.4.2.s) AKTİV ETMƏK:

© TƏZYİQ QALXIR (ARR 2) QURAŞDIRMA @

©AVADANLIĞIN İSTİNAD KODU

© TƏZYİQ DÜŞÜR (ARR 3) QURAŞDIRMA @

mSOYUQ SU PAYLAYICI XƏTTİ

©YÜKSƏK SƏVİYYƏLİ HƏYƏCAN SİQNALI (8.5.4.2.i)

mSİNKLƏNMİŞ BORULAR (8.5.2.4)

mSOYUQ SUYUN SƏRFİYYATI _____________________ l/dəq

m XARICI FIRLANAN NASOS(8.6.3.1)

mQAÇIRMAYIN AXIN GÖSTƏRICISI (8.4.3)

72 VƏ 74 SİSTEMLƏRİNİN PLANI

11, 13, 14, 21, 23, 31, 32, 41 SİSTEMLƏRİN PLANI

mBİRLƏŞMİŞ XƏT PAYLAYICIS

mYÜKSƏK SƏVİYYƏLİ HƏYƏCAN SİQNALININ QOŞULMASI (8.6.6.5)

75 VƏ 76 SİSTEMİNİN PLANI

mMƏHDUDİYƏTLİ NİPPEL YUMA XƏTTİNDƏ (8.5.2.4)

m AVADANLIQ TƏCHİZATI

mSİKLON SEPARATOR PAYLAYICISI

mYÜKSƏK SƏVİYYƏLİ HƏYƏCAN SİQNALININ SİQNALI 75 (8.6.5.3)

mPLAN 32 AVADANLIQ PAYLAYICI

m SINAQ BİRLƏŞMƏLƏRİ (8.6.5.4)

32 VƏ 53 SİSTEMLƏRİNİN PLAN

m İSTİFADƏÇİNİN SINANMIŞ CİHAZLARA RƏYİ

© STANDART (ŞƏK. G 27)

© ALTERNATIV (ŞƏK G 28)

oSTANDARTA AİD OLÇÜLÜ VARİANTLAR (ŞƏK G 27)

TƏZYİQ AVADANLIQLARI(9.4.)

m YAĞNAN DOLMUŞ TƏZYİQ CİHAZLARI (9.4.3)

oALTERNATİV AİD OLÇÜLÜ VARİANTLAR (ŞƏK. G 28)

m TƏZYİQ SƏVİYYƏLƏRİ (9.5.2)

m SƏVİYYƏ DƏYİŞMƏSİ (9.5.3)

©ALTERNATİV İSTEHSALAT STANDARTI

m İLKİN AVADANLIQ TƏCHİZATI

SƏVİYYƏ DƏYİŞDİRİCİ (9.6.)

© TƏCHİZATCI İSTİNADI/ KODU

mXARİCİ, DƏYİŞDİRİCİ (9.6.2)

m BİRLƏŞMİŞ XƏTTLƏRİN PAYLAYICISI

ÖLÇÜ CİHAZLARI (9.7.)

m SCH 80 BORU (8.5.4.4.9)

m AVADANLIĞIN ILKİN TƏCHİZAT VƏ SINAQI

mBütün qaynaqların 100% müayinəsi (6.1.6.10.5) istinadən:

mALICININ SINAQ VƏ YOXLAMADA İŞTİRAKI (10.1.7. VƏ ƏLAVƏ H)

mYOXLAYICININ YOXLAMA VƏRƏQƏSİ

mQEYRİ-MƏCBURİ KVALİFİKASİYA SINAĞI TƏLƏB OLUNUR (10.3.1.1.2)

BİRLƏŞMİŞ DİZAYN (6.1.6.10.5)

©Nasosun sınaq testi [1O.3.5.1): bax səh. 1. SƏTİR 30

m MÖHKƏMLİK TESTİ (10.2.3.k) TƏLƏBNAMƏ

©ALTERNATIV KİPKƏC NASOS SİNAQI (10.3.5.2), BAX SƏH (10.3.5.1) SƏTİR 25

3-cü Kateqoriyalı Kipkəclər

TƏLƏB OLUNUR: ___________

İŞ/lAYIHƏ N: ___________

TƏLƏB OLUNUR: ___________

TƏLƏB OLUNUR: ___________

SAHƏ____________________

SAHƏ____________________

SAHƏ____________________

SAHƏ____________________

ƏŞYA N___________________

© ALICININ SİFARİŞİ İLƏ KİPKƏC HAZIRLANMASI

KIPKƏC KATEQORİYASI 1 (4.1.1)

 KIPKƏC KATEQORİYASI 2 (4.1.1

©KİPKƏCKATEQORİYASI (ƏLAVƏ D)

© ALTERNATIV STASİONAR (NÖV A və B)

© ALTERNATİV FIRLANMA(NÖV C)

VACIB PLANLAR (BAX ƏLAVƏ G)

© 01 © 11 © 14 © 23 © 32 © 50 © 61

© 02 © 13 © 21 © 31 © 41 © 51 © 62

© 01 © 13 © 23 © 41 © 62 © 75

© 02 © 14 © 31 © 52 © 71 © 76

© 11 © 21 © 32 © 61 © 72

© 01 © 13 © 53A © 54 © 74

© OXUN QURAŞDIRILMASI

© ALTERNATİV (6.1.3.13) - SPESİFİKASİYA

 NASOSUN SÖNAQ TESTİ ÜÇÜN ALTERNATİV KIPKƏC NÖVÜ

 MƏLÜMAT TƏLƏBNAMƏ FORMASI (ƏLAVƏ J)

 KIPKƏCIN DİNAMİK TƏZYİQ ÖLÇÜLƏRİ

 ALICININ KIPKƏC KODU

 METAL DİZAYNININ MİNİMAL TEMPERATURU (6.1.6.11.1)

ASME B73.1 VƏ ©SİLİNDRİK

© BAŞQA XÜSUSİYYƏTLƏR

 BOLT ÜZƏRİNDƏ PALATA(6.1.2.5)

©KİPKƏCİN QIZARDILMIŞ HİSSƏLƏRİ

©KİPKƏC PALATASININ HAVALANMASI TƏLƏB OLUNUR

© QURAŞDIRILMIŞ BOĞAZ KÖLLARI

©KİPKƏC PALATASININ QIZDIRILMASI TƏLƏB OLUNUR

NASOS DİZAYNI  İSTEHSALÇI___________________________________ MDEL_______________________________  NÖV / ÖLÇÜ_______________________  İSTİFADƏ OLUNAN MATERİAL______________

NASOSUN TƏZYİQ GÜCÜ  SOVURMA TƏZYİQİ (ÖLÇÜ)____________________________kPa (bar)(ga)  TULLANMA TƏZYİQİ________________________________ kPa (bar)(ga)

KİPKƏC PALATASI  NORMAL_________________________kPa (bar)(ga)  min / maks___________________________ kPa (bar)(ga)  OX SÜRƏTİ___________________________ r/min

OX  HORIZONTAL______________  VERTIKAL________________________  DIA_________________________ mm  OX SÜRƏTİ________________________ r/m

OX İSTİQAMƏTİ  CW_________________________  CCW________________________________

 TƏHLÜKƏLİ  ALIŞQAN  ____________________

 NÖV VƏ AD _______________________________KONSENTRASİYA________________________________%

 ZƏHƏRLİ MAYE VƏ ƏTRAF MÜHİT ________________________________________

 HƏLL OLUNMAYAN HİSSƏLƏR  DİGƏR __________@_____ml/m3

m BƏRK HİSSƏLƏR _________oC AXMA GÜCÜ _______Oc

m Cl2 ________ml/m3 m DİGƏR ________________________@ _______________ ml/m3

m BUCAQ ALTINDA VURULAN NASOSUN BUXARI

m ZƏHƏRLİ HƏLLOLUNMAYAN HİSSƏLƏR

mNASOSUN BUXARI POLİMERİZƏ OLUNMUŞ HİSSƏLƏRDƏN İBARƏTDİR

m KONSENTRASİYA (KÜTLƏNİN SÜRTUNMƏSİ)______________________

TƏYİN OLUNMUŞ HİSSƏLƏR

m ALTERNATIV MAYE PROSESİ VƏ KONSENTRASİYA

MIN __________oC NORMAL ____________oC MAKS _________________Oc

m NİSBİ SIXLIQ (SUYA @ 25oC) TƏYİN OLUNMUŞ TEMPERATURDA

m RƏQƏMLƏR ÜZRƏ NASOSUN TƏZYİQİ

@ NORMAL TEMP __________ @ MAKS TEMP __________________

BAŞQA QARIŞIQLAR İDARƏ OLUNAN SƏVİYYƏ _________ml/mm3

m ABSOLUT BUXAR TƏZYİQİ MÜƏYYƏN OLUNMUŞ TEMPERATURDA

NORMAL TEMP __________ kPa @ MAKS TEMP __________________

m ATMOSFER QAYNAMA HƏDDİ Oc

m MAYENİN ALTERNATİV PROSESİNİN KONSENTRASİYASI

m QATILIQ VƏ NASOSUN NORMAL ŞƏRAİRDƏ İŞLƏNMƏSİ P a.s

İSTİSMAR DAXİL OLMAQLA

YAĞLƏ MAYE (PLAN 32) ƏGƏR YAĞLI MAYE NASOSA DAXİL OLSA, ONDA NASOS SIRADAN ÇIXAR.

m ADI KONSENTRASİYASI ______________%

m ABSOLUT BUXAR TƏZYİQİ MÜƏYYƏN OLUNMUŞ TEMPERATURDA

m ALICININ KIPKƏCƏ NƏZARƏT ETMƏSİ

NORMAL TEMP ____________kPa MAKS TEMP _____________kPa

m MAYENİN TEMPERATURU

m ATMOSFER QAYNAMA HƏDDİ _________________________________oC

MIN _________oC NORMAL _________oC MAKS_____________oC

m QATILIQ VƏ NASOSUN NORMAL ŞƏRAİRDƏ İŞLƏNMƏSİ _________________________Pa s

m NİSBİ SIXLIQ (SUYA @ 25oC) MÜƏYYƏN OLUNMUŞ TEMPERATURDA

 AXMA HƏDDİ TƏLƏB OLUNUR MAKS / MIN ___________ / _____________l/min

@ NORMAL TEMP @ MAKS TEMP

 TƏZYİQ TƏLƏB OLUNUR MAKS / MIN ___________ / _____________kPa (bar) (ga)

Kateqoriya 1 & 2 Kipkəclər

TƏLƏB LUNUR: ___________

JB/PRJECT N: ___________

TƏLƏB LUNUR: ___________

TƏLƏB LUNUR: ___________

SAHƏ____________________

SAHƏ____________________

SAHƏ____________________

SAHƏ____________________

UNIT_______________________

ƏŞYA N___________________

m ALICI TƏRƏFİNDƏN TOPLANMIŞ MƏLUMATLAR  ALICININ KİPKƏCİ © ALICININ SİFARİŞLƏ KİPKƏCHAZIRLANMASI

ORTA YATIRMA (PLAN 51,62)

© TƏCİZ OLUNMUŞ TEMPERATUR MAKS/MİN

_______________/ __ _____oC

 TƏLƏB OLUNMUŞ AXMA HƏDDİ MAKS / MIN

QIZARTMIŞ PLANLAR (BAX ƏLAVƏ G)

©NÖV VƏ AD _______________________

mALICININ SEÇİMİ KİPKƏCALICISININ SEÇİMİ

mKİPKƏCALICISININ NƏZƏRDƏN KECİRİLMƏSİ ALICININ NƏZƏRİ

 AXİN HƏDDİ MAKS/MİN ___________ / _________l/min

 İSTİ/SOYUQ TƏLƏB OLUNUR (+VƏ -) _____________kW

© TƏZYİQ TƏCHİZ ETMƏK MAKS/MİN ___________ / _________kPa (bar) [ga]

© MAYENİN İŞLƏK TEMPERATURU

MIN C NORMAL C MAKS C

© TƏYİN OLUNMUŞ TEMPERATURDA NİSBİ SIXLIQ (SUYA 25 C )

@ NORMAL TEMP __________ @ MAKS TEMP ____________

© BUXARIN ABSOLYUT TƏZYİQİ MÜVAFİQ TEMPERATURDA

NORMAL TEMP __________kPa MAKS TEMP ____________kPa

© ATMOSFER QAYNAMA HƏDDİ (MAYE) _______________C

© SIXLIQ VƏ NORMAL TEMPERATUR(MAYE) _________________Pa.s.

© SPESİFİK İSTİLİK TUTUMU VƏ DAİMİ TƏZYİQ

MAYE ÜÇÜN VƏ NORMAL TEMPERATUR __________ J/kg.K

mKONTROL VOLTAJ ______V FAZA ________ HERTS ___________

mTƏCHİZ OLUNMUŞ SUYUN SOYUMA TEMPERATURU_ ____C m Cl2 ______ml/m

mELEKTRİK SAHƏ CL ______ GR ________ DIV _____________

m H2O SOYUMASININ NORMAL TƏZYİQİ / DES _______/ ___________ kPa (bar) [ga]

mATMOSFERİN DÜZƏLİŞİ MIN / MAKS ________________ / _____________ C

m ATEX (EC DİREKTİV 94/9/EC) GR CAT T CLASS

52 VƏ 53 SİSTEMLƏRİN PLAN ARDICILLIQI

mBİRGƏ İSTİFADƏ/TƏCHİZATÇININ AVADANLIQA PLANİ (8.1.4)

mKONUSVARİ BORU YİVLARI(8.1.9)

m DOLMUŞ SİSTEM TƏCHİZATI

mTƏCHİZATÇI RƏYİ /KOD

m EN 13445 VƏ YAXUD BAŞQA KOD

© RESERVUAR TUTUMU (8.5.4.3)

m TULLANTI KOLLEKTORU (8.4.4)

© PLATANIN HÜNDÜRLÜYÜ (8.5.4.2)

m NÖV VƏ XÜSUSİYYƏT (8.6.5.8)

o RESERVUAR TUTUMU (3.4.1)

©TƏZYİQ HƏDDİNİ QURAŞDIRMAQ, MAX / MIN

mİSTİLİYƏ DAVAMLI VALLAR TƏLƏB OLUNUR (9.8.3)

©SİSTEMİN İŞLƏK VƏZİYYƏTİ (PLANLAR 53B & 53C )

SOYUDUCU SİSTEM (PLAN 21, 22, 23, 41, 53B, 53C)

m TEMPERATUR İNDİKATORU (PLANLAR 53B & 53C )

TƏZYİQ QOŞMAQ (8.5.4.2.s) AKTİV ETMƏK:

© TƏZYİQ QALXIR (ARR 2) QURAŞDIRMA @

©AVADANLIĞIN İSTİNAD KODU

© TƏZYİQ DÜŞÜR (ARR 3) QURAŞDIRMA @

mSOYUQ SU PAYLAYICI XƏTTİ

©YÜKSƏK SƏVİYYƏLİ HƏYƏCAN SİQNALI (8.5.4.2.i)

mSİNKLƏNMİŞ BORULAR (8.5.2.4)

mSOYUQ SUYUN SƏRFİYYATI _____________________ l/dəq

m XARICI FIRLANAN NASOS(8.6.3.1)

mQAÇIRMAYIN AXIN GÖSTƏRICISI (8.4.3)

72 VƏ 74 SİSTEMLƏRİNİN PLANI

11, 13, 14, 21, 23, 31, 32, 41 SİSTEMLƏRİN PLANI

mBİRLƏŞMİŞ XƏT PAYLAYICIS

mYÜKSƏK SƏVİYYƏLİ HƏYƏCAN SİQNALININ QOŞULMASI (8.6.6.5)

75 VƏ 76 SİSTEMİNİN PLANI

mMƏHDUDİYƏTLİ NİPPEL YUMA XƏTTİNDƏ (8.5.2.4)

m AVADANLIQ TƏCHİZATI

mSİKLON SEPARATOR PAYLAYICISI

mYÜKSƏK SƏVİYYƏLİ HƏYƏCAN SİQNALININ SİQNALI 75 (8.6.5.3)

mPLAN 32 AVADANLIQ PAYLAYICI

m SINAQ BİRLƏŞMƏLƏRİ (8.6.5.4)

32 VƏ 53 SİSTEMLƏRİNİN PLAN

m İSTİFADƏÇİNİN SINANMIŞ CİHAZLARA RƏYİ

© STANDART (ŞƏK. G 27)

© ALTERNATIV (ŞƏK G 28)

oSTANDARTA AİD OLÇÜLÜ VARİANTLAR (ŞƏK G 27)

TƏZYİQ AVADANLIQLARI(9.4.)

m YAĞNAN DOLMUŞ TƏZYİQ CİHAZLARI (9.4.3)

oALTERNATİV AİD OLÇÜLÜ VARİANTLAR (ŞƏK. G 28)

m TƏZYİQ SƏVİYYƏLƏRİ (9.5.2)

m SƏVİYYƏ DƏYİŞMƏSİ (9.5.3)

©ALTERNATİV İSTEHSALAT STANDARTI

m İLKİN AVADANLIQ TƏCHİZATI

SƏVİYYƏ DƏYİŞDİRİCİ (9.6.)

© TƏCHİZATCI İSTİNADI/ KODU

mXARİCİ, DƏYİŞDİRİCİ (9.6.2)

m BİRLƏŞMİŞ XƏTTLƏRİN PAYLAYICISI

ÖLÇÜ CİHAZLARI (9.7.)

m SCH 80 BORU (8.5.4.4.9)

m AVADANLIĞIN ILKİN TƏCHİZAT VƏ SINAQI

mBütün qaynaqların 100% müayinəsi (6.1.6.10.5) istinadən:

mALICININ SINAQ VƏ YOXLAMADA İŞTİRAKI (10.1.7. VƏ ƏLAVƏ H)

mYOXLAYICININ YOXLAMA VƏRƏQƏSİ

mQEYRİ-MƏCBURİ KVALİFİKASİYA SINAĞI TƏLƏB OLUNUR (10.3.1.1.2)

BİRLƏŞMİŞ DİZAYN (6.1.6.10.5)

©Nasosun sınaq testi [1O.3.5.1): bax səh. 1. SƏTİR 30

m MÖHKƏMLİK TESTİ (10.2.3.k) TƏLƏBNAMƏ

©ALTERNATIV KİPKƏC NASOS SİNAQI (10.3.5.2), BAX SƏH (10.3.5.1) SƏTİR 25

3-cü Kateqoriyalı Kipkəclər

TƏLƏB OLUNUR: ___________

İŞ/lAYIHƏ N: ___________

TƏLƏB OLUNUR: ___________

TƏLƏB OLUNUR: ___________

SAHƏ____________________

SAHƏ____________________

SAHƏ____________________

SAHƏ____________________

UNIT_______________________

ƏŞYA N___________________

© ALICININ SİFARİŞİ İLƏ KİPKƏCHAZIRLANMASI

 KİPKƏCKATEQORİYASI 1 (4.1.1)

 KİPKƏCKATEQORİYASI 2 (4.1.1

©KİPKƏCKATEQORİYASI (ƏLAVƏ D)

© ALTERNATIV STASİONAR (NÖV A və B)

© ALTERNATİV FIRLANMA(NÖV C)

VACIB PLANLAR (BAX ƏLAVƏ G)

© 01 © 11 © 14 © 23 © 32 © 50 © 61

© 02 © 13 © 21 © 31 © 41 © 51 © 62

© 01 © 13 © 23 © 41 © 62 © 75

© 02 © 14 © 31 © 52 © 71 © 76

© 11 © 21 © 32 © 61 © 72

© 01 © 13 © 53A © 54 © 74

© OXUN QURAŞDIRILMASI

© ALTERNATİV (6.1.3.13) - SPESİFİKASİYA

 NASOSUN SÖNAQ TESTİ ÜÇÜN ALTERNATİV KIPKƏC NÖVÜ

 MƏLÜMAT TƏLƏBNAMƏ FORMASI (ƏLAVƏ J)

 KIPKƏCIN DİNAMİK TƏZYİQ ÖLÇÜLƏRİ

 ALICININ KIPKƏC KODU

 METAL DİZAYNININ MİNİMAL TEMPERATURU (6.1.6.11.1)

ASME B73.1 VƏ ©SİLİNDRİK

© BAŞQA XÜSUSİYYƏTLƏR

 BOLT ÜZƏRİNDƏ PALATA(6.1.2.5)

©KIPKƏCIN QIZARDILMIŞ HİSSƏLƏRİ

©KIPKƏC PALATASININ HAVALANMASI TƏLƏB OLUNUR

© QURAŞDIRILMIŞ BOĞAZ KÖLLARI

©KIPKƏC PALATASININ QIZDIRILMASI TƏLƏB OLUNUR

NASOS DİZAYNI  İSTEHSALÇI___________________________________ MDEL_______________________________  NÖV / ÖLÇÜ_______________________  İSTİFADƏ OLUNAN MATERİAL______________

NASOSUN TƏZYİQ GÜCÜ  SOVURMA TƏZYİQİ (ÖLÇÜ)____________________________kPa (bar)(ga)  TULLANMA TƏZYİQİ________________________________ kPa (bar)(ga)

KIPKƏC PALATASI  NORMAL_________________________kPa (bar)(ga)  min / maks___________________________ kPa (bar)(ga)  OX SÜRƏTİ___________________________ r/min

OX  HORIZONTAL______________  VERTIKAL________________________  DIA_________________________ mm  OX SÜRƏTİ________________________ r/m

OX İSTİQAMƏTİ  CW_________________________  CCW________________________________

 TƏHLÜKƏLİ  ALIŞQAN  ____________________

 NÖV VƏ AD _______________________________KONSENTRASİYA________________________________%

 ZƏHƏRLİ MAYE VƏ ƏTRAF MÜHİT ________________________________________

 HƏLL OLUNMAYAN HİSSƏLƏR  DİGƏR __________@_____ml/m3

m BƏRK HİSSƏLƏR _________oC AXMA GÜCÜ _______oC

m Cl2 ________ml/m3 m DİGƏR ________________________@ _______________ ml/m3

m BUCAQ ALTINDA VURULAN NASOSUN BUXARI

m ZƏHƏRLİ HƏLLOLUNMAYAN HİSSƏLƏR

mNASOSUN BUXARI POLİMERİZƏ OLUNMUŞ HİSSƏLƏRDƏN İBARƏTDİR

m KONSENTRASİYA (KÜTLƏNİN SÜRTUNMƏSİ)______________________

TƏYİN OLUNMUŞ HİSSƏLƏR

m ALTERNATIV MAYE PROSESİ VƏ KONSENTRASİYA

MIN __________oC NORMAL ____________oC MAKS _________________oC

m NİSBİ SIXLIQ (SUYA @ 25oC) TƏYİN OLUNMUŞ TEMPERATURDA

m RƏQƏMLƏR ÜZRƏ NASOSUN TƏZYİQİ

@ NORMAL TEMP __________ @ MAKS TEMP __________________

BAŞQA QARIŞIQLAR İDARƏ OLUNAN SƏVİYYƏ _________ml/mm3

m ABSOLUT BUXAR TƏZYİQİ MÜƏYYƏN OLUNMUŞ TEMPERATURDA

NORMAL TEMP __________ kPa @ MAKS TEMP __________________

m ATMOSFER QAYNAMA HƏDDİ Oc

m MAYENİN ALTERNATİV PROSESİNİN KONSENTRASİYASI

m QATILIQ VƏ NASOSUN NORMAL ŞƏRAİRDƏ İŞLƏNMƏSİ P a.s

İSTİSMAR DAXİL OLMAQLA

YAĞLƏ MAYE (PLAN 32) ƏGƏR YAĞLI MAYE NASOSA DAXİL OLSA, ONDA NASOS SIRADAN ÇIXAR.

m ADI KONSENTRASİYASI ______________%

m ABSOLUT BUXAR TƏZYİQİ MÜƏYYƏN OLUNMUŞ TEMPERATURDA

m ALICININ KIPKƏCƏ NƏZARƏT ETMƏSİ

NORMAL TEMP ____________kPa MAKS TEMP _____________kPa

m MAYENİN TEMPERATURU

m ATMOSFER QAYNAMA HƏDDİ _________________________________oC

MIN _________oC NORMAL _________oC MAKS_____________oC

m QATILIQ VƏ NASOSUN NORMAL ŞƏRAİRDƏ İŞLƏNMƏSİ _________________________Pa s

m NİSBİ SIXLIQ (SUYA @ 25oC) MÜƏYYƏN OLUNMUŞ TEMPERATURDA

 AXMA HƏDDİ TƏLƏB OLUNUR MAKS / MIN ___________ / _____________l/min

@ NORMAL TEMP @ MAKS TEMP

 TƏZYİQ TƏLƏB OLUNUR MAKS / MIN ___________ / _____________kPa (bar) (ga)

Kateqoriya 1 & 2 Kipkəclər

TƏLƏB LUNUR: ___________

JB/PRJECT N: ___________

TƏLƏB LUNUR: ___________

TƏLƏB LUNUR: ___________

SAHƏ____________________

SAHƏ____________________

SAHƏ____________________

SAHƏ____________________

UNIT_______________________

ƏŞYA N___________________

m ALICI TƏRƏFİNDƏN TOPLANMIŞ MƏLUMATLAR  ALICININ KİPKƏCİ© ALICININ SİFARİŞLƏ KİPKƏC HAZIRLANMASI

ORTA YATIRMA (PLAN 51,62)

© TƏCİZ OLUNMUŞ TEMPERATUR MAKS/MİN

_______________/ __ _____oC

 TƏLƏB OLUNMUŞ AXMA HƏDDİ MAKS / MIN

QIZARTMIŞ PLANLAR (BAX ƏLAVƏ G)

©NÖV VƏ AD _______________________

mALICININ SEÇİMİ KİPKƏCALICISININ SEÇİMİ

mKİPKƏCALICISININ NƏZƏRDƏN KECİRİLMƏSİ ALICININ NƏZƏRİ

 AXİN HƏDDİ MAKS/MİN ___________ / _________l/min

 İSTİ/SOYUQ TƏLƏB OLUNUR (+VƏ -) _____________kW

© TƏZYİQ TƏCHİZ ETMƏK MAKS/MİN ___________ / _________kPa (bar) [ga]

© MAYENİN İŞLƏK TEMPERATURU

MIN C NORMAL C MAKS C

© TƏYİN OLUNMUŞ TEMPERATURDA NİSBİ SIXLIQ (SUYA 25 C )

@ NORMAL TEMP __________ @ MAKS TEMP ____________

© BUXARIN ABSOLYUT TƏZYİQİ MÜVAFİQ TEMPERATURDA

NORMAL TEMP __________kPa MAKS TEMP ____________kPa

© ATMOSFER QAYNAMA HƏDDİ (MAYE) _______________C

© SIXLIQ VƏ NORMAL TEMPERATUR(MAYE) _________________Pa.s.

© SPESİFİK İSTİLİK TUTUMU VƏ DAİMİ TƏZYİQ

MAYE ÜÇÜN VƏ NORMAL TEMPERATUR __________ J/kg.K

mKONTROL VOLTAJ ______V FAZA ________ HERTS ___________

mTƏCHİZ OLUNMUŞ SUYUN SOYUMA TEMPERATURU_ ____C m Cl2 ______ml/m

mELEKTRİK SAHƏ CL ______ GR ________ DIV _____________

m H2O SOYUMASININ NORMAL TƏZYİQİ / DES _______/ ___________ kPa (bar) [ga]

mATMOSFERİN DÜZƏLİŞİ MIN / MAKS ________________ / _____________ C

m ATEX (EC DİREKTİV 94/9/EC) GR CAT T CLASS

52 VƏ 53 SİSTEMLƏRİN PLAN ARDICILLIQI

mBİRGƏ İSTİFADƏ/TƏCHİZATÇININ AVADANLIQA PLANİ (8.1.4)

mKONUSVARİ BORU YİVLARI(8.1.9)

m DOLMUŞ SİSTEM TƏCHİZATI

mTƏCHİZATÇI RƏYİ /KOD

m EN 13445 VƏ YAXUD BAŞQA KOD

© RESERVUAR TUTUMU (8.5.4.3)

m TULLANTI KOLLEKTORU (8.4.4)

© PLATANIN HÜNDÜRLÜYÜ (8.5.4.2)

m NÖV VƏ XÜSUSİYYƏT (8.6.5.8)

o RESERVUAR TUTUMU (3.4.1)

©TƏZYİQ HƏDDİNİ QURAŞDIRMAQ, MAX / MIN

mİSTİLİYƏ DAVAMLI VALLAR TƏLƏB OLUNUR (9.8.3)

©SİSTEMİN İŞLƏK VƏZİYYƏTİ (PLANLAR 53B & 53C )

SOYUDUCU SİSTEM (PLAN 21, 22, 23, 41, 53B, 53C)

m TEMPERATUR İNDİKATORU (PLANLAR 53B & 53C )

TƏZYİQ QOŞMAQ (8.5.4.2.s) AKTİV ETMƏK:

© TƏZYİQ QALXIR (ARR 2) QURAŞDIRMA @

©AVADANLIĞIN İSTİNAD KODU

© TƏZYİQ DÜŞÜR (ARR 3) QURAŞDIRMA @

mSOYUQ SU PAYLAYICI XƏTTİ

©YÜKSƏK SƏVİYYƏLİ HƏYƏCAN SİQNALI (8.5.4.2.i)

mSİNKLƏNMİŞ BORULAR (8.5.2.4)

mSOYUQ SUYUN SƏRFİYYATI _____________________ l/dəq

m XARICI FIRLANAN NASOS(8.6.3.1)

mQAÇIRMAYIN AXIN GÖSTƏRICISI (8.4.3)

72 VƏ 74 SİSTEMLƏRİNİN PLANI

11, 13, 14, 21, 23, 31, 32, 41 SİSTEMLƏRİN PLANI

mBİRLƏŞMİŞ XƏT PAYLAYICIS

mYÜKSƏK SƏVİYYƏLİ HƏYƏCAN SİQNALININ QOŞULMASI (8.6.6.5)

75 VƏ 76 SİSTEMİNİN PLANI

mMƏHDUDİYƏTLİ NİPPEL YUMA XƏTTİNDƏ (8.5.2.4)

m AVADANLIQ TƏCHİZATI

mSİKLON SEPARATOR PAYLAYICISI

mYÜKSƏK SƏVİYYƏLİ HƏYƏCAN SİQNALININ SİQNALI 75 (8.6.5.3)

mPLAN 32 AVADANLIQ PAYLAYICI

m SINAQ BİRLƏŞMƏLƏRİ (8.6.5.4)

32 VƏ 53 SİSTEMLƏRİNİN PLAN

m İSTİFADƏÇİNİN SINANMIŞ CİHAZLARA RƏYİ

© STANDART (ŞƏK. G 27)

© ALTERNATIV (ŞƏK G 28)

oSTANDARTA AİD OLÇÜLÜ VARİANTLAR (ŞƏK G 27)

TƏZYİQ AVADANLIQLARI(9.4.)

m YAĞNAN DOLMUŞ TƏZYİQ CİHAZLARI (9.4.3)

oALTERNATİV AİD OLÇÜLÜ VARİANTLAR (ŞƏK. G 28)

m TƏZYİQ SƏVİYYƏLƏRİ (9.5.2)

m SƏVİYYƏ DƏYİŞMƏSİ (9.5.3)

©ALTERNATİV İSTEHSALAT STANDARTI

m İLKİN AVADANLIQ TƏCHİZATI

SƏVİYYƏ DƏYİŞDİRİCİ (9.6.)

© TƏCHİZATCI İSTİNADI/ KODU

mXARİCİ, DƏYİŞDİRİCİ (9.6.2)

m BİRLƏŞMİŞ XƏTTLƏRİN PAYLAYICISI

ÖLÇÜ CİHAZLARI (9.7.)

m SCH 80 BORU (8.5.4.4.9)

m AVADANLIĞIN ILKİN TƏCHİZAT VƏ SINAQI

mBütün qaynaqların 100% müayinəsi (6.1.6.10.5) istinadən:

mALICININ SINAQ VƏ YOXLAMADA İŞTİRAKI (10.1.7. VƏ ƏLAVƏ H)

mYOXLAYICININ YOXLAMA VƏRƏQƏSİ

mQEYRİ-MƏCBURİ KVALİFİKASİYA SINAĞI TƏLƏB OLUNUR (10.3.1.1.2)

BİRLƏŞMİŞ DİZAYN (6.1.6.10.5)

©Nasosun sınaq testi [1O.3.5.1): bax səh. 1. SƏTİR 30

m MÖHKƏMLİK TESTİ (10.2.3.k) TƏLƏBNAMƏ

©ALTERNATIV KİPKƏCNASOS SİNAQI (10.3.5.2), BAX SƏH (10.3.5.1) SƏTİR 25

Mexaniki kipkəc kodları

D.1 MEXANİKİ KİPKƏCLƏR

Bu beynəlxalq standarta əsasən mexaniki kipkəclər aşağıdakı sadələşdirilmiş kodlaşdırma sistemindən istifadə edilməklə ümumi qaydada təsvir edilə bilər.

D.2 Birincı səviyyə: kipkəc kateqoriyası (1, 2, 3)

Kateqoriya nömrəsi aydınlıq üçün "C" ilə göstərilir.

Balanslı (B) və ya qeyri-balanslı (U) üçün əvvəlki kodlar zəruridir, çünki bu standartda olan bütün kipkəclər balanslaşdırılır. Bax 4.1.2 və Əlavə A, vərəqə 2, kipkəckateqoriyasi barədə məlumat.

D.3 İkinci səviyyə: kipkəc quruluşu (1, 2, 3)

Quruluş nömrəsi aydınlıq üçün "A" ilə göstərilir.

Tək (T), tandem (T) və ya qoşa (Q) üçün əvvəlki kodlar köhnəlmiş hesab edilir və səhv şərh oluna bilər. Bax 3.2, 3.3, 3.4, 4.1.4 və Əlavə A, vərəqə 2, kipkəc quruluşu barədə məlumat.

D.4 Üçüncü səviyyə: kipkəcnöv (A, B, C)

Kipkəc növünün hərfi ilə bağlı xətti yoxdur.

Boş (B) üçün əvvəlki kodlar, sıxılma ilə drossel oymağı, sızma və/yaxud drenaj birləşmələri (D) və ya yardımçı (Y) kipkəc cihazları köhnəlmişdir, çünki hər bir kipkəcnövü konkret kipkəc araqatı plata xüsusiyyətləri ehtiva edir. Bax 3.73, 3.74, 3.75, 4.1.3 və Əlavə A, vərəqə 2, kipkəcnövü barədə məlumat.

D.5 Dördüncü səviyyə: Yuma quruluşu

Bir və ya daha çox quruluş nömrəsi, Əlavə G. "X" hərfi hər hansı vəziyyətdə istifadə edilə bilər, lakin həmişə onun izahı verilməlidir.

D.6 Qeyri-standart istinad

Araqatı material üçün əvvəlki kodlar aradan qaldırılmışdır, çünki layihənin erkən inkişafı dövründə əsas xərclərlə bağlı problem hesab edilmir.

Əgər kateqoriya və ya quruluş kodu kipkəckodunda istifadə olunursa, onda bu beynəlxalq standartın geri götürülməsi güman edilir. Kipkəckodlarında toqquşmaların olduğu hallarda kateqoriya və quruluş kodları götürülür.

Bu kodlaşdırma sistemi İSO 13709-da kipkəcləritəsvir etmək üçün uzun illər ərzində istifadə edilmiş beş simvollu kodun fərqli formasıdır. Kipkəckodları xüsusilə onda faydalıdır ki, çoxlu nasosları və kipkəcləri olan yeni layihələrdə iş aparılsın. Bu kodlaşdırma sistemi kipkəcintəfsilatları barədə məlumat təmin etmək məqsədilə nəzərdə tutulmur; təfsilatlı məlumat üçün həmişə kipkəcməlumat vərəqəsinə istinad edilir.

NÜMUNƏ 1 C1A1A11 kateqoriya 1, quruluş 1 (tək kipkəc), növ A (itələyici kipkəc) kipkəcdir, hansı ki, plan 11 yumasından istifadə edir. Bu beynəlxalq standarta uyğun olaraq bu kipkəcaşağıdakılara malikdir:

a) Kipkəcaraqatında sabit, karbon drossel oymağı (7.1.2.1);

b) flüoroelastomer yardımçı kipkəclər(6.1.6.5.1);

c) çoxsaylı yaylar (4.1.3);

d) karbon özü aqlomeratlaşan silicon karbid üzləri (6.1.6.2.2 və 6.1.6.2.3);

e) tək içəri xətt (qeyri-paylanan) yuma portu (6.2.1.2.1).

NÜMUNƏ 2 C3A2C1152 kateqoriya 3, quruluş 2 (təzyiqsiz), növ C (stasionar metal silfonlar) kipkəcdir hansı ki, plan 11 və plan 52 yumasından istifadə edir. Anlayışına görə bu beynəlxalq standartda kipkəcaşağıdakılara malikdir:

a) iki elastik metal silfon seriyalarla quraşdırılıb (4.1);

b) təmasda olan, nəm içəri kipkəcəks balans qabiliyyəti ilə (7.2.1.1);

c) maye bufer məhlul və təmasda olan sızmaya qarşı kipkəc(7.2.1.3);

d) yardımçı kipkəcelementləri üçün elastik qrafit (4.1.3);

e) karbon reaksiyaya bağlı silicon karbid üzlərinə qarşı (6.1.6.2.2 and 6.1.6.2.3);

f) paylanan içəri xətt yuma sistemi (6.2.3.2);

g) tangensial bufer-məhlul kənar xətti (7.2.4.2); və

h) 3/4 düymbufer məhlul birləşmələri, o halda ki, mufta ağzı 63,5 mm (2,5 düym) artıq olsun, tətbiq olunduqda (Cədvəl 1).

Kipkəc və nasos satıcısının birgə məsuliyyəti

KATEQORIYA 1, 2 VƏ 3 KİPKƏCLƏR

Kimin vahid məsulliyəti var

Kipkəcə oxun tam həcmi ilə hərəkətini təmin etmək

Kipkəc kamerasının kimin tərəfindən təchiz olunması müəyyən olunsun

Kipkəc kamerasının növünü təyin etmək

Kipkəc kamerası kim tərəfindən çatdırılacaq

Çöl və iç tərəflərinin yararlı olmağını təyin etmək

Nasosun maksimum işlək təzyiq gücünü sınamaq

Kipkəc kamerasının boltlama ölçüsünü təmin etmək

Kipkəc kamerasının təzyıqını təmin etmək

Açılmış birləşmələrin ölçülərini yə yerləşmələrini müəyyən etmək

Əgər nasosun kipkəc kamerasına birləşmələr tələb olunursa bu barədə nasos saticisina məlumat vermək

Kipkəc kamerasının asılmasını müəyyən etmək

Nasosun isinmə və soyuma tələblərini müəyyən etmək

YUMAnın giriş və çıxış birləşmələrini kim tərəfindən quraşdırılar

Kipkəcinquraşdırılması üçün oxun diametrini təyin etmək

O-halqalarının təmizlənməsi üçün oxun çarx sonunu müəyyənləşdirmək və s.

Oxun möhkəmliyini müəyyən etmək üçün vintləri valın oxuna quraşdırırlar

Muftanın 9 vintə ehtiyacı olmasını müəyyənləşdirmək

Başqa cihazların vintlərə ehtiyacı olmasını və quraşdırmasını müəyyənləşdirmək

Nasosun sınaqı zamanı kipkəcinişlənməməsinin müəyyən olunması

Nasos konstruksiyasının tökmə polad hissəsinin AISI 316 növlü paslanmamış polad hissəsindən artıq olmasını müəyyənləşdirmək

Spirallı araqat tələb olunursa

Kipkəc kamerasının birləşmə ölçülərini müəyyənləşdirmək

KATEQORIYA 2 və 3 KİPKƏCLƏR

Kipkəc kamerasının birləşmə ölçülərini müəyyənləşdirmək

Kipkəcinquraşdirması üçün oxun ölçülərini müəyyənləşdirmək

Əsas tələblərin müəyyənləşdirilməsi

YUMA kipkəcinin, sıxılma və soyuma systemlərinin tələbatı

Avadanlıqın, boruların, köməkçı hissələrin quraşdırılması

Nasosun maksimum təzyiq gücünü təmin etmək

Tökmə nasoslar üçün konstruksiyalar təchiz etmək

Mayenin bufer və baryer dövriyyəsini təmin etmək

Kipkəc kamerasının qazma diametrini müəyyənləşdirmək

Kipkəc kamerasının giriş hissəsini muəyyənləşdirmək

YOXLAMA, SINAQ, VƏ CATDIRILMA HAZIRLIQLARI

Kipkəcinsınaqı üçün təyin olunmuş şəxslərin iştirakı müəyyənləşsin

Nasosun sınaq zamanı kipkəcinişləməməsi müəyyənləşdirilsin

Toplanmış kipkəcinməlumatlarını nasos istehsalçısına bildirmək

Kipkəcinməlumatlarını toplamaq

Kipkəcinkəsiyini nasos istehsalçısına bildirmək

Kimin hansı məlumatı hazirlamasını müəyyənləşdirmək

İstilik yaranması və istilik hesablamaları

F.1 Kipkəcin yaratdığı istiliyin qiymətləndirilməsi

Mexaniki kipkəc tərəfindən yaradılan istiliyin hesablanması sadə məsələ kimi görünsə də, bir neçə ehtimal edilməlidir ki, onlar nəticələrdə potensial olaraq böyük fərqlər ehtiva edir. Xüsusilə şübhə yaradan iki dəyişən K, təzyiq düşməsi əmsalı və effektiv sürtünmə əmsalıdır.

K 0,0 və 1,0 arasında olan bir rəqəmdir, hansı ki, təzyiq düşməsini əks etdirir, çünki kiplənmiş məhlul kipkəcüzləri boyunca hərəkət edir. Yastı kipkəcüzləri üçün (paralel məhlul lenti) və qeyri-fleş məhlul üçün K təxmini olaraq 0,5 bərabərdir. Qabarıqkipkəcüzləri üçün (məhlul lentini birləşdirən) və ya fleş məhlulları üçün, K 0,5-dən böyükdür. Çökükkipkəcüzləri üçün (ayrılma məhlul lenti), K 0,5-dən kiçikdir. Fiziki olaraq, K açıq qüvvələrə ötürülən kipkəcüzləri boyunca differensial təzyiqin həcmini qiymətləndirmək üçün istifadə olunan əmsaldır. Açma qüvvəsi aşağıdakı düsturla ifadə edilir:

Façma açma qüvvəsidir, nyuton ilə ifadə olunur;

A kipkəcüzünün sahəsidir, kvadrat millimeter ilə ifadə olunur;

∆p differensial təzyiqdir, meqapaskal ilə ifadə olunur;

K təzyiq düşməsi əmsalıdır, ölçüsüz.

Təcrübi məqsədlər üçün K 0,5 və 0,8 arasında dəyişir. Qeyri-fleş məhlullar üçün standart təcrübi olaraq0,5 qiyməti K üçün seçilir. Baxmayaraq ki, K kipkəcməhlulu xassələri (o cümlədən çox fazalı xassələr) və lent xarakteristikaları (o cümlədən qalınlıq və konuslama) fərqləndiyi məlumdur, bu qiymət uyğun hesablanma məqsədilə meyar kimi seçilir. Mühəndis bu ehtimalın edilməsindən xəbərdar olmalıdır.

Dinamik sürtünmənin effektiv əmsalı ¦ elə bir rəqəmdir ki, o əksər mühəndislərin xəbərdar olduğu standart əmsal termininə oxşardır. Sürtünmə termininin standart əmsalı paralel qüvvələrin normal qüvvələrə nisbətini nümayiş etdirmək üçün istifadə olunur. Bu bir qayda olaraq bir birinə nisbətdə hərəkət edən iki müstəvi arasında qarşılıqlı əlaqəyə tətbiq edilir. Bu müstəvilər eyni materialdan və ya fərqli materialdan ola bilər.

Mexaniki kipkəcdəiki bir-birinə nisbətdə hərəkət edən müstəvi kipkəcüzləridir. Əgər kipkəcüzləri quru işləsə, sürtünmə əmsalını müəyyən etmək sadə məsələ ola bilər. Faktiki iş zamanı kipkəcüzləri fərqli yağlanma rejimlərində işləyir və müxtəlif növ sürtünmə mövcud olur.

Əgər mühüm əyrilik təması varsa, onda ¦ materiallardan yüksək dərəcədə, məhlul qatılığından isə nisbətən az asılı olur. Əgər çox nazik məhlul lenti varsa, (yalnız bir neçə molekul qalınlığında), sürtünmə məhlul ilə kipkəcüzləri arasında olan qarşılıqlı təsirdən asılı ola bilər. Tam məhlul lenti ilə üzlər arasında mexaniki təmas yoxdur və ¦ sadəcə məhlul lentində qatı kəsiyin bir funksiyası olur. Bütün bu növ sürtünmələr eyni kipkəcüzündə eyni vaxtda mövcud ola bilər.

Effektiv sürtünmə əmsalı iki sürüşən üzlə məhlul lentinin qarşılıqlı ümumi təsirini göstərmək üçün istifadə edilir. Faktiki sınaqlar göstərmişdir ki, normal kipkəclər0,01 və 0,18 arasında işləyir. Normal kipkəctətbiq sahələrində biz 0,07 dəyərini seçmişik. Bu əksər su və orta hidrokarbon əməliyyatları üçün münasib dərəcədə düzgündür. Qatı məhlullar (məsələn, yağlar) daha yüksək dəyərə malik olacaq, daha az qatı olan məhlullar isə (məsələn, LPG və ya yüngül hidrokarbonlar) daha aşağı dəyərə malik ola bilər.

K ehtimalının kombinasiyası hesablanmış istilik yaranma nəticələri və faktiki nəticələr arasında mühüm yayınmaya gətirib çıxara bilər. Ona görə də, mühəndis nəzərə almalıdır ki, bu hesablamalar yalnız gözlənilən nəticələrin təxmini hesablanması üçün faydalıdır. Bu nəticələr heç vaxt onun işinin zəmanəti kimi göstərilməməlidir.

F.1.2 Hesablama metodu

Tələb oluna n məlumatlar:

Do kipkəcüzü təmasının kənar diametridir, millimetrlə ifadə olunur;

Di kipkəcüzü təmasının içəri diametridir, millimetrlə ifadə olunur;

Db effektiv kipkəcbalans diametridir, millimetrlə ifadə olunur;

Fsp iş uzunluğunda yayın gücüdür, nyuton ilə ifadə olunur;

∆p kipkəcüzü üzərində təzyiqdir, meqapaskal ilə ifadə olunur;

N üzün fırlanan sürətidir, hər dəqiqəyə düşən fırlanma ilə ifadə olunur;

/ sürtünmə əmsalıdır (fərz edək ki, 0,07);

K təzyiq düşməsi əmsalıdır (fərz edək ki, 0,5).

F. 1.3.1 Üz sahəsi, A

F. 1.3.2 Kipkəcbalans əmsl, B

F.1.3.3 Yay təzyiqi, psp

F.1.3.4 Ümumi üz təzyiqi, ptot

F.1.3.5 Orta üz diametri, Dm

F.1.3.6 İşləyərkən fırlanma, Tr

F.1.3.7 İşə salınarkən fırlanma, iş zamanı yaranan fırlanmadan Ts, 3 - 5 dəfə mislində qiymətləndirilir

F.1.4 Hesablama nümunələri

Təzyiq: 2 MPa (20 bar) Sürət: 3 000 r/min giriş:

F.2 Kipkəc kamerasında temperatur artımı

Kipkəckamerasında məhlulun sabit vəziyyətdə temperaturu sadə termodinamik balansın funksiyasıdır. Kipkəckamerası məhluluna istiliyin axması kipkəckamerasından çıxan xalis istilik axını verir. Məhlultemperaturu xalis istilik axınının müsbət və ya mənfi olmasından asılı olaraq artır və ya azalır. Bu aldadıcı dərəcədə sadədir. Faktiki tətbiqlərdə kipkəckamerası məhluluna və oradan kənara istilik axını hədsiz dərəcədə mürəkkəbdir.

Məhlul içərisinə istilik axınının bir neçə mənbəyi vardır. Buraya sürtünmə və kipkəcüzlərində məhlul qatı nəticəsində yaranan istilik, fırlanma səbəbindən yaranan istilik (və ya turbulentlik) hansı ki, fırlanan kipkəckomponentləri tərəfindən yaranır, kipkəckamerası və valın (yaxud müsbət istilik) vasitəsilə nasosun içərisindən yaranan istilik daxildir. Eyni zamanda kipkəckamerası xaricindən istilik axınının bir neçə mənbəyi vardır. Bunlara kipkəckamerası və ya val vasitəsilə nasosun içində yaranan istilik (və yaxud mənfi istilik) və konveksiya və radiasiya vasitəsilə atmosferdə itirilən istilik daxildir.

Bəzi hallarda ehtimallar modeli sadələşdirən ola bilər. Məsələn, boru planı 11, 12, 13, və ya 31 tək kipkəcigötürək. Bu boru planları ilə kipkəckamerasına vurulan məhlul nasos temperaturunda olacaq və istilik kənar edilə bilər.

Nasos çox yüksək temperaturda olmayana kimi atmosferə istilik itkisinə də əhəmiyyət verilməyə bilər. Yüksək sürətlərdə böyük kipkəclərhalı istisna olmaqla istilik yaranması adətən qeyri-mühüm olur və əhəmiyyət verilməyə bilər. Temperaturda artım aşağıdakı dəyişənlər məlum olduğu halda hesablana bilər:

Q kipkəcüzlərində yaranan istilikdir, kilovat ilə ifadə edilir;

qinj vurulma axın tempidir, hər dəqiqəyə düşən litr ilə ifadə olunur;

d nasos temperaturunda vurulan məhlulun nisbi sıxlığıdır (xüsusi cazibə);

cp nasos temperaturunda vurulan məhlulun xüsusi istilik tutumudur, hər kiloqram kelvinə düşən coul ilə ifadə edilir.

Differensial temperatur, ∆T(Kelvin ilə), aşağıdakı düstur ilə hesablana bilər:

Plan 21, 22, 32, və ya 41 borulardan istifadə edən tətbiq sahələrində kipkəckamerasına vurulan məhlul nasos temperaturundan əhəmiyyətli dərəcədə daha aşağı temperatur malik ola bilər. Əgər belə olarsa, nasosdan kipkəckamerasına mühüm istilik axını və ya istilik keçə bilər. İstiliyin hopmasının hesablanması mürəkkəb məsələdir, detallı analiz və ya sınaq və xüsusi nasos konstruksiyası və nasosla vurulan məhsul xassələri barədə dərin bilik tələb edir. Əgər bu məlumat mövcud deyilsə, onda istilik hopması [Qistilik hopması (kW)] düstur vasitəsilə təxmin edilə bilər:

U materialın xassəsinin əmsalıdır;

A istilik ötürmə sahəsidir;

Db kipkəcbalans diametri, millimeter ilə ifadə edilir;

∆T nasos temperature ilə arzu olunan kipkəckamerası temperaturu arasında olan fərqdir, Kelvin ilə ifadə olunur.

(U×A) üçün səciyyəvi qiymət hansı ki, paslanmayan polad muftası məqsədləri üçün təxmin etmək üçün istifadə edilə bilər və polad nasos konstruksiyası 0,000 25 təçkil edir. Bu qiymət istilik hopması barədə konservativ təxmini qiymət təmin edəcək.

F.2.2 Q istiliyin hesablanmasına dair nümunə

Db= 55 mm (kipkəcbalans diametri)

Nasos temperaturu = 175 °C

verilirkipkəckamerası temperaturu = 65 °C

Qistilik = 0,000 25× 55 × 110 = 1,5 kW

Əgər istilik hopması məlumdursa, onda temperatur artımı (∆T, Kelvin ilə) aşağıdakı düstur ilə hesablana bilər:

Əvvəlki düsturlarda temperatur artımı kipkəckamerasında məhlulun orta temperatur artımıdır. Kipkəckamerası daxilində elə sahələr vardır ki, onlar daha istidir və kipkəckamerası məhlulunun temperaturundan daha soyuqdur. Kipkəcüzü ətrafındakı sahənin effektiv soyumasını təmin etmək üçün səmərəli kipkəcvurması tələb olunur. Məsələn, vurulma kipləşdirmədaxili səthinə istiqamətləndirilə bilər və ya çoxkanallı vurulmadan istifadə edilə bilər.

Bəzi tətbiq sahələrində kipkəckamerası temperaturunun müəyyən səviyyədən aşağıda saxlanılması üçün tələb olunan vurulma həcmini göstərmək zəruridir. Bu halda maksimal icazə verilən temperatur artımı kipkəckamerasındakı maksimal icazə verilən temperaturun vurulma temperaturundan çıxılması yolu ilə hesablana bilər. Kipkəcinyaxşı işləməsi üçün maksimal temperatur artımı 2,8 K - 5,6 K səviyyədə saxlanılmalıdır. Bu sadəcə (F.10), (F.11) və (F.12) düsturların sadə şəkildə təkrar qoyuluşudur ki, bu vurulma axın tempini həll edir.

Boru planı11, 12, 13, və yaxud 31 üçün düstur belə olacaq:

Boru plani 21, 22, 32, or 41, düstur belə olacaq:

Bu hesablamalarda istifadə olunan temperatur artımı kipkəckamerası temperatur artımıdır. Kipkəcüzlərində temperatur artımı kipkəc kamerası temperatur artımından böyük olacaq. Əgər düsturlar (F.13) və (F.14) kipkəckamerası temperaturu əsasında minimal axın tempini hesablamaq üçün istifadə edilirsə, onda kipkəcüzləri artıq istilənə bilər və zəif işləyə bilər. Ən azı iki dizayn faktoru axın tempinə tətbiq edilir. Vurulma müvafiq qaydada soyutmanı təmin etmək üçün kipkəcdaxili səthinə yönəldilir.

F.2.3 ∆T hesablanmasına dair nümunə

F.2.4 Hesablama nümunəsi

Iki dizayn faktoru ilə, minimal vurulma axın tempi 9,2 l/dəq. olmalıdır.

Bu Əlavə-nin içərisində sənayedə istifadə olunmuş standart yuma planlari və yardımçı avadanlıqlara dair cizgilər vardır (Şəkil G.1 - G.31). Bütün bu planlar bu Beynəlxalq Standartda istinad olunmasa da, onlar alıcının təsdiqi olmaqla xüsusi hallarda tətbiq edilə bilər.

a) Boru işləri və alətlərin sxemi

b) Kipkəc kamerasına dair detallar

2 sıxılma/drenaj (S/D)

Inteqral (daxili) təkrar sirkulyasiya nasos tullantısından kipkəcəkimidir. Yalnız təmiz maye üçün tövsiyə olunur. İnteqral təkrar sirkulyasiyanın üzün sabit vəziyyətdə qalmasını təmin etməsinə diqqət yetirmək lazımdır.

a) Boru işləri və alətlərin sxemi

b) Kipkəc kamerasına dair detallar

1 mümkün gələcək dövriyyə məhlulu üçün qapaqlı birləşmələr

2 havalandırma (V), tələb olunduqda

3 istilik/soyutma daxili xətti (HI yaxud CI), istilik/soyutma xarici xətti (HO or CO)

4 sıxılma/drenaj (S/D)

Yuyulan məhlulun heç bir təkrar dövriyyəsi olmayan qapalı sonluqlu kipkəc kamerası.

Üfüqi nasoslarda üstünlük verilən özünü havalandırma üçün hazırlıq işləri (bax 6.1.2.20).

1 nasos tullantısından

3 sıxılma/drenaj (S/D)

Təkrar dövriyyəli nasos tullantısından axına nəzarət deşiyi vasitəsilə kipkəcə doğru. Axın mexaniki kipkəcüzlərinə bitişik kipkəckamerasına birləşi, üzləri yuyur və kipkəcboyunca axaraq geriyə nasosa gedir.

a) Boru işləri və alətlərin sxemi

b) Kipkəckamerasına dair detallar

1 nasos tullantısından

3 sıxılma/drenaj (S/D)

Təkrar dövriyyəli nasos tullantısından filter vasitəsilə və axına nəzarət deşiyi vasitəsilə kipkəcədoğru. Bu plan Plan 11-ə oxşayır lakin burada əlavə olaraq təsadüfi hissəciklərin təmizlənib atılması üçün filter vardır. Filterlər adətən tövsiyə edilmir, lakin filterin tıxanması kipkəcinsıradan çıxması ilə nəticələnə bilər.

Qeyd: Bu planın 3 illik istismar müddətinə çatması sınaqdan keçirilməmişdir.

a) Boru işləri və alətlərin sxemi

b) Kipkəckamerasına dair detallar

3 sıxılma/drenaj (S/D)

Axına nəzarət orifisi vasitəsilə və geriyə nasos sovurmasına doğru nasosun kipkəckamerasından təkrar dövriyyə.

a) Boru işləri və alətlərin sxemi

b) Kipkəckamerasına dair detallar

1 nasos sovurması 4 sıxılma/drenaj(S/D)

2 nasos tullantısından yuma içəri xətt (FI) 5 kipkəc kamerası

3 Yuma kənar xətt (YK)

4 sıxılma/drenaj (S/D)

Təkrar dövriyyəli nasos tullantısından axına nəzarət deşiyi vasitəsilə kipkəcədoğru və eyni vaxtda kipkəckamerasından nəzarət deşiyi vasitəsilə (tələb olunduqda) nasos sormasına. Bu məhlulun kipkəckamerasına daxil olmağa və kipkəckamerasında təzyiqi azaltmaqla və davamlı olaraq onu havalandırmaqla soyutmanı təmin edir. Plan 14,Plan 11 və Plan 13-ün kombinasiyasıdır.

a) Boru işləri və alətlərin sxemi

b) Kipkəckamerasına dair detallar

1 nasos tullantısından

3 sıxılma/drenaj (S/D)

5 TI temperatur göstəricisi

Təkrar dövriyyəli nasos tullantısından axına nəzarət deşiyi və soyuducu vasitəsilə daha sonra isə kipkəc kamerasına gedir.

a) Boru işləri və alətlərin sxemi

b) Kipkəckamerasına dair detallar

1 nasos tullantısından

3 sıxılma/drenaj (S/D)

TG temperatur göstəricisi

Filter, axına nəzarət deşiyi və soyuducu vasitəsilə nasos tullantısından təkrar sirkulyasiya və sonra kipkəckamerasına. Filterlər adətən tövsiyə edilmir lakin filterin tıxanması kipkəcinsıradan çıxması ilə nəticələnə bilər.

Qeyd: Bu planın 3 illik istismar müddətinə çatması sınaqdan keçirilməmişdir.

a) Boru işləri və alətlərin sxemi

b) Kipkəckamerasına dair detallar

1 yuma kənar xətt (YK)

2 yuma içəri xətt (Yİ)

3 sıxılma/drenaj (S/D)

Tİ vent temperatur göstəricis

Soyuducu vasitəsilə kipkəckamerasındakı nasos halqasından təkrar sirkulyasiya və geriyə kipkəc kamerasına. Bu plan təkrar sirkulyasiya olunan mayenin yalnız kicik həcmini soyutmaqla soyuducuda istilik yükünü azaltmaq üçün isti əməliyyatların tətbiqində istifadə oluna bilər.

a) Boru işləri və alətlərin sxemi

b) Kipkəckamerasına dair detallar

1 nasos tullantısından

4 sıxılma/drenaj (S/D)

Təkrar sirkulyasiyalı nasos tullantısından siklon separator vasitəsilə təmiz məhlulu kipkəckamerasına çatdırır. Bərk maddələr nasos sorma xəttinə ötürülür.

a) Boru işləri və alətlərin sxemi

b) Kipkəckamerasına dair detallar

1 kənar mənbədən 4 kipkəc kamerası TI temperatur göstəricisi

2 yuma (Y) FI axın göstəricisi

3 sıxılma/drenaj (S/D) PI təzyiq göstəricisi

Yuma xarici mənbədən kipkəc kamerasına vurulur. Vurulan məhlulun buxarlanma potensialını aradan qaldırmaq və vurulmuş yuma ilə vurulan məhlulun çirklənməsini aradan qaldırmaq üçün kipkəcyumasının xüsusi mənbəyinin seçilməsinə diqqət yetirilməlidir.

a Bu xəttin sol tərəfində olan bəndlərdə verilənlər satıcı tərəfindən təchiz edilməlidir; sağ tərəfdə verilən bəndlər alıcının məsuliyyətidir.

a) Boru işləri və alətlərin sxemi

b) Kipkəckamerasına dair detallar

1 nasos tullantısından

4 sıxılma/drenaj (S/D)

TI temperatur göstəricisi

Təkrar sirkulyasiyalı nasos tullantısından siklon separator vasitəsilə təmiz məhlulu kipkəckamerasına çatdırır. Bərk maddələr nasos sorma xəttinə ötürülür.

a) Boru işləri və alətlərin sxemi

b) Kipkəckamerasına dair detallar

3 drenaj (D), tıxanmış

Xarici rezervuar muftanın sıxılma birləşməsində məhlul üçün qapalı qapaq təşkil edir.

3 quraşdırma bufer məhlulu

5 maye bufer məhlulu kənar xətt (LBO)

6 maye bufer içəri xətt (LBI)

LSH səviyyə dəyişdiricisi yüksəkdir

PI təzyiq göstəricisi

PSH təzyiq dəyişd yüksək

Quruluş 2 kipkəcinkənar kipkəciüçün xarici rezervuar bufer mayesi təmin edir. Normal fəaliyyət zamanı, sirkulyasiya daxili nasos halqası vasitəsilə təmin olunur. Rezervuar adətən buxar bərpa sisteminə davamlı qaydada havalandırılır və kipkəckamerasındakı təzyiqdən aşağı təzyiqdə saxlanılır.

Bu xəttin yuxarısında olan bəndlər alıcının məsuliyyətinə aiddir, bu xətdən aşağıda olan bəndlər satıcı tərəfindən təchiz olunur.

Kənar təzyiq mənbəyindən

MAYE baryer kənar xətti (LBO)

LSH - səviyyə dəyişd. yüksəkdir

PI - təzyiq göstəricisi

MAYE baryer içəri xətti (BI)

LSL - səviyyə dəyişd. Aşağıdır

PSL - təzyiq dəyişd. Aşağıdır

qarışıq baryer məhlulu

LI - səviyyə göstəricisi

Təzyiqlə doldurulmuş xarici baryer məhlulu rezervuarı kipkəckamerasına təmiz məhlul ötürür. Sirkulyasiya daxili nasos halqası vasitəsilə baş verir. Rezervuar təzyiqi kipləşdirilən texnoloji proses təzyiqindən daha böyükdür. Bu plan quruluş 3 kipkəci ilə işlədilir.

Bu xətdən yuxarıda olan bəndlər alıcının məsuliyyətinə aiddir;Bu xətdən aşağıda olan bəndlər satıcı tərəfindən təchiz olunur.

a) Boru işləri və alətlərin sxemi

b) Kipkəckamerasına dair detallar

Qarışıq baryer məhlulu

Tutum yükləmə birləşməsi

MAYE baryer kənar xətti (LBO)

MAYE baryer içəri xətti (LBI)

təzyiq dəyişd. aşağıdır

temperatur göstəricisi

Xarici boru işləri təzyiqlə doldurulıan qoşa kipkəcquruluşunun kənar kipkəcininməhlulunu təmin edir. Əvvəlcədən təzyiq vurulan tutum akkumulyatoru sirkulyasiya sisteminə təzyiq təmin edir. Axın daxili nasos halqası vasitəsilə saxlanılır. Istilik hava ilə soyudulan və ya su ilə soyudulan istilik mübadilə sistemi vasitəsilə çıxarılır. Bu plan quruluş 3 kipkəciilə istifadə olunur.

1 qarışıq baryer məhlulu

2 piston akkumulyatoru

4 Maye baryer kənar xətti (LBO)

5 Maye baryer içəri xətti (LBI)

Lİ səviyyə göstəricisi

LSL səviyyə dəyişd. aşağıdır

PI təzyiq göstəricisi

PRV təzyiq azadlıcı klapan

PSL təzyiq dəyişd. aşağıdır

TI temperatur göstəricisi

Kənar borular təzyiqlə qoşa kipkəcquruluşunun kənar kipkəciüçün məhlulu təmin edir. Kipkəckamerasından istinad xətti piston sirkulyasiya sisteminə təzyiq təmin edir. Axın daxili nasos halqası vasitəsilə saxlanılır. İstilik hava ilə soyudulan və ya su ilə soyudulan istilik mübadilə sistemi vasitəsilə çıxarılır.

2. kənar mənbəyə yuma (Y)

5. Maye baryer içəri xətti (LBI)

Təzyiqlə doldurulmuş xarici baryer məhlulu rezervuarı və ya sistemi kipkəckamerasına təmiz məhlul ötürür. Sirkulyasiya xarici nasos və ya təzyiq sistemi vasitəsilə baş verir. Rezervuar təzyiqi kipləşdiriləntexnoloji proses təzyiqindən daha böyükdür. Bu plan quruluş 3 kipkəciilə işlədilir.

a) Boru işləri və alətlərin sxemi

b) Kipkəckamerasına dair detallar

1 sıxılma (Q), tıxanmış

2 drenaj (D), tıxanmış

Alıcının istifadəsi üçün kranlı və tıxanmış birləşmələr. Səciyyəvi olaraq bu plan o zaman istifadə olunur ki, alıcı xarici kipkəccihazına məhlul ötürür (məsələn, buxar, qaz və ya su).

a) Boru işləri və alətlərin sxemi

b) Kipkəckamerasına dair detallar

Xarici mənbə sıxılma təmin edir. Sıxılma kipkəcinatmosfer tərəfində bərk maddələrin toplanıb yığılmasının qarşısını alır. Səciyyəvi olaraq yaxın başlıqlıdrossel oymağı ilə istifadə olunur.

a) Boru işləri və alətlərin sxemi

b) Kipkəckamerasına dair detallar

1. maye toplama sisteminə

3. sıxılma (Q), tıxanmış

LSH səviyyə dəyişdirici yüksəkdir

Xarici drenaj boruları yuxarı kipkəcsızması barədə siqnal vermək üçün qurulur, üzən tipli səviyyə dəyişdiricisi ilə ölçülür. Səviyyə dəyişdiricisinin deşiyi aşağı axını səciyyəvi olaraq 5 mm (0,25 düym) olur və şaquli boru dayağında yerləşir.

a) Boru işləri və alətlərin sxemi

b) Kipkəckamerasına dair detallar

2 sızmaya qarşı kipkəc havalandırması (CSV), tıxanmış

3 sızmaya qarşı kipkəc drenajı (CSD), tıxanmış

4 qaz bufer daxili xətti (GBI), tıxanmış

Alıcının istifadəsi üçün yivli birləşmələr. Səciyyəvi olaraq, bu plan o zaman istifadə edilir ki, alıcı gələcəkdə bufer qazı istifadə edə bilsin.

3 sızmaya qarşı kipkəchavalandırması (CSV)

4 sızmaya qarşı kipkəcdrenaj (CSD)

5 qaz bufer daxili xətti (GBI)

FE axın sayğacı (göstərilmiş maqnit növü)

FIL koalesləşdirici filter, bufer qazında mövcud ola biləcək bərk maddələrin və /yaxud mayelərin kipkəcləriçirkləndirməməsini təmin edir

PCV təzyiqə nəzarət klapanı, içəri kipkəcinəks təzyiqlə dolmasının qarşısını almaq və /yaxud sızmaya qarşı kipkəcətətbiq olunan təzyiqi məhdudlaşdırmaq üçün bufer qaz təzyiqini məhdudlaşdırmaq məqsədilə istifadə olunur.

PI təzyiq göstəricisi

PSL təzyiq dəyişdiricisi aşağıdır

FSH axın dəyişdiricisi yuxarıdır

Quruluş 2 kipkəcləriüçün kənardan təchiz olunan qaz buferi. Bufer qazı kipkəcsızmasını durultmaq üçün ayrılıqda istifadə oluna bilər və yaxud qapalı toplama sisteminə sızmanı ötürmək üçün Plan 75 və ya 76 ilə istifadə oluna bilər. Bufer qazının təzyiqi içəri kipkəcintexnoloji proses təzyiqinədən aşağıdır.

Bu xəttin sol tərəfində olan maddələr satıcı tərəfindən təchiz edilir; sağ tərəfdə olanlar isə alıcının məsuliyyətinə aiddir.

2 hava klapanı (tələb olunursa)

3 qaz baryer kənar xətti (adətən bağlı olur), yalnız kipkəckamerası təzyiqini azaltmaq üçün istifadə olunur

4 qaz baryer içəri xətti

FIL koalesləşdirici filter, baryer qazında mövcud ola biləcək bərk maddələrin və /yaxud mayelərin kipkəcləriçirkləndirməməsini təmin edir

FSH axın dəyişdiricisi yuxarıdır

PI təzyiq göstəricisi

PCV təzyiqə nəzarət klapanı, təzyiqi içəri kipkəcinproses tərəfindən yuxarı təyin edir

PSL təzyiq dəyişdiricisi aşağıdır

Texnoloji proses məhlulunun atmosferə sızmasının müsbət mənada qarşısını almaq üçün istifadə olunan kənardan təchiz olunan baryer qazı. Baryer qazının təzyiqi içəri kipkəcintexnoloji proses tərəfindən yüksəkdir. Kipkəckamerasının havalandırılması işə salınma və işlətməzdən əvvəl tələb oluna bilər ki, bununla nasosda qazın toplanmasının qarşısını almaq olar.

Bu xəttin sol tərəfində olan maddələr satıcı tərəfindən təchiz edilir; sağ tərəfdə olanlar isə alıcının məsuliyyətinə aiddir.

1 buxar toplama sisteminə

2 maye toplama sisteminə

5 sızmaya qarşı kipkəchavalandırması (CSV), tıxanmış

6 sızmaya qarşı kipkəcdrenaj (CSD)

7 qaz bufer içəri xətti (GBI)

LI səviyyə göstəricisi

LSH səviyyə dəyişdiricisi yüksəkdir

PSH təzyiq dəyişdiricisi yüksəkdir

PI təzyiq göstəricisi

Sızmaya qarşı kipkəckamerası drenajı quruluş 2 kipkəclərində sızmanı kondensasiya etmək üçündür. Bu plan o zaman istifadə olunur ki, nasosla vurulan məhlul ətraf mühit temperaturunda kondensasiya olunur. Sistem satıcı tərəfindən təchiz olunur.

Klapanlar hər şəkil üzrə quraşdırılır və yer başlığı və digər maneələrə nisbətən operatorun istifadəsi üçün əlçatan olmalıdır.

Bu xətdən yuxarıda olan bəndlər alıcının məsuliyyətinə aiddir; bu xətdən aşağıda olan bəndlər satıcı tərəfindən təchiz olunur.

a) Boru işləri və alətlərin sxemi

b) Kipkəckamerasına dair detallar

1 buxar bərpa sisteminə

5 sızmaya qarşıkipkəchavalandırması (CSV)

6 sızmaya qarşı kipkəcdrenajı (CSD)

7 qaz bufer içəri xətti (GBI)

PI təzyiq göstəricisi

PSH təzyiq dəyişdiricisi yüksəkdir

Sızmaya qarşı kipkəckamerası drenajı quruluş 2 kipkəclərində kondensasiya olunmayan sızma üçün nəzərdə tutulur. Bu plan o zaman istifadə olunur ki, nasosla vurulan məhlul ətraf mühit temperaturunda kondensasiya olunur. Sistem satıcı tərəfindən təchiz olunur.

Boru 13 mm (1/2 düym) minimal diametrə malik olmalıdır və CSV birləşməsindən boru/alət dayaqlarından davamlı olaraq qalxır.

Əlavə dayaq minimal boru ölçüsü DN 15 (NPS 1/2) olmalıdır. Əlavə dayaq yuxarı strukdurdan qorunmalıdır və yaxud yan dayaqdan qorunmalıdır ki, heç bir deformasiya kipkəcaraqatına birləşən boruya qoyulmasın.

Bu xətdən yuxarıda olan bəndlər alıcının məsuliyyətinə aiddir;bu xətdən aşağıda olan bəndlər satıcı tərəfindən təchiz olunur.

Ölçülər millimetrlə (düym)

1 3/4 NPT havalandırma

2 3/4 NPT təzyiq doldurma

3 normal maye səviyyəsi

7 13 mm (0,5 düym) OD borular, soyuducu maye içəri xətt

9 13 mm (0,5 düym) OD borular, soyuducu maye kənar xətt

LSH səviyyə dəyişdiricisi yüksəkdir (əgər göstərilibsə)

LSL səviyyə dəyişd. aşağıdır

LI səviyyə göstəricisi

PI təzyiq göstəricisi

PS təzyiq dəyişdiricisi

Komponentin anlayışı üçün məlumat vərəqəsinə bax.

Görünən uzunluq NLL-dən yuxarıda 75 mm (3,0 düym)-un və ya LSH-nin 25 mm (1,0 düym)-un böyük hissəsinə LSL-dən aşağıya doğru uzanmalıdır.

Ölçülər millimetrlə (düym)

1 3/4 NPT havalandırma

2 3/4 NPT təzyiq doldurma

3 normal maye səviyyəsi

7 13 mm (0,5 düym) OD borular, soyuducu maye içəri xətt

9 13 mm (0,5 düym) OD borular, soyuducu maye kənar xətt

LSH səviyyə dəyişdiricisi yüksəkdir (əgər göstərilibsə)

LSL səviyyə dəyişd. aşağıdır

LI səviyyə göstəricisi

PI təzyiq göstəricisi

PS təzyiq dəyişdiricisi

Komponentin anlayışı üçün məlumat vərəqəsinə bax.

Görünən uzunluq NLL-dən yuxarıda 75 mm (3,0 düym)-un və ya LSH-nin 25 mm (1,0 düym)-un böyük hissəsinə LSL-dən aşağıya doğru uzanmalıdır.

Ölçülər millimetrlə (düym)

11 3/4 NPT havalandırma

12 3/4 NPT təzyiq doldurma

13 normal maye səviyyəsi

17 13 mm (0,5 düym) OD borular, soyuducu maye içəri xətt

19 13 mm (0,5 düym) OD borular, soyuducu maye kənar xətt

LSH səviyyə dəyişdiricisi yüksəkdir (əgər göstərilibsə)

LSL səviyyə dəyişd. aşağıdır

LI səviyyə göstəricisi

PI təzyiq göstəricisi

PS təzyiq dəyişdiricisi

Komponentin anlayışı üçün məlumat vərəqəsinə bax.

Görünən uzunluq NLL-dən yuxarıda 75 mm (3,0 düym)-un və ya LSH-nin 25 mm (1,0 düym)-un böyük hissəsinə LSL-dən aşağıya doğru uzanmalıdır.

a) Şaquli nasosun tətbiqində quruluş

b) Üfüqi nasosun tətbiqində quruluş

2 kipkəcsoyuducusundan

3 birləşdirici borularda yüksək nöqtədə havalandırma

4 birləşdirici borularda aşağı nöqtədə drenaj

5 kipkəc yuma soyuducusu

6 soyuducu su xidmət drenajı

7 soyuducu su içəri xətt (CWI)

8 soyuducu su kənar xətti (CWO)

Kipkəcyuma soyuducusu gövdə tərəfində soyuducu mayeni saxlamalı və texnoloji proses məhlulunu boru tərəfdə saxlamalıdır. Soyuducunun quruluşu həm soyuducu maye, həm də texnoloji prosesin məhlulu üçün drenaj təmin etməlidir.

kipkəcyuma soyuducusu mümkün qədər nasosa yaxın yerləşməlidir, eyni zamanda əməliyyat və texniki xidmət üçün kifayət qədər yer saxlanılmalıdır. O, bilavasitə nasosun yuxarısında yerləşməməlidir. Isti xətlər təhlükəsizlik baxımından zəruri olduğu halda izolyasiya olunmalıdır.

Borular üçün yastı, uzun radiuslu əyrilərdən istifadə edin. Iri borular üçün 90° dirsəklərin sayını azaldın, əgər 45° dirsəklər istifadə oluna bilərsə.

Bütün xətlər yuxarı nöqtəli hava klapanına doğru əyilməlidir; əyri ən azı 40 mm/m (0,5 düym/fut) olmalıdır.

1 deçikli flyans 10 təchizatdan kipkəcə

2 hava klapanı 11 qayıdış kipkəcə

3 doldurma 12 soyuducu maye içəri xəttə

4 rezervuar 13 soyuducu maye kənar xətt

5 sahə axını 14 normal maye səviyyəsi

6 araqatı PI təzyiq göstəricisi

7 içəri xətdən kipkəcə PSH təzyiq dəyişdiricisi yüksəkdir

8 kənar xətdən kipkəc

10 təchizatdan kipkəcə

Borular üçün yastı, uzun radiuslu əyrilərdən istifadə edin. Iri borular üçün 90° dirsəklərin sayını azaldın, əgər 45° dirsəklər istifadə oluna bilərsə.

Bütün xətlər yuxarı nöqtəli hava klapanına doğru əyilməlidir; əyri ən azı 40 mm/m (0,5 düym/fut) olmalıdır.

Kipkəcyuma soyuducusu mümkün qədər nasosa yaxın yerləşməlidir, eyni zamanda əməliyyat və texniki xidmət üçün kifayət qədər yer saxlanılmalıdır. O, bilavasitə nasosun yuxarısında yerləşməməlidir. Isti xətlər təhlükəsizlik baxımından zəruri olduğu halda izolyasiya olunmalıdır.

Yuxarı səviyyəli siqnallar bu diapazonda quraşdırılır.

Aşağı səviyyəli siqnallar bu diapazonda quraşdırılır.

FIL koalesləşdirici filter

FO axın orifisi 1,5 mm (0,062 düym), tələb olunursa

FSH axın dəyişdiricisi yuxarıdır

PI təzyiq göstəricisi

PR təzyiq tənzimləyici

PSL təzyiq dəyişd. aşağıdır

Bu şəkil qaz təchizatı panelində komponentlərin ümumi quruluşunu göstərir. Komponentlərin fiziki cizgisi fərqli ola bilər, o şərtlə ki, bütün tələb olunan komponentlər və təsvir olunan axın ardıcıllığı mövcud olsun.

Bütün kipkəclər üçün müfəttişin nəzarət siyahısı

Kim tərəfindən təftiş olunub

Araqatı birləşmələri işarələnib

Plastik qapaqlar yoxdur

Qaynaq prosedurları təsdiq edilib

Təmir prosedurları təsdiq edilib

Işlənmiş materialların təftişi

Qaynaq edilmiş birləşmələr

Təsir sınağının nəticələri

Adekvat boşluq və təhlükəsiz çıxış

Borular, hazırlanma, yoxlama və təftiş təsdiq edilmiş standartlar və prosedurlara uyğundur

Soyuducu vasitələrə birkalar yapışdırılıb

Bufer/baryer maye rezervuar birkası

Termal ölçü təyin etmə meyarları

Qoruyucu klapanı siyahısı

Müfəttişin nəzarət siyahısına əməl olunma

Təxribatsız müayinə (NDE) üsulu ilə təftişin nəticələri

Bərkliyin sınaq nəticələri

Kvalifikasiya sınaq nəticələri

10.3.1.5 11.2.2 11.2.4

Sertifikatlaşdırılmış hidrostatik sınaq nəticələri

Kipkəcləverilən hava sınaq birkası

Kipkəcsızmasının qəbulu meyarları

Sahə anbar prosedurları

Göndəriş üçün hazırlıq

Birkalanmış və ya işarələnmiş yardımçı boru birləşmələri

Quraşdırma təlimatları

Mexaniki kipkəcin kvalifikasiya sınağı üçün forma

Mexaniki kipkəcin kvalifikasiya sınağı üçün forma Tarix:

CW, 2CW-CW, 3CW-FB, 3CW-FF and 3CW-BB Redaksiya:

İstehsalçı: _________________________________________________ KipkəcModeli / Növ: ____________________________________________________________

Quruluş: ___________ A ______ B _____ C _____ ES

İstehsal materialı: Fırlanan üz _____________ Stasionar üz _______________________________

İkinci əl kipkəc __________ Avadanlıq _______________________________

kipkəcölçüsü: Kipkəckodu: ______ Kipkəcplanı: _______ Oxun sürəti: __________________________

Fırlanan üz materialları.: _____________________________ Stasionar üz materialı.: ___________________________________

Tətbiq qrupu (Cədvəl 7)_______________ Qeyri-karbohidrogen (su, zəhərli, turşu) _______________ Alışmayan karbohidrogen _______________ Alışan karbohydrogen

Oxun fırlanması(Şək. 18) ___________ Muftanın fırlanması (Şək. 18) ______________ Kipkəckamerasının konsentrikliyi (Şək. 13) __________ Kipkəckamerasının fırlanması (Şək. 15) ________

Maye: _______________ Temperaturun baza nöqtəsi °C/°F ___/___ Təzyiqin baza nöqtəsi MPa (bar)/psig ___/___

Nisbi sıxlıq (SG) ___________ Buxar təzyiqi ___________ Bərk cisim ___________ Hissəciklər________

Təzyiq MPa (bar) (psi

Kipləşdirmə kamerasının temp.

Kipləşdirici maye press.

Kipləşdirici maye temp.

Kipləşdirici maye temp.

Karbohidrogenin itkisi

Karbohidrogensiz itki

Mexaniki sirkulyasiya

İstehsalçı: _________________________________________________ Kipkəc Modeli / Növ: ____________________________________________________________

Quruluş: ___________ A ______ B _____ C _____ ES

İstehsal materialı: Fırlanan üz _____________ Stasionar üz _______________________________

İkinci əl kipkəc __________ Avadanlıq _______________________________

Kipkəc ölçüsü: Kipkəckodu: ______ Kipkəcplanı: _______ Oxun sürəti: __________________________

Fırlanan üz materialları.: _____________________________ Stasionar üz materialı.: ___________________________________

Tətbiq qrupu (Cədvəl 7)_______________ Qeyri-karbohidrogen (su, zəhərli, turşu) _______________ Alışmayan karbohidrogen _______________ Alışan karbohydrogen

Oxun fırlanması(Şək. 18) ___________ Muftanın fırlanması (Şək. 18) ______________ Kipkəckamerasının konsentrikliyi (Şək. 13) __________ Kipkəckamerasının fırlanması (Şək. 15) ________

Maye: _______________ Temperaturun baza nöqtəsi °C/°F ___/___ Təzyiqin baza nöqtəsi MPa (bar)/psig ___/___

Nisbi sıxlıq (SG) ___________ Buxar təzyiqi ___________ Bərk cisim ___________ Hissəciklər________

l/saat (normallaş-dırılmış)

Köhnəlmiş xarici kipkəc Stasionar üz _______________ Fırlanan üz _______________ mm (düym)

Köhnəlmiş daxili kipkəc Stasionar üz _______________ Fırlanan üz _______________ mm (düym) (yalnız 10.3.1.2.12)

Rekvizisiya/Spesif. Nömrəsi /

Alqı sifariş nömrəsi:

REVİZİYA No.: 0 TARİX:

... S = Göndərişdən əvvəl həftə sayı

... F = firma sifarişindən sonra həftə sayı

... D = Təsdiq edilmiş çertyojlar alındıqdan sonra həftələrin sayı

Çarpaz-seksiyalı cizgi (səciyyəvi) - istinad 11.2.2

Yardımçı sistem sxemi - İstinad 11.3.3

Müvafiq qaydada doldurulmuş məlumat vərəqələri – istinad Əlavə C

Təklif olunan alternativlər

Bu Beynəlxalq standarta istisnalar

Kipkəc və yardımçı sistem üçün detallı materiallar siyahısı

Təxmin olunan kipkəcsızması 2NC-CS (tətbiq olunursa)

Kipkəc kvalifikasiya sınaq nəticələri - İstinad 11.2.4, Şəkillər I.1 və I.2

Kipkəcdizaynının iş parametrləri - İstinad 11.2.3

Kipkəcinval üzərində ox üzrə hərəkəti (məlumat vərəqəsinə bax, ƏLAVƏ C)

Çarpaz seksiyalı çertyoj (spesifik) - İstinad 11.3.2

Yardımçı sistemin detallı cizgisi - İstinad 11.3.4

Kipkəcenerjisi və istiliyin hesablanması (Bax Əlavə F)

Daxili sirkulyasiya cihazının işi - İstinad 8.6.2.2

Quraşdırma, əməliyyat və texniki xidmət üzrə təlimatlar (spesifik) - İstinad 11.3.6* və 11.3.7*

Hidrostatik sınaq sertifikatı - İstinad 10.3.2

Materialın təhlükəsizliyi üzrə məlumat vərəqələri - İstinad 11.3.8

Əlavə təklif məlumatı – göstərin

Əlavə müqavilə məlumatı – göstərin

* Qeyd: Surəti kipkəcvə yardımçı sistemlə təchiz ediləcəkdir.

Məlumatın göndərilməsi üçün ünvan:

(İmza Təsdiq edilən çertyojların

alınmasını təsdiqləyir

[1] ISO 683-13:1986 Heat-treatable steels, alloy steels and free-cutting steels - Part 13: Wrought stainless steels (withdrawn)

[2] ISO 1629 Rubber and latices - Nomenclature

[3] ISO 2858 End-suction centrifugal pumps (rating 16 bar) - Designation, nominal duty point and dimensions

[4] ISO 2892 Austenitic cast iron

[5] ISO 3506-1 Mechanical properties of corrosion-resistant stainless-steel fasteners - Part 1: Bolts, screws and studs

[6] ISO 3506-2 Mechanical properties of corrosion-resistant stainless-steel fasteners - Part 2: Nuts

[7] ISO 6208 Nickel and nickel alloy plate, sheet and strip

[8] ISO 9327-5 Steel forgings and rolled or forged bars for pressure purposes - Technical delivery conditions - Part 5: Stainless steels

[9] ISO 9723 Nickel and nickel alloy bars

[10] ISO 9725 Nickel and nickel alloy forgings

[11] ISO 12725 Nickel and nickel alloy castings

[12] API 5L Specification for line pipe

[13] API Std 614 Lubrication, shaft-sealing and control-oil systems and auxiliaries for petroleum, chemical and gas industry services

[14] API Std 676 Positive displacement pumps — Rotary

[15] ASME B16.5 Pipe flanges and flanged fittings, steel, nickel alloy and other special alloys

[16] ASME B31.3 Process piping

[17] ASTM A 53 Zinc-coated welded and seamless black and hot-dipped steel pipe

[18] ASTM A 105 Carbon steel forgings for piping components

[19] ASTM A 106 Seamless carbon steel pipe for high temperature service

[20] ASTM A 120 Black and hot-dipped zinc-coated (galvanized) welded and seamless steel pipe for ordinary uses

[21] ASTM A 153 Zinc coating (hot-dip) on iron and steel hardware

[22] ASTM A 181 Carbon steel forgings for general purpose piping

[23] ASTM A 182 Forged or rolled alloy-steel pipe flanges, forged fittings, and valves and parts for hightemperature service

[24] ASTM A 193 Alloy-steel and stainless steel bolting materials for high-temperature service

[25] ASTM A 194 Carbon and alloy steel nuts for bolts for high-pressure and high-temperature service

[26] ASTM A 197 Cupola malleable iron

[27] ASTM A 269 Seamless and welded austenitic stainless steel tubing for general service

[28] ASTM A 312 Seamless and welded austenitic stainless steel pipe

[29] ASTM A 338 Malleable iron flanges, pipe fittings, and valve parts for railroad, marine, and other heavy duty service at temperatures up to 650 °F (345 °C)

[30] ASTM A 524 Seamless carbon steel pipe for atmospheric and lower temperatures

[31] ASTM A 217 Martensitic stainless and alloy steel castings for pressure-containing parts suitable for high temperature service

[32] ASTM A 276 Stainless and heat-resisting steel bars and shapes

[33] ASTM A 351 Austenitic steel castings for high-temperature service

[34] ASTM A 436 Austenitic gray iron castings

[35] ASTM A 439 Austenitic ductile iron castings

[36] ASTM A 487 Standard specification for steel castings suitable for pressure service

[37] ASTM A 494 Nickel and nickel alloy castings

[38] ASTM A 582 Standard specification for free-machining stainless steel bars

[39] ASTM A 744 Iron-chromium-nickel and nickel-base corrosion resistant castings for severe service

[40] ASTM B 127 Specification for nickel-copper alloy (UNS N04400) plate sheet and strip

[41] ASTM B 164 Specification for nickel-copper alloy rod, bar, and wire

[42] ASTM B 473 Chromium-nickel-iron-molybdenum-copper-columbium stabilized alloy (UNS N08020) bar and wire

[43] ASTM B 564 Specification for nickel alloy forgings

[44] ASTM B 574 Specification for low-carbon nickel-molybdenum-chromium and low-carbon nickelchromium- molybdenum alloy rod

[45] ASTM B 575 Specification for low-carbon nickel-molybdenum-chromium and low-carbon nickelchromium- molybdenum alloy plate, sheet and strip

[46] ASTM B 637 Specification for precipitation hardening nickel alloy bars, forgings, and forging stock for high-temperature service

[47] ASTM B 670 Specification for precipitation-hardening nickel alloy (UNS N07718) plate, sheet, and strip for high-temperature service

[48] ASTM D 1418 Practice for rubber and rubber lattices — Nomenclature

[49] EN 10088-3 Stainless steels — Part 3: Technical delivery conditions for semi-finished products, bars, rods and sections for general purposes

[50] EN 10213-2 Technical delivery conditions for steel castings for pressure purposes — Part 2: Steel

grades for use at room temperature and elevated temperatures

[51] EN 10213-4 Technical delivery conditions for steel castings for pressure purposes - Part 4: Austenitic and austenitic-ferritic steel grades

[52] EN 10222-5 Steel forgings for pressure purposes - Part 5: Martensitic, austenitic and austeniticferritic stainless steels

[53] EN 10250-4 Open die steel forgings for general engineering purposes - Part 4: Stainless steels

[54] EN 10269 Steels and nickel alloys for fasteners with specified elevated and/or low temperature properties

[55] JIS G 3214 Stainless steel forgings for pressure vessels

[56] JIS G 4303 Stainless steel bars

[57] JIS G 4319 Stainless steel blooms and billets for forgings

[58] JIS G 5121 Stainless steel castings

Azərbaycan Respublikası Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsinin “08” dekabr 2014-cü il tarixli 009 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmişdir.

Neft, neft-kimya və təbii qaz sənayesi

Yağlama sistemləri, valın kipləşdirilməsi,

yağa nəzarət sistemləri və yardımçı qurğular

Hissə 2: Xüsusi təyinatlı yağ sistemləri

1. Azərbaycan Respublikasının Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsinin tabeliyində olan Azərbaycan Standartlaşdırma və Sertifikatlaşdırma İnstitutu tərəfindən işlənib hazırlanıb və təqdim edilib.

2. Bu standart ISO 10438-2: 2007 “Petroleum, petrochemical and natural gas industries — Lubrication, shaft-sealing and oil-control systems and auxiliaries. Part 2: Special-purpose oil systems” standartının autentik tərcüməsidir.

3. İlk dəfə tətbiq edilir.

4. Dövlət standartında müəyyən edilən tələblərin beynəlxalq standartlara, norma, qayda və tövsiyələrə və digər dövlətlərin müvafiq mütərəqqi milli standartlarına, elm, texnika və texnologiyanın müasir nailiyyətlərinə əsaslanmasını müəyyən etmək üçün standartın ilkin yoxlama müddəti 2019-cu il, dövrü yoxlama müddəti 5 ildir.

____________________________________________________________________________________________

Neft, neft-kimya və təbii qaz sənayesi

Yağlama sistemləri, valın kipləşdirilməsi,

yağa nəzarət sistemləri və yardımçı

Hissə 2: Xüsusi təyinatlı yağ sistemləri

Petroleum, petrochemical

and natural gas industries

Lubrication, shaft-sealing and

oil-control systems and auxiliaries

Part 2: Special-purpose oil systems

____________________________________________________________________________________________

Bu standart AZS 767-1 standartı ilə birgə xüsusi təyinatlı tətbiqetmələr üzrə yağ sistemlərinə tələbləri müəyyən edir. Bu yağ sistemləri sürtkü yağı, kipkəc yağı və ya hər ikisini verə bilər. Bu sistemlər kompressor, mexanizmlər, nasoslar və ötürücü kimi avadanlıqlara xidmət edə bilər.

Qeyd: “Xüsusi təyinatlı tətbiqetmələr” termininin tərifi AZS 767-1 standartında göstərilmişdir.

2 NORMATİV İSTİNADLAR

Bu standartda aşağıdakı normativ sənədlərə istinad edilib:

AZS 767-1-2014 Neft, neft-kimya və təbii qaz sənayesi Yağlama sistemləri, valın kipləşdirilməsi, yağa nəzarət sistemləri və yardımçı qurğular. Hissə 1: Ümumi tələblər

AZS ISO 13706:2014 Petroleum, petrochemical and natural gas industries — Air-cooled heat exchangers. (Neft, neft-kimya və təbii qaz sənayesi – hava soyutma sistemli istilik dəyişdiriciləri)

ISO 13709 Centrifugal pumps for petroleum, petrochemical and natural gas industries (Neft, neft-kimya və təbii qaz sənayesi üçün sentrifuqal nasoslar)

ISO 4572 Hydraulic fluid power — Filters — Multipass method for evaluating filtration performance (Hidro-ötürücü–Filtrlər– filtrasiya səmərəliliyinin qiymətləndirilməsi üçün çox-keçidli metod)

API STD 611 General- Purpose Steam Turbines for Petroleum, Chemical and Gas Industry Services (Neft, kimya və qaz sənayesi xidmətləri üzrə ümumi məqsədli buxar turbinləri)

API RP 686-96 Machinery RP Installation and Installation Design (Texnikanın RP quraşdırılması və quraşdırma layihəsi).

ASTM A240/A240M Standard Specification for Chromium and Chromium- Nickel Stainless Steel Plate, Sheet, and Strip for Pressure Vessels and for General Applications (Təzyiq kameraları və ümumi tətbiqetmələr üçün xrom və xrom-nikel paslanmayan polad plitə, təbəqə və zolaq üzrə standart texniki şərt)

Bu standartda AZS 767-1-də göstərilmiş termin və təriflərdən istifadə edilib.

4.2.1 Bu standart ilə əhatə olunan avadanlıq (köməkçi hissələr daxil olmaqla) minimum 20 illik xidmət müddəti üçün və ən azı 5 illik fasiləsiz iş üçün layihələndirilmiş və konstruksiya olunmuşdur.

4.2.2 Yağ sistemi AZS 767-1-də müəyyən edilmiş qaydada xüsusi məqsədli tətbiqetmələr üçün uyğundur. Sistem ayrıca konsol kimi nəzərdə tutulur və ya istehsalçı tərəfindən təsdiq edilərsə, işlədiyi avadanlığın dayaq nöqtəsi ayrılmaz hissəsi kimi nəzərdə tutula bilər. Layihə sistemin işini və ya sistemin xidmət göstərdiyi avadanlığın işini dayandırmadan texniki xidmət üçün sistemin əsas və ehtiyat komponentləri arasında dəyişməyə imkan verir.

4.2.3 Başqa hal müəyyən olunmamışdırsa, hər avadanlıq seriyası üzrə bir yağ sistemi təchiz edilir.

Qeyd: Əgər avadanlıq seriyasında ümumi yağ sistemi olarsa, çarpaz çirklənmə nəticəsində dəyən zərər bütün avadanlığa təsir edə bilər. Texniki xidmət məqsədləri üçün təsadüfən bağlanma ehtimalı olan təchizat xətlərində blok klapanlarına ehtiyac ola bilər. Avadanlığın yeri məqbul hesab edilməyəcək şəkildə uzun borular, avadanlıq keçid prosesləri və digər potensial zərərli faktorlar tələb edə bilər ki, buna da baxılması zəruri ola bilər.

4.2.4 İstehsalçı avadanlığın normal işləmə nöqtəsini və keçid prosesləri daxil olmaqla alternativ işləmə nöqtələrini müəyyən edir.

Qeyd: Müəyyənləşdirmə üçün istifadə edilə biləcək cədvəllər Əlavə A-da verilmişdir.

4.2.5 Təchiz edilmiş avadanlığın səs təzyiqi səviyyəsinə (STS) nəzarət istehsalçının və ədədə görə məsul olan tədarükçünün birgə səyidir. Tədarükçü tərəfindən təchiz edilmiş avadanlıq müəyyən olunmuş maksimal icazə verilən səs təzyiqi səviyyəsinə uyğun olur. Uyğunluğun müəyyən edilməsi üçün, tədarükçü həm maksimal səs təzyiqini, həm də səs gücü səviyyəsini avadanlıq üzrə hər oktava tezlikzolağı üzrə təmin etməlidir.

4.2.6 İstehsalçı kipkəc yağının və sürtkü yağının ayrıca və ya birgə olub-olmamasını müəyyən edir.

Qeyd: Əlavə B-də səciyyəvi sxemlər üzrə boru və alət diaqramları (ABD) verilir.

4.2.7 Yağ ümumi sistemdən iki və ya daha çox maşına (məsələn, kompressora, mexanizmə və ya mühərrikə) təchiz edilirsə, yağ xüsusiyyətləri ümumi yağ sisteminin işlədiyi avadanlığı təchiz edən bütün tədarükçülərla qarşılıqlı razılıq əsasında mülkiyyətçi tərəfindən müəyyən olunur.

Qeyd: Ekstremal dəyişkənlik olan sahə şəraiti, məsələn səhra və ya arktik tətbiqetmələr xüsusi yağ sortu suvaşqanlığı və yüksək yağ təchizatı temperaturu tələb edə bilər.

4.2.8 Sistem müəyyən edilmiş bütün avadanlığa yağ təchiz etmək üçün layihələndirilir.

4.2.9 Təkrar istifadə edilmiş yağ filtrlərin yuxarı axınını təşkil edir.

Qeyd: Bu, filtrdən keçən yağın avadanlıqdan keçən zaman və birbaşa rezervuarda təkrar istifadə edildikdə yaranan statik elektrik (və ya statik dolma) enerjisinin yaranması ehtimalını minimuma endirmək üçündür. Bu, xüsusilə də rezervuarda partlayıcı qaz da olduqda çox əhəmiyyətlidir.

4.2.10 Kipkəc yağı sistemi müəyyən olunmuş avadanlıq istismar şərtlərinin tam diapazonunda xidmət etmək üçün layihələndirilir. Bu şərtlərə məhdudiyyətsiz olaraq, aşağıdakılar daxildir:

b) Proses reduksiya klapan ayarları;

c) Müəssisə sınağı və sahə sınaq reysi;

d) İşә salma şərtləri.

4.2.11 Yuxarıdakı tələblərlə yanaşı, kipkəc yağ sistemləri işə salma prosesindən və müəyyən olunmuş boş dayanma şəraitindən əvvəl sistem tam avtomatik nəzarət altında olmaqla və val sonu kipkəci atmosfer təzyiqində olmaqla təhlükəsiz işləmək üçün layihələndirilir.

4.2.12 Borular və köməkçi hissələr daxil olmaqla avadanlıq sxemi istehsalçı və tədarükçü tərəfindən birgə işlənir. Sxemdə müvafiq aralıq sahələri və istismar ilə texniki xidmətə təhlükəsiz çıxış yolu təmin edilir.

4.2.13 Əgər tətbiq olunarsa, istehsalçı komponentlərdə aralıq və onlara çıxış üzrə minimal tələblər müəyyən edir (xüsusilə də, soyuduculara, filtrlərə və əl klapanlarına çıxış imkanı və onlar ətrafında aralıqlar).

4.2.14 Nasoslar, filtrlər, ələklər, ayırıcılar, klapanlar və təzyiq altında yağı olan və rezervuardan kənarda olan digər komponentlər poladdan hazırlanır.

4.2.15 Klapanlı ventilyatorlar, drenajlar və borular avadanlıq işlək olan zaman boş komponentlərin drenajına, təmizlənməsinə və təkrar doldurulmasına imkan verəcək şəkildə təchiz edilir.

4.2.16 İstehsalçı komponentin izolyasiya edilməsi üçün ikiqat blok və buraxıcı klapanların nə zaman və harada tələb olunduğunu və onların necə təşkil olunmasını müəyyən edir.

4.2.17 Soyuducular, filtrlər, təzyiqli yağ çənləri, drenaj ayırıcıları, akkumulyatorlar və digər təzyiq kameraları müəyyən olunmuş təzyiq konstruktiv koduna (Bax AZS 767-1, 4.4) uyğun olur. İstehsalçı tərəfindən müəyyən olunarsa, kameralar kodla plomblanır.

1. Kod plombları ASME-dən başqa təzyiq konstruktiv kodlarına şamil olunmaya bilər.

2. Bax AZS 767-1, 4.5.7. Yerli yurisdiksiya kod plombunu və uyğunluğun qiymәtlәndirilmәsi qeydlərini tələb edə bilər.

4.2.18 Konsol sınaq stendində və müəyyən edilmiş qəbul meyarlarına uyğun daimi fundamentində işləyir. Quraşdırmadan sonra borular, dayaq və əlaqədar köməkçi hissələr daxil olmaqla yağ sisteminin səmərəliliyinə görə istehsalçı və tədarükçü birgə məsuliyyət daşıyır, tədarükçü avadanlıq ədədinə görə məsuliyyət daşıyır.

Qeyd: Müəyyən köməkçi hissələr, məsələn təzyiqli yağ çənləri, süzmə çənlər, arabağlantı boruları və s. sınaq üzrə quraşdırılmaya bilər.

4.2.19 Tədarükçü istehsalçıya əsas sürtkü və ya kipkəc yağ təchizatı sisteminin tam nasazlığı zamanı rezerv sürtkü və kipkləşdirici yağın müvafiq ehtiyatının saxlanmasını təmin etmək üçün zəruri olan xüsusi müddəalar haqqında məlumat verir və hər iki tərəf buna dair qarşılıqlı razılığa gəlir. Bu müddəalara qəza nasosları, akkumulyatorlar, süzmə çənləri və avadanlıq sürəti azalan zaman avadanlıq mühafizəsi və təhlükəsizliyini təmin etmək üçün xüsusi tədbirlər daxildir. Müddəalar inersiyalı axın vaxtı, soyuma vaxtı və bloklama vaxtı üçün müvafiq olur, istehsalçı tələb olunan bloklama vaxtını müəyyən edir. İstehsalçı və istehlakçı sistem və onun komponentləri haqqında qarşılıqlı razılığa gəlir.

4.2.20 Avadanlığa gələn yağ axınını saxlayan blok klapanları, onlar komponent bloku və keçid qurğusunun bir hissəsi olmadıqca, filtrlərin aşağı axınında olan yağ təchizatı xətlərində quraşdırılmır.

4.2.1 Sistem çoxsaylı qablaşdırmalarda sağ dayaq olaraq və ya müəyyən edilmiş qaydada digər sxemdə layihələndirilir. Hər qablaşdırma sistem komponentləri və əlaqəli klapanlarla platformalar dayaq lövhəsində qurulmaqla struktur polad dayaq lövhəsinə malikdir. Əsas komponent dəstəyi (nasoslar, filtrlər, soyuducular, rezervuarlar və s) birbaşa polad konstruksiyada montaj olunur.

4.2.2 Başqa hal müəyyən olunmamışdırsa, qablaşdırma dayaq lövhələrı bir və ya bir neçə drenaj birləşməsi ən azı ND 40 (NBÖ 1 1/2) ölçüdə olmaqla drenaj kanalı tipli olur. Dayaq lövhələr, montaj olunmuş komponentlər və döşəmələr drenajın təmin olunacağı və döşəmə ilə kanalın meyllənməsi nəticəsində mayenin saxlanmasının qarşısını alacaq şəkildə təşkil olunur və quraşdırılır.

4.2.3 Əgər müəyyən olunarsa, yastı döşəmə təchiz edilə bilər.

Qeyd: Mayenin az miqdarda pudlinqlənməsi baş verə bilər.

4.2.4 Dayaq lövhəsi ən azından dörd-nöqtəli lift üzrə qaldırıcı dəstələrlə təmin olunur. Dayaq lövhə elə layihələndirilir ki, üzərində qurulmuş komponentlər və boruların yağı drenaj olunduqdan sonra, qablaşdırma daimi təhrif olunmadan və ya digər formada dayaq lövhə və üzərində qurulmuş komponenti zədələmədən qablaşdırılma qaldırıla bilsin.

Qeyd: Uzununa tirlər tələb oluna bilər.

4.2.5 Başqa hal müəyyən olunmamışdırsa, giriş- çıxış və iş sahəsini əhatə edən qeyri-keçirmə döşəmə dayaq lövhəsinin yuxarısında təmin edilir.

Qeyd: Digər seçim nümunələri dəniz tətbiq etmələri üzrə ağırlığın azalması üçün tor və ya fenol materialı və ya yol səthinin yaradılması üçün beton və döşəmənin ləğvi daxildir.

4.2.6 Dayaq lövhələr API RP 686-ya uyğun olaraq quraşdırmaya uyğun olur. Başqa hal müəyyən olunmamışdırsa, dayaq lövhələr sementin töküldüyü və ventilyasiyanın aparıldığı arakəsmə sahəsində ən azı bir dəliklə təmin edilir. Hər bir dəlik 125 sm (20 düym)-dən az olmayan və 100 mm (4 düym)-dən kiçik ölçüsü olmayan təmiz sahəyə malik olur və hər biri hava çuxurları olmadan dayaq lövhə altında olan sementli bütün boşluğun doldurulmasına və ventilyasiyasına imkan verir. Sementin töküldüyü hər bir dəlik əlçatan olur: heç bir komponent və boruda maneə olmur və gəzinti və iş sahələrində ayırıcı təhlükələr yaranmır. Hər bir arakəsmə bölməsində diametri ən azı 13 mm (1/2 düym) olan ventilyasiya dəlikləri təmin edilir. Toplanmış yağın və suyun sement məhluluna daxil olmasının qarşısını almaq üçün 13 mm (1/2 düym) hündürlükdə olan polad bordyurla hər bir sement məhlulu dəliyi təmin edilir. Ventilyasiya dəlikləri bordyursuz təmin edilir.

Qeyd: Sement məhlulu dəlikləri üçün tələb olunan 13 mm (1/2 düym) bordyur ayırıcı təhlükə hesab edilmir.

4.2.7 Epoksid sement məhlulu müəyyən olunan zaman, tədarükçü montaj plitələrinin sement məhlulu səthlərinin sürtükdən təmizlənmiş ağ metala vurulan katalizə edilmiş epoksid astarı ilə ilkin üzləməsini aparır. Epoksid astarı epoksid sement məhluluna uyğun olur. Tədarükçü epoksid astarının sahə hazırlanması üçün istehsalçıya göstəriş verir.

4.2.8 Konstruksiya elementləri arasındakı dayaq lövhənin dibi açıq olur. Dayaq lövhəbeton bünövrə üzərində quraşdırıldıqda, bütün yüklü konstruksiya elementləri altında olan sement məhluluna çıxış imkanı təmin edilir.

4.2.9 Əgər müəyyən olunarsa, dayaq lövhəkonstruksiya elementləri altında davamlı sementləmə aparmadan sütunda quraşdırılma üçün (yəni, müəyyən nöqtələrdə dayaq üçün kifayət qədər möhkəmlikdə) nəzərdə tutulur. Dayaq lövhəlayihəsi istehsalçı ilə tədarükçü arasında qarşılıqlı şəkildə razılaşdırılır.

4.2.10 Hər bir ankerli boltun yaxınlığında tənzimlənən vintlər təmin edilir.

4.3 Yağ rezervuarları

4.3.1 Ümumi müddəalar

Başqa hal müəyyən olunmamışdırsa, rezervuarlar yağ konsolunun işlədiyi avadanlıq seriyası üzrə dayaq lövhədən ayrı olur və çökmə və titrəmənin qarşısını almaq üçün kifayət qədər bərk olur. Rezervuara boltla bərkidirlmiş komponentlər altlıqlara montaj edilir; heç bir bolt dəliyi rezervuara qədər çatmır. Əgər möhkəmlik tilləri tələb olunarsa, çöküntü toplanmasının qarşısını almaq üçün onlar xaricdə quraşdırılır.

Qeyd: Spesifik xüsusiyyətlər üzrə bax bənd 4.3.12.

4.3.2 Çirkdən və sudan mühafizə

4.3.2.1 Çirk və suyun daxil olmasının qarşısını almaq üçün rezervuarlar plomblanır. Yuxarı səthdəki dəliklər ən azı 25 mm (1 düym) yuxarı qaldırılır və araqatı olur.

4.3.2.2 Başqa hal təsdiq edilməmişdirsə, nasoslar, soyuducular və ya filtrlər rezervuarın yuxarısında montaj edilmir.

Qeyd: Mümkün sahənin məhdudlaşdırıldığı dəniz və digər quraşdırmalar üzrə bunun istifadəçi mülahizəsi olması mümkündür.

4.3.2.3 Rezervuarların yuxarı hissələri ən azı 10mm/m (1/8 düym/ft) meylliliyə malik olur.

Qeyd: Əsas avadanlıq dayaq lövhəsi ilə birləşmiş rezervuarlar üzrə bu tələbin icrası mümkün olmaya bilər.

4.3.3 Yağ birləşmələri və daxili borular.

4.3.3.1 Bütün yağ əks axınları mümkün qədər nasos sorma birləşmələrindən kənarda hidravlik qaydada yerləşir.

Qeyd: “Hidravlik qaydada kənarda yerləşir” terminindən istifadə ilə nəzərdə tutulur ki, nasos girişlərində yağ axına müdaxilənin qarşısını almaq üçün daxili borularla və ya istiqamət dəyişdirməklə əks axınları istiqamətləndirmək mümkündür. Həmin daxili borular və istiqamət dəyişdirmə nasos girişlərində yağ axınına müdaxilənin qarşısını alacaq şəkildə nasos sorucu borularından uzaq məsafədə fiziki olaraq yerləşmiş xarici birləşmələrlə birgə istifadə edilir.

4.3.3.2 Atmosfer yağ əks birləşmələri (doldurucu birləşmələr daxil olmaqla) maksimal işçi səviyyədən yuxarıda yerləşir və Şəkil B.24-də göstərilmiş qaydada yağ daşıyır (üzəri açıq su süpəri boruları ilə və ya deqazasiya podnosları vasitəsi ilə). Su süpəri boruları dib kandarlarına malik olur.

4.3.3.3 Nəzarət əks klapanı və əks axın nəzarət klapanı birləşmələri ayrı olur və daxili boru vasitəsi ilə yağı Şəkil B.24-də göstərilmiş qaydada nasos sorma itkisi səviyyəsindən aşağıya boşaldır. Təzyiqli yağ ventilli su süpəri borularına və ya deqazasiya altlıqlarına geri qayıtmır. Daxili borular dib kandarlarına malik olur.

4.3.3.4 Nasos sorma birləşmələri mailli rezervuar dibinin yuxarı sonluğuna yaxın və ondan ən azı 50 mm (2 düym) yuxarıda yerləşir.

4.3.3.5 Bənd 4.3.9-da müəyyən olunanlar istisna olmaqla, rezervuar boru birləşmələri flansla təchiz edilir.

4.3.4 Lyuklar və drenaj kanalları

Tam drenajı təmin etmək üçün hər bir rezervuarın dibi davamlı olaraq ən azı 1:50 (1/4 düym/ft) həcmdə mailliyə malik olur. Ən azı 50 mm (2 düym) diametrdə flanslı drenaj birləşməsi (klapanlı və bütöv flanslı) təmin edilir. Təmin edilmiş lyuk çıxışları təftiş və daxili bölmələrin təmizlənməsi üçün maneəsiz girişə imkan verir. Başqa hal müəyyən olunmamışdırsa, təmizlik üçün girişin tələb olunduğu lyuklar rezervuarın yuxarısında yerləşir və hər bir lyukun diametri 600 mm x 600 mm və ya 450 mm (24 düym x 24 düym və ya 18 düym) olur. Daxili lyuklar məqbul deyildir.

4.3.5 Xüsusiyyətlər və əlavələr

4.3.5.1 Yağ rezervuarı aşağıdakı xüsusiyyətlərə və əlavələrə malikdir:

a) Nəmin və kənar maddənin müvafiq formada çökmə tutumu və bütün sistemdən süzülmənin yol verilən həddə;

b) Havanın aradan qaldırılması və kənar maddənin hər bir nasos sorma borusuna düşməsini minimuma endirmək üçün müddəalara;

c) Süzmə səviyyəsindən ən azı 25 mm (1 düym) yuxarıda, nasos sorma səviyyəsindən 50 mm (2 düym) aşağı məsafədə təşkil edilmiş refleks tipli, qaynaq altlıqlı yağ səviyyəsi şüşəsinə (paslanmayan polad altlıqlı və karbon polad örtüklü).

d) Yağ səviyyəsi şüşəsi əks yağ xətlərindən mümkün qədər kənarda yerləşir və qurğunun perimetrində görünür (bax 4.3.3.1). Maksimal və minimal iş səviyyələri, süzmə səviyyəsi və sorma itkisi səviyyəsi səviyyə şüşəsində qeyd edilir.

e) Başqa hal müəyyən olunmamışdırsa, ən azı 50 mm (2 düym) diametri olan, avtomatik olaraq bağlanan (normal halda yay vasitəsi ilə örtülü qalır) və daxili boru sahəsinin 200%-inə bərabər açıq sahəsi olan paslanmayan polad incə torlu filtr ələyi ilə təchiz edilmiş doldurulma dəliyi;

Qeyd: Bəzi istifadəçilər bənd 4.3.9-da verilmiş birlәşmәlәrdәn istifadә edərək doldurucu birləşmələri borularla qaldırırlar. Mexaniki doldurma tələb olunarsa, yuxarıda qeyd edilən birləşmə tələb olunur.

f) Ən azı 50 mm (2 düym) diametri olan bütöv flanslı ventilyasiya birləşməsi;

g) Sürtkü yağı rezervuarları üzrə sukeçirməz, korroziyaya davamlı filtr respirator qapağı, filtrasiya rejimi 10 µm beta 10 və ya daha yaxşı olmaqla. (kipkəc yağı olan rezervuarlar üzrə bax 4.3.5.2);

h) Qazı dayandırmayan daxili kandarlar;

i) Əgər zəncir ötürücüsü kompressorla eyni sistemlə yağlanırsa və yağ rezervuarında kipkəc yağı olarsa, kompressor kipkəc yağının əks xətti üzrə rezervuarda ayrıca birləşmə təmin edilir.

1. Bu xətt kompressor nasaz olduqda, ötürücülərin sürtkü yağı drenaj başlığının hermetikləşməsinin qarşısını alır.

2. Əgər bu seçim verilərsə, bu, ayrıca yastıq və kompressordan kipkəc yağı, drenaj kanalı tələb edir.

4.3.5.2 Tərkibində kipkəc yağı olan rezervuarlarda yağ drenaj xətləri ilə nasaz kipkəcdən gələn ümumi axınının öhdəsindən gələcək həcmə malik flanslı ventilyasiya kanalı təchiz edilir. Tədarükçü istehsalçını ventilyasiya həcmi və ölçmə meyarları ilə təmin edir.

4.3.6 Tutum və konfiqurasiya

4.3.6.1 Minimal işçi səviyyədə aşağı səviyyəli siqnalizasiya verilir.

4.3.6.2 Rezervuar ölçüsü üzrə meyarlar 4.3.6.3 – 4.3.6.8-ci bəndlərdə göstərilir.

Qeyd: Hər bir səviyyə istinadları AZS 767-1, şəkil F.1.-ə uyğundur.

4.3.6.3 AZS 767-1 Şəkil F.1-də 3 və 4 arasındakı tutum ən azı 5 dəqiqəlik normal axın üçün kifayət edir.

4.3.6.4 Minimal saxlama həcmi 8 dəqiqəlik normal yağ axını əsasında hesablanır.

4.3.6.5 Süzmə həcmi yastıq, kipkəc korpusları, təzyiqli kipkəc çənləri, süzmə çənləri, akkumulyatorlar, nəzarət elementləri və təchizatçının təchiz etdiyi rezervuara geri drenaj olunan borular kimi komponentlərində olan yağın hamısını tutur. Süzmə tutumu da istehsalçının arabağlantı boruları üzrə bu həcmin ən azı əlavə 10%-i tutur.

Qeyd: Süzmə rezervuara daxil olan drenaj xətlərində ehtiyatın yaranmasına səbəb ola bilər.

4.3.6.6 Minimal və maksimal işçi səviyyə arasındakı tutum rezervuar hündürlüyünün ən azı 50 mm (2 düym) həcmində olur və kipkəclər maksimal layihə aralıqlarının iki misli həcmində aşındıqda, istehsalçının ehtimal olunan kipkəc yağı istifadə rejiminə əsasən bu tutum rezervuara yağ əlavə edilməsi tələb olunmadan ən azı 3 günlük istismara imkan vermək üçün kifayət etməlidir.

İstifadə rejimi kipkəc istehsalçısı tərəfindən təmin edilir. Bu, xüsusilə kükürdlü yağ rezervuara qayıtmadıqda narahatçılığa səbəb olur.

4.3.6.7 Sürtkü yağı sistemində minimal və maksimal işçi səviyyə arasındakı tutum rezervuar hündürlüyünün ən azı 50 mm (2 düym) həcmində olur.

4.3.6.8 Rezervuardakı yağın təmiz səthi normal axının hər dəqiqəsi üzrə minimal olaraq 60 sm ölçüdə (dəqiqədə hər qallona 0.25 ft 2) olur.

4.3.7.1 Cədvəldə qeyd edilmiş minimal iş meydançası temperaturu minimal işə salma temperaturundan az olduqda qızdırıcılar təmin edilir.

İstifadəçilər işə salmadan əvvəl sürtkü yağı qızdırıcısı kimi işlətmək üçün soyuducu üzrə sürtkü yağı soyuducusunda boşaldılmış sudan istifadə edə bilərlər. Alternativ iş haqqında məlumatlar müzakirə olunur və qarşılıqlı razılaşdırılır (bax 4.5.1.15).

Qeyd: Sürtkü nasosu işə salma minimum yağ temperaturu, avadanlıq minimum yağ temperaturu, dövr edən istilik itkisi və.s daxil olmaqla, sürtkü yağını minimal işə salma temperaturuna kimi qızdıran zaman çoxlu faktorlar nəzərə alınmalıdır. Bu faktorların əksəriyyətinə görə layihəçi ilə quraşdıran podratçı məsuliyyət daşıyır. İzolyasiya, yer və izləmə tələbləri quraşdırma mülahizələridir.

4.3.7.2 İstehsalçı qızdırıcıların buxar və ya elektrik qızdırıcıları olub-olmamasını müəyyən edir.

4.3.7.3 Başqa hal müəyyən olunmamışdırsa, qızdırma zamanı rezervuar istiliyi itkisi izolyasiya edilmiş rezervuar, minimal meydança mühit temperaturu və 16 km/s (10 dəq./s) külək əsasında müəyyən olunur.

4.3.7.4 Buxar qızdırıcısı müəyyən olunduqda, yağ rezervuarına çıxarıla bilən kənar element soyuq havada işə salmadan əvvəl yağın doldurma tutumunun qızdırılması üçün təmin edilir. Cihaz rezervuardakı yağı müəyyən minimal meydança mühiti temperaturundan sistemlə yağ dövr olunarkən 12 saat içərisində işləyən avadanlıqla tələb olunan minimal işə salma temperaturuna kimi qızdırmaq imkanına malik olmalıdır. Əgər minimal meydança temperaturu 10°C (50 °F)-dən aşağı olarsa, rezervuardakı yağın nasosun işə salınmasından əvvəl 10°C (50 °F)-ə kimi qızdırılması vacibdir.

Qeyd: Sürtkü yağı nasosları və ötürücülәr 10°C (50 °F) ölçüsündə olmalıdır.

4.3.7.5 Elektrik qızdırıcısı müəyyən edildikdə, termostatik nəzarət olunan çıxarıla bilən elektrik immersiya qızdırma elementi soyuq havada işə salmadan əvvəl yağın doldurma tutumunun qızdırılması üçün təmin edilir. Cihaz rezervuardakı yağı müəyyən minimal meydança mühiti temperaturundan sistemlə yağ dövr olunarkən 12 saat içərisində işləyən avadanlıqla tələb olunan minimal işə salma temperaturuna kimi qızdırmaq imkanına malik olmalıdır. Əgər minimal meydança temperaturu 10°C (50 °F)-dən aşağı olarsa, rezervuardakı yağın nasosun işə salınmasından əvvəl 10°C (50 °F)-ə kimi qızdırılması vacibdir. W/sm (15 W/in) vatt sıxlığına malik olur. Qızdırıcı elementləri austentik paslanmayan polad və yüksək hərarətə davamlı poladda qorunur, mis və tərkibində mis olan materiallar yağla təmasa etmir.

Elektrik immersiya qızdırıcıları yağ səviyyəsi minimal iş səviyyəsindən aşağı düşdükdə cərəyandan ayrılmaq üçün istehsalçı tərəfindən bloklanır.

Qeyd: Sürtkü yağı nasoslar və ötürücülәr 10°C (50 °F) ölçüsündə olmalıdır.

4.3.7.6 Elektrik immersiya qızdırıcıları elə formada quraşdırılır ki, iş zamanı qızdırıcıların çıxarılmasına imkan olsun. Yuxarıda və ya bucaqda montaj olunan birbaşa immersiya elementlərinə üstünlük verilir. Əgər ventilyasiyalı genişlənmə kamerası olan yağ dolu borulardan istifadə edilərsə, borulardakı yağ rezervuardakı yağla eyni olur və onun temperaturu alışma nöqtəsindən aşağıda minimum 10 K (18 ºR)-də saxlanılır. Əgər boru qızdırma elementlərindən istifadə olunarsa, elementin soyuq bölməsi rezervuar divarından ən azı 30,5 sm (12 düym) kənara uzanır və termostat maşın zalından kənarda yerləşir. Qızdırıcı elementinin isti bölməsi rezervuarın minimal işçi səviyyəsindən minimum 50 mm (2 düym) aşağıda yerləşir.

4.3.7.7 Əgər müəyyən olunarsa, zəncirə görə məsuliyyət daşıyan tədarükçü sürtkü yağı, birləşdirici boruları, süzmə çənləri, avadanlıq istilik itkisi və digər sistem komponentləri daxil olmaqla bütün sistemin analizini apararaq, mühit temperaturu minimal müəyyən qiymətdə olarkən, bütün sistemin 12 saatdan sonra minimal avadanlıq işə salma temperaturuna qədər qızdığını yoxlayır.

Bu tələb edir ki, quraşdıran podratçı arabağlantı borularının sxeminin detallarını təmin etsin və əlavə qızdırmaya ehtiyacın yaranması ilə nəticələnə bilər.

Bütün zəncirə uyğun olan yüngül suvaşqanlıqlı yağa baxılması icazə verilən işə salma temperaturunun aşağı salınmasına imkan verir.

4.3.8 İzolyasiya üçün təminat

İstehsalçı tərəfindən müəyyən olunarsa, rezervuarlar izolyasiya sancaqları ilə təchiz edilir. İstehsalçı izolyasiyanı təchiz edir və quraşdırır.

4.3.9 Tıxaclı birləşmələr

Süzmə yağ səviyyəsindən yuxarıda hər bir rezervuar diametri ən azı 25 mm (1 düy) olan iki yivli və tıxaclı birləşmə ilə təmin edilir. Həmin iki birləşmə yuyucu qaz, neft məhsulu yağı təchizatı və əks yağ kondisioneri kimi xidmətlərdə istifadə oluna bilər. Bir birləşmə ventilyasiya borularına doğru yuyucu qazın səmərəli getməsini təmin edəcək şəkildə yerləşir.

4.3.10 Yağ kondisioneri üçün təminat

4.3.10.1 Əgər müəyyən olunarsa, 25 mm (1 düym) flanslı, klapanlı və bütöv yağ kondisioneri üçün yağ təchizatı birləşməsi kimi istifadə üzrə minimal işçi səviyyədən aşağı yerləşən birləşmə (bax Şəkil B.24, haşiyə) təmin edilir.

4.3.10.2 Tədarükçü həmçinin rezervuar daxilində yuxarısında sifon pozucu dəlikli boru sürgü təchiz edir ki, onun maksimum diametri 6 mm(1/4 düym) olur. Həmin boru sürgüsü yağ səviyyəsinin kondisioner resirkulyasiyasının işi nəticəsində minimal işçi səviyyədən 50 mm (2 düym)-dən aşağı düşməsinin qarşısını alır.

4.3.11 Qaynaq tikişləri

Birləşmələr, altlıqlar və bağlantılar boşluqların potensial korroziya və çirklənmə mənbələrinin qarşısının alınması üçün həm içəridən, həm də xaricdən qaynaq edilir. Rezervuarın divar-yuxarı səth birləşmələri tam əritmə tikişindən istifadə edilərsə, xaricdən qaynaq edilə bilər. Bütün qaynaq tikişləri davamlı olur. Daxili birləşmələr cilalama yolu və ya yuvaların qarşısını almaq və bütöv sonluq almaq üçün zəruri olan digər vasitə ilə hamar edilir.

4.3.12 Spesifik xüsusiyyətlər

4.3.12.1 Rezervuarın yuxarı səthləri aşağıdakılarla təmin edilir:

a) Müəyyən olunarsa, uzadılmış məhəccəri olan əlçatan nərdivan;

b) Müəyyən olunarsa, rezervuarın yuxarı səthinin perimetri ətrafında məhəccər;

c) Müəyyən olunarsa, qeyri-keçirmə səth döşəməsi (riflənmiş və ya almaz plitəsi və ya isti qalvanizə edilmiş polad tor).

4.3.12.2 Rezervuarda quraşdırılmış avadanlıq üzrə rezervuar avadanlığa düzgün dayaq vermək üçün kifayət qədər konstruksiya möhkəmliyi təmin edir (bax 4.3.2.2).

4.3.12.3 Əgər rezervuarın yuxarı səthi işçilərin giriş sahəsi kimi istifadə edilərsə, bu, daimi təhrif olmadan 1100 N (250 funt güc) canlı yükə tab gətirəcək formada layihələndirilir.

Başqa hal müəyyən olunmamışdırsa, rezervuarlar və onlara qaynaq edilmiş əlavələri ASTM A240/A240M uyğun olaraq austenit paslanmayan poladdan hazırlanır. Boru birləşmələri 5.1-ci bənddə müəyyən olunur.

Qeyd: Nərdivan və məhəccər kimi karbon polad əlavələri rezervuara qaynaq edilmiş sancaqlara boltlanır.

Bir-birinə diaqonal əks olan (bax şəkil B.24) iki torpaqlama sıxacları və altlıqları rezervuara qaynaq edilir. Altlıqlar 13 mm (1/2 düym UNC) boltunu tutur.

4.4 Nasoslar və nasos ötürücüləri

4.4.1 Yağ sisteminə hər ikisi davamlı işə uyğun olan əsas yağ nasosu və ehtiyat yağ nasosu daxildir. Qeyri val ötürücülü nasoslar üzrə əsas və ehtiyat nasosları eyni olur. Istehsalçı üfüqi sentrifuqal və ya rotor nasoslarından istifadə edilib-edilmədiyini müəyyən edir. Bu standartda dəyişiklik olunması halı istisna olmaqla, nasolar ISO 13709-a uyğun olur.

Qeyd: bu müddəanın məqsədi üçün APİ STD 610 ISO 13709-a ekvivalentdir.

4.4.2 Başqa hal müəyyən olunmamışdırsa, nasoslar rezervuar kənarında olur.

4.4.3 İstehsalçı tərəfindən müəyyən olunarsa, əsas və ehtiyat nasosların nasazlığı zamanı avadanlığa zərər vurmadan təhlükəsiz sönməni təmin etmək üçün qəza yağ nasosu təchiz edilir. İstehsalçı və ötürücülü avadanlıq təchizatçıları təhlükəsiz sönmə üzrə tələbləri müəyyən edir.

Qeyd: Sürtkü yağı süzmə çəni, süzmə üzrə yast;q yağını təmin edə bilər. Bəzən inersiya yağından və ya kipləşdirici yağdan sonra soyumaya imkan vermək üçün ayrıca enerji mənbəyi olan qəza yağ nasosu təchiz edilir.

4.4.4 Başqa hal müəyyən olunmamışdırsa, rezervuar daxilinə batırılmamış yağ nasosları birləşdirmə volfram və ya silikon karib halqaları olan karbon halqalı, Buna və ya Viton araqatlı və O-vari halqalı və ISO 13709-da qeyd edilmiş qaydada drossel vtulkaları olan sonluq lövhəli mexaniki kipkəclərlə təchiz edilir.

Qeyd: Bu müddəanın məqsədi üçün API STD 610 standartı ISO 13709 standartına ekvivalentdir.

4.4.5 İstehsalçı əsas yağ nasosunun turbin və ya mühərriklə hərəkətə gələn olmasını müəyyən edir. Ehtiyat nasoslar mühərriklə hərəkətə gəlir.

1. Ehtiyat nasosları turbinlə hərəkətə gələn nasoslar üzrə nisbətən uzun işə salma vaxtlarına görə mühərriklə hərəkətə gəlir.

2.Səciyyəvi olaraq, iki mühərriklə hərəkətə gələn nasoslar üzrə quraşdırma zamanı ayrıca mənbələrdən elektrik qidası təchiz edilir.

4.4.6 Hər bir nasos ayrıca hərəkətə gəlir.

4.4.7 Valla hərəkətə gələn nasos istehsalçı tərəfindən təsdiq edildikdə təmin edilə bilər. Nasos daimi yerdəyişmə növündən olur.

1. Əgər valla hərəkətə gələn nasos nasaz olarsa, nasosun bir-xətli texniki xidməti mümkün deyildir və nasosun texniki xidməti boş dayanmanı tələb edir.

2. Valla hərəkətə gələn nasos təmin edildikdə, sürtkü yağının süzmə çəninin nəzərə alınması tələb olunmaya bilər.

4.4.8 Valla hərəkətə gələn nasos təmin edildikdə, minimum olaraq aşağıdakı nasos layihələri nəzərə alınır:

c) Texniki xidmətə çıxış imkanı;

e) Termal artıma görə ötürücü val mövqeyinin seçilməsi.

Buna və Viton araqatları ticarətdə mövcud olan uyğun məhsula bir nümunədir. Bu informasiya bu standartın istifadəçilərinin rahatçılığı üçün verilmişdir və ISO tərəfindən bu məhsulun təsdiqi deyildir. Termin yalnız bir misal kimi istifadə olunur və APİ tərəfindən bu məhsulun təsdiqi deyildir.

4.4.9 Sahə təsnifatı ilə tələb olunarsa, mühərriklər İEEE 841-ə və ya partlamaya qarşı davamlılıq haqqında NEMA MG-1-ə uyğun olur.

4.4.10 Buxar turbinləri API STD 611-ə uyğun olur.

4.4.11 a) – e) bəndində verilən minimum meyarlar nasosun ölçüsünün müəyyən olunması zamanı istifadə edilə bilər.

a) Bütün hallarda nasoslar ən yüksək temperaturda və müvafiq minimal suvaşqanlıqda sürtkü yağını nasoslayan zaman tələb olunan tutumu təmin edəcək ölçüdə olmalıdır.

b) Hər bir nasos aşağıdakı imkana malik olmalıdır:

1) Avadanlıqla tələb olunan normal yağ axınını üstəgəl normal yağ axının 20%-dən və ya 40 l/dəq (10 qal/dəq)-dən çox axın təchiz etmək;

2) Keçici yağ tələbləri;

3) Avadanlıq tədarükçüsının normal aşınmanı nəzərə alma imkanı.

c) Keçici nəzarət tələblərinə cavab vermək üçün akkumulyatorlar təmin edilə bilər, istehsalçı tərəfindən təsdiq edilərsə, akkumulyatorlar 4.8.1-ci bəndə uyğun ölçüyə malik olur. Avadanlıq təchizatçısı bütün keçici şərtləri müəyyən edir.

d) Bənd 4.4.11a) -da müəyyən edilmiş qaydada buster sistemlərində əsas nasosun tutumu əsas və ehtiyat buster yağ nasosunun eyni zamanda təchiz edilməsi üçün tələb olunan miqdarla artır.

e) Rotor nasoslar 4.4.11a) və 4.4.11b) bəndlərində müəyyən edilmiş qaydada minimal işçi suvaşqanlıqda nasos istehsalçısının maksimal diferensial təzyiqinin 90%-i artmamaq şərti ilə, reduksiya klapan təzyiqində ümumi axının keçirilməsi imkanına malik olmalıdır. Nasos normal axında, reduksiya klapanı təzyiqində və minimal işçi suvaşqanlığında davamlı işləmək imkanına malik olmalıdır.

Qeyd: Bu seçim meyarı ekstremal şəraitdə iş zamanı nasos rotor kontaktının qarşısının alınması üçün tələb olunur.

4.4.12 Sentrifuqal nasosların normal işçi tutumu öz məhsuldarlıq nöqtəsinin 50% - 110% arasında olur. Normal işçi nöqtəsindən sönməyə qədər sentrifuqal nasoslar, təzyiqdə ən azı 5%-lik davamlı artıma malik olur və yeni pər quraşdırıldıqdan sonra təzyiqdə ən azı 10%-lik gələcək artım imkanına malik olmalıdır.

4.4.13 Nasos ötürücüləri aşağıdakıların hansının iri ötürücü tələb etməsinə əsaslanır:

- Qüvvədə olan nasos standartı;

- 4.4.13 a) və 4.4.13 b) bəndlərində verilən şərtlər;

a) Sentrifuqal nasoslar üzrə mühərrik ötürücüləri nasoslanan yağın temperaturu 10º C (50º F) olduqda nasosun stabil axın diapazonunda müəyyən sistem təzyiqini təmin edir.

b) Rotor nasosları nasoslanan yağın temperaturu 10º C (50º F) olduqda, müəyyən nasos reduksiya klapanı ayarında (akkumulyasiya daxil olmaqla) işləmək imkanına malik olmalıdır.

c) İstehsalçı minimal giriş temperaturunu və turbinin işləməsi gözlənilən təzyiqini və ən yüksək çıxış təzyiqini müəyyən edir.

4.4.14 Ehtiyat və ya boş işləyən nasos vasitəsi ilə yağın geri axınının qarşısını almaq üçün nasos boşaldılmasında əks klapanlar təmin edilir.

4.4.15 Təmin edilən klapan ötürücülü nasoslar əks klapanlara və yan keçidlərə malik olur. Onlar da elə təşkil edilir ki, valla hərəkətə gələn nasos əks fırlanma zamanı təzyiqli yağ təchiz etməyə davam etsin. Təchiz edilən nasos geriyə axan zaman təzyiq təmin etmək imkanına malik olmalıdır.

4.4.16 Rotor nasos sistemlərində tədarükçü xarici yağ reduksiya klapanları təchiz edir ki, bunlar tədarükçü tərəfindən təchiz edilmiş komponentlərdə və ya borularda qurulur. Akkumulyasiyanın nəzərə alınması ilə yağ reduksiya klapanı ayarları bütün avadanlıq və komponent nasazlıqları nəzərə alındıqdan sonra müəyyən olunur. Tam akkumulyasiya olunmuş təzyiq sistemi dizayn təzyiqinin 110%-i ötmür.

4.4.17 Yağ reduksiya klapanlarının (YRK) təzyiq modullaşdırıcı cihazları (operativ idarə və ya yay növlü təhlükəsizlik reduksiya klapanı) olur ki, bu da klapanın sınma təzyiqində buxarı olan axına proporsional təzyiq artımına malik olur (yəni, klapanın açılma təzyiqi). Bu cihazlar rezervuarın xaricində montaj edilir və cingildəmədən və avadanlığa təchizat təzyiqindən düşməyə səbəb olmadan səlis işləyir. Reduksiya klapanı boruları hər bir nasosun tam axınına görə həcmə malik olur; klapanlar cingildəmir və borular titrəmir. Minimal reduksiya klapanı sınma təzyiqi 10º C (50º F)-də işləmə daxil olmaqla ən yüksək tələb olunan işçi təzyiqdən 10% və ya 170 kPa (1,7 bar; 25 psi)-dan yüksək olur. Açılma zamanı lazımsız ləngimənin qarşısını almaq üçün, reduksiya klapanı giriş yeri yağ nasosu boşaltma kanalına və rezervuarın yağ səviyyəsinə mümkün qədər yaxın yerləşir. Reduksiya klapanları davamlı təzyiq tənzimləməsi üçün istifadə olunmur. Təzyiq modullaşdırma klapanları təmin edilmədiyi yüksək təzyiqli tətbiqetmələr üzrə (səciyyəvi olaraq 5,5 MPa (55 bar, 800 psig)-dən yuxarı), ventilyasiya və ya digər formada nasos təzyiqinin azaldılması müddəaları tələb olunur.

4.4.18 Yağ sistemi təzyiq tənzimləmə cihazları ilə təmin olunur ki, onlar əsas və ehtiyat nasosu işləyən zaman və ya digər nasos işə salınarkən, işçi sürətə gətirilərkən və ya dayandırılarkən əsas və ehtiyat nasosu işləyən zaman, avadanlığa verilən yağ təzyiqinin dəyişməsinin qarşısını alır. Hər bir cihaz müvafiq reaksiya vaxtına malik olur və stabil şəkildə cingildəmədən, təzyiq yaratmadan, avadanlığın sönməsinə səbəb olan axın keçidləri yaratmadan səlis işləməlidir (bax 7.3.3.8). Həmin təzyiq tənzimləmə cihazları elə yerləşdirilir ki, soyudulmamış yağın resirkulyasiyasından yaranan yağ temperaturunun hədsiz artmasının qarşısı alınsın (bax, misal üçün Şəkil B.12, haşiyə g).

4.4.19 Yan keçid təzyiq tənzimləmə klapanları bir nasosun minimal istifadəsindən tutmuş iki nasosun maksimal istifadəsinə kimi olan diapazonu tutacaq ölçüyə malik olmalıdır.

4.4.20 Bütün nasoslar (valla hərəkətə gələn və yardımçı nasoslar istisna olmaqla) özünü-sormanın təmin edilməsi üçün daşan sorma kanallarında quraşdırılır və sorma bağlayıcı klapanlar ilə və boşlama bağlayıcı və əks klapanları ilə quraşdırılır. Şaquli qurulmuş nasoslar ümumi nasosun su ilə dolu olmasını təmin edəcək şəkildə qurulur. Sorma boruları davamlı ventilyasiya olunur və hava akkumulyasiyasının yarandığı və kanalı tutduğu çuxurların qarşısını alacaq şəkildə təşkil olunur. Nasos sorma xətləri nasos korpus flanslarına artıq boru yükünün düşməsinin qarşısını alacaq şəkildə layihələndirilir (bax API RP 686-96, fəsil 6). Sorma boruları, sorma blok klapanları, nasos korpusları və digər komponentlər (xüsusilə buster nasos sxemləri üzrə) üzrə layihələrdə sızan boşaldıcı əks klapanların yaratdığı artıq təzyiq ehtimalının qarşısı alınır.

Qeyd: Valla hərəkətə gələn nasoslar blokun işə salınmasından əvvəl köməkçi nasosun işə salınması ilə tökür.

4.4.21 Yuma zamanı sentrifuqal nasosların mühafizəsi üçün və yeni yağ sistemlərinin ilkin işi üzrə austenit paslanmayan poladdan hazırlanmış və sorma borusunun çarpaz kəsişən sahəsinin 150%-ə bərabər minimal açıq axın sahəsinə malik çıxarıla bilən tor nasos sorma flansı və blok klapanı arasında hər bir nasos sorma borusunda quraşdırılır. Müvəqqəti tor çıxıntılı düymə ilə ayırd edilir və nasosu zədələyə biləcək obyektləri saxlama qabiliyyəti olan torlu olur. Boru sxemi nasosun tarazlığını pozmadan torun çıxarılmasına imkan verir. Maksimal tor dəliyi ölçüsü 3 mm (1/8 düym) olur. Konusşəkilli torlar çıxarılan boruların sayını minimuma endirmək üçün bobina hissələrində quraşdırılır.

Qeyd: Tor konusşəkilli, səbət formalı və ya Y növlü ola bilər.

4.4.22 Başqa hal müəyyən olunmamışdırsa, rotor nasosları üzrə daimi Y-növlü, sorucu borunun kəsişən sahəsinin 150%-ə bərabər minimal açıq sahəli austenit paslanmayan polad səbətli ələk hər bir nasosun sorma borusunda quraşdırılır. Ələk nasos istehsalçısının tövsiyəsinə uyğun olaraq tor ölçüsünə malik olmalıdır. Üfləmə/drenaj klapanı ələklərlə təchiz edilir. Ələklər sahə məhdudiyyətlərinə görə üfləmə birləşmələri üzrə vtulkanın istifadəsini tələb edə bilər. Bu vtulkalar minimal olaraq borunun təzyiq rejimində hesablanır.

1. Ələk korpusları səbətə giriş məqsədi ilə sistemdən ayrılma tələb edə bilər.

2. Bu vtulkaların çıxarılması nasos sorma birləşmələrini qaldıra bilər.

4.4.23 Əsas filtrlərin aşağı axınında yerləşən buster nasosları üçün ələklər tələb olunur.

4.4.24 Başqa hal müəyyən olunmamışdırsa, daimi ələkdən istifadə edən zaman onunla nasos sorucu kanalı arasında mürəkkəb tipli manometr quraşdırılır. Bu manometr çirklənmiş ələyin düzgün müəyyən olunması üçün miqyaslı olur.

4.4.25 Əsas nasos sistem tələblərinə cavab vermədikdə, kafi səviyyədə sistemin işini təmin etmək üçün tədarükçü ehtiyat yağ nasosu üzrə istehsalçının işəsalma nəzarəti üçün əsas element təchiz edir. Ehtiyat nasosun işə salma nəzarəti avadanlığa və ya təzyiqli kipkəc yağı çənlərindəki aşağı yağ səviyyələrinə aşağı təchizat təzyiqinin sensoru olan cihazlarla aktivasiya olunur. Mühərrik nəzarət mərkəzləri istehsalçı tərəfindən təmin edilir. Nəzarət sistemində mexaniki geriyə düyməsi olur (əsas nasos işləyən zaman ehtiyat yağ nasosu nəzarət vasitələrinin işinə imkan verən alətlər üzrə bax AZS 767-1-2014, 6.2.1.1).

4.4.26 Buster nasosları tələb edən hər bir sistem üzrə aşağı təzyiqli yağın təchizatı həm əsas, həm də ehtiyat yüksək təzyiqli buster nasoslarının eyni zamanda işi üçün kifayət edən olur. Tədarükçü aşağı sorma təzyiqi olan zaman buster nasoslarının söndürülməsi və ya siqnalın verilməsi cihazını təmin edir. (Bax Şəkil B.23).

4.4.27 Hər bir mufta əlaqələndirilmiş elementi pozmadan çıxarıla bilən mufta qoruyucusuna malik olur və a) – c) bəndlərinin tələblərinə cavab verir.

a) Mufta qoruyucuları avadanlıq zəncirin işi zamanı işçilərin hərəkət edən hissələrlə təmasının qarşısını almaq üçün mufta və valları qoruyur. Uyğun giriş ölçüləri müəyyən olunmuş standartlara, məsələn ISO 14120 və ya ASME B15.1-ə uyğun olur.

b) Qoruyucular hərəkətli hissələrə toxunmadan hər hansı istiqamətdə 900 N (200 funt güc) statik nöqtəyə tab gətirmək üçün kafi möhkəmlikdə qurulur.

c) Qoruyucular bərk təbəqədən və ya dəliyi olmayan plitədən hazırlanır. Genişlənmiş metaldan və ya dəlikli təbəqələrdən hazırlanmış qoruyucular, dəliklərin ölçüsü 10 mm (0,375 düym)-dən çox olmazsa, istifadə edilə bilər. Qoruyucular polad, latun, qeyri-metal (polimer) materiallarından hazırlanır. Toxuma məftil torunun qoruyucularından istifadə edilir. Əgər müəyyən olunarsa, razılaşdırılmış materialdan qığılcımlanmayan qoruyucular təchiz edilir.

4.4.28 Başqa hal müəyyən olunmamışdırsa, elastik elementli muftalardan istifadə edilir. Mufta çarx topları poladdan hazırlanır. Metal elastik element növləri korroziyaya davamlı material elementlərinə malik olur. Başqa hal müəyyən olunmamışdırsa, dirək muftalardan istifadə edilir. Dirək ötürücüyə, sorma və ya boşaltma borularına mane olmadan muftanı, yastıqlari, kipkəci və rotoru çıxarmaq üçün tələb olunan ən azı minimum 125 mm (5 düym minimum) nominal uzunluğa malik olur.

4.4.29 Muftalar yerində açarlarla təchiz edilir. Vallar, açar yuvası ölçüləri haqqında və ox aralığı ilə termal effektlərə görə val sonluğu hərəkətləri haqqında informasiyalar muftanı təchiz edən tədarükçüyə verilir.

4.4.30 Muftalar və mufta-val birləşmələri ən azı maksimal ötürücü gücündə hesablanır (mühərrik xidməti faktoru daxil olmaqla).

4.4.31 Birləşdirilmiş texnikanın düzgün tarazlıqda olmasını təmin etmək üçün, mufta qeydiyyatının və taraz səthlərin cəmi indikator göstəricisi spesifik limitlər daxilində nəzarətdə saxlanır. Bütün nasoslar üzrə tarazlığın yoxlanması üçün normal olaraq istifadə olunan mufta səthləri mufta çarx topu fırlanma oxu aşağıdakı limitlərlə konsentrik olur: 13 µm (0,000 5 düym) cəmi diametr, minimal tətbiq olunan dayanıqlıq 25 µm (0,001) cəmi indikator göstəricisi və maksimal 75 µm (0,003 düym) cəmi indikator göstəricisi. Yerləşmə, qeydiyyat və tarazlıq üçün istifadə olunmayan digər diametrlər mufta istehsalçısının standartına uyğun olur, bu şərtlə ki nəzərdə tutulmuş balans tələbləri yerinə yetirilsin.

4.4.32 Montaj plitələri aşağıda müəyyən olunmuş qaydada təmin edilir:

a) Hər bir nasos və onun ötürücüsü üçün montaj altlıqları təmin edilir. Altlıqlar avadanlığı çıxarmadan dirsəyin (dayağın) və qablaşdırma dayaq lövhənin tarazlanmasına imkan vermək üçün montaj edilmiş avadanlığın ayaqlarından ən azı 25 mm (1 düym) böyük olur. Altlıqlar tam frezerdən keçirilmiş yastı və paralel olur. Müvafiq səthlər altlıqlar arasındakı 125 µm/m (0,002 düym/ft) məsafədə eyni müstəvidə olur. Yalnışlığın qarşısını almaq üçün montaj altlıqlarının frezerlənməsi montaj altlıqlarına yaxın dayaq lövhəsində qaynaq aparılana kimi təxirə salınır. Bu dayanıqlıq avadanlığın əlaqəli fırlanma hissələri arasında tədarükçünün sexində yığma zamanı icra olunur. Dirsək (dayaq) API RP 686-a uyğun olaraq düzgün quraşdırılmadıqda, əlaqəli hissələr sahədə təkrar tarazlanma imkanına malik olmalıdır.

b) Nasoslar və ötürücülər frezerlənmiş səthdə montaj olunur. Yağ nasosları və ötürücülər üzrə bütün altlıqlar paslanmayan polad pazların quraşdırılmasına imkan verən olur, hər komponentin altında ən azı 3 mm (1/8 düym) qalınlıqda paz qabları yerləşdirilir.

Qeyd: Alınmış nasoslar və ötürücülər üzrə montaj səthi dayanıqlıqlarına görə hər ayaq altında müxtəlif qalınlıqda çiv quraşdırması lazım ola bilər. Əlavə olaraq, dəyişdirilən nasosun giriş borusuna gələcək çivlənməsi üçün nasos altında olan çivlər tələb olunur. (İEEE 841 mühərriki və ayaqdan ayağa 130 µm (0,005düym) kiçik PD nasosu dayanıqlığı, ayaqdan ayağa 260 µm (0,010 düym) NEMA MG-1 mühərrik və iri PD nasosu).

c) Boru yük effekti nəticəsində nasos və ötürücü klapanının yanlış tarazlığının minimuma endirilməsi üçün nasos və onun dayaq lövhəsi cəmi yanlış tarazlığın münasib limitlərlə məhdudlaşdırılması üçün kifayət qədər möhkəmlikdə konstruksiya olunur.

d) Nasos və ötürücü ayrıca sub-baza olmadan dirsəkdə (dayaqda) montaj edildikdə, nasos və ötürücü plitə döşəməsinə vurulmaqdan daha çox digər konstruksiya komponentlərindən daha çox dirsək (dayaq) bazasının konstruksiya elementində montaj edilir.

e) Nasos və ötürücü arasındakı tarazlıq API RP 686-a uyğun olur.

f) Bütün nasos ötürücülәri üzrə eninə və ox tarazlaşdırma mövqeli domkratlar təmin edilir. Bu quraşdırma vintlərini tutan çıxıntılar dayaq plataya elə qoşulur ki, çıxıntılar komponentin quraşdırılmasına və ya çıxarılmasına mane olmasın. Tarazlıq quraşdırma vintləri ən azı hər komponentlə təchiz edilmiş domkratlarla eyni ölçüdə olur.

g) Domkratların və əlavələrinin dayaqları və layihəsi yan və ox domkratlarından istifadə etməklə maşının hərəkət etməsinə imkan vermək üçün kifayət qədər möhkəm olur.

4.5.1 Ümumi müddəalar

4.5.1.1 Maye ilə soyudulan dəyişdiricilər üzrə cüt soyuducu təmin edilir və davamlı axın ötürmə klapanından istifadə etməklə (bax 4.7) paralel sxemdə borularla təchiz edilir.

4.5.1.2 Başqa hal müəyyən olunmamışdırsa, soyuducular örtük-boru tipli və 4.5.1.4-cü bəndin tələblərinə uyğun olmalıdır.

4.5.1.3 Əgər müəyyən olunarsa, çoxplitəli çərçivə və ya 4.5.3 və ya 4.5.4-in tələblərinə uyğun olmalıdır. Tədarükçü təklifə nəzərdə tutulan hava ilə soyudulan və ya plitə çərçivəli soyuducunun tam detallarını daxil edir.

4.5.1.4 Əgər müəyyən olunarsa, tədarükçü istehsalçının hava ilə soyudulan yağ soyuducularının hava konsolundan çıxarılması üçün birləşmələri təchiz edir.

Istehsalçı konsolsuz soyuducular təchiz edərsə, arabağlantı boru təzyiq düşməsi, qaldırma və geri axıtma həcmi haqqında məlumatlar nasos və rezervuar həcmini düzgün müəyyən etmək üçün dayaq təchizatçısına verilir.

a) Tədarükçü istilik yükü və yağ axını kimi müvafiq məlumatları verir.

b) Yağ tərəfi üzrə təzyiq düşmə meyarları tədarükçü ilə istehsalçı arasında qarşılıqlı şəkildə razılaşdırılır.

4.5.1.5 İki tərəfli soyuducu sxemləri üzrə başqa hal müəyyən edilməmişdirsə, ekvalizasiya/ doldurucu xətt dəlik həcmi termal qorumanın təmin olunması üçün tədarükçü tərəfindən müəyyən olunmaqla, ekvalizasiya/ doldurucu klapan açıq mövqedə bloklanır və ya zəncir plombu ilə plomblanır.

4.5.1.6 Müəyyən olunarsa, bənd 4.5.1.5-in tələbləri ilə birlikdə, dupleks soyuducu sxemləri üzrə tədarükçü hər bir soyuducuda ayrıca termal reduksiya klapanları təmin etməklə soyuducuların yağ tərəfinin termal hədsiz təzyiqdən qorunmasını təmin edir.

4.5.1.7 Soyuducu su sistemi və ya sistemləri aşağıdakı şəraitə hesablanmalıdır:

- İstilik dəyişdiriciləri səthlərində sürət 1,5 m/s - 2,5 m/s (5 ft/s - 8 ft/s)

- Maksimal icazə verilən işçi təzyiq, MAWP (ölçmə cihazı) ≥ 690 kPa (≥100 psig)

- Sınaq təzyiqi (ölçmə cihazı) ≥1,5 x MAWP ≥ 1,03 MPa kPa (≥150 psig)

- Maksimal təzyiq düşməsi 103 kPa (15 psi)

- Maksimal giriş temperaturu 30°C (90°F)

- Maksimal çıxış temperaturu 50°C (120°F)

- Maksimal temperatur artımı 20 k (30°R)

- Minimal temperatur artımı 10 k (20°R)

- Su tərəfində çirklənmə dərəcəsi 0,35 m2 KlkW(0,002 h·ft2 °F/Btu)

- Karbon polad korroziya yol verilən həddi 1,5 mm (0,063 düym)

4.5.1.8 Sistem və ya sistemlərin tam ventilyasiyası və drenajı üçün müddəa nəzərdə tutulur.

4.5.1.9 Minimal temperatur artımı və istilik dəyişdirici səthindəki sürət meyarında ziddiyyət yaranarsa, tədarükçü bu haqda istehsalçıya məlumat verir. İstilik dəyişdirici səthindəki sürət meyarı su tərəfində çirklənmənin minimuma endirilməsi üçün nəzərdə tutulmuşdur; minimal temperatur artımı meyarı soyuducu suyun azaldılması məqsədi daşıyır. Istehsalçı yekun seçimi təsdiq edir.

4.5.1.10 Hər bir yağ soyuducusu sürtkü yağının təchizatı temperaturunu 50°C (120°F)-də və ya ondan aşağıda saxlayır.

Qeyd: Müəyyən mühit meydança şəraitində və ya müəyyən yağ suvaşqanlığında 50°C (120°F)-dən yüksək yağ təchizatı temperaturunda işləmək zəruri ola bilər.

4.5.1.11 Hər bir soyuducu cəmi soyutma yükünü tutacaq ölçüdə olur.

4.5.1.12 Yağ soyuducuları rezervuar daxilində yerləşir.

4.5.1.13 Başqa hal müəyyən olunmamışdırsa, temperatur nəzarət klapanlı soyuducu ətrafında yağ təchizatı temperaturunu tənzimləmək üçün yağ yan keçid xətti daxil edilir. Buraya elə yağ sistemləri daxildir ki, burada istehsalçı soyuducunu təchiz edir. Lakin, heç bir halda yağ filtrdə dolanmır. Nəzarət klapanı aşağıdakı tələblərə uyğun olmalıdır:

Qeyd: Soyuducunun su tərəfinin çirklənməsi və ya donması faktoru olduqda və yağ temperaturu soyuducudakı su axının tənzimlənməsi ilə idarə olunursa, soyuducunun su tərəfinin bağlanması və ya donması və aşağı su axını diapazonlarında qırılması mümkündür.

a) Başqa hal müəyyən olunmamışdırsa, yağ yan keçid klapanı flanslı, pnevmatik işləyən (hava-açıq-nasaz-bağlı), iki-portlu və ya üç-portlu temperatur nəzarət klapanı ilə təchiz edilir. Nəzarət klapanı nasazlığı bütün yağın soyuducudan keçməsinə səbəb olur.

Qeyd: Üçportlu klapanlar sistem təzyiq düşməsinə görə yağı daha üstün şəkildə istiqamətləndirir və bütün yağın soyuducudan yandan keçməsinə imkan verir, lakin onlar ikiportlu klapan üzrə nisbi texniki xidmət üçün tələb olunan yandan keçmə sxemlərini çətinləşdirə bilər.

b) Əgər müəyyən olunarsa, temperatur nəzarət klapanı daxili, termostatla işləyən üç-xətli paylaşdırıcıdır.

c) Temperatur nəzarət klapanı temperatur şəraitindən asılı olmayaraq işə imkan verən mexaniki korreksiya təmin olunur.

d) Temperatur nəzarət klapanı və borular soyuducudan keçən bütün yağ axınını tutan ölçüyə malik olmalıdır. Üç-yollu temperatur nəzarət klapanı üzrə təzyiq düşməsi soyuducuda olan həddi keçməməlidir. İki-yollu temperatur nəzarət klapanı üzrə təzyiq düşməsi soyuducudan keçən təzyiq düşməsinin 50%-ni keçməməlidir.

4.5.1.14 Soyuducular üçün maksimal icazə verilən işçi təzyiq sistemin maksimal işçi təzyiqindən az olmur, porşen nasosları üzrə təzyiq məhdudlaşdıcı klapanı ayarından az olmur və ya sentrifuqal nasoslar üzrə maksimal çıxış təzyiqindən az olmur (turbin ötürücüsü üzrə dəyişdirici sürətində).

4.5.1.15 Əgər müəyyən olunarsa, örtük-boru və ya plitə-çərçivə soyuducuları 150°C (300°F) istilik mühitindən istifadəyə uyğundur.

Soyuducu suya səpmə yolu ilə işə salma zamanı köməkçi qızdırmada buxardan istifadə edilə bilər. Buxar birbaşa soyuducuya daxil edilməməlidir.

4.5.1.16 Soyuducunun həm su tərəfi, həm də yağ tərəfi klapanlı ventilyasiya/drenaj birləşmələri ilə təmin edilir.

4.5.1.17 Əgər müəyyən olunarsa, soyuducular flanslı ventilyasiya və drenaj soploları ilə hazırlanır. Soyuduculara yivli və bərkidici tikişli və ya ərinti borusu və ya flans əlavələri soyuducunun sertifikatlaşdırılmasından sonra məqbul hesab edilmir.

4.5.1.18 Əgər müəyyən olunarsa, soyuducu yağ drenajı borusu filtrin təmiz tərəfinin yağ drenaj boruları ilə birgə qollara ayrılır.

4.5.1.19 Əgər müəyyən olunarsa, yağ tərəfindəki ventilyasiya boruları axın göstəriciləri vasitəsi ilə rezervuara geri qaytarılır.

Qeyd: Bu ventilyasiya xətləri normal olaraq boru ilə təchiz edilir.

4.5.2 Örtüklü boru soyuducları

4.5.2.1 Örtüklü boru soyuducuları 4.5.2.2-4.5.2.7-ci bəndlərə uyğun olmalıdır.

4.5.2.2 Örtüklü boru soyuducularının borusunun daxilində su olmalıdır. Başqa hal müəyyən olunmamışdırsa, istilik ötürmə sahəsi 0,5 m (5 ft2)-dan çox olan soyuducular üçün çıxarıla bilən düyün dizaynı tələb olunur. Çıxarıla bilən düyün soyuducuları TEMA sinif C- ə və ya istilik dəyişdiriciləri üçün müəyyən olunmuş digər kodeksə uyğun olur və çıxarıla bilən kanal örtüyü ilə konstruksiya edilir. Nominal boru kənarı diametri ən azı 16 mm (5/8 düym) və nominal boru divarı qalınlığı ən azı 18 BWG (1,245 mm (0,049 düym) olmalıdır. U-şəkilli əyilmiş borular istehsalçının təsdiqi ilə təchiz edilə bilər (bax: 4.5.2.6).

4.5.2.3 İstehsalçının təsdiqi ilə bənd 4.5.2.2-də qeyd edilən alternativ layihələr yüksək təzyiqli yağ soyuducuları üçün təklif edilə bilər (təzyiqləri 3 MPa-dan (30 bar, 500 psig) çox olan).

4.5.2.4 Soyuducu nasaz olarsa, yağın çirklənməsinin qarşısını almaq üçün yağın işçi təzyiqi suyun işçi təzyiqdən yüksək olur.

4.5.2.5 Soyuducu boruları ya açıq olur ya da bütöv qat-qat (lofin) layihəli olur.

4.5.2.6 U-şəklində əyilmiş borulara tədarükçü tərəfindən təsdiq olunduqda icazə verilir.

4.5.2.7 Başqa hal müəyyən edilməmişdirsə, kanallar və örtüklər poladdan, boru təbəqələri latundan, borular isə UNS C44300 (ASTM B111) kimi mis/sink/qalay kimi qeyri-metaldan hazırlanır.

Alternativ materiallar su, duz və şor sulu xidmətlərdə nəzərə alına bilər. 90-10 mis-nikel kimi materiallar bu xidmətlər üçün uyğun seçim ola bilər.

Qeyd: Yüksək-təzyiqli yağ soyuducuları polad borular və boru təbəqələri tələb edə bilər.

4.5.3 Çox-plitəli növ soyuducular

4.5.3.1 Əgər müəyyən olunarsa və ümumi soyuducu bölməsinin tələblərinə əlavə olaraq çox-plitəli növ soyuducular 4.5.3.2-4.5.3.3 bəndlərinə uyğun olmalıdır.

4.5.3.2 Çox-plitəli növ soyuducular təzə su ilə soyutma üçün austenit paslanmayan poladdan və ya şor və ya duzlu su üçün titandan və ya istehsalçı tərəfindən müəyyən olunmuş plitədən hazırlanır.

4.5.3.3 Soyuducu nasaz olarsa, yağın çirklənməsinin qarşısını almaq üçün yağın işçi təzyiq suyun işçi təzyiqdən yüksək olur.

4.5.4 Hava ilə soyudulan istilik dəyişdiriciləri

4.5.4.1 Ümumi müddəalar

Hava soyuducuları bu sistemlərdə nadir hallarda tələb olunur və təmin edildikdə, istehsalçının texniki şərtlərindən istifadə edərək ümumi şəkildə müəyyən olunur.

4.5.4.2 Başqa hal müəyyən olunmamışdırsa, hava ilə soyudulan istilik dəyişdiriciləri borucuqların sızması təqdirində borucuqların tıxanmasına imkan yaratmaq üçün 10% əlavə boru olmaqla vahid boru dəstəsində təmin edilir.

4.5.4.3 İstehsalçı yalnız özünün ayrıca hava ilə soyudulan istilik dəyişdiricilərinin təchizatı üçün həcmi, konfiqurasiya və ya birləşmələri müəyyən edir.

4.5.4.4 Əgər müəyyən olunarsa və ümumi soyuducu bölmәsinin tələbləri ilə yanaşı, hava soyuducuları aşağıda göstərilən tələblərə uyğun olmalıdır:

a) Soyuducu iki pərlə təmin edilir. Hər bir pər vəzifə tələbinin 100%-i yerinə yetirmək imkanına malik olmalıdır.

b) Əgər müəyyən olunarsa, soyuducu boruları austenit paslanmayan poladdan hazırlanır.

c) Əgər müəyyən olunarsa, başlıq qutuları bərkidilmiş paslanmayan polad plitədən hazırlanır. Başlıq tıxacı materialı sürtülmənin qarşısını alacaq şəkildə seçilir.

d) Hər bir soyuducu üçün iki ayrıca başlıq təmin edilir.

e) Elektron titrәmә açarları hər bir pər üzrə təmin edilir və yüksək titrəmə olduqda siqnal verir.

f) Kəmər ötürücü tələbləri üçün bax AZS ISO 13706:2014, 7.2.8.2,.

g) Turbulenlər yalnız istehsalçının təsdiqi ilə istifadə edilə bilər. Təchiz edildikdə, turbulentlər austenit paslanmayan poladdan hazırlanır.

4.6.1 Dəyişdirilə bilən elementləri və ya kartricləri olan ikitərəfli tam axın filtrləri təmin edilir. Filtrlər minimal hissəcik çıxarma səmərəliliyinə malik olur: 10 µm hissəciklər üzrə 90% EPR (β10≥10) və 15 µm hissəciklər üzrə 99,5% EPR (β15≥200) minimum, hər ikisi minimal terminal (sınaq gedişi sonu) diferensial 350 kPa (3,5 bar; 50 psi) təzyiqdə sınanan zaman ISO 4572-ə uyğun olur. Filtr qurğuları aşağıdakı tələblərə uyğun olmadır:

1. Filtr rejimləri ilə bağlı əlavə informasiya əldə etmək üçün AZS 767-1, Əlavə D-ə bax.

2. Bu, sistemdəki filtrlərə, o cümlədən təmin edilmiş buster-nasos boşaltma və idarəetmə yağı filtrlərinə şamil olunur.

a) Filtrlər soyuducuların aşağı axınında yerləşir.

Qeyd: Soyuducular tıxana və çirklə qalıq buraxa bilər.

b) Filtrlər davamlı axın ötürmə klapanından istifadə etməklə paralel sxemdə boru ilə təmin edilir. (bax 4.7).

c) Filtr korpus və başlıqları sentrifuqal nasosların maksimal buraxma təzyiqində (turbin ötürücüləri üzrə dəyişdirmə sürətində) və ya porşen nasoslarının reduksiya cihazı quraşdırdıqda az olmayan təzyiqdə iş üçün uyğun olur.

d) 15 kq (35 funt) –dan çox çəkili örtüyü olan filtrlər də örtük qaldırıcılar olur.

e) Filtrlər diferensial reduksiya klapanları ilə və ya filtr elementləri ətrafındakı filtrlənməmiş (çirkli) yan keçidlərə səbəb olan digər klapanlarla təchiz edilmir.

f) Filtrlər klapanlı ventilyasiya boruları və təmiz-çirkli tərəf klapanlı drenaj birləşmələri ilə təchiz edilir. Çirkli tərəf birləşmələri korpusda filtr elementlərindən və ya kartric dayaq bazasından alçaqda yerləşir ki, çirkli tərəfin tam drenajına imkan olsun.

g) Başqa hal müəyyən olunmamışdırsa, ekvalizasiya/doldurucu xətt dəlik həcmi termal qorumanın təmin olunması üçün tədarükçü tərəfindən müəyyən olunmaqla, ekvalizasiya/doldurucu klapan açıq mövqedə bloklanır və ya zəncir plombu ilə plomblanır.

Qeyd: Bu, doldurucu və dəyişdirici filtrlər üzrə təzyiq ekvalizasiyasının əsas funksiyası ilə yanaşı ehtiyat filtrin termal mühafizəsini təmin edir.

4.6.2 Filtrlərin bənd 4.6.1 g)-ə uyğun olmadığı ikitərəfli (dupleks) filtr sxemləri üçün müəyyən olunduqda, tədarükçü işləməyən filtrin yüksək təzyiqdən termal mühafizəsini təmin edir.

4.6.3 Əgər müəyyən olunarsa, iki tərəfli (dupleks) yağ filtrinin təmiz tərəfindəki yağ drenaj kanalları iki tərəfli (dupleks) soyuducu drenajı kanalları ilə birlikdə qollara ayrılır.

4.6.4 Əgər müəyyən olunarsa, filtr ventilyasiya boruları axın göstəriciləri vasitəsi ilə yağ rezervuarına geri qaytarılır.

Qeyd: Bu filtr ventilyasiya xətləri normal olaraq boru ilə təchiz olunur.

4.6.5 Yağ filtrlərinin dizaynı aşağıda göstərilənlərə uyğun olmalıdır:

a) Yağ kənardan içəriyə filtr elementinin mərkəzinə doğru axmalıdır;

b) Mərkəzdən filtr elementinin xaricinə yağ axını istehsalçının təsdiqi ilə təmin edilməlidir;

c) Qırılmanın qarşısını almaq və ya filtrlənməmiş (çikli) yağın elementləri yandan keçməsinin və avadanlığa çatmasının qarşısını almaq üçün filtr elementlərinə uyğun dayağın verilməsi təmin edilməlidir;

d) Mərkəzi dirəklər və filtrlənmiş yağla təmasda olan, lakin filtr korpusuna daxil olmayan aparatlar austenit paslanmayan poladdan hazırlanmalıdır;

e) Bir dəstdə olmasına icazə verilən filtr katriclərinin maksimal sayı iki olmalıdır;

f) Kartricdən-kartricə olan birləşmə özü-tarazalanan deyilsə, tarazlığı təmin etmək üçün qoyulmuş katriclər arasında halqadan istifadə edilməlidir;

g) Filtr dəstləri 1m-dən (ft) çox olmamalıdır;

h) Qoyulmuş kartriclər müvafiq dayağa və saxlana bilən tarazlığa malik olmalıdır.

4.6.6 Filtr kartric materialları suya və korroziyaya davamlı və aşağıda göstərilənlərə uyğun olmalıdır:

a) Suya davamlı filtr kartricləri yağın su ilə çirklənməsi həcmcə 5%-ə çatdıqda və işçi temperatur 70°C (160° F)-ə çatdıqda korlanmamalıdır;

b) Əgər müəyyən olunarsa, filtr elementi vasitələri qeyri-hidroskopik olmalıdır. Əgər yağda su ilə çirklənmə uzadılmış müddət üzrə (3 aya kimi)5%-ə çatarsa, təmiz filtr təzyiq düşməsi hesablanmış yağ suvaşqanlığında, axın və temperaturunda 60 kPa (0,60 bar, 10 psi)-dən böyük olmalıdır;

Qeyd: Bu sistem işi üçün deyil, filtr elementləri üçün layihə tələbidir.

c) Spesifik filtr elementi və ya kartrici tələb olunduqda, istehsalçı konstruksiyanın markasını, model nömrəsini və növünü tam olaraq müəyyən edilməlidir.

d) Metal tor və ya paslanmayan metal filtr elementləri məqbul edilməməlidir:

4.6.7 Təmiz filtr elementləri və ya kartricləri üzrə təzyiq düşməsi 40°C (100 °F)-də və normal axında 30 kPa (0,30 bar; 5psi) keçməməlidir.

Ümumi filtr sistemindəki təzyiq düşməsi axıtma klapanında və digər filtr sistemi komponentlərindəki təzyiq düşməsi miqdarı vasitəsi ilə bu rəqəmləri keçə bilər.

Qeyd: 30 kPa (0,30 bar; 5psi) elementlər quraşdırılmadan filtr korpusundakı düşmə ilə təmiz elementlər quraşdırılmaqla filtr korpusundakı düşmə arasındakı fərqdir.

4.6.8 Elementlər və ya kartriclər 500 kPa (5,0 bar; 70 psi) minimal dağılma diferensial təzyiqinə malik olur.

4.6.9 Filtr korpusu örtüyünün yuxarı səthləri konsol bazasından 1,2 m (4 f) yuxarıda olduqda, tədarükçü onun texniki xidmətini asanlaşdırmaq üçün nərdivan təmin edir.

4.6.10 Buster nasosları olan sistemlər nasosların aşağı axınında yerləşən cüt filtrlə təmin edilir.

Qeyd: Bu avadanlığın nasos aşınması nəticəsində yaranan hissəciklərin vurduğu zədədən qorunması üçündür.

4.6.11 Tələb olunduqda və ya müəyyən olunduqda, idarəetmə yağı filtrasiyası üzrə daha ciddi tələblər təmin edilir.

Hidravlik servo-klapanlar kimi xidmət avadanlığının filtrasiya tələbləri filtrasiya tələblərinin müəyyən olunması zamanı istifadə edilir.

4.7 Axıtma klapanları

4.7.1 Başqa hal müəyyən olunmamışdırsa, tədarükçü hər bir müəyyən olunmuş soyuducu dəstinə və filtr dəstinə ayrılıqda xidmət edən ayrıca axıtma klapanları təchiz edir (bax şəkil B.20).

4.7.2 Axıtma klapanları iki-yollu, altı-portlu, davamlı axın klapanları olur. Elastik bərkidiciləri olan və ya olmayan bir-korpuslu, altı portlu konus şəkilli tıxac və ya düz tıxaclı klapanlar istifadə edilə bilər və ya daimi tarazlaşdırılmış və vahid işçi tirlə birləşmiş kürə klapanlarından istifadə edilir.

a) Konusşəkilli tıxac tipli klapanlar tıxacın qaldırılması üçün müddəalara malik olmalıdır;

b) Klapanlar elə layihələndirilir ki, daxili klapan mexanizmi nasaz olarsa, hər iki axın bloklanmasın;

c) Klapanlar və yığmalar yanlış yığılmanın qarşısını alacaq şəkildə layihələndirilməlidir;

d) Elastik bərkidicili ötürücü klapanlar sürüşən kontaktsız ötürmə etmək imkanına malik olmalıdır. Elastik bərkidicilər təmin edilməlidir.

4.7.3 Ötürücü klapanlar polad korpuslara malik olmalıdır. Klapan kökləri və klapan tıxacları və ya kürələri austenit paslanmayan poladdan olmalıdır.

4.7.4 Qəti sönməni təmin etmək üçün obtüratorlar təchiz edilməlidir.

1. Ötürücü klapanlar filtrlərin və soyuducuları texniki xidməti üzrə dəqiq söndürücü cihazlar kimi istifadə üçün nəzərdə tutulmamışdır. (bax 7.3.3.8 h)).

2. Elastik bərkidicili ötürücü klapanlar qəti sönməni təmin edir.

4.8.1 Avtomatik idarəetməyə keçid zamanı turbin idarəetmə yağının təzyiqinin saxlanması və ya ehtiyat nasosu boş işləmə vəziyyətindən işçi sürətə gəldikdə sürtkü və ya kipkəc yağı təzyiqinin saxlanması üçün lazım olarsa, akkumulyator təmin edilir. Nəzarət təzyiqi işləmə şəraiti (keçici dövrlər daxil olmaqla) avadanlıq istehsalçısının müəyyən etdiyi təchizat təzyiqindən yuxarıda saxlanılır. Səciyyəvi olaraq bu, servomühərrik 1 s sonra tam gediş etdikdə normal sistem təzyiqinin 10%-dədir.

4.8.2 Sistem gediş təzyiqi ehtiyat nasosu sürətlənən zaman və ya mühərrik ötürücülü nasoslarda ən azı 4 s keçmə ayarlarından yuxarıda saxlanır. (bax 7.3.3.8 e).

4.8.3 Başqa hal müəyyən olunmamışdırsa, akkumulyator kameraları austenit paslanmayan poladdan hazırlanır.

4.8.4 Birbaşa kontakt tipli akkumulyatorlar üzrə mexaniki qidalandırıcı klapan və ya daimi təzyiq tənzimləmə sistemi istehsalçı tərəfindən müəyyən olunmuş qaydada təchiz olunur (bax şəkil B.19).

4.8.5 Birbaşa kontakt tipli akkumulyatorlar istifadə edilərsə, bunlar maksimal işçi səviyyədən 25 mm (1 düym)-dən minimal işçi səviyyədən 25 mm (1düym) aşağıyadək uzanan armaturlu refleks tipli suölçənlə təchiz edilir. Suölçən kamera nəzarət olunan normal işçi təzyiqdə ilkin doldurulan zaman yağ səviyyəsini göstərir.

Qeyd: İstehsalçı qeyri-şüşə səviyyə göstərmə cihazının olmasını istəyə bilər.

4.8.6 Akkumulyatordakı ilkin doldurma təzyiqini yoxlamaq üçün manometr birləşməsi təmin edilir.

4.8.7 Akkumulyatorun fiziki yeri və boru sxemi kənar materialların və havanın toplandığı çuxurların qarşısını alır.

4.8.8 Əgər müəyyən olunarsa, akkumulyator elə təchiz edilir ki, içərisində olan yağı tələb olunan sistem yağ temperaturunda saxlasın. İstehsalçı tələb olunan temperatur nəzarət sisteminin detallarını bildirir.

4.8.9 Başqa hal müəyyən olunmamışdırsa, nasos keçidi və ya başqa məqsədlərlə daimi təzyiq tənzimləmə sistemi ilə təmin edilmiş birbaşa kontakt tipli akkumulyatorlar avtomatik olaraq ventilyasiya olunur və ilkin vəziyyətə qayıdır.

4.8.10 Əgər müəyyən olunarsa, nasos keçidi və ya başqa məqsədlərlə daimi təzyiq tənzimləmə sistemi ilə təmin edilmiş balon tipli akkumulyatorlar avtomatik olaraq ventilyasiya olunur və ilkin vəziyyətə qayıdır. Akkumulyatorlar qaz-tərəfli çıxıntı əleyhinə xüsusiyyəti ilə təmin edilir və doldurucu qaz tənzimləyicisi və borusu üzrə müvafiq ölçüyə malik olur.

4.8.11 Akkumulyator layihələri ilkin doldurma qazının yağla birgə avadanlığa çatmasına və ya avadanlığa gələn yağ axınını zədələməyə imkan vermir. Balon tipli akkumulyatorlar yağ tərəfli çıxıntı əleyhinə xüsusiyyəti ilə təchiz edilir. (bax şəkil B.18).

4.8.12 Akkumulyatorlar başlama siqnalının aktivasiyası zamanı gecikmənin qarşısını almaq üçün ehtiyat nasosu başladıcı nəzarət vasitələrindən təcrid edilir (məsələn, əks klapana görə, bax şəkil B.12).

4.9.1 Kipkəc yağ çənləri

4.9.1.1 Kipkəclərin dizaynı ilə və kipkəc yağı sistemi ilə tələb olunarsa, ayrıca montaj edilmiş və ya avadanlıqda montaj edilmiş təzyiq çənləri təmin edilir. Başqa hal müəyyən edilməmişdirsə, çənlər austenit paslanmayan poladdan hazırlanır.

4.9.1.2 Hər bir təzyiqli kipləşdirici yağ çəni (bax şəkil 1) elə ölçüyə malik olur ki, aşağı səviyyəli siqnal qurğusundan yuxarı olan yağ tutumu normal kipkəc yağı diapazonunda 2 dəqiqəlik axıma bərabər olsun və hər bir çən bloklama və yüksək təzyiqli avadanlığın təzyiqinin azaldılması üçün kifayət qədər vaxtla yanaşı (istehsalçı tərəfindən müəyyən olunmuş qaydada, lakin sönmədən sonra normal axında 3 dəq-dən az olmayaraq), aşağı səviyyəli sinqaldan çox aşağı səviyyəli sönməyə qədər 10 dəq.-lik axın tutuma malik olur. Xüsusi iş şəraiti, məsələn yüksək təzyiqli avadanlığın təzyiqinin sürətlə alınması kimi şərait üzrə iri çənlər tələb oluna bilər. Yüksək səviyyəli siqnaldan yuxarı buxar sütunu normal axının 1 dəqiqəsindən az olmur.

İstehsalçı və istehsalçı birlikdə kompressor bloklama və üfləmə, müxtəlif şəraitdə kipkəc yağı axın diapazonu əsasında dəyişdirmə üçün tələb olunan həcmi müəyyən edir.

1. Buxar həcmi (1 dəq.-lik təchizata bərabər)

2. Yüksək səviyyəli siqnal

3. Aşağı səviyyəli siqnal

4. Köməkçi nasosun başlaması

5. Qəza iş diapazonu (10 dəq. təchizat)

6. Aşağı səviyyəli sönmə

7. Təzyiqli axın və bloklama (minimal 3 dəq.təchizat)

4.9.1.3 Təzyiqli kipkəc yağ çəni müəyyən olunmuş təzyiq konstruktiv koduna uyğun olur və müəyyən olunarsa, kodla plomblanır.

4.9.1.4 Təzyiqli kipkəc yağ çəni aşağıda nəzərdə tutulanlarla təmin edilməlidir:

a) Bir düyməlik çıxış ucluğu (soplo), ən azı ND 150 (NBÖ 6) ölçüsündə, kamera içərisinə çatmır; bu ucluq daxili giriş və təftiş üçün istifadə edilir;

b) Ən azı ND 25 (NBÖ 1) ölçüdə bir istinad qaz birləşməsi;

c) Maye yığan trapların qarşısını alacaq şəkildə istiqamətlənməsi;

d) Yüksək səviyyəli siqnaldan 25 mm (1 düym) yuxarıdan aşağı səviyyəli sönmədən 25 mm (1 düym) aşağıyadək uzanan tam uzunluqda refleks tipli suölçən;

e) 450 mm (18 düym) uzunluqda olan və çıxış birləşməsinin dibinə bərkidilən bir ədəd ND 150 x ND 50 (NBÖ 6 x NBÖ 2) flanslı reduksiya araqatı;

f) Əgər müəyyən olunarsa, çirkli, qalıq yaradan qaz xidməti üzrə, reduksiya araqatı dib ucluğuna çıxıntılı olur və klapanlı üfləmə birləşməsi təmin edilir (bax Şəkil 2); ucluq ən azı 200 mm (8 düym) uzunluqda olmalıdır;

g) Çənə kənardan montaj edilmiş və izolyasiya klapanları ilə, ventilyasiya birləşməsi və klapanlı drenaj borusu ilə təchiz edilmiş səviyyə sensoru.

Sərbəst suyun, çirkin və həll olmuş qazların sürtkü, idarəetmə və kipkəc yağlarında olması sürətli aşınmaya, korroziyaya, qalıq formalaşmasına və hidravlik nəzarət vasitələrinin yapışmasına səbəb ola bilər. Kompressor kipkəc yağının karbohidrogenlərlə, hidrogen sulfidlə durulması və ya digər çirkləndiricilərlə çirklənməsi də suvaşqanlıqda və alışma nöqtəsində azalma yarada bilər. Yağ vəziyyətinə dair texniki xidmət prosedurları və avadanlıq layihə planlaşdırması zamanı nəzərə alınmalıdır.

4.9.1.5 Əgər müəyyən olunarsa, müqayisə yağı xidmətə uyğun olan material balonu vasitəsi ilə kipkəc yağından ayrılmalıdır. (bax Şəkil B.17).

4.9.2 Sürtkü yağı üçün süzmə çəni

4.9.2.1 Əgər müəyyən olunarsa, istehsalçı tərəfindən müəyyən edilmiş təzyiqli dövr üzrə yağı ayrıca montaj edilmiş qəza sürtkü yağı üçün süzmə çəni (atmosferli və ya təzyiqli) təmin edilir. Bu çən ən azı normal işçi sürtkü yağı axımının 3 dəqiqəsi üzrə həcmə malik olur (bax Şəkil B.15 və B.16). Başqa hal müəyyən olunmamışdırsa, çən austenit paslanmayan poladdan hazırlanır.

Təzyiqli axın vaxtı istehsalçı tərəfindən təmin edilir (normal halda yağ sisteminin işlədiyi avadanlığın təchizatçısı).

Qeyd: Minimal ölçü meyarları təzyiq düşməsinin təchiz edilməsinə görə təzyiqli yağ axınının 3 dəqiqəsindən çox nəticələnir.

4.9.2.2 Süzmə çəni çənin rəngli xəttində olan görünüşlü axın şüşəsi ilə təmin edilir. Görünüşlü axın şüşəsi asan şəkildə müşahidə oluna bilən yerdə, məsələn yağ rezervuarı və ya avadanlıq platformasında yerləşir. Süzmə çəninin içərisinə girmək və onu yoxlamaq etmək üçün ND 150 (NBÖ 6) olan ucluq təmin edilir. Alternativ olaraq, atmosfer süzmə çənləri üzrə girmək və təftiş etmək üçün ND 150 (NBÖ 6) olan ucluq ilə birlikdə boltlu örtük də təmin edilə bilər. Tədarükçü maşın mərkəzi xəttindən yuxarıda icazə verilən minimal və maksimal dib çıxış ucluğu hündürlüyünü müəyyən edir; maksimal statik başlıq sürtkü yağı dəyişdirmə təzyiqindən az olur, lakin təzyiqli axının əvvəlində 30 kPa (0,3 bar, 5 psig)-dən az olmur.

4.9.2.3 Şəkil B.15-ə uyğun olaraq atmosferik süzmə çəni təmin edildikdə, o, aşağı səviyyəli siqnal və yüksək səviyyəli icazəverici başlama funksiyaları ilə təchiz edilir. Bu funksiyalar ümumi cihaz vasitəsi ilə həyata keçirilə bilər.

4.9.2.4 Müəyyən olunmuş təzyiq konstruktiv koda uyğun olaraq təzyiqli çən (bax Şəkil B.16) layihələndirilir və müəyyən olunarsa, kodla plomblanır.

Qeyd: Kod plombu AMSE-dən başqa təzyiq konstruktiv koduna şamil olunmaya bilər.

4.10 Kipkəc yağı drenaj trapları

4.10.1 Hər bir kipkəc üzrə bir drenaj trapı təmin edilir. Kipkəclər eyni yağ kipkəci təzyiqində işlədikdə, qəza xətti və izolyasiya klapanları və çarpaz kəsişən birləşmə trapı girişləri və icazəli trap texniki xidməti təmin edilir. (bax Şəkil B.14).

a) əgər müəyyən olunarsa, texniki xidmət zamanı ayrıca kipkəc yağ drenaj traplarının izolyasiya olunması üçün obtüratorlar təmin edilir.

b) drenaj yan keçid dəlilikləri minimal 1 ½ mm (1/16 düym) ölçüdə olur.

c) Avtomatik kipkəc sürgüləri tələb olunur. 5 MPa (50 bar; 725 psig)-dən az və ya ona bərabər olan qaz təzyiqləri üzrə hamarlayıcı tir tipli traplara icazə verilir. Hamarlayıcı tir və bölmə bir-tirli, paslanmayan poladdan hazırlanır və elə təşkil olunur ki, qaz axını onun mexanizmlərinə toxunmasın.

Səviyyə sensorlu nəzarət tipli traplar o zaman istifadə edilir ki, qaz çirklənməsi üzgəc tipli trapların işinə mane olsun.

d) 5 MPa (50 bar; 725 psig) –dən böyük təzyiqlər üzrə operativ səviyyə sensoru/kontrolleri və ayrıca nəzarət klapanları istifadə olunur.

e) Drenaj çənələri əvvəlcədən borularla təchiz edilir və qablaşdırma sxemində montaj olunur. Ləvazimatlar qablaşdırma bazasının sərhədlərində yerləşir. Hər bir bakda mexaniki idarə oluna drenaj klapanlarından istifadə olunur.

4.10.2 Refleks tipli suölçəni olan traplar təchiz edilir. Giriş borusu kipkəc traplarına trapların yağ səviyyəsindən yuxarıya daxil olur.

Yüksək təzyiqli tətbiqetmələrdə səviyyə cihazına xüsusi diqqət yetirilməlidir.

4.10.3 Başqa hal müəyyən olunmamışdırsa, kipkəc trap ventilyasiya boruları ventilyasiya qazı kompressor sormasına və ya digər tullantı çıxışlarına daxil olmazdan əvvəl qalıq yağın toplanması üçün duman qovucularla təchiz edilir. Duman qovucular özünü-drenaj edən olur və ya ayrıca avtomatik drenaj borusu ilə təchiz edilir.

4.10.4 Kipkəc qazı ventilyasiya borusu sxemi istehsalçı ilə tədarükçü tərəfindən birlikdə işlənir. Mayenin toplanmasının, sistem əks təzyiqinin, hərəkətli axının və digər məsələlərin qarşısının alınmasına diqqət yetirilməlidir.

Qeyd: Kipləşdirici – qaz ventilyasiya boruları, kompressor val kipləşdirilməsinin düzgün işləməsi üçün vacibdir.

4.10.5 Hər bir trap üzrə drenaj xətti boru ilə düzgün tullantı sisteminə, deqazasiya barabanına və ya müəyyən olunmuş qaydada rezervuara qoşulur.

4.10.6 Əgər müəyyən olunarsa, hər bir trap üzrə drenaj xətti ayrıca boru ilə təchiz edilir.

4.10.7 Müəyyən olunmuş təzyiq kamera konstruktiv koduna uyğun olaraq səviyyəölçən-kontroller tipli drenaj trapı layihələndirilir və istehsalçı tərəfindən müəyyən olunarsa, kodla plomblanır.

Qeyd: Kod plombu ASME-dən başqa təzyiq konstruktiv kodlarına şamil olunmaya bilər.

4.11. Deqazasiya barabanı

4.11.1 Əgər müəyyən olunarsa, kipkəc yağı deqazasiya vasitələri təmin edilir. Başqa hal müəyyən olunmamışdırsa, çən və onun daxili hissələri austenit paslanmayan poladdan hazırlanır.

4.11.2 Deqazasiya barabanı aşağıdakı xüsusiyyətləri olan bir-kameralı çəndir (bax şəkil 3):

a) İşçi səviyyədən aşağıya uzanan, yağın çənə qalın layda girməsini təmin edən maili giriş altlığı;

Qeyd: Yağın qalın layda daxil olması deqazasiyanı asanlaşdırır.

b) Yağ drenajı boruları ilə kipkəclərdən qaz axınını idarə etmək üçün yüksək təzyiqli qaz ventilyasiya birləşməsi; birləşmənin ölçüsü ən azı ND 50 (NBÖ 2) və flanslı olur; istehsalçı ventilyasiya qazını təhlükəsiz yerə boru ilə çıxarır;

c) Minimal ölçüsü ND 25 (NBÖ 1) olan yelçəkən birləşməsi;

d) Təmizlik üçün dəlik və klapanlı, aşağı nöqtəli drenaj borusu;

e) İşçi səviyyədən minimal 50 mm (s düym) yuxarıya, 50 mm (2 düym) aşağıya uzanan tikiş altlığı tipli refleks suölçən;

f) Termopar gilizi olan temperatur indikatoru;

g) Yüksək siqnallı səviyyə cihazı.

1) Deqazasiya altlığı

2) Qaz ventilyasiya borusu

3) Inersiyalı qaz yelçəkəni

6) 3 mm (1/8) dəlik (vakuum dәlikaçanı)

a) Əlavə məlumat üçün bax: 4.11.

b) Deqazasiya çəni daxilində 3 mm (1/8 düym) dəlik təmin edin. Trap dəlik vasitəsi ilə qazın rezervuara daxil olmasının qarşısını alır.

7) Cəftədən gələn yağ

11) Elektrik qızdırıcısı (seçmə)

12) Buxar qızdırıcısı (seçmə)

4.11.3 Əgər müəyyən olunarsa, yağın deqazasiyasına yardım etmək üçün elektrik immersiya qızdırıcısı, buxar qızdırıcısı və ya digər qızdırma növündən istifadə olunur. Buxar qızdırıcısından istifadə edildikdə, bu barabanın kənarında olur və çıxarıla bilir. Elektrik immersiya qızdırıcısından istifadə edildikdə, onun istilik axını (gücü) sıxlığı 2W/sm(15 W/düym) –dan çox olmur. Elektrik qızdırıcı elementləri austenit paslanmayan poladla qorunur; mis və ya tərkibində mis olan materiallar yağla təmasda olmur. Tədarükçü istehsalçı ilə qarşılıqlı şəkildə razılaşdırılmış qaydada temperatur elementi və ya nəzarət vasitələri təmin edir.

Elektrik immersiya qızdırıcıları yağ səviyyəsi qızdırıcıdan aşağı düşdükdə cərəyandan ayırmaq üçün istehsalçı tərəfindən bloklanır.

4.11.4 Elektrik immersiya qızdırıcılarından istifadə edildikdə səviyyə cihazı təmin edilir.

4.11.5 Baraban zəmanətli ümumi daxili kipkəc yağı sızması dərəcəsi və ya hər kompressor korpusuna 60 l (15 qal) minimal maye həcm tutumuna əsaslanan 4 saatlıq minimal saxlama vaxtına malik olmalıdır.

4.11.6 Əgər müəyyən olunarsa, deqazasiya barabanı müəyyən olunmuş koda uyğun olaraq, təzyiqli xidmət üzrə layihələnir və konstruksiya olunur və müəyyən olunarsa, kodla ploblanır. Deqazasiya barabanı kompressor sorma kanalına və ya tullantı çıxışına qazın buraxılmasına imkan verir.

Bu standart 5.2-5.5-ci bəndlərdə başqa hal nəzərdə tutulmamışdırsa, bütün borular AZS 767-1, bənd 5-ə uyğun olmalıdır.

Borular AZS 767-1, Cədvəl 4, 5 və 6-cı cədvəllərə uyğun olmalıdır.

Borular AZS 767-1, Cədvəl 4, 5 və 6-cı cədvəllərə uyğun olmalıdır.

Borular AZS 767-1, Cədvəl 1, 5 və 6-cı cədvəllərə uyğun olmalıdır.

Borular AZS 767-1, Cədvəl 3, 5 və 6-cı cədvəllərə uyğun olmalıdır.

6 ALƏTLƏR, NƏZARƏT VƏ ELEKTRİK SİSTEMLƏRİ

6.1.1 Minimal olaraq, tədarükçü cədvəl 1-də müəyyən olunan siqnal və sönmə funksiyalarını asanlaşdırmaq üçün cihazlar təchiz edilir və montaj edilir. Siqnal qurğusu sönmə qurğusundan əvvəl gəlməlidir.

6.1.2 Alətlər 6.2-6.4 –də dəyişiklik edilməsi istisna olmaqla, AZS 767-1, 6-cı bəndə uyğun olmalıdır.

Cədvəl 1 – siqnal və sönmə tələb edən şəraitlər

Aşağı nəzarətli yağ təzyiqi

Ehtiyat yağ nasosunu işə salmaq üçün aşağı təzyiq

Yağlanmış avadanlıqda aşağı təzyiq

Hər ehtiyat və qəza nasosu üzrə nasosun gedişi

Soyuducudan çıxan yüksək yağ temperaturu

Yağ rezervuarı üçün aşağı səviyyə

Hər bir kipkəc yağı təzyiq çəni üçün aşağı səviyyə və ya hər bir kipkəc yağı səviyyəsi üzrə aşağı kipkəc yağının diferensial təzyiqi

Təzyiqli kipkəc yağı üzrə yüksək səviyyə

Atmosferik sürtkü yağı süzmə çəni üzrə yüksək səviyyə (yol verilən)

Hər bir yağ filtri dəsti üzrə yüksək diferensial təzyiq

Istehsalçının siqnal qurğuları mühərrik idarəetmə mərkəzində olarsa, tələb olunmur.

Əgər müəyyən olunarsa, həm söndürmə, həm də siqnalizasiya dəyişdiriciləri normal enerji təchiz edilmiş fasiləsiz iş dövrələri vasitəsi ilə birləşdirilir. Sönmə dövrəsinin məftili siqnal dövrəsi məftilindən tamamilə müstəqil olur və mexaniki qorunur.

6.3.1 Sönmə funksiyaları yerli, birbaşa hərəkətə keçən, normal olaraq enerjidən ayrılmış dövrələrdə birləşdirilmiş açarlarla işə düşür.

6.3.2 Siqnalizasiya funksiyaları ayrıca və ya paneldə quraşdırılmış açarlara və ya çoxnöqtəli skan tipli alətə, PLC və ya zavod DCS-ə birləşdirilən yerli quraşdırılmış sensorlardan (müəyyən olunmuş qaydada elektron və ya pnevmatik) ibarətdir.

6.3.2.1.1 Çoxnöqtəli skan tipli alətlərdən istifadə edildikdə, hər bir funksiya üzrə siqnal qurğusu ayrıca və müstəqil tənzimlənən olur.

6.4.1 Həm siqnalizasiya, həm də sönmənin müəyyən olunduğu hər bir funksiya üzrə üç ayrıca və müstəqil sensorlar (başqa hal müəyyən edilməmişdirsə, elektron) təchiz edilir.

6.4.2 Hər bir sensor öz girişi üzrə üç müstəqil, çoxnöqtəli, elektron, skan tipli alətlərin birinə birləşdirilir.

6.4.3 Hə bir çoxnöqtəli alət hər bir sensor girişi üzrə ayrıca və ya müstəqil tənzimlənə bilən siqnal və sönmə funksiyalarını təmin edir.

6.4.4 Üç alətdən sönmə və siqnalizasiya funksiyası çıxışları “üçdən ikisi” seçim məntiqi vasitəsi ilə birləşdirilir. Sxem siqnalı verən siqnal və ya sönmə funksiyasının işə düşməsinə imkan verir. Siqnal və sönmə funksiyası işinin siqnal verməsinə səbəb olur. Eyni parametrə nəzarət edən iki sönmə funksiyasının işi ayrıca siqnal verir və avadanlığın sönməsinə səbəb olur.

6.4.5 Sönmə funksiyası ilə əlaqəli olmayan siqnal funksiyaları vahid sensorlar təchiz edilir. Təfərrüatlı sxem istehsalçı ilə tədarükçü və ya sistemin və xidmət edilən avadanlığın tədarükçüsü arasında birgə şəkildə işlənir.

Qeyd: Sxemin aşağıdakı üstünlükləri vardır:

a) Sönmə və ya siqnal funksiyası sistemin hər hansı hissəsini enerjidən ayırmadan, işlək vaxt sınaqdan keçirilə bilər;

b) Komponentin nasazlığı siqnal verir, lakin avadanlığın sönməsi ilə nəticələnmir;

c) Müasir, rəqəmsal alət texnologiyasından istifadə asanlaşır;

Əgər dövrə normal olaraq cərəyana qoşuludursa, bu yalançı dəyişmələrin qarşısını almaq üçün fasiləsiz iş sxemi olur (yəni, 3-dən 2 səsverməsi, DC təchizatı, UPS).

Alətlər AZS 767-1, bənd 6.3-ə uyğun olmalıdır.

6.6 Elektrik sistemləri

Elektrik sistemləri AZS 767-1, bəndə 6.4-ə uyğun olmalıdır.

7 TƏFTİŞ, SINAQ VƏ YÜKLƏMƏYƏ HAZIRLIQ

Bu bölmədə başqa hal müəyyən edilməmişdirsə, təftiş, sınaq və yüklənməyə hazırlıq AZS 767-1, bənd 7-yə uyğun olmalıdır.

Təchiz edilmiş yağ sistemi AZS 767-1, bənd 7.2–nin təftiş tələblərinə cavab verməlidir.

7.3.1.1 Avadanlıq 7.3.2 və 7.3.3-cü bəndlərə uyğun sınaqdan keçirilməlidir. Digər sınaqlar müəyyən olunmalı və istehsalçı ilə tədarükçü tərəfindən birlikdə işlənməlidir.

7.3.1.2 İstehsalçı alınmış yağ sisteminin avadanlığın sexdə sınağı zamanı istifadə olunub-olunmamasını müəyyən edir.

7.3.1.3 Yağ sisteminin və ya onun aid olduğu avadanlığın tam sınağı yerində və ya istehsalçı tərəfindən müəyyən edilmiş ayrıca yağ sistemi sınaqlarına əlavə olaraq aparılır. Bu sınaqlar haqqında məlumat istehsalçı ilə tədarükçü tərəfindən birlikdə müəyyən olunur.

Hidrostatik sınaq AZS 767-1, bənd 7.3.2-ə uyğun olaraq aparılır.

7.3.3.1 Bütün yağ sistemi işin və təmizliyin sınaqdan keçirilməsi üçün tədarükçünün sexində işlədilir. İstifadə edilmiş yağ qarışılıqlı razılşadırılmalı və sistem yağına uyğun olmalıdır.

7.3.3.2 Sistem təmizliyi işçi və səs səviyyəsi sınaqlarından sonra tədarükçü tərəfindən nümayiş etdirilir.

7.3.3.3 İş sınaqları ən azı 4 saat normal sistem iş şəraitində aparılır. İşçi sınaqlar eyni zamanda 4 saat aparıla bilər.

7.3.3.4 Dayağa montaj edildiyi halda, aşağı yağ təzyiqi siqnalı, layihə üçün alınmış ehtiyat nasosu işə salma və söndürmə cihazları işçi sınaqlar üçün istifadə edilir. Əks təqdirdə, tədarükçü sınaq üçün sex cihazlarını təchiz edir.

Qeyd: Bu cihazların bəzisi dayaqdan daha çox avadanlığa yaxın yerdə montaj olunur.

7.3.3.5 Bütün yağ təzyiqi, suvaşqanlıq və temperatur sınağı aparılan spesifik blok üzrə tədarükçünün istismar təlimatında tövsiyə edilmiş işçi rəqəmlərin miqyası daxilində olur.

7.3.3.6 Bütün filtr elementləri işçi sınaqlardan əvvəl qurulur.

7.3.3.7 Buxar turbini nasos ötürücüləri mexaniki sınaqdan keçirilir. Əgər turbin əvvəlcə sınaqdan keçirilibsə, dayaq işçi sınaqları zamanı turbini əvəz etmək üçün sınaq mühərriki ola bilər.

7.3.3.8 Yağ sisteminin işçi sınağı aşağıda verilən ardıcıllıqla aparılır:

a) Yağ sistemi sızmalara görə ətraflı yoxlanır; sızmalar sınaqdan əvvəl yoxlanmalıdır.

b) Son hədd təzyiqləri elə müəyyən olunur ki, hər bir reduksiya klapanının sonradan düzgün istismarı yoxlana bilsin.

c) Sistem gediş təzyiqi ehtiyat nasosun avtomatik işə düşmə qurğusuna enmədən, filtr soyuducusu keçirməsi aparılır.

d) Uyğun olduqda, göstərilir ki, nəzarət klapanı və ya klapanları reduksiya klapanları qalxmadan və sistem gediş təzyiqi ehtiyat nasosun avtomatik işə düşmə qurğusuna enmədən əsas avadanlığın ötürücü turbinində yalançı tənzimləyici keçici müddət mərhələli dəyişikliyi idarə edə bilsin.

e) Göstərilir ki, əsas nasosun nasazlığından və ya keçməsindən sonra ehtiyat nasos avtomatik işə düşür və gediş təzyiqi aşağıdakı qaydada düşmədən sistem normal işçi təzyiqə qayıdır:

1) Bir-səviyyəli yağ təzyiq sistemində, ehtiyat nasosun avtomatik işə düşmə qurğusu və avadanlığın sönmə təzyiqinin orta nöqtəsindən aşağı;

2) Çox –səviyyəli yağ təzyiqi sistemində avadanlığın normal işçi və sönmə təzyiqləri arasındakı orta nöqtədən aşağı;

Bu meyarların yoxlanması nasosun keçirilməsi zamanı keçici təzyiqlərin qeyd edilməsi üçün müvafiq cavab müddəti olan sınaq alətləri, məsələn dəyişdirici açar və ya digər cihaz tələb edir.

f) Göstərilir ki, minimal yağ tələblərində yalnız bir nasos (əsas və ya ehtiyat nasos) işləyən zaman və hər iki nasos normal yastıq və kipkəc yağı tələblərinin və stabil nəzarət yağ tələblərinin cəmi kimi müəyyən olunan minimal yağ tələblərində işlədikdə, nəzarət klapanları yağ təzyiqinə nəzarət etmək imkanına malikdir. Sınaq o zaman kafi hesab olunur ki, işçi sınaq zamanı anormal şərait yaranmır.

Qeyd: Rast gəlinmiş bəzi səciyyəvi anormal şərait sistem qeyri-stabilliyi, gediş təzyiqindəki yüksək düşmə, siqnalizasiya və ya sönmə siqnalları və operatorun diqqətini tələb edən digər şərait daxildir.

g) Bütün xəbərdarlıq, qoruyucu və nəzarət cihazları yoxlanır və tələb olunduqda düzəlişlər edilir.

h) Sistem maksimal işçi təzyiqdə olarkən, davamlı axın ötürmə klapanlarını tıxacları ətrafındakı daxili yan sızmalar qeyri-aktiv filtr korpuslarının drenaj qabiliyyətindən az olur. Sızma gözlənilən və ya müəyyən olunan dərəcələri keçməməlidir.

7.3.3.9 Aşağıda qeyd edilən sistem təmizliyi meyarlarına uyğunluq göstərilir.

a) Dizayn axın rejimində və 66°C - 71 °C (150 °F - 160 °F) və ya komponentin dizaynından asılı olaraq aşağı temperaturda 1 saatlıq yağ dövranından sonra, dayaqdan buraxılış sonluqlarında və ya qablaşdırmalarda və ya istehsalçı ilə tədarükçü arasında razılaşdırılmış digər strateji nöqtələrdə yerləşən ələklər AZS 767-1, cədvəl D.6-da qeyd edilən hissəcik sayma sərhədi daxilindә olmalıdır. Ələk toru nömrə 100 kətan toxumadan, diametri 0,1 mm (0,004 düym) olan paslanmayan poladdan hazırlanır və 0,15 mm (0,006 düym) dəlikli olur. Hissəciklərin ən böyük ölçüsü 0,25 mm (0,010 düym) keçmir və hissəciklər ələkdə təxmini qaydada paylanır. Borular, soyuducular və klapanlar sınaq zamanı tez-tez çəkiclənir.

Qeyd: Səciyyəvi olaraq, ələklər elə montaj olunur ki, ələyə daxil olan axın qalıqların ələkdən xaric olmasının qarşısını olmaq üçün şaquli aşağı istiqamətdə olur.

b) Təmizliyin daha da yaxşı təmin olunması üçün, sistem müfəttiş tərəfindən seçilmiş iki - altı nöqtədə vizual olaraq yoxlanır. Sistem kənar maddələr, məsələn pulcuq, pas, metal yonqarlar və qum gözlə görünməyən olduqda və toxunduqda qumluluq müəyyən olunmadıqda təmiz hesab olunur.

7.3.3.10 Əgər işin təkmilləşdirilməsi üçün dəyişiklik etmək üçün yağ sisteminin sökülməsi tələb olunursa, ilkin iş sınağı yekun hesab edilmir və yekun sınaqlar yalnız düzəlişlər aparıldıqdan sonra yerinə yetirilir. İstənilən halda təmizliyin nümayiş etdirilməsi yalnız yekun yığılmadan sonra həyata keçirilir.

7.3.3.11 Əgər müəyyən olunarsa, tədarükçü nasos giriş və boşaltma borularının boltunu açmaqla və ya onu yenidən boltlamaqla nümayiş etdirir ki, dayaq lövhədə olan nasos API RP 686 tarazlıq tələblərinə uyğundur.

7.4 Yüklənməyə hazırlıq

Yağ sistemi AZS 767-1, bənd 7.4–ə uyğun olaraq yüklənməyə hazırlanmalıdır.

8 TƏDARÜKÇÜNÜN MƏLUMATLARI

Tədarükçünün müəssisəsində, sifariş öhdəliyindən dörd- altı həftə sonra koordinasiya iclası keçirilir. Başqa hal müəyyən edilməmişdirsə, tədarükçü bu iclasdan əvvəl minimal olaraq aşağıdakılara baxışın daxil olduğu gündəlik tərtib edir və paylayır:

a) İstehsalçının sifarişi, təchizatın predmeti, ədədə görə məsuliyyət, sub-tədarükçü predmetləri və əlaqə xətləri;

b) Məlumat cədvəlləri;

c) Tətbiq edilən texniki şərtlər və əvvəlcədən razılaşdırılmış istisnalar;

d) Məlumatların verilməsi, istehsal və sınaq üzrə qrafiklər;

e) Keyfiyyətə zəmanət proqramları və prosedurları;

f) Təftiş, asanlaşdırma və sınaq;

Qeyd: təftiş tələblərinin müəyyən olunmasına yardım göstərmək üçün Əlavə C-də müfəttişin siyahısı verilir.

g) Sxematik və material siyahı;

h) İstismar və texniki xidmətə çıxış imkanı daxil olmaqla avadanlıq və borular üzrə fiziki istiqamətləndirmə.

i) Torpaq sahəsi planı və avadanlıq yerləşmə planı;

j) Digər texniki predmetlər.

Qeyd: Xüsusi məqsədli yağ sistemlərində koordinasiya iclası müvafiq olaraq əsas avadanlıq üçün koordinasiya iclası ilə birlikdə keçirilir. Bu, müvafiq olaraq avadanlığa görə əsas məsuliyyət daşıyan tədarükçünün müəssisəsində keçirilir.

Təkliflər AZS 767-1, 8.2-ci bəndə uyğun olaraq hazırlanmalıdır.

Bu Əlavədə izahlı qeydlə birgə həm Sİ, həm də USC vahidlərindəki cədvəllərə keçid vardır. Vahidlər üzrə seçimlər aşağıdakı kimidir:

- Sİ vahidləri (MPa);

- Sİ vahidləri (kPa);

Şamil olunur Təklif Alış Zavod istehsalı

1. İnformasiyanı doldurmalı tərəf aşağıdakı qaydada qeyd olunur

İstehlakçı İstehsalçı hər hansı biri, ancaq alıcı tərəfindən olmadıqda satıcı

2. * ulduz işarəsi tələbi, dəyəri və ya meyarı müəyyən edir.

3. Mötərizədə () təyinatlar istinad edilmiş standartda izah olunur; prefikssiz nömrələr yarım-bənd nömrələridir, “T” prefiksli olanlar isə Əlavə “A” Şəkil nömrələridir.

Ümumi sistem səciyyəvi sxemlər (-1, 4, 3.1)

Sürtkü, kipkəc və nəzarət sistemi kombinəsi

Ayrıca kipkəc yağı sistemi

Avadanlıqdakı kipkəc modulu

Sürtkü/nəzarət yağı sistemi

Əsas yağ təchizatı modulu

Avadanlıqda sürtkü modulu

Yağ tələbləri: Bax APl614/10438-1-t cədvəl (4.14, 4.15, 4.17, 4.18)

Dayaq nöqtəsi (4.2.9)

Sement dəliyi/ventilyasiya dəliyi

İlkin eposkid sement astarı (4.2.7)

Əsas sistem məlumatları

Kompressor bloklama vaxtı

Proses reduksiya klapanı tənzimləməsi ____ (psig)

Avadanlıq inersiyalı axın vaxtı

Avadanlıq soyuma vaxtı

Sahə işə salma/ gediş şərtləri

Qaynaq və xüsusi istehsal tələbləri (-1, 4.6.2)

Minimal işə salma yağ temperaturu

Tənzimləmə təzyiqi (psig)

Sistemin və arabağlantı borusunun istilik itkisi təhlili

Ümumi birləşmələrə qollara ayrılmış enerji daşıyıcıları (-1, 5.1.30)

İkiqat blok və buraxıcı klapanlar (4.1.16)

Alət sınağı klapanları tələb olunur (-1, 5.1.27)

Karbon polad keçirmə flansı

Rezervuara ventilyasiya çıxışı olan klapan başlıqları

Tələb olunan birbaşa ştift

Klapanlar üzrə müəyyən edilmiş əlavə alıcı(-1, 5.1.32)

Istilik izləməsini tələb edir

Flanslı bağlayıcı klapanlar İSO 1034/APİ602 (-1, 5.1.33)

Alıcı tərəfindən müəyyən olunmuş xüsusi tələblər

Şamil olunur Təklif Alış Zavod istehsalı

Deqazasiya barabanı (4.11.1):

Puanson predmet No.________

Alıcının predmet No.______________

Xidmətin istifadəsi_________________

Şəkil 4-ə və ya digə texniki şərtə əsasən tip

Tip_______________________________

İşçi temperature (________ºF)

Daşınan/stabil________________________

Gpm (norm.maks)_________/_________

Rejimli axın (gpm) ________________

Normal saxlama ________________dəq.

İstehsalçı__________________________

Normal/maks.tutum _________/________ (gpm)

böyük ölçülü ventilyasiya çıxışı

Model_________________

Vent.reduksiya cihazı

(scfm) tələb olunur ________

HP və örtük______________________

Qızdırıcı cihaz tipi (4.11.13) ______

Kod konstruksiyası (4.11.6)

Korroziya artıqlığı __________ (düym)

_____/_____/_____ _______________________

Hesabi/sınaq _________/________ (psig)

Su çıxarma rejimi_______________

Konstruksiya materialı________

Sürtkü/kipkəc kombinəsi

Buxar/elektrik qızdırıcısı

Kipkəcli trubadaqızdırıcı

Saxlama tutumu (qal.)

Normal işçi diapazon (gpm)

Doldurma tutumu (qal)

İzolyasiya sancaqları (4.3.8)

Məhəccərli nərdivan (4.3.12.1.a)

Yuxarı səthdə məhəccər (4.3.12.1.b)

Sürüşməyən döşəmə (4.3.12.1.c)

Flanslı ventilyasiya çıxışı

Böyük ölçülü flanslı vent.çıxışı

İcazə verilən yuxarı səthdə montaj edilən komponentlər

Yuxarı səthdə montaj edilən komponentlər

Birləşmiş komp.və materiallar

Kipkəc yağı əks xətti üçün ayrıca birləşmə

yağ kondisioneri birləşməsi (4.3.10.1)

Şamil olunur Təklif Alış Zavod istehsalı

Nasoslar və ötürücülər

Seçim No.daxil olmaqla

Qəza nasos sistemi (4.4.3)

Üfüqi və ya şaquli (H yaxod V)

Elektrik mühərriki (4.4.5)

Elektrik mühərriki cədvəli

Digər ötürücü cədvəli

Mufta qoruyucu növü (4.4.27.c)

Tələb olunan buster nasosu

Buster sorma mühafizəsi

Solenoid keçirmə klapanı

Rotor nasosu reduksiya klapanı

İdarəetmə yağı üçün ikinci filtr

Seçim nömrələri daxil olmaqla

Filtrasiya səviyyəsi (4.6.11)

Qeyri-hidroskopik filtr elementi (4.6.6b)

Kod konstruksiyası/Kod plombu (4.1.17)

Səviyyə doldurucusunun termal mühafizəsi (4.6.2)

Qollara ayrılmış filtr və soyuducu drenajı (4.6.3)

Rezervuara gələn doldurucu ventilyasiya çıxışı

Material: korpus və yuxarı səth

Əlavə kartric tipli təchizat

doldurucu üzrə (digər hissələrə əlavə)

Şamil olunur Təklif Alış Zavod istehsalı

Seçim nömrəsi daxildir.

Buxar qızdırmasına uyğun olan su tərəfi (4.5.1.1.5)

Su tərəfi korroziya yol verilən həddi

Su yağ tərəfinin çirklənmə faktoru

Layihə/sınaq təzyiqli örtük tərəfi (psig)

Layihə/sınaq təzyiqli truba tərəfi (psig)

Konstruksiya kodu/kod plombu (4.1.17)

Cüt plitə çərçivəsi (4.5.1.3., 4.4.4.2)

Aİstehlakçının soyuducusu üçün birləşmələr (4.5.1.4)

Truba su axını rejimi (gpm)

Truba su sürəti (fps)

Truba təbəqələri və trubalar

Çıxarıla bilən truba dəstəsi

U-şəklində əyilmiş icazə verilmiş trubalar (4.5.2.6)

Flanslı ventilyasiya və drenaj soploları (4.5.1.17)

F.İ vasitəsi ilə rezervuara borusu çəkilən ya tərəfi ventilyasiya çıxışları (4.5.1.19)

Doldurucu təmiz yağ drenaj trubaları ilə qolalra ayrılan soyuducu drenaj trubaları (4.1.5.18)

Yağ temperaturuna nəzarət klapanı

Daxili termostatlı üç-portlu klapan (4.5.1.13.b)

hər soyuducuda ayrıca termal reduksiya klapanı (4.5.1.6)

Davamlı axın ötürmə klapanı

Ayrıca idarəetmə yağı

Buster nasosu boşaltma

Soyuducu və filtrlər üçün ümumi

Tələb olunan dəqiq sönmə

Şamil olunur Təklif Alış Zavod istehsalı

İstehlakçının predmet no.

tələb olunur, bəli, xeyir, kəmiyyət

Kombinə edilmiş xidmət

Birbaşa kontakt tipli

Seçim nömrəsi daxildir.

Yağ temperaturuna nəzarət (4.8.8)

Kontrastlı təzyiq tənzimləyicisi (4.8.4)

Nomina/istifadə həcmi (qal)

Layihə/sınaq təzyiqi (psig)

mexaniki doldurma klapan (4.8.4)

qaz təchizatçısı tənzimləyicisi

Avtomatik ventilyasiya və geriyə funksiyası

Təzyiqli çənlər Şəkil 2, B17)

Aşağı təzyiqli kipkəc

Yükəsk təzyiqli kipkəc

Tələb olunur, bəli, xeyr

Kombinə edilmiş xidmət

Birbaşa kontakt tipli

Seçim nömrəsi daxildir

Süzmə çənlər (Şəkil B.15, B.16) (4.9.2.1)

Təzyiqli çənlər (Şəkil 2, B17)

Hesabi/sınaq təzyiqi (psig)

Əlavə inersiyalı axın vaxtı (dəq) 4.9.1.2)

Klapanlı üfləmə birləşmələri (4.9.1.4.f)

Kod konstruksiyası (4.1.17, 4.9.13)

Kod plombu( 4.1.17, 4.9.13)

PMİ sınağı (-1, 7.2.2.6.1)

Şamil olunur Təklif Alış Zavod istehsalı

Akkumulyator bloku (Şəkil B.18, B.19)

Aşağı təzyiqli kipkəc

Yüksək təzyiqli kipkəc

İstehlakçının Predmet No.

Nominal/istifadə həcmi (qal)

Hesabi/sınaq təzyiqi (psig)

Konstruksiya kodu/kod plombu (4.1.17)

Daxili kipkəc yağı üçün traplar (yağ kipkəcləri)

İstehlakçının predmet No.

Kipkəc qazı ventilyasiya borusu sxemi (4.10.4)

Müəyyən yerə borusu çəkilən drenaj trubası (4.10.5)

Ayrıca borusu çəkilən drenaj trubası (4.10.6)

Mexaniki drenaj üçün yalnız baklar

Seçim nömrələri daxildir

Konstruksiya kodu/kod plombu (4.1.17)

Boru çəkilmiş drenaj xətti

Konstruksiya kodu/kod plombu (4.1.17)

Hesabi/sınaq təzyiqi (psig)

Konstruksiya kodu (4.1.17)

Korroziya artıqlığı (saat)

Hesabi/sınaq təzyiqi (psig)

Konstruksiya kodu/kod plombu (4.1.17)

Şamil olunur Təklif Alış Zavod istehsalı

Sxem təftişi (APİ 614/10438-1, 7.1.1)

Müfəttişin siyahısına uyğunluq (-1, 7.1.2)

sistem qurğuları üçün tələb olunur

bağlanışdan əvvəl təmizlik (-1, 7.2.3.2)

Əsas komponentlər üçün tələb olunur

təchiz edilmәli material sertifikatı

Sınaq qeydi və mәlumatların təsdiqlənmiş surəti

PMİ sınağı (-1, 7.2.2.2.6.2)

bərklik sınağı (-1, 7.2.2.2.6.3)

Sex sınağı (10438-1/AZS 767-1, 7.1.1)

yoxlanış nəzarət vasitələri

Dəyişmə filtrləri/soyuducuları

Bir və iki nasosun işi

Qurulmuş sistemin hidro-sınağı

Avadanlığın sex sınağı zamanı istifadə (7.3.1.2)

Tam blok sistemi sınağı üçün istifadə (7.3.1.3)

Sınaq qeydi və mәlumatların təsdiqlənmiş surəti Yükləmədən əvvəl təqdimat (-1, 8.3.3.2)

Nasos girişini və buraxıcı borunun boltunu açmaqla nasos tarazlığının göstərilməsi (7.3.3.11)

Tәsdiqli və ya müşahidəli təftişdən əvvəl tələb olunan əvvəlcədən bildirişlərin sayı (-1, 7.1.2)

ən azı 20 il müddətinə satıcı tərəfindən qeydlər və məlumatlar saxlanmalıdır; AZS 767-1, 7.2.1(-1, 7.2.1.1.f)-in tələbləri ilə yanaşı

Tələb olunan səth və qrunt müayinəsi (-1, 7.2.1.3). Müayinə tipi:

maqnit hissəciyi maye nüfuzedici radioqrafik ultrasəs

İstehsalçının standart istifadə təlimatının bir surəti avadanlıqla qablaşdırılır və yüklənir (-1, 7.4.7)

1. Təzyiqli çən modulu

3. Kipkəc yağ təchizatı

4. Kipkəc yağ sistemi modulu Şəkil B.9)

5. Əsas avadanlığın sürtkü və nəzarət-yağ modulu (Şəkil B.10)

9. Yağ-əks kollektoru

10. Yağ-qidalandırıcı kollektor

11. Alternativ nəzarət-yağ axını

12. Cüt filtr və soyuducu dəsti (Şəkil B.20 və ya B.21)

13. Əsas yağ-təchizatı modulu (Şəkil B.12)

a) Şəkil B1, seçim A: təzyiqli kipkəc yağı çəni olmayan sistemlər üzrə qaz istinadı birbaşa diferensial təzyiq nəzarət klapanına birləşdirilir. Alternativ sxem Şəkil B.12-də göstərilir.

b) Təzyiqli çən modulu kipkəc yağ sistemi modulunun həm yuxarı axınında (şəkil B.4) həm də aşağı axınında ola bilər.

c) bu sxem yalnız o zaman etibarlı olur ki, minimal kipkəc yağ təchizatı təzyiqi nəzarət yağ təzyiqindən yüksәk olur.

d) Əks klapan akkumulyator istifadə edilmədikdə buraxılır.

1. Yüksək təzyiqli çən modulu (Şəkil B.17)

2. Yüksək təzyiqli qaz istinadı

3. Yüksək təzyiqli kipkəc yağ təchizatı

4. Kipkəc yağ modulu Şəkil B.9)

5. Aşağı təzyiqli qaz istinadı

6. Aşağı təzyiqli kipkəc yağ təchizatı

7. Aşağı təzyiqli çən modulu (Şəkil B.17)

9. Filtr və soyuducu modulu (şəkil B.20 və ya B.21)

10. Buster nasosu (Şəkil B.23)

11. Alternativ aşağı təzyiqli kipkəc yağı təchizatı xətləri

12. Yağ-qidalandırıcı kollektor

13. Rezervuara yağ-əks kollektoru

14. Əsas yağ-təchizatı modulu (Şəkil B.12)

a) Təzyiqli çən modulu kipkəc yağ sistemi modulunun həm yuxarı axınında (bax Şəkil B.4) həm də aşağı axınında (bax Şəkil B.5) ola bilər.

b) Şəkil B.2, seçim A: ehtiyat buster nasosunu işə salmaq üçün dəyişdirici açar verilir.

c) Şəkil B.2, seçim B: Buster nasosu və filtr o halda buraxılır ki, əsas yağ təchizatı sisteminin tələb olunan təzyiqi təmin etməsi müəyyən olunsun.

d) Şəkil B.2, seçim C: Təzyiq nəzarət klapanı və əlaqəli açarlar və təzyiq indikatoru o zaman ləğv edilə bilər ki, avadanlıq əks təzyiqin tənzimlənməsinə ehtiyac olmadan nasoslardan bütün yağ axınını götürən kipkəclərə malik olur.

e) Aşağı təzyiqli kipkəc yağı mənbəyi tələb olunan təzyiqdən asılıdır.

1. Təzyiqli çən modulu (Şəkil B.17)

3. Kipkəc yağ təchizatı

4. Kipkəc yağ modulu Şəkil B.9)

5. Filtr və soyuducu modulu (şəkil B.20 və ya B.21)

7. Buster nasosu (Şəkil B.23)

8. Yağ-qidalandırıcı kollektor

9. Rezervuara yağ-əks kollektoru

10. Əsas yağ-təchizatı modulu (Şəkil B.12)

a) Şəkil B.3, seçim A: ehtiyat buster nasosunu işə salmaq üçün dəyişdirici açar verilir.

b) Təzyiqli çən modulu kipkəc yağ sistemi modulunun həm yuxarı axınında (bax Şəkil B.4) həm də aşağı axınında (bax Şəkil B.5) ola bilər.

c) Şəkil B.3, seçim B: Buster nasosu və filtr o halda buraxılır ki, əsas yağ təchizatı sisteminin tələb olunan təzyiqi təmin etməsi müəyyən olunsun.

d) Şəkil B.3, seçim C: Təzyiq nəzarət klapanı və əlaqəli açarlar və təzyiq indikatoru o zaman ləğv edilə bilər ki, avadanlıq əks təzyiqin tənzimlənməsinə ehtiyac olmadan nasoslardan bütün yağ axınını götürən kipkəclərə malik olur (məsələn soyutma məqsədləri üçün).

1. Təzyiqli çən modulu (Şəkil B.17)

3. Kipkəc yağ təchizatı

4. Kipkəc yağ modulu Şəkil B.9)

5. Rezervuara yağ-əks kollektoru

6. Yağ-qidalandırıcı kollektor

7. Rezervuara yağ-əks kollektoru

8. Əsas yağ-təchizatı modulu (Şəkil B.12)

1. Təzyiqli çən modulu (Şəkil B.17)

4. Kipkəc yağ modulu Şəkil B.9)

5. Kipkəc yağ təchizatı

6. Rezervuara yağ-əks kollektoru

7. Əsas yağ-təchizatı modulu (Şəkil B.12)

a) Şəkil B.17-də göstərilən əks klapan təzyiqli çən modulundan çıxarılır.

b) Şəkil B.12-də göstərilən birbaşa təzyiq nəzarət klapanı dövrəsi buraxılır.

1. Kipkəc yağ təchizatı

3. Kipkəc yağ modulu Şəkil B.9)

4. Rezervuara yağ-əks kollektoru

5. Yağ qidalandırıcı kollektor

6. Əsas yağ-təchizatı modulu (Şəkil B.12)

a) İstehsalçı və tədarükçü alternativ sxemi razılaşdıra bilərlər.

b) bu sxem yalnız o zaman etibarlı olur ki, kompressordakı kipkəc yağı təchizatı təzyiqi soyuducu suyun təzyiqindən aşağı olur. Əgər Soyuducu suyun təzyiqi aşağı olarsa, bax Şəkil B.7.

1. Kipkəc yağ təchizatı

3. Kipkəc yağ modulu Şəkil B.9)

4. Rezervuara yağ-əks kollektoru

5. Əsas yağ-təchizatı modulu (Şəkil B.12)

a) Şəkil B.12-də göstərilən alternativ sxemə əsasən birbaşa diferensial təzyiq nəzarət klapanı istifadə edilir.

b) Bu sxem yalnız o zaman etibarlı olur ki, kompressordakı kipkəc yağı təchizatı təzyiqi soyuducu suyun təzyiqindən yuxarı olur. Əgər Soyuducu suyun təzyiqi yuxarı olarsa, bax Şəkil B.6.

3. Rezervuara yağ-əks kollektoru

4. Yağ qidalandırıcı kollektor

5. Əsas yağ-təchizatı modulu (Şəkil B.12)

a) Müvafiq mexaniki kipkəcdə olan işçi maye təzyiqinin ölçülməsi üçün hər bir birbaşa diferensial təzyiq nəzarət klapanına istinad edilir.

b) Mülkiyyətçinin təsdiqi ilə keçirmə xidmətindəki bütün alətlər üzrə bağlayıcı, izolyasiya və buraxıcı klapanlar buraxıla bilər.

c) Şəkil B.8, seçim A: siqnal və ya keçirmə üçün və ya hər ikisi üçün açar verilir.

d) Şəkil B.8, seçim B: axın məhdudiyyətli dəlik təmin edilir.

2. Ehtiyat nasosunu işə salmaq üçün

3. Əsas ötürücünü keçirmək üçün PDSLL

4. Kipkəc yağ qidalandırıcı kollektor

7. Daxili kipkəc yağ drenaj boruları

9. Ventilyasiya çıxışı

10. Kipkəc yağ təchizatı

11. Daxili yağ kipkəci drenaj trapları (Şəkil B.14)

12. Kipkəc yağı əks kollektoru

13. Diferensial nəzarət və ay təzyiqli çənə qaz istinadı

14. Istehsalçının drenaj boruları

16. Drenaj kollektoru (birgə sürtkü və kipkəc yağı sistemləri üçün sürtkü drenajı)

17. Rezervuara yağ əks xətti

a. Qeyd edilən komponentlər təzyiqli çəndə ayrıca təchiz edildikdə, onlar buraxılır.

b. Aşağı təzyiq açarı o halda tələb olunmur ki, modul əks təzyiq tənzimləyici dövrə ilə təchiz edilmiş olur (bax Şəkil B.12).

c. Bu boru drenaj boruları kompressor dayaq lövhədə montaj olunduqda tədarükçü tərəfindən təchiz olunur.

d. Birgə sürtkü və kipkəc-yağ sistemləri üzrə xarici kipkəc drenaj borusu kompressorun daxilindəki sürtkü –yağ drenaj borusu ilə birləşdirilə bilər.

e. Şəkil B.9, seçim A: rezervuara gedən drenaj borusu verilir.

f. Şəkil B.9, seçim B: istehsalçının drenaj kanalına gedən drenaj borusu verilir.

g. Alternativ kipkəc-yağ drenaj sxemi. Bu sxem üzrə sensor alətləri (əsaslarda 2 və 3) razılaşdırılmış qaydada kipkəclərin yuxarı və ya aşağı axınında təzyiq-nəzarət olunan kollektoruna istinad edir.

h. Şəkil B.9, Seçim C: deqazasiya barabanına drenaj borusu verilir.

i. Şəkil B.9, Seçim D: deqazasiya barabanı (bax şəkil 3) verilir.

j. Bu boru deqazator tədarükçü tərəfindən təchiz edilmiş kompressor dayaq lövhəsində montaj olunduqda tədarükçü tərəfindən təchiz olunur.

k. Müvafiq kipkəcdə olan işçi maye təzyiqinin ölçülməsi üçün hər bir birbaşa diferensial təzyiq nəzarət klapanına istinad edilir.

3. Avadanlıq sürtkü yağı modulu (Şəkil B.13)

4. Sürtkü yağı təchizatı

6. Nəzarət-yağ təchizatı

7. Filtr və soyuducu modulu (Şəkil B.20 və B.21)

8. Yağ qidalandırıcı kollektor

9. Yağ-əks kollektorları

10. Alternativ nəzarət-yağ təchizatı axını

11. Əsas yağ təchizatı modulu (B.12)

a. Nəzarət-yağ akkumulyatoru nəzarət –yağ təzyiqinin saxlanması üçün tələb olunarsa, təchiz olunur.

b. Akkumulyator əsas avadanlığa mümkün qədər yaxın montaj edilir.

c. Tələb olunduqda, akkumulyator elastik balon (Şəkil B.18 ) və ya birbaşa kontakt (Şəkil B.19) tipli olur.

d. Bu, nəzarət klapanı nasazlığının aşağı təzyiqli sistemə təhlükə yaratdığı və ya onu zədələdiyi bir sistem üçün əlavə reduksiya klapanının (RK) daxil olduğu səciyyəvi sxemdir.

e. Akkumulyatordan istifadə olunmadıqda, nəzarət klapanı buraxılır.

1. Avadanlıq sürtkü yağı modulu (Şəkil B.13)

2. Avadanlığa yağ təchizat edən kollektoru

3. Avadanlıqdan yağ əks kollektoru

4. Əsas yağ təchizatı modulu (Şəkil B.12)

a. Sürtkü yağı təchizatının təzyiqi soyuducu suyun təzyiqindən yüksək olduqda, birbaşa təzyiq nəzarət klapanı və təzyiq indikatoruna məhəl qoyulmur.

b. Sentrifuqal nasoslardan istifadə olunduqda, birbaşa təzyiq nəzarət klapanı tələb olunur.

c. Bu, nəzarət klapanı nasazlığının aşağı təzyiqli sistemə təhlükə yaratdığı və ya onu zədələdiyi bir sistem üçün əlavə reduksiya klapanının (RK) daxil olduğu səciyyəvi sxemdir.

1. Ehtiyat nasosunu işə salmaq

2. Qaz istinadı (Şəkil B.1) və yaxın elementinin aşağı axını

4. Avadanlığa yağ təchizat edən kollektoru

5. Avadanlıqdan yağ əks kollektoru

7. Filtr və soyuducu modulu (Şəkil B.20 və ya Şəkil B.21)

8. Alternativ nəzarət yağı

9. Əsas nasoslar (Şəkil B.22)

10. Rezervuar (Şəkil B.24)

a. Kipkəc yağ təchizat təzyiqi – sürtkü və ya nəzarət- yağ təzyiqinə nisbətən aşağı olduqda müvafiq sürtkü və ya nəzarət yağ təzyiqini təmin etmək üçün və ya tələb olunan yağ-təzyiq diferensialının soyuducu su təzyiqindən yuxarıda saxlamaq üçün müddəa tələb olunur.

b. Kipkəc yağ tətbiqetmələri üçün modul müəyyən olunarsa, birbaşa diferensial təzyiq nəzarət klapanı və tənzimləyici istifadə olunur.

c. Bütün yağı nasoslardan istifadə edən ayrıca kipkəc yağ sistemi üzrə tökmə klapan ləğv edilə bilər.

d. (1) Akkumulyator istifadə edilmədikdə, (2) birbaşa təzyiq nəzarət klapanı dövrəsindən istifadә edildikdə, əks klapan buraxılır.

e. Əsas rotor nasosu və ya akkumulyator istifadə edilmədikdə, əks klapan buraxılır.

f. Tələb olunduqda, akkumulyator elastik balon (Şəkil B.18 ) və ya birbaşa kontakt (Şəkil B.19) tipli olur.

g. İstilik yükü tələb edə bilər ki, birbaşa təzyiq nəzarət klapanına təchizat soyuducuların aşağı axınında olsun.

h. Sentrifuqal nasoslardan istifadə edildikdə, birbaşa təzyiq nəzarət klapanı buraxılır.

Şəkil B.13 – Avadanlıq sürtkü yağ təchizatı və drenaj kollektorları

1. Avadanlıq xarici kipkəc drenaj borularından, nəzarət-yağ drenaj trubalarından və digərlərindən, zəruri qaydada.

2. Sürtkü-drenaj kollektoru

3. Yağ əks kollektoru

4. Ox təzyiqli drenaj borusu

8. Aşağı sürtkü yağı təchizat keçirmə mexanizmi

11. Sürtkü qidalandırıcı kollektor

12. Aşağı sürtkü yağı təchizatı təzyiqi siqnalı

14. Ox təzyiqi siqnalı

a. Bağlı mufta qoruyucuları üzrə drenaj boruları tələb olunur. Şəkil B.13, seçim A: seçim olaraq axın şüşəsi təmin olunur.

b. Oxlu yastıq metal temperaturu detektoru müəyyən olunarsa, yağ-drenaj yüksək temperatur açarı tələb olunmur.

c. Mühərrik layihəsi ilə tələb olunarsa, bütün birləşmələr elektrik izolyasiyası olunur.

d. Bu komponentlər cihaz lövhəsində yerləşir.

e. 3 seçimdən 2-si üçün rezerv sensorlar təmin edilə bilər.

1. Ventilyasiya çıxışı

6. Mexaniki üzgəc tipli traplarda səciyyəvi sxem

7. Hər bir drenaj quyusu üçün ayrıca drenaj çıxışı

8. Yüksək səviyyəli siqnal

a. Şəkil B.14, seçim A: İstehsalçı alışmaya ventilyasiya dəliyi müəyyən edə bilər.

b. Şəkil B.14, seçim B: İstehsalçı qaz sisteminə ventilyasiya dəliyi müəyyən edə bilər.

c. Şəkil B.14, seçim C: İstehsalçı aşağı təzyiqli korpus sorucusuna ventilyasiya dəliyi müəyyən edə bilər.

d. Şəkil B.14, seçim A: İstehsalçı duman tutanlar müəyyən edə bilər.

e. Kipkəclər eyni təzyiqdə olmadıqda bu xətt buraxılır.

1. Dəlikli əks klapan

2. Sürtkü yağı təchizatı

3. Avadanlığa gedən xətt

4. Rezervuara və ya drenaj kollektoruna gedən xətt

5. Aşağı səviyyəli siqnal

6. İcazә verici işə salma

a. Şəkil B.15, seçim A: İstehsalçı atmosferik tənəffüs klapanı müəyyən edə bilər.

b. Bu çən yüksəklikdə elə yerləşir ki, hündürlük statik təzyiqi avadanlıq sürtkü-yağ keçirmə təzyiqindən aşağı olsun.

c. Bu klapan normalda bağlıdır; yalnız avadanlıq işə düşməzdən əvvəl çəni doldurmaq üçün açılır. Şəkil B.15, seçim B: avtomatik işə salmaya imkan yaratmaq üçün bu klapan elektromaqnit klapan ola bilər.

d. Təzyiq xətti itkilərinin azaldılması üçün, arabağlantı borusunu sistem layihəçisini tövsiyələrinə uyğun yerləşdirin və layihələndirin.

e. Rezervuar yaxınlığında görünən yerdə baxış şüşəsi yerləşdirilməlidir.

1. Üzgəc tipli əks klapan

2. Sürtkü yağı təchizatı

4. Rezervuara və ya drenaj kollektoruna

a. Baxış şüşələri görünən yerdə rezervuara yaxın yerləşdirilir.

b. Təzyiq xətti itkilərinin azaldılması üçün, arabağlantı borusu sistem layihəçisini tövsiyələrinə uyğun yerləşdirilir və layihələndirilir.

c. Bu çən yüksəklikdə elə yerləşdirilir ki, hündürlük statik təzyiqi avadanlıq sürtkü-yağ keçirmə təzyiqindən aşağı olsun.

3. Əsas ötürücünü keçirmək üçün çox aşağı səviyyə

4. Dib ucluğu (w 150 mm (6 düym))

5. Drenaj borusu və ya doldurucu birləşdirici

6. Ötürücü tipli (balon tipli) kamera

7. Balon-məhdudlaşdırıcı cihaz

8. Ventilyasiya çıxışı

9. Kollektorun qidalandırılması və ya kollektordan geriyə

10. Aşağı səviyyəli siqnal

11. Ehtiyat nasosunu işə salmaq

12. Yağ girişi və ya yağ əks kollektoru

a. Şəkil B.17, seçim A: İstehsalçı izolyasiya balonlu akkumulyator müəyyən edə bilər.

b. Təzyiqli çən modulu kipkəclərin aşağı axınında olduqda əks klapan buraxılır.

c. Şəkil B.17, seçim B: nasos yalnız kipkəc yağı üçün olduqda, istehsalçı nasosu dayandırmaq üçün siqnal müəyyən edə bilər.

d. Şəkil 17, seçim C: Nasos sürtkü və kipkəc yağı sistemi üçün olduqda, istehsalçı siqnal müəyyən edə bilər.

e. Nəzarət klapanı FO və ya FL mövqeyində olmalıdır. Şəkil B.17, seçim D: Aşağıdakılar rəzə ilə idarə olunan nəzarət klapanı üçün nasazlıq tədbirləridir; Qidalandırıcı kollektordakı FO və əks qidalandırıcıdakı FC.

Şəkil B.18 – Akkumulyator – balon tipli mexaniki ilkin doldurma

4. Balon-məhdudlaşdırıcı cihaz

5. Rezervuara drenaj borusu

6. Ventilyasiya çıxışı

a. Bağlayıcı klapan açıq bloklana bilər.

5. Ventilyasiya çıxışı

a. Şəkil B.19, seçim A: İstehsalçı daimi-təzyiq tənzimləmə sistemi müəyyən edə bilər.

b. Şəkil B.19, seçim B: İstehsalçı elektrik qızdırıcısı müəyyən edə bilər.

c. Bağlayıcı klapan açıq bloklana bilər.

d. Şəkil B.19, seçim C: yəhəri və y diski dəlikli əks klapan yağ sisteminin oturmasından sonra təkrar doldurma dərəcəsini azaldır.

a. Şəkil B.20, seçim A: İstehsalçı yüksək temperatur açarı (YTA) və ya aşağı temperatur açarı (ATA) müəyyən edə bilər.

b. Şəkil B.20, seçim B: İstehsalçı alternativ olaraq daimi temperatur, üç-yollu nəzarət klapanı müəyyən edə bilər.

c. Şəkil B.20, seçim C: İstehsalçı buraxıcı yağ xətti və daimi temperatur, iki-yollu klapan müəyyən edə bilər.

d. Şəkil B.20, seçim D: Əgər birbaşa temperatur-nəzarət klapanının imtina zamanı qapalı (İQ) xüsusiyyəti məqbul deyildirsə, istehsalçı İQ xüsusiyyətli klapan müəyyən edə bilər.

e. Şəkil B.20, seçim E: İstehsalçı obtürator tələb edən dəqiq sönmə funksiyasını müəyyən edə bilər.

f. Cüt soyuducu və filtrlər arasındakı ekvalizasiya/doldurucu xəttə konsol tədarükçüsü tərəfindən boru vurula və ya ötürücü klapanına daxil edilə bilər.

a. Şəkil B.21, seçim A: İstehsalçı yüksək temperatur açarı (YTA) və ya aşağı temperatur açarı (ATA) müəyyən edə bilər.

b. Şəkil B.21, seçim B: İstehsalçı alternativ olaraq daimi temperatur, üç-yollu nəzarət klapanı müəyyən edə bilər.

c. Şəkil B.21, seçim C: İstehsalçı buraxıcı yağ xətti və daimi temperatur, iki-yollu klapan müəyyən edə bilər.

d. Şəkil B.21, seçim D: Əgər birbaşa temperatur-nəzarət klapanının imtina zamanı qapalı (İQ) xüsusiyyəti məqbul deyildirsə, istehsalçı İQ xüsusiyyətli klapan müəyyən edə bilər.

e. Şəkil B.21, seçim E: Istehsalçı obtürator tələb edən dəqiq sönmə funksiyasını müəyyən edə bilər.

1. Aşağı axınla avadanlığa

2. Ehtiyat nasosu işə salmaq

3. Rezervuara ayrıca əks xətlər

4. Nasosun işləmə siqnalı

8. Rezervuardan nasos sorması

a. Sentrifuqal nasoslar üzrə reduksiya klapanları (RK) buraxılır.

b. Şəkil B.22, seçim A: İstehsalçı işə salmaq üçün buraxıcı klapan müəyyən edə bilər.

c. Şəkil B.22, seçim B: İstehsalçı ehtiyat nasosunu işə salmaq üçün əlavə açar müəyyən edə bilər (Bax Şəkil B.12)

d. Şəkil B.22, seçim C: İstehsalçı qəza nasosu müəyyən edə bilər.

e. Sentrifuqal nasoslar üzrə xətt torları buraxılır və müvəqqəti ələklər təmin edilir.

f. Rezervuarda birləşən nasosların sorması üçün xətt toru yerinə səbət-tipli ələkdən istifadə edilir.

g. Rezervuarda birləşən nasoslar üzrə bu komponentlər buraxılır.

h. Nasosun işləmə siqnalı alternativ olaraq mühərrik nəzarət mərkəzində qurula bilər.

1. Aşağı axınla avadanlığa

2. Rezervuara ayrıca əks xətlər

3. Nasosun işləmə siqnalı

4. Əsas buster nasosu

5. Ehtiyat buster nasosu

6. Qəza buster nasosu

7. Rezervuardan nasos sorması

a. Şəkil B.23, seçim A: Istehsalçı işə salmaq üçün buraxıcı klapan müəyyən edə bilər.

b. Şəkil B.23, seçim B: Istehsalçı buster nasosları üçün və ya aşağı təzyiqli keçirmə üçün siqnal və ya icazəli işə salma müəyyən edə bilər

1. Maili deqazasiya altlığı

2. Maksimal işçi səviyyə

3. Minimal işçi səviyyə

4. Ehtiyat tıxac birləşməsi

5. Tıxaclı yelçəkən birləşməsi

7. Ventilyasiya birləşməsi

8. Reduksiya klapanı, nəzarət klapanı, kondisionerli və digər təzyiqli yağ əks xətləri

10. Filtr sapun qapağı

11. Torlu doldurucu dəlik

13. Ventilyasiya dəliklərinin ekvalizasiyası

14. Süzmə çəninin ventilyasiyasına imkan vermək üçün süzmə səviyyəsindən yuxarı ventilyasiya dəliyi

15. Ayrıca təzyiqli əks xətlər

16. Daxili və ya xarici tipli üzgəc səviyyə indikatoru

18. Su süpəri borusu və statik ekvalayzer

19. Nasosun minimal sorma səviyyəsi

21. Elektrik təchizatçısı

22. Elektrik qızdırıcısı

23. Kondisioner sorma birləşməsi

24. Nasos sorma birləşmələri

25. Bütöv, flanslı drenaj birləşməsi

26. İki budaqlı torpaqlama altlıqları

27. Buxar qızdırıcısı

28. Dib çöküntülərinin qarışmasının qarşısını almaq üçün su süpəri borusu na və təzyiqli yağ əks xətlərinə bərkidilmiş kandar

29. Sifon doldurucusunun ventilyasiya olunması üçün ≤6 mm dəlik

a. Təzyiqsiz boşluqlu yağ əks xətləri və doldurucu dəliklər üzrə hər bir əks giriş və ehtiyat birləşmə üçün səpələnmənin qarşısını almaq və köpük və qazın sərbəst çıxmasını təmin etmək üçün su süpəri borusu və ya maili deqazasiya tələb olunur.

b. Rezervuarın ventilyasiya olunması üçün bütöv flans təmin edilir. Kipkəc-yağ rezervuarları üçün bu ventilyasiya çıxışı istehsalçı tərəfindən təhlükəsiz yerə boru ilə çəkilir.

c. Şəkil B.24, seçim A: Istehsalçı ehtiyat yuxarı səth birləşməsinə əlavə olaraq, xüsusi yağ kondisioneri və digər təzyiqli yağ əks xətləri müəyyən edə bilər.

d. Üfləmə və ventilyasiya birləşmələri rezervuarın yuxarı səthinə daxil olur. Genişləndirici boru və ya kipkəclərə icazə verilmir.

e. Rezervuarda olan kipkəc yağı üzrə filtr-sapun qapağına icazə verilmir.

f. Daxili tipli üzgəc statik keçirici lövhə ilə qorunur.

g. Şəkil B.24, seçim B: Istehsalçı yağ kondisioneri sorma birləşməsi müəyyən edildikdə sifon doldurucusu müəyyən edə bilər.

h. Şəkil B.24, seçim C: Istehsalçı elektrik qızdırıcısı müəyyən edə bilər.

i. Şəkil B.24, seçim D: Istehsalçı yağ kondisioneri sorma birləşməsi müəyyən edə bilər.

j. Şəkil B.24, seçim E: Istehsalçı buxar qızdırıcısı müəyyən edə bilər.

k. Şəkil B.24, seçim F: Müəyyən olunduqda, bir-birinə diaqonal mövqedə olan iki budaqlı torpaqlama altlıqları təmin edilir.

l. Ayrıca yağ əks xətləri nasos sormasından kənarda yerləşir və maksimum davamlılıq vaxtı təmin edəcək sxemdə olur.

1. Ventilyasiya çıxışı/buraxıcı klapan

a. Şəkil B.25, seçim A: Istehsalçı tərəfindən təsdiq edilərsə, bağlayıcı və buraxıcı mexanizm kombinəsi, b haşiyəsində qeyd edilən hal istisna olmaqla, ayrıca bağlayıcı və ventilyasiya/buraxıcı klapanlarla əvəz oluna bilər.

b. Mülkiyyətçinin təsdiqi ilə keçirmə xidmətində olan alətlər üzrə bağlayıcı, izolyasiya və ventilyasiya buraxıcı klapanlar buraxıla bilər.

c. 1400 kPa-a (14 bar, səmərəli, 200 psig) bərabər və ya ondan kiçik xidmətlər üzrə, Şəkil B.26 və B.27-də göstərilmiş sxemlər və ya b haşiyəsinin tətbiqi istisna olmaqla, buraxıcı klapanlar ötürülə bilər.

2. Rezervuara və ya drenaj xəttinə

a. Buraxıcı klapan açıq bloklana bilər.

2. Rezervuara və ya drenaj xəttinə

a. Şəkil B.27, seçim B: İstehsalçı bağlayıcı klapan müəyyən edə bilər. Bağlayıcı klapan açıq bloklana bilər.

Qeyd: Bu layihə soyuq iqlimlər və nasos işə salma siqnal açarları (yüksək təzyiq açarları) üçün nəzərdə tutulmuşdur.

2. Rezervuara və ya drenaj xəttinə

b. Buraxıcı klapan açıq bloklana bilər.

2. Rezervuara və ya drenaj xəttinə

a. Şəkil B.27, seçim B: İstehsalçı bağlayıcı klapan müəyyən edə bilər. Bağlayıcı klapan açıq bloklana bilər.

Qeyd: bu layihə soyuq iqlimlər və nasos işə salma siqnal açarları (yüksək təzyiq açarları) üçün nəzərdə tutulmuşdur.

2. Rezervuara və ya drenaj xəttinə

c. Buraxıcı klapan açıq bloklana bilər.

1. Rezervuar və axın məhdudlaşdırıcı dəlik yağ xidməti üçündür.

Qeyd: Eyni siqnalları digər cihazlar qəbul etmirsə, hava siqnalları üzrə membran ötürücüsü tələb olunmur.

2. Ventilyasiya/buraxıcı

3. İzolyasiya klapanı

a. İzolyasiya/buraxıcı klapan kombinəsi istifadə edilə bilər.

b. Mülkiyyətçinin təsdiqi ilə keçirmə xidmətindəki bütün alətlər üzrə bağlayıcı, izolyasiya və buraxıcı klapanlar buraxıla bilər.

c. 1400 kPa-a (14 bar, səmərəli, 200 psig) bərabər və ya ondan kiçik xidmətlər üzrə, Şəkil B.26 və B.27-də göstərilmiş sxemlər və ya b haşiyəsinin tətbiqi istisna olmaqla, buraxıcı klapanlar ötürülə bilər.

a. Bu birləşmə səviyyə indikatorunun təmizliyinin asanlaşdırılması üçün əlavə oluna bilər.

1. Ventilyasiya/buraxıcı

a. Mülkiyyətçinin təsdiqi ilə keçirmə xidmətindəki bütün alətlər üzrə bağlayıcı, izolyasiya və buraxıcı klapanlar buraxıla bilər.

b. 1400 kPa-a (14 bar, səmərəli, 200 psig) bərabər və ya ondan kiçik xidmətlər üzrə, Şəkil B.26 və B.27-də göstərilmiş sxemlər və ya b haşiyəsinin tətbiqi istisna olmaqla, buraxıcı klapanlar ötürülə bilər.

Cədvəl C.1 - Müfəttişin siyahısı

1. Səs təzyiqi səviyyəsi tələbləri yerinə yetirilir (4.1.5)

2. Yağ xarakteristikası:

a. texniki şərtə uyğun (4.1.7)

b. Hidrosınaq uyğundur (AZS 767-1, 7.3.2.1)

c. gediş sınağı uyğundur (7.3.3.1)

3. Uyğun pas qabaqlayıcı tədbirlərdən istifadə uyğundur [AZS 767-1, 7.4.3 c), 7.4.3 d)]

4. Sürtkü yağı/kipkəc yağı ayırma göstərilir (uyğun olduqda) (4.1.6)

5. Sistem sxemi (4.1.12):

b. müvafiq aralıqların verilməsi

c. təhlükəsiz girişin təmin edilməsi

d. texnikə xidmətə uyğundur (4.1.12, 4.1.13)

6. ASME kod ştampı (uyğun olduqda) (4.1..17):

d. Sürtkü yağı süzmə çəni (4.9.2)

f. Digər təzyiq kameraları

g. Təzyiqli kipkəc yağı çəni (4.9.1.3)

h. Deqazasiya barabanı (4.11.6)

7. Qaynaq operatorları və AMSE kodunun IX bölməsinə uyğun prosedurlar

a. Təzyiq kameraların qaynağı (4.2.14)

(4) Sürtkü yağı süzmə çəni

(6) Deqazasiya barabanı

(7) Digər təzyiq kameraları

b. Yağ borularının qaynağı (AZS 767-1, 4.6.1)

c. Fərqli metal qaynağı və tikişlərin təmiri (4.3.11)

d. Fərqli metal qaynaq və tikiş təmiri (AZS 767-1, 4.6.1)

e.Tikişlərin yoxlanması (AZS 767-1, 7.2.3.3)

8) Tikişlərin yoxlanması (yuxarıdakılardan başqa) (AZS 767-1, 4.6.3):

a. Birbaşa konstruksiya poladında montaj edilmiş əsas komponentlər (4.2.1)

b. Müvafiq damcı çevrəsi (4.2.2)

c. Müvafiq qaldırıcı dəstə (təhrif, zədə) (4.2.4)

d. metal döşəmə (4.2.5)

e epkosid sementi üçün ilkin astar (4.2.7)

10) Düzgün kipləşdirilmiş rezervuar yuxarı səthi (4.3.2.1, 4.3.2.3)

11) müvafiq lyuk dəlikləri (4.3.4)

12) tətbiqetməyə uyğun rezervuar qızdırıcıları (4.3.7)

13) təmin edilmiş sancaqlar

a. izolyasiya sancaqları (4.3.8)

b. torpaqlama sancaqları (4.3.14)

a. Hava yığılmalarının qarşısını almaq üçün ventilyasiyalı borular (4.4.20)

b. Qurulmuş və düyməli torlar (4.4.21)

c. tarazlıq yoxlanır (4.4.31)

d. yastı və paralel montaj səthləri [4.4.32 a)]

e. Pazlar quraşdırılır [4.4.32 b)]

f. boruların boltla bərkidilməsi və boltunun açıqlaması göstərilir (7.3.3.11)

g. domkratlar uyğundur [4.4.32 g)]

Drenaj qabiliyyəti göstərilir [7.3.3.8 h)]

16) Yağ kondisioneri sifon doldurucusu qurulur və göstərilir (4.3.10.2)

a. ISO 15649 (AZS 767-1, 5.1.1)-a uyğun olaraq yoxlanmış və təftiş edilmiş

b. Texniki şərtə (AZS 767-1, 5.1.6) uyğun hazırlanmış

18) Ən çoxu yarı dolu axdığı göstərilən yağ drenaj kanalları (AZS 767-1, 5.2.1)

19) Elektrik sistemləri/panelləri (AZS 767-1)::

a. məftil uyğundur (AZS 767-1, 6.4)

b. Ehtiyat terminal nöqtələri uyğundur (AZS 767-1, 6.4.9)

c. Aralıqlar texniki xidmət üçün uyğundur (AZS 767-1, 6.4.10)

d. Göbələkdən/korroziyadan mühafizə təmin edilir (AZS 767-1, 6.4.11)

e. məftil aydın etiketlənir və izolyasiya olunur (AZS 767-1,6.4.12)

20) Material müəyyən olunmuş qaydada təftiş olunur (hər bir komponent qeyd edilir (AZS 767-1,7.2.2)

21) Geri alış materiallarının uyğunluğunun yoxlanması

c. Boru, truba, flans və armatur

d. elektrik komponentləri

22) Komponentlərin təmizliyi təftiş olunur (hər biri qeyd edilir) (AZS 767-1, 7.2.3.2)

23) Hidrostatik sınaq:

a. Hidrosınaq sertifikatlaşdırılır (hər komponent qeyd edilir) (AZS 767-1, 7.3.2.1)

b. yığma yağ sisteminin hidrostatik sınağı aparılır (AZS 767-1,7.3.2.1)

c. hidro-sınaqdakı xlorid müvafiq qaydada qeyd edilir (AZS 767-1,7.3.2.4)

d. Sınaq təzyiqləri yoxlanır (AZS 767-1, 7.3.2.1, 7.3.2.3)

a. İşçi sınaqdan sonra sistem təmizliyi sınağı yoxlanır (7.3.3.2).

b. bütün sızmalar işə salmadan öncə yoxlanılır [7.3.3.8 a)]

c. Reduksiya klapanları yoxlanır [7.3.3.8 b)l

d. filtr kodu dəyişdirməsi aparılır [7.3.3.8 c)l

e. Nəzarət klapanı reaksiyası və stabilliyi göstərilir [7.3.3.8 d), 7.3.3.8 ell

f. nasos keçirməsi zamanı təzyiqin düşməsi göstərilir [7.3.3.8 ]

g. ötürmə klapanı sızması göstərilir [7.3.3.8 h)]

h. sınaq aparıldıqdan sonra sistem təmizliyi (7.3.3.9, 7.3.3.10)

25) Rəngləmə [AZS 767-1, 7.4.3 a. ]

26) Yüklənməyə hazırlıq (AZS 767-1):

a. avadanlıq düzgün təmizlənir və hazırlanır [7.4.3 c)]

b. düzgün etiketlənmiş predmetlər [7.4.3 i)]

c. Saxlama/daşıma/quraşdırma təlimatı alınır (7.4.2, 7.4.7)

d. borular və komponentlər bərk bağlanır [7.4.3 j)]

e. Birləşmələr düzgün etiketlənir (7.4.5)

f. Yükləmə sənədləri daxil edilir [7.4.3 i)]

[1] ISO 14120 Safety of machinery - Guards - General requirements for the design and construction of fixed and movable guards

[2] API STO 610 Centrifugal Pumps for Petroleum, Petrochemical and Natural Gas Industries

[3] API STO 661 Air-Cooled Heat Exchangers for General Refinery Services

[4] ANSI/AMT B15.1 Safety Standard for Mechanical Power Transmission Apparatus

[5] ASME B31.3 Process Piping

[6] ASME BPVC-IX, Boiler and Pressure Vessel Code - Section IX: Welding and Brazing Qualifications

[7] IEEE-841 IEEE Standard for the Petroleum and Chemical Industry - Severe Duty Totally Enclosed

Fan-cooled (TEFC) Squirrel Cage Induction Motors - Up to and Including 370 kW (500 hp)

[8] NEMA MG-1 Motors and Generators

[9] ASTM B111 Standard Specification for Copper and Copper-Alloy Seamless Condenser Tubes and Ferrule Stock

[10] API STO 602, Steel Gate, Globe and Check Valves for Sizes ON 100 and Smaller for the Petroleum and Natural Gas Industries

Azərbaycan Respublikası Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsinin “08” dekabr 2014-cü il tarixli 009 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmişdir.

Neft, neft-kimya və təbii qaz sənayesi

Yağlama sistemləri, valın kipləşdirilməsi,

yağa nəzarət sistemləri və yardımçı qurğular

Hissə 3: Ümumi təyinatlı yağ sistemləri

1. Azərbaycan Respublikasının Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsinin tabeliyində olan Azərbaycan Standartlaşdırma və Sertifikatlaşdırma İnstitutu tərəfindən işlənib hazırlanıb və təqdim edilib.

2. Bu standart ISO 10438-3: 2007 “Petroleum, petrochemical and natural gas industries — Lubrication, shaft-sealing and oil-control systems and auxiliaries. Part 3: General-purpose oil systems” standartının autentik tərcüməsidir.

3. İlk dəfə tətbiq edilir.

4. Dövlət standartında müəyyən edilən tələblərin beynəlxalq standartlara, norma, qayda və tövsiyələrə və digər dövlətlərin müvafiq mütərəqqi milli standartlarına, elm, texnika və texnologiyanın müasir nailiyyətlərinə əsaslanmasını müəyyən etmək üçün standartın ilkin yoxlama müddəti 2019-cu il, dövrü yoxlama müddəti 5 ildir.

AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ DÖVLƏT STANDARTI

_____________________________________________________________________________________________

Neft, neft-kimya və təbii qaz sənayesi

Yağlama sistemləri, valın kipləşdirilməsi,

yağa nəzarət sistemləri və yardımçı

Hissə 3: Ümumi təyinatlı yağ sistemləri

Petroleum, petrochemical

and natural gas industries

Lubrication, shaft-sealing and

oil-control systems and auxiliaries

Part 3: General-purpose oil systems

_____________________________________________________________________________________________

Bu standart AZS 767-1 standartı ilə birgə ümumi təyinatlı tətbiqetmələr üzrə yağ sistemlərinə tələbləri müəyyən edir. Bu yağ sistemləri kipkəc üçün yağını deyil, sürtkü yağını təmin edir və kompressor, mexanizmlər, nasoslar və ötürücülər kimi avadanlıqlara xidmət edə bilər.

Qeyd: “ümumi təyinatlı tətbiqetmələr” termininin tərifi AZS 767-1 standartında göstərilmişdir.

2 NORMATİV İSTİNADLAR

Bu standartda aşağıdakı normativ sənədlərə istinad edilib:

AZS 767-1-2014 Neft, neft-kimya və təbii qaz sənayesi. Yağlama sistemləri, valın kipləşdirilməsi, yağa nəzarət sistemləri və yardımçı qurğular. Hissə 1: Ümumi tələblər

AZS 767-2-2014 Petroleum, petrochemical and natural gas industries Lubrication, shaft-sealing and oil-control systems and auxiliaries Part 2: Special-purpose oil systems (Neft, neft-kimya və təbii qaz sənayesi. Yağlama sistemləri, valın kipləşdirilməsi, yağa nəzarət sistemləri və yardımçı qurğular. Hissə 2: Xüsusi təyinatlı yağ sistemləri)

AZS ISO 13706: 2014 Petroleum, petrochemical and natural gas industries — Air-cooled heat exchangers. (Neft, neft-kimya və təbii qaz sənayesi – hava soyutma sistemli istilik dəyişdiriciləri)

ISO 13709 Centrifugal pumps for petroleum, petrochemical and natural gas industries (Neft, neft-kimya və təbii qaz sənayesi üçün sentrifuqal nasoslar)

ISO 15649:2001 Petroleum and natural gas industries — Piping (Neft və təbii qaz sənayesi – Borular)

ISO 16889 Hydraulic fluid power — Filters — Multi-pass method for evaluating filtration performance of a filter element (Hidroötürücü – Filtrlər – filtrasiya səmərəliliyinin qiymətləndirilməsi üçün çox-keçidli metod)

API RP 686 Machinery Installation and Installation Design ( Texnikanın quraşdırılması və quraşdırma layihəsi)

IEC 60034 (all parts), Rotating electrical machines (Rotor elektrik maşınları (bütün hissələr))

TEMA Standards of the Tubular Exchanger Manufacturers Association (Boruşəkilli Dəyişdirici İstehsalçıları Assosiasiyasının Standartları)

NEMA MG1 Motors and Generators (Mühərriklər və Generatorlar)

Bu standartda AZS 767-1-də göstərilmiş termin və təriflərdən istifadə edilib.

4.1.1 Bu standart ümumi təyinatlı yağ sistemlərini əhatə edir. Ümumi təyinatlı (ÜM) yağ sistemləri üzrə səciyyəvi cədvəllər Əlavə A-da göstərilmişdir. Ümumi təyinatlı yağ sistemləri üzrə səciyyəvi boru və alət diaqramları Əlavə B-də göstərilmişdir. Ümumi təyinatlı yağ sistemləri üzrə səciyyəvi müfəttiş siyahısı Əlavə C-də göstərilmişdir. Ümumi təyinatlı yağ sistemləri siniflərə bölünür və təchiz edilmiş əsas komponentləri təyin edən kodlaşdırma sistemi ilə təyin edilir (Bax Cədvəl 1). İstifadәçi tətbiq edilәn sinfi və kodu avadanlıq vaqonu üzrə tələb olunan minimum etibarlılıq hədəfləri əsasında seçir. Müxtəlif API standartları avadanlıq üzrə Cədvəl 2-də qeyd edilmiş qaydada minimal tövsiyə olunan sistemləri təchiz edir. Əlavə D sistemin seçilməsi haqqında təlimat vermək üçün istinad kimi göstərilmişdir.

Cədvəl 1 – Standart konfiqurasiya seçimli ümumi təyinatlı yağ sisteminin sinfi növləri

Nasos konfiqurasiyası

Val ötürücülü əsas nasos

Val ötürücülü əsas nasos və mühərrikli köməkçi nasos

Mühərrikli əsas və köməkçi nasos

Avadanlığın rezervuar hissəsi (mexanizm korpus)

Xarici paslanmayan polad

Rezervuar qızdırıcısı daxil deyil

Rezervuar qızdırıcısı

Avadanlığın dayaq hövhə hissəsi

Müstəqil dayaq, rezervuara montaj edilmiş (dayaq lövhə)

Tam dayaq lövhəli müstəqil dayaq

Vahid soyuducu və vahid filtr

Vahid soyuducu və cüt filtr

Cüt soyuducu və vahid filtr

Cüt soyuducu və cüt filtr

Örtük və boru soyuducuları

Plitə və çərçivə soyuducular

Pərli/Ventilyator soyuducuları

(sentrifuqal nasoslara şamil olunmur)

Termostatik klapan daxil deyil

Bağlayıcı və yan keçid klapanı daxil deyil

PCV-də Bağlayıcı və yan keçid klapanı

NÜMUNƏ 1: Ümumi təyinatlı sistem işarələri: Sinif I-PO-R1-H1-BP1-C1 F2-CO-PVO-TVO-BBO.

Valla hərəkət gələn əsas nasos

Xarici paslanmayan polad rezervuar

Rezervuar qızdırıcısı daxil olmaqla

Müstəqil dayağa rezervuarına quraşdırılmış avadanlıq (dayaq lövhə olmadan)

Vahid soyuducu və cüt filtr

Örtük-boru soyuducusu növü

Termostatik klapan yoxdur

Bağlayıcı və yan keçid klapanı yoxdur

NÜMUNƏ 2: Ümumi təyinatlı sistem işarələri: Sinif III-PO-R1-H1-BP2-C2F2-CO-PV1- TV1-BB1.

Mühərriklə hərəkət gələn əsas nasos və mühərriklə hərəkət gələn köməkçi nasos

Xarici paslanmayan polad rezervuar

Rezervuar qızdırıcısı daxil olmaqla

Tam dayaq lövhəli müstəqil dayaq

Cüt soyuducu və cüt filtr

Örtük-boru soyuducusu növü

Bağlayıcı və yan keçid

Cədvəl 2– avadanlığa görə minimal ÜM sisteminin sinfi tövsiyələri

Dayağın sinfi və kodu

Class 11- PO-R1-HO-BPO-C1F1-CO-PVO-TVO-BBO

Class 11- PO-R1-HO-BP1-C1F1-CO-PVO-TVO-BBO

Class II - PO-RO-H1-BP2-C1 F2-CO-PVO-TV1-BBO

Class 11- PO-RO-H1-BPO-C1F2-CO-PV1-TV1-BBO

Class 111- PO-R1-H1-BP1-C1F1-CO-PVO-TV1-BBO

Class I - PO-RO-HO-BPO-C1 F1-CO-PVO-TVO-BBO

Class 1- PO-RO-HO-BPO-C1 F1-CO-PVO-TVO-BBO

1. Bu cədvəl yuxarıda qeyd edilən avadanlıq üzrə yağlama sisteminin seçilməsi zamanı təlimat üçün təqdim edilmişdir.

2. Tövsiyə edilən dayaq sistemləri bu standartın nəşri zamanı ayrı-ayrı istinad edilmiş avadanlıq standartlarına əsaslanır..

a İstinad edilmiş avadanlıq standartları bu standartdan sonra nəşr edilmiş buraxılışlarda alternativ baza sistemləri tövsiyə edə bilər, yaxud istifadəçi öz təcrübəsinə və ya Əlavə D-də qeyd edilmiş qaydada nasazlıq rejimləri və təsir analizi (NRTA) əsasında alternativ sistemlər seçə bilər.

1. Bu cədvəl yuxarıda istinad edilən avadanlıq üzrə sürtkü sisteminin seçilməsinə dair təlimat kimi verilir.

2. Tövsiyə olunan dayaq lövhə sistemləri bu standartın nəşri zamanı ayrıca qeyd olunmuş avadanlıq standartına əsaslanır.

Qeyd edilən avadanlıq standartları bu standartdan sonra nəşr edilmiş buraxılışlarda alternativ baza sistemləri təklif edə bilər və ya istifadəçi təcrübəsinə və ya Əlavə D-də qeyd edilmiş qaydada nasazlıq rejimləri və təsir analizi (NRTA) əsasında alternativ sistemlər seçə bilər.

4.1.2 Təchiz edilmiş yağ sistemi kifayət miqdarda təmiz, filtrlənmiş yağı xidmət göstərən rotor avadanlığının işə salınması və digər şəraiti üçün uyğun temperaturda və təzyiqdə təchiz etmək imkanına malik olur.

4.2.1 Bu standartın şamil edildiyi avadanlıq (köməkçi hissələr daxil olmaqla) minimal 20 illik xidmət müddəti üçün layihələndirilir.

Qeyd: bunun layihə meyarı olduğu tanınır.

4.2.2 İstehsalçı avadanlığın fasiləsiz işi (missiya vaxtı) üzrə layihə məqsədini müəyyən edir.

Qeyd: Sistemin etibarlılıq məqsədlərinə dair təlimat üçün Əlavə D mövcuddur.

4.2.3 Yağ sistemi AZS 767-1, bənd 3.1.17 - də müəyyən edilmiş qaydada ümumi təyinatlı tətbiqetmələr üçün uyğundur. Sistem ayrıca dayaq kimi nəzərdə tutulur və ya işlədiyi avadanlığın dayaq lövhəsi ayrılmaz hissəsi kimi nəzərdə tutula bilər. Komponentlərin ehtiyat hissələri olarsa, layihə sistemin işini və ya sistemin xidmət göstərdiyi avadanlığın işini dayandırmadan texniki xidmət üçün sistemin əsas və ehtiyat komponentləri arasında dəyişməyə imkan verir. Ümumi təyinatlı sistemlər yalnız sürtkü yağı təchiz edir (yəni, kipkəc yağı deyil) və keçici şəraiti əhatə etmək üçün akkumulyator tələb etmir.

Akkumulyator AZS 767-2-ə uyğun olaraq müəyyən oluna bilər, lakin avadanlığın bu sinfi üçün normal olaraq tələb olunmur.

4.2.4 İstehsalçı avadanlığın normal işləmə nöqtəsini və keçid prosesləri daxil olmaqla alternativ işləmə nöqtələrini müəyyən etməlidir.

4.2.5 Təchiz edilmiş avadanlığın səs təzyiqi səviyyəsinə (STS) nəzarət istehsalçının və ədədə görə məsul olan tədarükçünün birgə səyidir. Tədarükçü tərəfindən təchiz edilmiş avadanlıq müəyyən olunmuş maksimal icazə verilən səs təzyiqi səviyyəsinə uyğun olur. Uyğunluğun müəyyən edilməsi üçün, tədarükçü həm maksimal səs təzyiqini, həm də səs gücü səviyyəsini avadanlıq üzrə hər oktava zolağı üzrə təmin edir.

4.2.6 Yağ ümumi sistemdən iki və ya daha çox maşına (məsələn, kompressora, mexanizmə və ya mühərrikə) təchiz edilirsə, yağ xüsusiyyətləri ümumi yağ sisteminin işlədiyi avadanlığı təchiz edən bütün tədarükçülərlə qarşılıqlı razılıq əsasında mülkiyyətçi tərəfindən müəyyən olunur.

4.2.7 Sistem müəyyən edilmiş bütün avadanlığa yağ təchiz etmək üçün layihələndirilir.

4.2.8 Təkrar istifadə edilmiş yağ filtrlərin yuxarı axınını təşkil edir.

Qeyd: Bu filtrdən keçən yağın avadanlıqdan keçən zaman və birbaşa rezervuarda təkrar istifadə edildikdə yaranan statik elektrik (və ya statik dolma) enerjisinin yaranması ehtimalını minimuma endirmək üçündür. Bu, xüsusilə də rezervuarda partlayıcı qaz da olduqda çox əhəmiyyətlidir.

4.2.9 Əgər müəyyən olunarsa, borular və köməkçi hissələr daxil olmaqla avadanlıq sxemi istehsalçı və tədarükçü tərəfindən birgə işlənir. Sxemdə müvafiq aralıq sahələri və istismar ilə texniki xidmətə təhlükəsiz çıxış yolu təmin edilir.

Qeyd: Hazır materialdan konstruksiya olunmuş bəzi ümumi təyinatlı sistemlər üzrə, istehsalçının məlumat verməsi praktiki mümkün olmaya bilər.

4.2.10 Əgər müəyyən olunarsa, istehsalçı komponentlərdə aralıq və onlara çıxış üzrə minimal tələblər müəyyən edir (xüsusilə də, soyuduculara, filtrlərə və əl klapanlarına çıxış imkanı və onlar ətrafında aralıqlar).

4.2.11 Əgər müəyyən olunarsa, nasoslar, filtrlər, ələklər, ayırıcılar, klapanlar və təzyiq altında yağı olan və rezervuardan kənarda olan digər komponentlər poladdan hazırlanır.

4.2.12 Başqa hal müəyyən olunmamışdırsa, nasoslar rezervuarda birləşdirilə bilər və bunlar tökmə dəmirdən alınır.

4.2.13 Klapanlı ventilyatorlar, drenajlar və borular avadanlıq işlək olan zaman boş komponentlərin drenajına, təmizlənməsinə və təkrar doldurulmasına imkan verəcək şəkildə təchiz edilir.

4.2.14 Başqa hal müəyyən olunmamışdırsa, soyuducular, filtrlər, təzyiqli yağ çənləri, drenaj ayırıcıları, akkumulyatorlar və digər təzyiq kameraları müəyyən olunmuş təzyiq konstruktiv koduna uyğun olur. İstehsalçı tərəfindən müəyyən olunarsa, kameralar kodla plomblanmalıdır.

1. Kod plombları ASME-dən başqa təzyiq konstruktiv kodlarına şamil olunmaya bilər.

2. Yerli yurisdiksiya kod plombunu və uyğunluğun qiymətləndirilməsi qeydlərini tələb edə bilər.

3. Kod plombu avadanlığın xidmət müddəti boyunca əlavə təftiş tələb edə bilər.

4.2.15 Tədarükçü istehsalçıya əsas sürtkü və ya kipkəc yağ təchizatı sisteminin tam nasazlığı zamanı rezerv sürtkü və kipkəc yağının müvafiq ehtiyatının saxlanmasını təmin etmək üçün zəruri olan xüsusi müddəalar haqqında məlumat verir və hər iki tərəf buna dair qarşılıqlı razılığa gəlir. Bu müddəalara qəza nasosları, akkumulyatorlar, süzmə çənləri və avadanlıq sürəti azalan zaman avadanlıq mühafizəsi və təhlükəsizliyini təmin etmək üçün xüsusi tədbirlər daxildir. Müddəalar təzyiqli axın vaxtı, soyuma vaxtı və bloklama vaxtı üçün müvafiq olur, istehsalçı tələb olunan bloklama vaxtını müəyyən edir. İstehlakçı və tarükçü sistem və onun komponentləri haqqında qarşılıqlı razılığa gəlir.

4.2.16 Avadanlığa gələn yağ axınını saxlayan blok klapanları, onlar komponent bloku və keçid qurğusunun bir hissəsi olmadıqca, filtrlərin aşağı axınında olan yağ təchizatı xətlərində quraşdırılmır.

4.2.17 Sonradan texniki xidmət üçün çıxarılması tələb olunan komponentlər yivli birləşmələrdən istifadə edilərək quraşdırıldıqda, birləşdirici borular flanslarla elə təchiz edilir ki, komponent borunun kəsilməsi və ya blokun tam sökülməsi tələb olunmadan çıxarıla bilsin.

4.3.1 Əsas komponentlər (nasoslar, filtrlər, soyuducular, rezervuarlar və s) ayrıca dayaq və ya avadanlıq bazasına birləşmiş qaydada birbaşa polad konstruksiyada montaj olunur.

Qeyd: Dayaq avadanlıq bazasına birləşdirildikdə, dayaq lövhə tələbləri üzrə yağlanmış avadanlıq spesifikasiyasının dayaq lövhəsi bölməsinə istinad edilə bilər.

4.3.2 Başqa hal müəyyən olunmamışdırsa, qablaşdırma dayaq lövhələri bir və ya bir neçə drenaj birləşməsi ən azı ND 40 (NBÖ 1 1/2) ölçüdə olmaqla drenaj kanalı tipli olur. Dayaq lövhələr, montaj olunmuş komponentlər və döşəmələr drenajın təmin olunacağı və döşəmə ilə kanalın meyllənməsi nəticəsində mayenin saxlanmasının qarşısını alacaq şəkildə təşkil olunur və quraşdırılır. Döşəmənin meylləndirilməsi tələb olunmur.

4.3.3 Əgər müəyyən olunarsa, maili döşəmə təchiz edilə bilər.

4.3.4 Dayaq lövhəsi ən azından dörd-nöqtəli lift üzrə qaldırıcı dəstələrlə təmin olunur. Dayaq lövhəsi elə quraşdırılır ki, üzərində qurulmuş komponentlər və boruların yağı drenaj olunduqdan sonra, qablaşdırma daimi təhrif olunmadan və ya digər formada dayaq lövhə və üzərində qurulmuş komponenti zədələmədən qablaşdırılma qaldırıla bilsin.

4.3.5 Müəyyən olunarsa, gəzinti və iş sahəsini əhatə edən metal döşəmə dayaq lövhəsinin yuxarı hissəsində quraşdırılır. Təchiz edilmiş metal döşəmə qeyri-keçirmə tipli olur.

Qeyd: Sement məhlulu gəzinti səthi yaratmaq üçün istifadə edildikdə, döşə tələb olunmaya bilər.

4.3.6 Müəyyən olunarsa, Baza platalar API RP 686-ya uyğun olaraq quraşdırmaya uyğun olur. Başqa hal müəyyən olunmamışdırsa, baza platalar sementin töküldüyü və ventilyasiyanın aparıldığı arakəsmə sahəsində ən azı bir dəliklə təmin edilir. Hər bir dəlik 125 sm (20 düym)-dən az olmayan və 100 mm (4 düym)-dən kiçik ölçüsü olmayan təmiz sahəyə malik olur və hər biri hava çuxurları olmadan baza plata altında olan sementli bütün boşluğun doldurulması və ventilyasiya imkan verir. Sementin töküldüyü hər bir dəlik əlçatan olur: heç bir komponent və boruda maneə olmur və gəzinti və iş sahələrində ayırıcı təhlükələr yaranmır. Hər bir arakəsmə bölməsində diametri ən azı 13 mm (1/2 düym) olan ventilyasiya dəlikləri təmin edilir. Toplanmış yağın və suyun sement məhluluna daxil olmasının qarşısını almaq üçün 13 mm (1/2 düym) hündürlükdə olan polad bordyurla hər bir sement məhlulu dəliyi təmin edilir. Ventilyasiya dəlikləri bordyursuz təmin edilir.

4.3.7 Əgər müəyyən olunarsa, dayaq lövhəsi konstruksiya elementləri altında davamlı sementləmə aparmadan sütunda quraşdırılma üçün (yəni, müəyyən nöqtələrdə dayaq üçün kifayət qədər möhkəmlikdə) nəzərdə tutulur. Dayaq lövhəsi layihəsi istehsalçı ilə tədarükçü arasında qarşılıqlı şəkildə razılaşdırılır.

4.3.8 Konstruksiya elementləri arasındakı dayaq lövhənin dibi açıq olur. Dayaq lövhə beton bünövrə üzərində quraşdırıldıqda, bütün yüklü konstruksiya elementləri altında olan sement məhluluna çıxış imkanı təmin edilir.

4.3.9 Hər bir ankerli boltun yaxınlığında tənzimlənən vintlər təmin edilir.

4.4 Yağ rezervuarları

4.4.1 Ümumi müddəalar

Başqa hal müəyyən olunmamışdırsa, rezervuarlar yağ dayağının işlədiyi avadanlıq seriyası üzrə dayaq lövhədən ayrı olur və çökmə və titrəmənin qarşısını almaq üçün kifayət qədər bərk olur. Rezervuara boltlanmış komponentlər altlıqlara montaj edilir; heç bir bolt dəliyi rezervuara qədər çatmır.

4.4.2 Çirk və sudan mühafizə

Çirk və suyun daxil olmasının qarşısını almaq üçün rezervuarlar plomblanır. Yuxarı səthdəki dəliklər ən azı 6 mm (1/4 düym) yuxarı qaldırılır və araqatı olur. Nasoslar, soyuducular və ya filtrlər rezervuarın yuxarısında montaj edildikdə, rezervuarın yuxarı səthi drenaj kənarı ilə və ya qanovla və bir və ya bir neçə drenaj birləşməsi ilə təmin edilir.

Qeyd: Mövcud avadanlıq bazası üzərində quraşdırma zamanı, drenaj kənarı və ya qanov rezervuar üzərində tələb olunmaya bilər.

4.4.3 Yağ birləşmələri və daxili borular.

4.4.3.1 Bütün yağ əks axınları mümkün qədər nasos sorma birləşmələrindən kənarda hidravlik qaydada yerləşir.

Qeyd: “hidravlik qaydada kənarda yerləşir” terminindən istifadə ilə nəzərdə tutulur ki, nasos girişlərində yağ axına müdaxilənin qarşısını almaq üçün daxili borularla və ya istiqamət dəyişdirməklə əks axınları istiqamətləndirmək mümkündür. Həmin daxili borular və istiqamət dəyişdirmə nasos girişlərində yağ axımına müdaxilənin qarşısını alacaq şəkildə nasos sorucu borularından uzaq məsafədə fiziki olaraq yerləşmiş xarici birləşmələrlə birgə istifadə edilir.

4.4.3.2 Atmosfer yağ əks birləşmələri (doldurucu birləşmələr daxil olmaqla) maksimal işçi səviyyədən yuxarıda yerləşir və AZS 767-2 Şəkil B.24-də göstərilmiş qaydada yağ daşıyır (üzəri açıq su süpəri boruları ilə və ya deqazasiya podnosları vasitəsi ilə). Su süpəri boruları dib kandarlarına malik olmalıdır.

4.4.3.3 Nasos sorma birləşmələri maili rezervuar dibinin yuxarı sonluğuna yaxın və ondan ən azı 50 mm (2 düym) yuxarıda yerləşir.

4.4.3.4 40 mm (1 ½ düym) və ya daha iri rezervuar boru birləşmələri flansla təchiz edilir.

4.4.4 Lyuklar və drenaj kanalları

4.4.4.1 Rezervuarlar klapanlı və ya bütöv flansılı və ya tıxaclı drenaj birləşməsi ilə təchiz edilir.

4.4.4.2 Əgər müəyyən olunarsa, tam drenajı təmin etmək üçün hər bir rezervuarın dibi aşağı nöqtəli drenaj borusuna mailliyə malik olur.

4.4.4.3 Əgər müəyyən olunarsa, ən azı 50 mm (2 düym) diametrdə flanslı drenaj birləşməsi (klapanlı və bütöv flanslı) təmin edilməlidir.

4.4.4.4 Rezervuarlar təftiş və daxili bölmələrin təmizlənməsi üçün maneəsiz girişə imkan verir. Tələb olunarsa, lyukların diametri 600 mm x 600 mm və ya 450 mm (24 düym x 24 düym və ya 18 düym) olur. Əgər lyuk ölçüsündə giriş təftiş və təmizlik üçün tələb olunmursa, minimum 150 mm x 150 mm (6 düym x 6 düym) port və ya portlar təmin edilir.

4.4.5 Xüsusiyyətlər və əlavələr

Yağ rezervuarı aşağıdakı xüsusiyyətlərə və əlavələrə malikdir:

a) Nəmin və kənar maddənin müvafiq formada çökmə və bütün sistemdən süzülməyə imkanı;

b) Havanın aradan qaldırılması və kənar maddənin hər bir nasos şoruma borusuna düşməsini minimuma endirmək üçün müddəalar;

c) Rezervuar səviyyəli indikator, məsələn səviyyə göstəricisi, səviyyə ölçən və ya linza;

d) Süzmə səviyyəsindən ən azı 25 mm (1 düym) yuxarıdan nasos sorma səviyyəsindən 50 mm (2 düym) aşağı məsafədə təşkil edilmiş refleks tipli, qaynaq altlığı yağ səviyyəsi şüşəsi. Yağ səviyyəsi şüşəsi əks yağ xətlərindən mümkün qədər kənarda yerləşir və blokun perimetrində görünür. Maksimal və minimal iş səviyyələri, süzmə səviyyəsi və sorma itkisi səviyyəsi səviyyə şüşəsində qeyd edilir. birdən çox suölçən təmin edilərsə, onlar kompensasiya olunur. Yuxarıdakı ölçən qaynaq tikişi altlığı növündən olur.

e) sukeçirməz, korroziyaya davamlı filtr respirator qapağı, filtrasiya rejimi 10 µm beta 10 və ya daha yaxşı olmaqla (bu birləşmə dəliyin doldurulması üçün də istifadə oluna bilər).

f) Müəyyən olunarsa, ən azı 50 mm (2 düym) diametri olan, avtomatik olaraq bağlanan (normal halda yay vasitəsi ilə örtülü qalır) və daxili boru sahəsinin 200%-ə bərabər açıq sahəsi olan paslanmayan polad incə torlu filtr ələyi ilə təchiz edilmiş doldurulma dəliyi;

g) Qazı dayandırmayan daxili kandarlar;

h) Rezervuara maksimal işçi səviyyədən yuxarıda daxil olan ayrıca, təzyiqsiz rezervuar əks xətləri (Bax AZS 767-1, Əlavə F).

1. Bu xətt kompressor nasaz olduqda, ötürücülərin sürtkü yağı drenaj başlığının hermetikləşməsinin qarşısını alır.

2. Əgər bu seçim verilərsə, bu ayrıca yastıq və kompressordan kipkəc yağı drenaj kanalı tələb edir.

4.4.6 Tutum və konfiqurasiya

4.4.6.1 Müəyyən olunarsa, minimal işçi səviyyədə siqnal verən aşağı səviyyəli siqnalizasiya təmin edilir.

4.4.6.2 Rezervuar ölçüsü üzrə meyarlar aşağıda verilir.

Qeyd: Bax AZS 767-1, Əlavə F.

4.4.6.3 Minimal işçi səviyyə (AZS 767-1-də əsas predmet 1, Şəkil F.1) və sorma itkisi səviyyəsi (AZS 767-1-də əsas predmet 1, Şəkil F.1) arasındakı tutum ən azı 3 dəqiqəlik normal axın üçün kifayət edir.

4.4.6.4 Süzmə həcmi yastıq korpusları, süzmə çənləri, nəzarət elementləri və təchizatçının təchiz etdiyi rezervuara geri drenaj olunan borular kimi komponentlərində olan yağın hamısını tutur. Süzmə tutumu da istehsalçının arabağlantı boruları üzrə bu həcmin ən azı əlavə 10%-i tutur.

Qeyd: Süzmə rezervuara daxil olan drenaj xətlərində ehtiyatın yaranmasına səbəb ola bilər.

4.4.7.1 Aşağıdakılara uyğun olaraq, elektrik qızdırıcısı təmin edilir.

a) Elektrik qızdırıcısı müəyyən edildikdə, termostatik nəzarət olunan çıxarıla bilən elektrik immersiya qızdırma elementi soyuq havada işə salmadan əvvəl yağın doldurma tutumunun qızdırılması üçün təmin edilir. Cihaz rezervuardakı yağı müəyyən minimal meydança mühiti temperaturundan sistemlə yağ dövr olunarkən 12 saat içərisində işləyən avadanlıqla tələb olunan minimal işə salma temperaturuna kimi qızdırmaq imkanına malik olmalıdır. Qızdırıcı elementləri austenit paslanmayan polad və yüksək hərarətə davamlı poladla qorunur, mis və tərkibində mis olan materiallar yağla təmasda olmur. Səviyyə bloklama cihazı təchiz edilir.

Elektrik immersiya qızdırıcıları yağ səviyyəsi minimal iş səviyyəsindən aşağı düşdükdə cərəyandan ayrılmaq üçün istehsalçı tərəfindən bloklanır.

Sürtkü yağının minimal işə salma temperaturuna kimi qızdırılması üçün, sürtkü nasosunun işəsalma minimal yağ temperaturu, avadanlığın minimal yağ temperaturu, dövr edən istilik itkisi və s. daxil olmaqla çoxlu faktorlar nəzərə alınır. Bu faktorların əksəriyyətinə görə quraşdıran podratçı məsuliyyət daşıyır və dayaq layihələndiricisi ilə razılaşdırılmalıdır. İzolyasiya, yerləşmə və istilik-izləmə tələbləri quraşdırma zamanı nəzərə alınır.

b) Birbaşa kontakt elektrik qızdırıcıları 2,32 W/sm (15 W/in) maksimal vatt sıxlığına malik olur.

c) Əgər müəyyən olunarsa, elektrik immersiya qızdırıcıları elə formada quraşdırılır ki, iş zamanı qızdırıcıların çıxarılmasına imkan olsun.

d) Qızdırıcı elementinin isti bölməsi minimal işçi səviyyədən minimum 50 mm (2 düym) aşağıda yerləşir.

4.4.8 İzolyasiya üçün təminat

Müəyyən olunarsa, rezervuarlar izolyasiya sancaqları ilə təchiz edilir. İstehsalçı izolyasiyanı təmin edib və quraşdırmalıdır.

4.4.9 Tıxaclı birləşmələr

Müəyyən olunarsa, süzmə yağ səviyyəsindən yuxarıda hər bir rezervuar diametri ən azı 25 mm (1 düyüm) olan bir yivli və tıxaclı birləşmə ilə təmin edilir. Həmin birləşmə yuyucu qaz, neft məhsulu yağı təchizatı və yağ kondisioneri əks xətti kimi xidmətlərdə istifadə oluna bilər.

4.4.10 Spesifik xüsusiyyətlər

4.4.10.1 Müəyyən olunarsa, qeyri-keçirmə səth döşəməsi olan uzadılmış məhəccəri olan əlçatan nərdivan;

4.4.10.2 Müəyyən olunarsa, rezervuarın yuxarı səthinin perimetri ətrafında məhəccər;

4.4.10.3 Müəyyən olunarsa, rezervuarın yuxarı səthində qeyri-keçirmə səth döşəməsi.

4.4.10.4 Rezervuarda quraşdırılmış avadanlıq üzrə rezervuar avadanlığa düzgün dayaq vermək üçün kifayət qədər konstruksiya möhkəmliyi təmin edir.

4.4.10.5 Əgər rezervuarın yuxarı səthi işçilərin giriş sahəsi kimi istifadə edilərsə, bu, daimi təhrif olmadan 1100 N (250 funt güc) canlı yükə tab gətirəcək formada layihələndirilir.

4.4.11.1 İstehsalçı və tədarükçü arasında başqa hal razılaşdırılmamışdırsa, rezervuarlar və onlara qaynaq edilmiş əlavələri (nərdivan və məhəccər istisna olmaqla) austenit paslanmayan poladdan hazırlanır.

4.4.11.2 Rezervuar ucluq birləşmələri yağ xidmət üçün boru bölməsində müəyyən olunmuş qaydada olur (Bax bənd 5).

4.4.11.3 Rezervuarlar avadanlığın və ya avadanlıq dayaq lövhəsinin tərkib hissəsi olduqda və ya paslanmayan polad daxiletməsi və ya işləməsi praktiki olmadıqda, istehsalçının təsdiqi ilə örtülmüş karbon polad məqbuldur.

Qeyd: Müəyyən avadanlıq, məsələn silindr qutusundan və ya rezervuarlar kimi korpuslardan istifadə olunan porşen kompressorları və ötürmə qutusu yalnız alternativ materiallarda, məsələn tökmə dəmirdə mümkün ola bilər.

Rezervuar ya rezervuara əlavə edilmiş (müstəqil rezervuar üçün) torpaqlama sıxacları və əlavə olunmuş baza strukturu vasitəsi ilə torpaqlanır. Bir-birinə diaqonal əks olan iki torpaqlama sıxacları və altlıqları rezervuara qaynaq edilir. Altlıqlar 13 mm (1/2 düym UNC) boltunu tutur.

4.5 Nasoslar və nasos ötürücüləri

4.5.1 Yağ sisteminə hər ikisi davamlı işə uyğun olan əsas yağ nasosu daxildir. İstehsalçı üfüqi sentrifuqal və ya rotor nasoslarından istifadə edilib-edilmədiyini müəyyən edir. Müəyyən olunarsa, sentrifuqal nasolar ISO 13709 və ya ASME 873.2 –a, rotor nasosları isə API STO 676-a uyğun olmalıdır.

4.5.2 Hər bir nasos ayrılıqda hərəkətə gəlir.

4.5.3 Başqa hal müəyyən olunmamışdırsa, əsas yağ nasosu (val ötürücülü deyilsə) mühərriklə hərəkət gəlir.

Əsas və ehtiyat nasoslar mühərriklə hərəkətə gəldikdə, istehsalçının elektrik qidasını müstəqil mənbələrdən təchiz etməsi tövsiyə olunur.

4.5.4 İstehsalçı və ötürücülü avadanlıq təchizatçıları tərəfindən müəyyən olunarsa və ya tələb edilərsə, işə salma və ya əsas nasosun nasazlığına görə elektrik mühərriki ilə hərəkətə gələn ehtiyat nasos təmin edilir.

Qeyd: Ehtiyat nasos həmişə tələb olunmur. Bəzi avadanlıqlar, məsələn, halqavarı yağlı yastıq sürtküsündən istifadə edən avadanlıq ilkin tökməni və ehtiyat nasosdan istifadәni tələb etməyə bilər.

4.5.5 Mühərriklər sahə təsnifatına və İEEE 60034-nin qüvvədə olan hissələrinə və ya NEMA MG-1-ə uyğun olur.

“C-vari flanslı” mühərriklər 7,5 kW (10 hp) ekvivalentində və ya ondan aşağı olan mühərriklər üzrə istifadə oluna bilər.

4.5.6 Aşağıda göstərilən minimum meyarlar nasosun ölçüsünün müəyyən olunması zamanı istifadə edilə bilər.

a) Bütün hallarda nasoslar ən yüksək temperaturda və müvafiq minimal suvaşqanlıqda sürtkü yağını nasoslayan zaman tələb olunan tutumu təmin edəcək ölçüdə olmalıdır (bax 4.5.8).

b) Hər bir nasos (əsas və ya ehtiyat) avadanlıqla tələb olunan normal yağ axınını üstəgəl normal yağ axının 20%-i təchiz etmək imkana malik olmalıdır;

c) Rotor nasoslar b) bəndində müəyyən edilmiş qaydada minimal işçi suvaşqanlıqda nasos istehsalçısının maksimal diferensial təzyiqinin 90%-i keçməmək şərti ilə, reduksiya klapan təzyiqində ümumi axının keçirilməsi imkanına malik olmalıdır. Nasos normal axında, reduksiya klapanı təzyiqində və minimal işçi suvaşqanlığında davamlı işləmək imkanına malik olmalıdır.

Qeyd: Bu seçim meyarı ekstremal şəraitdə iş zamanı nasos rotor kontaktının qarşısının alınması üçün tələb olunur.

4.5.7 Sentrifuqal nasosların normal işçi tutumu ən səmərəli nöqtədə 50% - 110% arasında olur. Normal işçi nöqtəsindən sönməyə qədər sentrifuqal nasoslar başlıqda ən azı 5%-lik davamlı artıma malik olur və yeni impeller quraşdırıldıqdan sonra başlıqda ən azı 10%-lik gələcək artım imkanına malik olmalıdır.

4.5.8 Nasos ötürücüləri aşağıdakıların hansının iri ötürücü tələb etməsinə əsaslanır:

- Qüvvədə olan nasos standartı;

- a) və b) bəndlərində verilən şərtlər;

a) Sentrifuqal nasoslar üzrə mühərrik ötürücüləri nasoslanan yağın temperaturu 10º C (50º F) olduqda nasosun stabil axın diapazonunda müəyyən sistem təzyiqini təmin edir.

b) Rotor nasosları nasoslanan yağın temperaturu 10º C (50º F) olduqda, müəyyən nasos reduksiya klapanın qurulmasında (akkumulyasiya daxil olmaqla) işləmək imkanına malik olmalıdır.

4.5.9 Ehtiyat və ya boş işləyən nasos vasitəsi ilə yağın geri axınının qarşısını almaq üçün nasos boşaldılmasında əks klapanlar təmin edilir.

Valla hərəkətə gələn nasoslarda dəlikli əks klapan və ya nasosun ilkin tökməsi üçün dəlikli xәtdәn istifadə oluna bilər (bax AZS 767-1,4.5.6).

4.5.10 Rotor nasos sistemlərində tədarükçü xarici yağ reduksiya klapanları təchiz edir ki, bunlar tədarükçü tərəfindən təchiz edilmiş komponentlərdə və ya borularda qurulur. Akkumulyasiyanın nəzərə alınması ilə yağ reduksiya klapanın qurulmasında bütün avadanlıq və komponent nasazlıqları nəzərə alındıqdan sonra müəyyən olunur. Tam akkumulyasiya olunmuş təzyiq sistemin hesabi təzyiqinin 110%-i ötmür.

4.5.11 Yağ reduksiya klapanları (YRK) təzyiq modullaşdırıcı cihazları (operativ idarə və ya yay növlü təhlükəsizlik reduksiya klapanı) olur ki, bu da klapanın sınma təzyiqində buxarı olan axına proporsional təzyiq artımına malik olur (yəni, klapanın açılma təzyiqi). Bu cihazlar rezervuarın xaricində montaj edilir və cingildəmədən və avadanlığa təchizat təzyiqində düşməyə səbəb olmadan səlis işləyir. Reduksiya klapanı boruları hər bir nasosun tam axınına görə həcmə malik olur; klapanlar cingildəmir və borular titrəmir. Minimal reduksiya klapanı sınma təzyiqi 10º C (50º F)-də işləmə daxil olmaqla ən yüksək tələb olunan işçi təzyiqdən 10% və ya 170 kPa (1,7 bar; 25 psi)-dan yüksək olur. Açılma zamanı lazımsız ləngimənin qarşısını almaq üçün, reduksiya klapanı giriş yeri yağ nasosu boşaltma kanalına və rezervuarın yağ səviyyəsinə mümkün qədər yaxın yerləşir. Reduksiya klapanları davamlı təzyiq tənzimləməsi üçün istifadə olunmur.

4.5.12 Yağ sistemi təzyiq tənzimləmə cihazları ilə təmin olunur ki, onlar əsas və ehtiyat nasosu işləyən zaman və ya digər nasos işə salarkən, işçi sürətə çatarkən və ya dayanarkən əsas və ehtiyat nasosu işləyən zaman avadanlığa yağ təzyiqinin qarşısını alır. Hər bir cihaz müvafiq reaksiya vaxtına malik olur və stabil şəkildə cingildəmədən, təzyiq yaratmadan, avadanlığın sönməsinə səbəb olan axım keçidləri yaratmadan səlis işləməlidir (bax 7.3.3.7). Həmin təzyiq tənzimləmə cihazları elə yerləşdirilir ki, soyudulmamış yağın resirkulyasiyasından yaranan yağ temperaturunun hədsiz artmasının qarşısı alınsın (bax, misal üçün AZS 767-2, Şəkil B.11). Qeyri-təzyiq tənzimləmə YRK istifadə edildikdə, təzyiq tənzimləmə klapanı elə seçilir ki, YRK iki nasosun işi zamanı qalxmasın.

Qeyd: Yüksək təzyiq sürtkü yağı konsolunun işlədiyi avadanlığa uyğun olduqca, iki nasosun işi zamanı əlavə təchizat təzyiqi məqbuldur.

4.5.13 Bütün nasoslar (valla hərəkətə gələn nasoslar istisna olmaqla) özü-tökmənin təmin edilməsi üçün daşan sorma kanallarında quraşdırılır (nasoslar rezervuar daxilində deyilsə) və sorma bloklama klapanları ilə və boşlama bloklama və əks klapanları ilə quraşdırılır. Şaquli qurulmuş nasoslar ümumi nasosun su ilə dolu olmasını təmin edəcək şəkildə qurulur. Sorma boruları davamlı ventilyasiya olunur və hava akkumulyasiyasının yarandığı və kanalı tutduğu çuxurların qarşısını alacaq şəkildə təşkil olunur. Nasos sorma xətləri nasos korpus flanslarına artıq boru yükünün düşməsinin qarşısını alacaq şəkildə layihələndirilir. Sorma boruları, sorma blok klapanları, nasos korpusları və digər komponentlər üzrə layihələrdə sızan boşaldıcı əks klapanların yaratdığı artıq təzyiq ehtimalının qarşısı alınır.

Qeyd: nasosun quraşdırılması üzrə boru layihəsi üçün API RP 686-96-a istinad edilə bilər.

4.5.14 Müəyyən olunarsa, yuma zamanı sentrifuqal nasosların mühafizəsi üçün və yeni yağ sistemlərinin ilkin işi üzrə austenit paslanmayan poladdan hazırlanmış və sorma borusunun çarpaz kəsişən sahəsinin150%-ə bərabər minimal açıq axın sahəsinə malik çıxarıla bilən tor nasos sorma flansı və blok klapanı arasında hər bir nasos sorma borusunda quraşdırılır. Müvəqqəti tor çıxıntılı düymə ilə ayrılır və nasosu zədələyə biləcək obyektləri saxlama qabiliyyəti olan torlu olur. Boru sxemi nasosun tarazlığını pozmadan torun çıxarılmasına imkan verir. Maksimal tor dəliyi ölçüsü 3 mm (1/8 düym) olmalıdır.

Qeyd: tor konusşəkilli, səbət formalı və ya Y- tipli ola bilər.

4.5.15 Başqa hal müəyyən olunmamışdırsa, rotor nasosları üzrə daimi Y-tipli, sorucu borunun kəsişən sahəsinin 150%-ə bərabər minimal açıq sahəli austenit paslanmayan polad səbətli ələk hər bir nasosun sorma borusunda quraşdırılır. Ələk nasos istehsalçısının tövsiyəsinə uyğun olaraq tor ölçüsünə malik olamalıdır. Üfləmə/drenaj klapanı ələklərlə təchiz edilir. Ələklər sahə məhdudiyyətlərinə görə üfləmə birləşmələri üzrə vtulkanın istifadəsini tələb edə bilər. Bu vtulkalar minimal olaraq borunun təzyiq rejimində hesablanır. Maksimal tor dəliyi ölçüsü 3 mm (1/8 düym) olmalıdır.

1. Ələk korpusları səbətə giriş məqsədi ilə sistemdən ayrılma tələb edə bilər.

2. Bu vtulkaların çıxarılması nasos sorma birləşmələrini qaldıra bilər.

4.5.16 Əsas nasos sistem tələblərinə cavab vermədikdə, kafi səviyyədə sistemin işini təmin etmək üçün tədarükçü ehtiyat yağ nasosu üzrə istehsalçının işəsalma nəzarəti üçün əsas element təchiz etməlidir(4.5.4). Ehtiyat nasosun işə salma nəzarəti aşağı yağ təzyiqi ilə aktivasiya olunur. Mühərrik nəzarət mərkəzləri istehsalçı tərəfindən təmin edilir. Nəzarət sistemində mexaniki geriyə düyməsi olur.

Nəzarət vasitələri və geriyə düyməsi üzrə təchizat predmeti istehsalçı ilə tədarükçü arasında qarşılıqlı şəkildə müəyyən olunur. Sürtkü dayaqı istehsalçısı normal olaraq yalnız təzyiq sensoru cihazını tələb edir.

4.5.17 Çıxarıla bilən mufta qoruyucusu təchiz edilir.

4.5.18 Aşağıdakı xüsusiyyətlərə malik qeyri-araqat elastomer muftası 22 kW (30 hp)- a kimi nominal güc üçün məqbuldur.

a) Muftalar və mufta-val birləşmələri ən azı maksimal ötürücü gücündə hesablanır (mühərrik xidməti faktoru daxil olmaqla).