Dövlət standartlarının təsdiq edilməsi haqqında (Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsi, 14.12.2015)

AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI STANDARTLAŞDIRMA, METROLOGİYA VƏ PATENT ÜZRƏ DÖVLƏT KOMİTƏSİNİN KOLLEGİYASI QƏRARI

Dövlət standartlarının təsdiq edilməsi haqqında

Rəsmi dərc edildiyi mənbə

Azərbaycan Respublikasının Vahid hüquqi təsnifatı üzrə indeks kodu

Hüquqi Aktların Dövlət Reyestrinin qeydiyyat nömrəsi

Hüquqi aktın Hüquqi Aktların Dövlət Reyestrinə daxil edildiyi tarix

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 22 noyabr 1998-ci il tarixli 26 nömrəli Fərmanı ilə təsdiq edilmiş “Beynəlxalq (regional) və dövlətlərarası standartların, normaların, qaydaların və tövsiyələrin Azərbaycan Respublikası ərazisində tanınması və tətbiq edilməsi Qaydaları”nın 2, 3, 6 və 7-ci bəndlərini və Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2009-cu il 31 avqust tarixli 155 nömrəli Fərmanı ilə təsdiq edilmiş “Azərbaycan Respublikası Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsi haqqında” Əsasnamənin 8.12 və 8.45-ci bəndlərini rəhbər tutaraq qərara alınır

1. Beynəlxalq, Avropa və Rusiya Federasiyasının milli standartları əsasında hazırlanmış aşağıdakı dövlət standartları təsdiq edilsin.

1.1. AZS 810-2015 (CODEX STAN 310-2013) “Nar” (1 nömrəli əlavə).

1.2. AZS 837-2015 (CODEX STAN 152-1985) “Buğda unu”(2 nömrəli əlavə).

1.3. AZS 838-2015 (CODEX STAN 33-1981) “Zeytun yağları və cecələrdən sıxılmış zeytun yağları” (3 nömrəli əlavə).

1.4. AZS 839-2015 (CODEX STAN 87-1981) “Şokolad və şokolad məhsulları” (4 nömrəli əlavə).

1.5. AZS 840-2015 (CODEX STAN 279-1981) “Kərə yağı” (5 nömrəli əlavə).

1.6. AZS 841-2015 (CAC/MRL-2-2015) “Yeyinti məhsullarında baytarlıq preparatlarının qalıqlarına dair yol verilən maksimum konsentrasiyalar (YKM) və risklərin idarəedilməsi üzrə tövsiyyələr” (6 nömrəli əlavə).

1.7. AZS 842-2015 (CAC/RCP1-2015) “Qida gigiyenasının ümumi prinsipləri-tövsiyyə edilən beynəlxalq təcrübə kodeksi” (7 nömrəli əlavə).

1.8. AZS 843-2015 (ГОСТ Р 51074-2003) “Qida məhsulları. İstehlakçı üçün məlumat. Ümumi tələblər” (8 nömrəli əlavə).

1.9. AZS 856-2015 (ГОСТ Р 51204-98) “Dəmir yolunun kontakt şəbəkəsi üçün çubuqlu polimer izolyatorlar. Ümumi texniki şərtlər” (9 nömrəli əlavə).

1.10. AZS 860-2015 (ГОСТ Р 51377-99) “Məişət qızdırıcı qaz konvektorları təhlükəsizlik tələbləri və sınaq üsulları” (10 nömrəli əlavə).

2. Qanunvericilik və hüquq ekspertizası şöbəsinə (E.Cəbrayılov) tapşırılsın ki, bu Qərarın 1-ci bəndi ilə təsdiq edilmiş dövlət standartının Azərbaycan Respublikasının Hüquqi Aktların Dövlət Reyestrinə daxil edilməsi üçün 3 gündən gec olmayaraq Azərbaycan Respublikasının Ədliyyə Nazirliyinə göndərilməsini təmin etsin.

3. Texniki tənzimləmə və standartlaşdırma şöbəsinə (N. Tağıyev) tapşırılsın ki, bu Qərarın 1-ci bəndi ilə təsdiq edilmiş dövlət standartının qeydiyyata alınmasını təmin etsin.

4. Azərbaycan Standartlaşdırma və Sertifikatlaşdırma İnstitutuna (X.Məmmədov) tapşırılsın ki, bu Qərarın 1-ci bəndi ilə təsdiq edilmiş dövlət standartının texniki tənzimləmə və standartlaşdırma üzrə texniki normativ hüquqi aktların dövlət fonduna daxil edilməsini təmin etsin.

5. Ümumi şöbəyə (X.Həsənovaya) tapşırılsın ki, aidiyyəti struktur bölmələrini bu Qərarla tanış etsin.

6. Bu Qərarın icrasına nəzarəti öz üzərimdə saxlayıram.

Azərbaycan Respublikası Standartlaşdırma,

Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsinin

Azərbaycan Respublikası Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsinin 14 dekabr 2015-ci il tarixli 150111500016 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmişdir.

____________________________________________________________________________

1. “Qida məhsullarının standartlaşdırılması üzrə” Texniki Komitə (TK 07) tərəfindən hazırlanıb və təqdim edilib. Kodeks Alimentarius Milli Komitəsi tərəfindən dövlət standartı kimi qəbul edilməsi məqsədəmüvafiq hesab edilmişdir.

2. Bu standart, CODEX STAN 310 – 2013, «Codex Standard for pomegranate» standartının autentik tərcüməsidir.

3. İlk dəfə tətbiq edilir.

4. Dövlət standartında müəyyən edilən tələblərin beynəlxalq standartlara, norma, qayda və tövsiyyələrə və digər dövlətlərin müvafiq mütərəqqi milli standartlarına, elm, texnika və texnologiyanın müasir nailiyyətlərinə əsaslanmasını müəyyən etmək üçün standartın ilkin yoxlama vaxtı 2020-ci il, dövrü yoxlama müddəti 5 ildir.

Стандарт для гранатов AZS 810-2015

Standard for pomegranate (CODEX STAN 310 – 2013)

Bu standart, Punicacea fəsiləsinin Punica granatum L. növünün əmtəə nar sortlarına aid olan, istehlakçılara ilkin hazırlanma və qablaşdırılmadan sonra təzə halda çatdırılan meyvələrə şamil edilir. Bu standart sənaye emalı üçün nəzərdə tutulmuş nar meyvələrinə tətbiq edilmir.

Bütün siniflərə aid edilən nar meyvələri, hər bir sinfin ayrı–ayrılıqda tələbləri və yol verilə bilən kənara çıxamaları nəzərə alınmaqla aşağıdakı kimi olmalıdır:

- keyfiyyətli; istifadəyə yararsız olan çürümüş və zədələnmiş məhsullar yol verilməzdir;

- təmiz, hər hansı bir görünən çirkləndirici hissəciklərsiz;

- ziyanvericilər və onların vurduğu məhsulun xarici görünüşünü korlaya biləcək zədələrsiz;

- məhsul soyudulan anbardan çıxarılma zamanı temperatur dəyişikliyinin təsirindən yaranan kondensat istisna olmaqla hər hansı səthi nəmliyə malik olmamalıdır;

- kənar tam və/və ya qoxusuz;

- şaxtanın vurduğu zədəsiz;

- aşağı və/və ya yüksək temperaturların vurduğu zədələrsiz;

- narın çəyirdək ətrafı toxumasının zədələnməsinə səbəb olan günəş yanmaları olmamalıdır.

2.1.1 Nar meyvələri becərildiyi yerin və meyvə sortunun xüsusiyətlərinə uyğun olaraq müəyyən inkişaf və yetişmə səviyyəsinə çatmalıdır.

Yetişmə dərəcəsi və nar meyvələrinin vəziyyəti elə olmalıdır ki:

- nəqliyyat – yüklənmə əməliyyatlarına tab gətirsin;

- müəyyən edilmiş yerə (təyinat məntəqəsinə) qənaətbəxş vəziyyətdə çatdırılsın.

Nar meyvələri aşağıda sadalanan 3 sinfə bölünür:

2.2.1 Əla növ (“Ekstra” sinif)

Bu sinfə aid olan nar meyvələri yüksək keyfiyyət dərəcəsinə malik olmalıdır. Onlar aid olduqları sortun xüsusiyyətlərinə uyğun olmalıdır. Meyvələr, onun xarici görünüşünü korlamayan, keyfiyyətinə, bütövlüyünə və qablaşdırmada gözəl əmtəə görünüşünə xələl gətirməyən kiçik səthi qüsurlar istisna olmaqla hər hansı bir nöqsana malik olmamalıdır.

Bu sinfə aid olan nar meyvələri yaxşı keyfiyyətə malik olmalıdır. Onlar aid olduqları sortun xüsusiyyətlərinə uyğun olmalıdır. Məhsulun xarici görünüşünün korlamamaq, onun keyfiyyətinə, bütövlüyünə və yaxşı əmtəə görünüşünə xələl gətirməmək şərti ilə aşağıda sadalanan kiçik qüsurların olmasına yol verilir:

formanın kiçik qüsurları;

rəngin kiçik qüsurları;

çatlar daxil olmaqla, qabığın kiçik qüsürları.

Bütün hallarda zədələr meyvənin çəyirdək ətrafı toxumasını zədələməməlidir.

Bu sinfə öz keyfiyyətlərinə görə yuxarıda sadalanan heç bir qrupa şamil olunmayan, lakin 2.1 bölməsində göstərilmiş minimal tələblərə cavab verən nar meyvələri daxildir. Keyfiyyət, bütövlük və əmtəə görünüşü kimi əsas xüsusiyyətləri qoruyub saxlamaq şərti ilə aşağıda göstərilən qüsurların olmasına yol verilə bilər:

çatlar daxil olmaqla, qabığın kiçik qüsurları.

Bütün hallarda zədələr meyvənin çəyirdək ətrafı toxumasını zədələməməlidir.

Mövcud ticarət təcrübəsinə uyğun olaraq, nar meyvələri miqdarına, diametrinə və ya kütləsinə görə kalibrlənə bilər. Bu halda, qablaşdırma aşağıdakı kimi markalanmalıdır.

A. Miqdara görə kalibrləmə zamanı, ölçü hər qablaşdırmaya düşən meyvələrin sayı ilə müəyyən edilir.

B. Nar meyvələrinin kalibrlənməsi diametrə görə aparıla bilər (hər bir meyvənin maksimal en diametri).

Növbəti cədvəl təxmini xarakterlidir və istəyə görə istifadə oluna bilər.

Ölçüyə görə kateqoriya

C. Nar meyvələrinin kalibrlənməsi kütləyə görə aparıla bilər (hər bir meyvənin kütləsi).

Növbəti cədvəl təxmini xarakterlidir və istəyə görə istifadə oluna bilər.

Kütləyə görə kateqoriya

Hər bir qablaşdırma vahidində keyfiyyət və ölçüyə görə aid olduğu sinfin tələblərinə bütövlükdə cavab verməyən məhsulların olmasına, bu tələblərdən müəyyən kənara çıxmalara yol verilməlidir.

4.1 Keyfiyyət üzrə yol verilən kənaraçıxmalar

Ümumi miqdar və ya kütlədə olan meyvələrin 5% - nin verilmiş sinfin tələblərini ödəməməsi, lakin 1-ci növün tələblərinə uyğun olması və ya istisna hallarda, bu sinif üçün yol verilə bilən kənaraçıxmalara uyğun olması mümkündür.

Ümumi miqdar və ya kütlədə olan meyvələrin 10% - nin verilmiş sinfin tələblərini ödəməməsi, lakin 2-ci növün tələblərinə uyğun olması və ya istisna hallarda, bu sinif üçün yol verilə bilən kənaraçıxmalara uyğun olması mümkündür.

Ümumi miqdar və ya kütlədə olan meyvələrin 10% - nin verilmiş sinfin tələblərinə, həmçinin, çürümə və ya meyvəni istifadəyə yararsız edən hər hansı bir digər üsulla zədələnmə istisna olmaqla, minimal tələblərə cavab verən məhsulun olmasına yol verilir.

4.2 Ölçü üzrə yol verilən kənaraçıxmalar

Bütün siniflərə aid olan meyvələr üçün tələb edilən ölçü ilə eyni deyil, ona yaxın ölçüdə olan məhsulun ümumi miqdar və ya kütlədə 10% olmasına yol verilir.

Hər bir qablaşdırma vahidinin tərkibi eyni növ olmalı və qablaşdırmaya daxil olan məhsullar eyni mənşəyə, sorta, keyfiyyətə və ölçüyə (əgər məhsullar kalibrlənibsə) malik olmalıdır. İstehlakçı taralarına meyvələrin keyfiyyət, sort və mənşəcə eyni növ olması şərti ilə, müxtəlif rəng və ölçüyə malik məhsullar daxil edilə bilər.

Taranın görünən hissəsi onun bütün tərkibinə uyğun olmalıdır.

Nar meyvələri elə qablaşdırılmalıdır ki, onların müvafiq bütövlüyü saxlansın. Məhsulun mümkün daxili və xarici zədələnməsinin qarşısını almaq üçün, qabın içində istifadə edilən qablaşdırma materialları yeni, təmiz və keyfiyyətli olmalıdır. Materiallardan, xüsusən kağız və ya əmtəə xüsusiyyətləri qeyd edilmiş etiketlərdən istifadəyə o halda icazə verilir ki, mətnin və ya markalanmanın istifadəsi zamanı toksik olmayan mürəkkəb və yapışqandan istifadə edilsin.

Nar meyvələri qaba “Tövsiyyə edilən təzə tropik meyvə və tərəvəzlərin qablaşdırma və daşınması üzrə norma və qaydalar”a (CAC/RCP 44-1995) müvafiq olaraq qablaşdırılmalıdır.

5.2.1 Taranın təsviri

Tara keyfiyyətin qorunmasını, gigiyenik tələbləri, havalandırmanı və yükləmə, daşınma və nar meyvələrinin bütövlüyünün saxlanması qaydalarına riayət edilməsini təmin etməlidir. Qablaşdırma üçün istifadə edilən taranın tərkibində yad cismlər və kənar qoxular olmamalıdır.

6.1 İstehlakçı tarası

“Qablaşdırılmış qida məhsullarının markalanması üzrə ümumi standart (CODEX STAN 1 – 1985)” –ın tələblərinə aşağıdakı əlavələr tətbiq edilir:

6.1.1 Məhsulun xüsusiyyəti

Əgər məhsul qeyri şəffaf qablaşdırılmaya yerləşdirlmişdirsə, hər bir qablaşdırmanın üzərində məhsulun adı qeyd edilməlidir, bundan başqa sortun adı, sinfi, aşağıdakı kalibrləmə üsullarından hər hansı birinə uyğun olaraq: miqdara, ölçü kateqoriyasına və ölçü diapazonuna görə (meyvələr kalibrlənmişdirlərsə) ölçüsü qeyd edilə bilər.

Hər bir qablaşdırma vahidi haqqında aşağıda göstərilmiş məlumatlar olmalıdır və bu zaman bütün verilənlər konteynerin bir tərəfində və ya müşahidə edən sənədlərin üzərində ayrı – ayrı, aydın şəkildə yazılmış silinməyən hərflərlə yazılmalıdır.

İxracatçı, qablaşdırıcı və/və ya yük göndərənin adı və ünvanı. Tanınma kodu (məcburi deyil).

6.2.2 Məhsulun xüsusiyyəti

Əgər məhsul qablaşdırmadan görünmürsə, məhsulun adı. Sortun adı (imkan daxilində).

6.2.3 Məhsulun mənşəyi

Məhsul yetişdirildiyi ölkə və rayon (məcburi deyil) və ya vilayətin və ya yerin adı.

6.2.4 Əmtəə tanınması

- ölçü (meyvələr kalibrlənmişdirsə), aşağıda qeyd edilmiş hər hansı bir kalibrləmə üsuluna uyğun olaraq qeyd edilmiş:

o ölçü kateqoriyası və ölçü;

- netto kütlə (məcburi deyil).

6.2.5 Yoxlama haqqında rəsmi işarə (məcburi deyil).

7.1 Bu standartın şamil edildiyi məhsullarda çirkləndiricilərin maksimal səviyyəsi “Qida məhsulları və yemlərdə qarışıqlar və toksinlər üçün ümumi standart (AZS CODEX STAN 193 – 2014)” sənədində verilmiş göstəricilərə uyğun olmalıdır.

7.2 Bu standartın şamil edildiyi məhsullarda pestisid qalıqlarının miqdarı “Kodeks Alimetarius” Komissiyası tərəfindən təyin edilmiş maksimal səviyyələri aşmamalıdır.

8.1 Bu standartın şamil edildiyi məhsul, “Qida məhsullarının gigiyenasının ümumi prinsiplərinin tövsiyyə edilən beynəlxalq norma və qaydaları (CAC/RCP 1 – 1969, Rev.4 – 2003)”, “Təzə meyvə və tərəvəzlər üçün gigiyenik norma və qaydalar (CAC/RCP 53 – 2003)” və “Gigiyenik norma və qaydalar”, “Normalar və qaydalar” kimi digər Kodeks sənədlərinin bölmələri əsasında hazırlanmalı və daşınmalıdır.

8.2 Məhsul “Qida məhsulları üçün mikrobioloji tələblərin müəyyən edilmə və tətbiq edilmə prinsipləri (CAC/GL 21 – 1997)” əsasında təyin edilmiş bütün mikrobioloji tələblərə cavab verməlidir.

Azərbaycan Respublikası Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsinin 14 dekabr 2015-ci il tarixli 150111500016 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmişdir.

____________________________________________________________________________

2. Bu standart, CODEX STAN 152 – 1985, «Standard for wheat flour» standartının autentik tərcüməsidir.

3. İlk dəfə tətbiq edilir.

4. Dövlət standartında müəyyən edilən tələblərin beynəlxalq standartlara, norma, qayda və tövsiyələrə və digər dövlətlərin müvafiq mütərəqqi milli standartlarına, elm, texnika və texnologiyanın müasir nailiyyətlərinə əsaslanmasını müəyyən etmək üçün standartın ilkin yoxlama müddəti 2020-ci il, dövrü yoxlama müddəti 5 ildir.

Стандарт для пшеничной муки AZS 837-2015

(CODEX STAN 152 – 2015)

Standard for wheat flour

1.1 Triticum aestevum L. adi buğda və ya Triticum compactum Host. cırtdan buğdası və ya onların qarışığından alınmış, qida məqsədləri üçün nəzərdə tutulmuş, istehlakçılara satılması üçün qablaşdırılmış və ya digər qida məhsullarında istifadə üçün nəzərdə tutulmuş buğda unununa aid edilir.

1.2 Standart aid edilmir:

- Triticum durum Desf. sərt buğdasından və ya onun digər buğda növləri ilə qarışığından alınan məhsullara;

- Triticum aestevum L. adi buğda və ya Triticum compactum Host. cırtdan buğdasından üyüdülüb alınmış və ya onların qarışıqından alınmış mannı yarmasına, bütöv buğdadan alınan yarmalara, bütöv buğdadan alınan una;

- Pivə bişirmədə və ya nişasta və/və ya qlüten istehsalında istifadə olunan buğda ununa;

- Qeyri – qida sənayesi üçün nəzərdə tutulmuş buğda ununa;

- Tərkibində olan zülalın miqdarı azaldılmış və ya xüsusi üsullarla üyütmədən sonra zülalın qismən əvəz edildiyi una (qurutma və ya ağartmadan başqa və/və ya 3.2.2 yarımbəndində və bölmə 4 – də qeyd edilməmiş inqrediyentlərin əlavə edildiyi).

Buğda unu – xırdalama və ya üyütmə yolu ilə alınmış və proseslərin gedişində kəpəkləri və rüşeymi qismən kənarlaşdırılmış, qalanları isə müvafiq xırdalanma dərəcəsinə çatdırılmış Triticum aestevum L. adi buğda və ya Triticum compactum Host. cırtdan buğdası və ya onların qarışığından alınmış məhsul.

3.1 Əsas keyfiyyət göstəriciləri

3.1.1 Buğda unu və əlavələr təhlükəsiz və insan qidası üçün yararlı olmalıdır.

3.1.2 Buğda unu kənar qoxu və tama malik olmamalıdır; tərkibində canlı həşəratlar olmamalıdır.

3.1.3 Buğda ununun tərkibində insan sağlamlığı üçün təhlükə yaradan miqdarda ölmüş həşəratlar daxil olmaqla heyvan mənşəli qalıqlar olmamalıdır.

3.2 Xüsusi keyfiyyət göstəriciləri

3.2.1 Maksimal nəmlik 15,5% (kütlə payına görə maksimum)

Nəql etmə və saxlama müddəti ilə əlaqədar olaraq müəyyən regionlar üçün daha aşağı nəmlik tələb olunur. Bu standartı qəbul etmiş ölkələr üçün, hansı tələblərin qüvvədə olduğunun qeyd edilməsi tövsiyyə olunur.

3.2.2 Əlavə inqrediyentlər

Əlavə inqrediyentlər texnoloji prosseslər üçün zəruri olan miqdarda una əlavə edilə bilər:

- Buğda, çovdar və arpadan hazırlanmış enzim aktivliyinə malik maya məhsulları;

- Təbii buğda qlüteni;

- Soya unu və paxlalılar fəsiləsidən hazırlanmış un.

Göbələk amilazası Aspergillus niger

Göbələk amilazası Aspergillus oryzae

Proteolitik fermentlər Bacillus subtilis

Proteolitik fermentlər Aspergillus oryzae

4.2 Un yaxşılaşdırıcıları

L – Askorbin turşusu və onun natrium və kalium duzları

Hidroxlorid L – lisetin

Kükürd dioksid (yalnız biskvit və bişirilmə üçün olan unda)

Tərkibində yüksəldilmiş dərəcədə mono və diqliseridlər olan bişirilmələrdə xlor

Xlor – dioksid – mayalı çörəkçilik məmulatları üçün

Mayalı çörək üçün azokarbondiamid

Buğda ununun tərkibində insan sağlamlığı üçün təhlükə yarada biləcək miqdarda ağır metallar olmamalıdır.

5.2 Pestisidlərin qalıq miqdarı

Buğda unu, verilmiş məhsul üçün “Kodeks Alimentarius” Komissiyası tərəfindən qəbul edilmiş, pestisidlərin maksimal yol verilə bilən miqdar tələbinə uyğun olmalıdır.

Buğda unu, verilmiş məhsul üçün “Kodeks Alimentarius” Komissiyası tərəfindən qəbul edilmiş, mikotoksinlərin maksimal yol verilə bilən miqdar tələbinə uyğun olmalıdır.

6.1 Verilmiş standartın aid edildiyi məhsulun “Tövsiyyə edilən beynəlxalq texniki norma və qaydalar. Qida məhsullarının gigiyenasının ümumi prinsipləri (CAC/RCP 1-1969, Rev 4-2003)” və bu məhsula aid edilən “Kodeks Alimentarius” Komissiyası tərəfindən tövsiyyə olunan digər norma və qaydaların müvafiq bölmələrinə əsasən hazırlanması və emal edilməsi tövsiyyə olunur.

6.2 İstehsal texnologiyasına əməl edilməsi üçün məhsulda zərərli maddələr olmamalıdır.

6.3 Müvafiq seçmə və nəzarətin aparılma nəticəsi aşağıdakı kimi olmalıdır:

- Məhsulda, olan mikroorqanizmlərin sağlamlıq üçün təhlükəli olan miqdarda olmaması;

- Məhsulda, sağlamlıq üçün təhlükəli olan parazitlərin olmaması;

- Məhsulda, sağlamlıq üçün təhlükəli olan miqdarda mikroorqanizmlərin olmaması.

7.1 Buğda unu məhsulun gigiyenik, qida, texnoloji və orqanoleptik xüsusiyyətlərini qoruyan qabda qablaşdırılmalıdır.

7.2 Qab, qablaşdırıcı materiallar daxil olmaqla, təyinatı üzrə istifadə üçün təhlükəsiz, uyğun olan materiallardan hazırlanmalıdır. Qabdan məhsula təhlükəli və ya kənar tamlar verən maddələr düşməməlidir.

7.3 Kisələrə qablaşdırma zamanı, kisələr təmiz, davamlı, möhkəm qorunan və ya lehimlənmiş olmalıdır.

“Qablaşdırılmış qida məhsullarının markalanmasına dair ümumi standart (Codex Stan 1-1985, Rev. 1-1991)”ın tələblərinə əlavə olaraq aşağıdakı tələblər qarşılanmalıdır.

8.1.1 Etiketdə “buğda unu” adı qeyd edilməlidir.

8.2 Nəqliyyat qabının markalanması

Yuxarıda sadlanan markalanmaya qoyulan tələblər haqqında məlumat konteynerdə və ya onu müşayiət edən sənədlərdə qeyd edilməlidir. Məhsulun adı, partiya nömrəsi, həmçinin istehsalçının və ya qablaşdıranın adı və ünvanı mütləq qaydada konteynerin üzərində qeyd edilməlidir. Lakin partiya nömrəsi, istehsalçının və qablaşdıranın adı və ünvanı tanıdıcı işarələnmə ilə də əvəz edilə bilər və bu işarələnmə bir mənalı olaraq müşayiət edən sənədi təyin etməlidir.

Analiz və nümunə götürmə üsulları üzrə müvafiq Kodeks mətnlərinə bax.

Parametrin və/və ya analiz üsulunun birdən artıq hədd göstəricisi verildiyi zaman, istehlakçılara hədd göstəricilərinin və analiz üsullarının qeyd edilməsi tövsiyyə olunur.

Alıcı tərəfindən təyin edilir

İCC üsul № 104/1 (1990)

Yağ turşularının miqdarı

Maks: sulfat turşusuna görə hesabladıqda 100 q una(quru maddə) 70 q və ya 100q unda (quru maddə) sərbəst yağ turşularının neytrallaşdırılması üçün ən çox 50 mq kalium hidroksid istifadə edilməlidir.

Min: quru kütlənin 7%-i

İCC 105/I İnsan və heyvanların qidası üçün nəzərdə tutulmuş yarma və yarmadan hazırlanmış məhsullarda təmiz zülalın miqdarının təyini üsulu (üsul növ 1). Silisium/mis katalizator və ya

Qidalandırıcı maddələr

Məhsul satıldığı ölkənin qanunvericiliyi ilə razılaşdırılır

212 mkm dəlikli ələk №70 –dən ən az 98% un keçməlidir.

Azərbaycan Respublikası Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsinin 14 dekabr 2015-ci il tarixli 150111500016 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmişdir.

____________________________________________________________________________

2. Bu standart, CODEX STAN 33 – 1981, «Codex Standard for olive oils and pomace oils» standartının autentik tərcüməsidir.

3. İLK DƏFƏ TƏTBİQ EDİLİR.

_____________________________________________________________________________

Zeytun yağları və cecələrdən

çəkilmiş zeytun yağları

Масло оливковое первого прессования AZS 838-2015

и масло из выжимок (CODEX STAN 33 – 1981)

Standard for olive oils and olive pomace oils

____________________________________________________________________________

Bu standart, insan istehlakı üçün nəzərdə tutulmuş, Bölmə 2 – də təsvir edilmiş zeytun yağları və cecələrdən çəkilmiş zeytun yağlarına şamil edilir.

Zeytun yağı, həlledicilər və ya təkrar estrifikasiya proseslərindən istifadə olunmaqla alınmış və istənilən başqa növ yağların qarışığı olan yağlar istisna olmaqla zeytun ağacının (Olea europaea L.) meyvələrindən alınmış yağdır.

İlk presslənmədən alınmış zeytun yağı, mexaniki və ya yağda başqa proseslərə səbəb olmayan və yuyulma, süzülmə, sentrifuqalama və filtrləmədən başqa digər emal üsullarına məruz qalmayan xüsusi şəraitdə, ələlxüsus termiki şəraitdə zeytun ağacının meyvələrindən alınan yağdır.

Cecələrdən çəkilmiş zeytun yağı, tərkibində hallogen olmayan məhlullarla emal və təkrar estrifikasiya prosesində və hər hansı bir digər növ yağ qarışıqlarının alınmasında istifadə edilən fiziki üsullardan başqa digər üsulların tətbiqi ilə zeytun cecələrindən alınan yağdır.

Əla növ birinci sızma zeytun yağı: 100 qramda 0,8 qramdan çox olmayan, olein turşusu ilə ifadə edilən sərbəst turşuluğa malik və digər xüsusiyyətləri bu kateqoriyaya aid edilən zeytun yağı.

Birinci sızma zeytun yağı: 100 qramda 2,0 qramdan çox olmayan, olein turşusu ilə ifadə edilən sərbəst turşuluğa malik və digər xüsusiyyətləri bu kateqoriyaya aid edilən zeytun yağı.

Adi birinci sızma zeytun yağı: 100 qramda 3,3 qramdan çox olmayan, olein turşusu ilə ifadə edilən sərbəst turşuluğa malik və digər xüsusiyyətləri bu kateqoriyaya aid edilən zeytun yağı.

Saflaşdırılmış zeytun yağı: ilkin triqliserid quruluşunda dəyişikliyə səbəb olmayan saflaşdırma üsulları ilə birinci sızma zeytun yağından əldə edilən zeytun yağı. 100 qramda 0,3 qramdan çox olmayan, olein turşusu ilə ifadə edilən sərbəst turşuluğa malik və digər xüsusiyyətləri bu kateqoriyaya aid edilən zeytun yağıdır.

Zeytun yağı: insan istehlakı üçün yararlı saflaşdırılmış və birinci sızma zeytun yağlarının qarışığından alınmış yağ. 100 qramda 1 qramdan çox olmayan, olein turşusu ilə ifadə edilən sərbəst turşuluğa malik və digər xüsusiyyətləri bu kateqoriyaya aid edilən zeytun yağıdır.

Cecələrdən çəkilmiş saflaşdırılmış zeytun yağı: ilkin qliserid quruluşunda dəyişikliyə səbəb olmayan üsullarla cecələrdən alınmış xam zeytun yağından əldə edilən zeytun yağı. 100 qramda 0,3 qramdan çox olmayan, olein turşusu ilə ifadə edilən sərbəst turşuluğa malik və digər xüsusiyyətləri bu kateqoriyaya1 aid edilən zeytun yağıdır.

Cecələrdən çəkilmiş zeytun yağı: cecələrdən çəkilmiş saflaşdırılmış zeytun yağı və birinci sızma zeytun yağlarının qarışığından ibarət zeytun yağı. 100 qramda 1 qramdan çox olmayan, olein turşusu ilə ifadə edilən sərbəst turşuluğa malik və digər xüsusiyyətləri bu kateqoriyaya1 aid edilən zeytun yağıdır.

Birinci sızma zeytun yağlarının orqanoleptik xüsusiyyətləri (qoxu və dad)

Meyvə xüsusiyyətlərinin medianı

Əla növ birinci sızma zeytun yağı

Birinci sızma zeytun yağı

Adi birinci sızma zeytun yağı

* və ya qüsur medianı 2,5 – dən kiçik və ya ona bərabər, meyvə xüsusiyyətlərinin medianı isə 0-a bərabər olduqda

Qaz xromatoqrafı vasitəsi ilə təyin edilmiş yağ turşularının miqdarı (yağ turşularının cəminə görə %)

Birinci sızma zeytun yağları

Saflaşdırılmış zeytun yağı

Cecələrdən çəkilmiş zeytun yağı,

Cecələrdən çəkilmiş saflaşdırılmış zeytun yağı

Sterol və triterpendiolun miqdarı

Desmetilsterinin miqdarı (Sterinlərin ümumi miqdarına görə %)

≤0,2 cecələrdən çəkilmiş zeytun yağı üçün

≤0,1 digər növlər üçün

β-sitosterin+δ-5-avenasterin+δ-5-23-stiqmastadienol+klerosterin+sitostanol+δ-5,24-stiqmastadienol

Sterinlərin cəminin minimal miqdarı

Birinci sızma zeytun yağı

Saflaşdırılmış zeytun yağı

Cecələrdən çəkilmiş saflaşdırılmış zeytun yağı

Cecələrdən çəkilmiş zeytun yağı

Eritrodiol və uveolun maksimal miqdarı (sterinlərin ümumi miqdarına görə %)

Birinci sızma zeytun yağı

Saflaşdırılmış zeytun yağı

Birinci sızma zeytun yağı

Saflaşdırılmış zeytun yağı

Cecələrdən çəkilmiş saflaşdırılmış zeytun yağı

Cecələrdən çəkilmiş zeytun yağı

ECN 42 ekvivalent karbon ədədinə malik triqliseridlərin faktiki və nəzəri miqdarları arasında maksimal fərq

Birinci sızma zeytun yağı

Safalaşdırılmış zeytun yağı

Cecələrdən çəkilmiş zeytun yağı

Stiqmastadienin maksimal miqdarı

Birinci sızma zeytun yağı

≤20 aktiv oksigen milliekvivalenti /kg yağ

Saflaşdırılmış zeytun yağı

≤5 milliekvivalent aktiv oksigen/kg yağ

≤15 milliekvivalent aktiv oksigen/kg yağ

Cecələrdən çəkilmiş safladırılmış zeytun yağı

≤5 milliekvivalent aktiv oksigen/kg yağ

Cecələrdən çəkilmiş zeytun yağı

≤15 milliekvivalent aktiv oksigen/kg yağ

K270 Ultra – bənövşəyi işıqda udulma

270 nm dalğa uzunluğunda ultra –bənövşəyi işıqda udulma

δK udma zamanı əmsalın dəyişməsi

Əla növ birinci sızma zeytun yağı

Birinci sızma zeytun yağı

Adi birinci sızma zeytun yağı

Saflaşdırılmış zeytun yağı

Cecələrdən çəkilmiş safladırılmış zeytun yağı

Cecələrdən çəkilmiş zeytun yağı

*Aktivləşdirilmiş alüminium oksiddən keçdikdən sonra 270 nm dalğa uzunluğunda, udulma 0,11 – dən az olmalıdır.

4.1 Birinci sızma zeytun yağı

Tərkibində qida əlavələrinin olmasına yol verilmir.

4.2 Saflaşdırılmış zeytun yağı, zeytun yağı, cecələrdən çəkilmiş safladırılmış zeytun yağı, cecələrdən çəkilmiş zeytun yağı

Yuxarıda sadalanan məhsullara, saflaşdırlma zamanı itirilən α – tokoferolun (d-alfa–tokoferol (INS 307a)); qarışıq tokoferol konsentratı (INS 307b); təbii miqdarının bərpa edilməsi üçün, dl- alfa– tokoferolun (INS 307c)) əlavə edilməsinə icazə verilir. Hazır məhsulda alfa – tokoferolun qatılığı 200 mq/kq – dan çox olmamalıdır.

5.1 Bu standarta (CODEX STAN 193-1995) aid olan məhsullar, “Kodeks Alimentarus” Komissiyası tərəfindən müəyyən edilmiş çirkləndirici maddələrin yol verilən hədd miqdarına və eyni zamanda aşağıdakı normalara uyğun olmalıdır:

Yol verilə bilən maksimal qatılıq

5.2 Pestisid qalıqları

Bu standarta aid olan məhsullar, “Kodeks Alimentarus” Komissiyası tərəfindən müəyyən edilmiş çirkləndirici maddələrin yol verilən hədd miqdarına uyğun olmalıdır.

5.3 Halogenləşdirilmiş həlledicilər

Hər bir halogenləşdirilmiş həlledicinin maksimal miqdarı

Bütün halogeləşdirilmiş həlledicilərin maksimal cəm miqdarı

Bu standartda təsvir edilmiş məhsulların istehsalı və gələcək istifadəsi üçün verilmiş standartın və “Tövsiyyə edilən beynəlxalq norma və qaydalar. Qida məhsullarının gigiyenasının ümumi prinsipləri (CAC/RCP 1-1969, Rev. 3-1997)” və “Gigiyenik norma və qaydalar” və “Norma və qaydalar” kimi digər Kodeks mətnlərinin tələblərinə əməl edilməsi tövsiyyə olunur.

Məhsullar “Qida məhsulları üçün mikrobioloji tələblərin təyin edilmə və istifadə prinsipləri (CAC/GL21-1997)” əsasında təyin edilmiş hər bir mikrobioloji tələblərə cavab verməlidir.

Məhsul “Qablaşdırılmış qida məhsullarının markalanmasına dair ümumi standart (CODEX STAN 1-1985, Rev. 1-1991)” əsasında markalanmalıdır.

Məhsulun adı, bu standartın 3 – cü bölməsində verilmiş təsvirə uyğun olmalıdır.

Heç bir halda “zeytun yağı” adı “cecələrdən çəkilmiş zeytun yağı” üçün istifadə oluna bilməz.

7.2 Yük konteynerlərinin markalanması

Markalanma haqqında yuxarıda sadalanan tələblərə dair məlumatlar konteynerin üzərində və ya müşayət edən sənədlərdə qeyd edilməlidir. Məhsulun adı, partiya nömrəsi, həmçinin istehsalçının və ya qablaşdırıcının adı və ünvanı mütləq şəkildə konteynerin üzərində qeyd edilməlidir.

Lakin partiya nömrəsi, istehsalçının və ya qablaşdırıcının adı və ünvanı işarə edici qeydlə də verilə bilər. Bu halda, verilmiş qeyd birmənalı olaraq müşahidə edən sənədlərə uyğun olmalıdır.

Orqanoleptik xüsusiyyətlərin təyini

COI/T.20/Doc. no. 15. əsasında.

Sərbəst turşuluğun təyini

ISO 660:1996 və ya AOCS Cd 3d-63(03) əsasında.

Yağ –turşu tərkibinin təyini

COI/T.20/Doc. no. 24 və ISO 5508:1990 və AOCS Ch 2-91 (02) və ya AOCS Ce Lf-96 (02). Nümunə götürmə bax ISO 5509:2000 və ya AOCS Cc 2-66(97) əsasında.

Trans-yağ turşularının miqdarının təyini

COI/T.20/Doc no. 17, və ya ISO 15304:2002, və ya AOCS Ce lf-96 (02) əsasında.

Mum miqdarının təyini

COI/T.20/Doc.no. 18 və ya AOCS Ch 8-02 (02) əsasında.

ECN 42 triqliseridlərinin nəzəri və faktiki miqdarları arasındakı fərqin hesablanması

COI/T.20/Doc. no. 20 və ya AOCS Ce 5b-89 (97) əsasında.

Sterinlərin miqdarının və tərkibinin təyini.

COƏ/T.20/Doc. no. 10 və ya ISO 12228:1999, və ya AOCS Ch 6-91 (97) əsasında.

Eritrodilin miqdarının təyini

COƏ/T.20/Doc. no. 30-2011 əsasında

Stiqmastadienlərin təyini

COƏ/T.20/Doc. no. 11 və ya İSO 15788-1:1999 və ya AOCS Cd-26-96 (03 və ya İSO 15788-2:2003 əsasında

Peroksid ədədinin təyini

İSO 3960:2001 və ya AOCS Cd 8b-90 (03) əsasında

Ultrabənövşəyi işıqda udulmanın təyini

COI/T.20/Doc. no.19 və ya ISO 3656:2002, və ya AOCS Ch 5-91(01) əsasında.

alfa – tokoferolun təyini

ISO 9936:1997 əsasında.

AOAC 952.13, və ya AOAC 942.17, və ya AOAC 986.15 əsasında.

Halogenləşdirilmiş həlledicilərdə qalığın təyini

COI/T.20/Doc. no.8 əsasında.

ISO 661:1989 və ya İSO 5555:2001 əsasında

Bu keyfiyyət və tərkib göstəriciləri standartın keyfiyyət və tərkib göstəricilərinə əlavə məlumatdır.

Məhsul əsas keyfiyyət və tərkib göstəricilərinin tələblərinə cavab verdiyi halda, lakin əlavə keyfiyyət və tərkib göstəricilərinin tələblərinə cavab vermədiyi halda belə standartın tələblərinə cavab vermiş hesab

Nəmlik və uçucu maddələr

Birinci sızma zeytun yağı

Saflaşdırılmış zeytun yağı

Cecələrdən çəkilmiş saflaşdırılmış zeytun yağı

Cecələrdən çəkilmiş zeytun yağı

Həll olmayan qarışıqlar

Birinci sızma zeytun yağı

Saflaşdırılmış zeytun yağı

Cecələrdən çəkilmiş saflaşdırılmış zeytun yağı

Cecələrdən çəkilmiş zeytun yağı

Orqanoleptik xüsusiyyətlər

Birinci sızma zeytun yağları:

Bax, bu standartda bölmə 3.

Saflaşdırılmış zeytun yağları

açıq, sarıdan yaşıladək

Cecələrdən çəkilmiş saflaşdırılmış zeytun yağı

açıq, sarıdan sarı – qəhvəyiyədək

Cecələrdən çəkilmiş zeytun yağı

açıq, sarıdan yaşıladək

20ºC temperaturda 24 saat ərzində xarici görünüş:

Saflaşdırlmış zeytun yağları, zeytun yağı, cecələrdən çəkilmiş saflaşdırılmış zeytun yağı, cecələrdən çəkilmiş zeytun yağı

Triqliseridin 2 – ci vəziyyətində doymuş yağ turşuları (palmitin və stearin turşularının cəmi):

Birinci sızma zeytun yağları

Saflaşdırlmış zeytun yağları

Cecələrdən çəkilmiş saflaşdırılmış zeytun yağı

Cecələrdən çəkilmiş zeytun yağı

Nisbi sıxlıq (20ºC/ 20ºC temperaturlu su):

Sınma göstəricisi (Refraksiya indeksi) ()

Birinci sızma zeytun yağları

Saflaşdırlmış zeytun yağları

Cecələrdən çəkilmiş zeytun yağı

Sabunlaşma ədədi (mq KOH/q yağ):

Birinci sızma zeytun yağları

Saflaşdırlmış zeytun yağları

Cecələrdən çəkilmiş zeytun yağı

Yod ədədi (Viys üsulu ilə):

Birinci sızma zeytun yağları

Saflaşdırlmış zeytun yağları

Cecələrdən çəkilmiş zeytun yağı

Sabunlaşmayan qarışıqlar

Birinci sızma zeytun yağları

Saflaşdırlmış zeytun yağları

Cecələrdən çəkilmiş zeytun yağı

K 232 ultra – bənövşəyi işıqda udulma

232 nm dalğa uzunluqlu ultra – bənövşəyi işıqda udulma

Əla növ birinci sızma zeytun yağı

Birinci sızma zeytun yağı

4.1 Nəmlik və uçucu maddələrin təyini

İSO 662:1998 əsasında

Petroleum efirində həll olmayan qarışıqların təyini.

İSO 663:2000 əsasında.

Metal (mis, dəmir) izlərinin təyini

ISO 8294:1994 və ya AOAC 990.05.

Sabunlaşma ədədinin təyini

İSO 3657:2002 və ya AOCS Cd 3-25 (03) əsasında.

Sabunlaşmayan qarışıqların təyini

ISO 3596:2000, və ya ISO 18609:2000, və ya AOCS Ca 6b-53 (01) əsasında.

Treiqliseridin 2 – ci vəziyyətində doymuş yağ turşularının təyini.

ISO 6800:1997 və ya AOCS Ch 3-91 (97) əsasında.

Nisbi sıxlığın təyini

IUPAC 2.101 əsasında, uyğun çevirmə əmsalı ilə

Sınma əmsalının təyini

İSO 6320:2000 və ya AOCS Cc7-25 (02) əsasında.

İSO 3961:1996 və ya AOAC 993.20 və ya AOCS Cd1d-92 (97) və ya NMKL 39(2003) əsasında.

Orqanoleptik xüsusiyyətlərin təyini

COI/T.20/Doc.no.15 əsasında.

Ultrabənövşəyi işıqda udulma

COI/T.20/Doc. no. 19 və ya ISO 3656:2002, və ya AOCS Ch 5-91 (01).

ISO 661:1989 və ya İSO 5555:2001.

Azərbaycan Respublikası Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsinin 14 dekabr 2015-ci il tarixli 150111500016 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmişdir.

____________________________________________________________________________

2. Bu standart, CODEX STAN 87 – 1981, Rev. 1 - 2003 «Standard for chocolate and chocolate products» standartının autentik tərcüməsidir.

3. İlk dəfə tətbiq edilir.

məhsulları AZS 839-2015

Стандарт для шоколада и (CODEX STAN 87 – 1981)

Standard for chocolate and chocolate products

Bu standart, standartın 2-ci bölməsində sadalanan qida üçün nəzərdə tutulmuş şokolad və ondan hazırlanmış məhsullara şamil edilir. Şokolad və ondan hazırlanmış məmulatlar emal edilmiş kakaoya şəkərin və ya şəkər əvəzedicilərinin, süd məhsullarının, aromatizatorların və digər dadverici komponentlərin əlavə edilməsi ilə alınır.

Şokolad – bu, aşağıda verilmiş cədvəl 1-də göstərilmiş və cəmləşdirilmiş həmcins məhsulların ümumi adıdır. Şokolad, sonradan süd məhsulları, şəkər və (və ya) şəkər əvəzediciləri və bu standartın 3 – cü bölməsində təsvir edilmiş digər qida əlavələri ilə qarışdırıla bilən, müvafiq texnoloji emala məruz qalmış kakao dənlərindən alınır. Müxtəlif şokolad məmulatlarının hazırlanmasında un və nişasta, həmçinin süd yağından başqa, heyvani yağlar istisna olmaqla digər qida məhsulları da əlavə edilə bilər (bu standartın 2.1.1.1 və 2.1.2.1 yarımbəndlərində sadalanan məhsullardan başqa). Bu əlavələr, markalanma haqqında bölmədə (bölmə 5) göstərildiyi hallara uyğun olaraq yekun məhsulun ümumi kütləsinin 40% - dən böyük hissəsini təşkil etməməlidir.

Şokoladın istehsalı zamanı, kakao yağının minimal miqdarını dəyişmədən, daxil edilmiş bütün digər qida maddələrinin ümumi kütləsini çıxmaq şərti ilə hazır məhsulun ümumi kütləsinin 5% - dən çoxunu təşkil etmədən, bitki yağı əlavə edilə bilər. İstifadəsinə bu məqsədlə icazə verilən bitki yağlarının tərkibi, verilmiş istehsalatı səlahiyyəti daxilində saxlayan orqanların tələbi ilə müvafiq qanunvericiliyə əsasən təsvir edilməlidir.

. 2.1 Şokolad çeşidləri

Şokoladın tərkibində (bəzi (ölkələrdə) regionlarda acı şokolad, kəmşirin şokolad, qara şokolad, desert üçün şokolad da adlandırıla bilər) olan kakao məhsullarının quru maddələrinin miqdarı 35% - dən, həmçinin kakao yağının miqdarı 18% - dən və kakao məhsullarının quru yağsızlaşdırılmış maddələrinin miqdarı 14% - dən az olmamalıdır.

2.1.1.1 La taza şokoladı – bu standartın 2.1.1 yarımbəndində təsvir edilmiş, tərkibində olan unun və (və ya) buğda, qarğıdalı və ya düyü nişastasının kütlə payı maksimum 8% olan məhsul.

Şirin şokoladın tərkibində olan kakao məhsullarının quru maddələrinin miqdarı 30% - dən, həmçinin kakao yağının miqdarı 18% - dən və kakao məhsullarının quru yağsızlaşdırılmış maddələrinin miqdarı 12% - dən az olmamalıdır.

2.1.2.1 La taza tipli şokolad – bu standartın 2.1.2 yarımbəndində təsvir edilmiş, tərkibində olan unun və (və ya) buğda, qarğıdalı və ya düyü nişastasının kütlə payı maksimum 18% olan məhsul.

Şokolad şirəsinin tərkibində olan kakao məhsullarının quru maddələrinin miqdarı 35% - dən, həmçinin kakao yağın miqdarı 31% - dən və kakao məhsullarının yağısızlaşdırılmış maddələrinin miqdarı 2,5% - dən az olmamalıdır.

Südlü şokoladın tərkibində olan kakao məhsullarının quru maddələrinin miqdarı 25% - dən (2,5% quru yağsızlaşdırılmış kakao məhsulları maddələri daxil olmaqla), süd məhsullarının (2,5 – 3,5 % - dən az olmayaraq süd yağı daxil olmaqla) quru madələrinin miqdarı 12 – 14% - dən az olmamalıdır. Süd məhsullarının və süd yağının minimal miqdarı, istehsalatı səlahiyyəti daxilində saxlayan orqanlar tərəfindən müvafiq qanunvericiliyə uyğun olaraq təyin edilməlidir. “Süd məhsulları” adı altında, tərkibinə süd inqrediyentləri təbii halda daxil edilən məhsullar aid edilir. Bu halda, süd yağının əlavə edildiyi və ya kənarlaşdırıldığı hallar istisna təşkil edir.

Səlahiyyətli orqanların tələbi ilə süd yağı əlavə etməklə kakao yağının minimal miqdarı təyin edilə bilər.

2.1.5 Südlü tipli şokolad

Südlü tipli şokoladın tərkibində kakao məhsullarının quru maddələrinin miqdarı 20% - dən (2,5% quru yağsızlaşdırılmış kakao məhsulları maddələri daxil olmaqla), süd məhsullarının quru maddələrinin (həmçinin 5% - dən az olmayaraq süd yağı) miqdarı 20% - dən az olmamalıdır. “Süd məhsulları” adı altında, tərkibinə süd inqrediyentləri təbii halda daxil edilən məhsullar aid edilir. Bu halda, süd yağının əlavə edildiyi və ya kənarlaşdırıldığı hallar istisna təşkil edir.

Səlahiyyətli orqanların tələbi ilə süd yağı əlavə etməklə kakao yağının minimal miqdarı təyin edilə bilər.

2.1.6 Südlü şokolad şirəsi

Südlü şokolad şirəsinin tərkibində olan kakao məhsullarının quru maddələrinin miqdarı 25% - dən (2,5% quru yağsızlaşdırılmış kakao məhsulları maddələri daxil olmaqla), süd məhsullarının quru maddələrinin miqdarı 14% - dən (3,5% süd yağı daxil olmaqla), ümümi yağın miqdarı 31% - dən az olmamalıdır.

“Süd məhsulları” adı altında, tərkibinə süd inqrediyentləri təbii halda daxil edilən məhsullar aid edilir. Bu halda, süd yağının əlavə edildiyi və ya kənarlaşdırıldığı hallar istisna təşkil edir.

2.1.7 Digər şokolad məhsulları

Ağ şokoladın tərkibində olan kakao yağının miqdarı 20% - dən, süd məhsullarının quru maddələrinin miqdarı 14% - dən az olmamalıdır (həmçinin, istehsalatı səlahiyyəti daxilində saxlayan orqanlar tərəfindən müvafiq qanunvericiliyə uyğun olaraq, 2,3 – 3,5% - dən az olmayaraq süd yağının minimal miqdarı təyin edilməlidir).

Səlahiyyətli orqanların tələbləri ilə süd yağının əlavə edilməsi ilə kakao yağının minimal miqdarı müəyyən edilə bilər.

2.1.7.2 Şokolad “Canduya” (Gianduja)

Şokolad “Canduya” (və ya bu adlandırmanın törəmələrindən biri) – tərkibinə kakao məhsullarının quru maddələrinin miqdarı 32% - dən, həmçinin kakao məhsullarının quru yağsızlaşdırılmış maddələrinin miqdarı 8% - dən az olmayan və 20 – 40% xırdalanmış fındıqdan ibarət olan şokoladdan alınmış məhsul.

Məhsula aşağıdakılar əlavə edilə bilər:

a) süd və (və ya) hazır məhsulun tərkibində süd məhsullarının quru maddələrinin miqdarının 5% - dən çox olmaması şərti ilə buxarlanma yolu ilə alınan quru süd məhsulları;

b) nazik xırdalanmış fındıqla birlikdə hazır məhsulun ümumi kütləsinin 60% - dən çox təşkil etməməsi şərti ilə bütöv və ya xırdalanmış badam, meşə fındığı və fındığın digər növləri.

2.1.7.3 Südlü şokolad “Canduya”

Südlü şokolad “Canduya” (və ya bu məhsulun törəmələrindən birinin adı ilə adlandırılmış) – tərkibində olan quru süd məhsullarının miqdarı 10% - dən az olmayan və nazik xırdalanmış fındıqların miqdarı 15 - 40% olan südlü şokoladdan alınmış məhsul. “Süd məhsulları” adı altında, tərkibinə süd inqrediyentləri təbii halda daxil edilən məhsullar aid edilir. Bu halda, süd yağının əlavə edildiyi və ya kənarlaşdırıldığı hallar istisna təşkil edir.

Bu məhsula aşağıdakı əlavələr edilə bilər: meşə fındığı və fındığın digər növlərinin nazik xırdalanmış fındıqla birlikdə hazır məhsulun ümumi kütləsinin 60% - dən çox olmadığı halda badam, meşə fındığı və fındığın digər növləri.

Səlahiyyətli orqanların tələbləri ilə süd yağının əlavə edilməsi ilə kakao yağının minimal miqdarı müəyyən edilə bilər.

2.1.7.4 Şokolad para mesa

Şokolad para mesa – bərk hissəciklərin ölçüsü 70 mkm – dən böyük olmayan emal edilməmiş şokolad.

2.1.7.4.1 Şokolad para mesa

Para mesa şokoladının tərkibində kakao məhsullarının quru maddələrinin miqdarı 20% - dən az olmamalıdır (11% - dən az olmayaraq kakao yağ və 9% - dən az olmayaraq yağsızlaşdırılmış kakao məhsullar daxil olmaqla).

2.1.7.4.2 Kəmacı para mesa şokoladı

Kəmacı para mesa şokoladının tərkibində olan kakao məhsullarının quru maddələrinin miqdarı 30% - dən az olmamalıdır (15% - dən az olmayaraq kakao yağı və 14% - dən az olmayaraq yağsızlaşdırılmış kakao məhsulları daxil olmaqla).

2.1.7.4.3 Acı para mesa şokoladı

Acı para mesa şokoladının tərkibində quru maddələrdə kakao məhsullarının miqdarı 40% - dən az olmamalıdır (22% – dən az olmayaraq kakao yağ və 18% - dən az olmayaraq yağsızlaşdırılmış kakao məhsullar daxil olmaqla).

2.2 Şokolad növləri (formaları)

2.2.1 Şokolad vermişeli (Vermicelli) və şokolad lopacıqları

Şokolad vermişeli və şokolad lopacıqları – kakao məhsullarına xırt – xırtlı lopacıqlar xüsusiyyəti verməklə onların qarışdırılması, sıxılması və bərkidilməsi yolu ilə alınan məhsullar. Vermişellər qısa silindrik formada, lopacıqlar isə xırda yastı hissəciklər formasında olur.

2.2.1.1 Şokolad vermişeli/ şokolad lopacıqları

Şokolad vermişelinin/şokolad lopacıqlarının tərkibində ən az 2% kakao yağı və ən az 14% yağsızlaşdırılmış kakao məhsullarından ibarət olan kakao məhsullarının miqdarı 32% - dən az olmamalıdır.

2.2.1.2 Südlü şokoladdan hazırlanmış vermişel/südlü şokoladdan hazırlanmış lopacıqlar

Südlü şokoladdan hazırlanmış vermişel/südlü şokoladdan hazırlanmış lopacıqların tərkibində ən az 20% kakao məhsullar (2,5% - dən az olmayraq yağsızlaşdırılmış bütöv kakao daxil olmaqla) və ən az 12% (3% - dən az olmayaraq süd yağı daxil olmaqla) süd məhsulları olmalıdır. “Süd məhsulları” adı altında, tərkibinə süd inqrediyentləri təbii halda daxil edilən məhsullar aid edilir. Bu halda, süd yağının əlavə edildiyi və ya kənarlaşdırıldığı hallar istisna təşkil edir.

Səlahiyyətli orqanların tələbləri ilə süd yağının əlavə edilməsi ilə kakao yağının minimal miqdarı müəyyən edilə bilər.

2.2.2 İçlikli şokolad

İçlikli şokolad - bir və ya bir neçə şokolad qatı ilə örtülmüş, tərkibinə görə içlikləri, xarici örtükdən kəskin fərqlənən la taza şokoladı, la taza tipli şokolad və 2.1.7.4 (para mesa şokoladı) yarımbəndinə göstərilmiş məmulatlar istisna olmaqla 2.1 yarımbəndində göstərilmiş məhsul. Unlu məmulatlar, peçenye, biskvit və ya dondurmalar içlikli şokoladlara aid edilmir. Şokoladın miqdarı məmulatın ümumi miqdarının ən az 25% - i təşkil etməlidir.

Əgər məmulat içliyinin orta təbəqəsini təşkil edən komponent və ya komponentlər üçün ayrıca standart mövcuddursa, bu komponentlər həmin standarta uyğun olmalıdır.

2.2.3 Şokolad və ya Praline

Şokolad və ya praline tərkibində olan şokolad komponentinin məmulatın ümumi kütləsinin 25% - dən az olmayan hissəsini təşkil edən eyni ölçülü məhsulları göstərir. Bu cür məhsul ya içlikli şokoladdan, ya da la taza və 2.1.7.4 (para mesa şokoladı) yarımbəndində sadalanan məhsullar istisna olmaqla, şokolad və ya 2.1 yarımbəndində göstərilmiş müxtəlif növ şokoladların qarışığından alınan şokoladlardan ibarət olmalıdır.

Cədvəl 1. Bölmə 2 - yə uyğun olaraq məhsulun tərkibinə qoyulan tələblərin ümumi cədvəli

Nazik xırdalan- mış fındıq

2.1 Şokolad çeşidləri və növləri (tərkib)

2.1.7 Digər şokolad məhsulları

Süd məhsullarının ümumi miqdarı

Kakao məhsullarının ümumi miqdarı

Yağsızlaşdırılmış kakao məhsullar

2.1.1.1 La taza şokoladı

2.1.2.1 La taza tipli şokolad

2.1.5 Südlü tipli şokolad

2.1.6 Südlü şokolad şirəsi

2.1.7.2 Şokolad “Cundaya”

Faizlər, bölmə 2-yə əsasən icazə verilən digər qida inqrediyentlərinin kütlələrinin çıxarılmasından sonra quru maddəyə görə hesablanmışdır.

Aşağıda sadalanan əlavələr yalnız müəyyən edilmiş həddlər daxilində istifadə oluna bilər.

Müvafiq qanunvericiliyə uyğun olaraq, aidiyyəti orqanlar tərəfindən istehsalatda, qida əlavələri standartına daxil edilmiş digər əlavələrdən də istifadə edilə bilər.

3.1 Məhsulun maksimal miqdarına görə kakao dənlərin emalı nəticəsində şokolad məmulatlarına düşən qələviləşdirən və neytrallaşdıran agentlər.

3.2 Turşuluq tənzimləyiciləri

503 (i) Ammonium karbonat

527 Ammonium hidroksid

503(ii) Ammonium hidrokarbonat

170 (i) Kalsium karbonat

504 (i) Maqnezium karbonat

528 Maqnezium hidroksid

501 (i) Kalium karbonat

501 (ii) Kalium hidrokarbonat

500 (i) Natrium karbonat

524 Natrium hidroksid

500 (ii) Natrium hidrokarbonat

526 Kalsium hidroksid

338 Ortofosfat turşusu

Hazır kakao və şokolad məhsullarında P2O5 görə hesablanmış 2,5 q/kq

Hazır kakao və şokolad məhsullarında 5 q/kq

471 Yağ turşularının mono və diqliseridləri

2.1 və 2.2 yarımbəndində təsvir edilmiş məhsullar

442 Fosfat turşularının ammonium duzları

476 Poliqliserin və qarşılıqlı efirdaxili radikal dəyişməsinə məruz qalmış risinol turşularının efirləri

491 Sorbitan monostearat

492 Sorbitan tristearat

435 Polioksietilensorbitan (20), monostearat

3.4.1 Kodeks Alimentarius tərəfindən təyin edilən təbii aromatizatorlar və şokoladın və ya südün təbii qoxusunu verən məhsullar istisna olmaqla, onların sintetik əvəzediciləri.

3.5 Şirinləşdiricilər/ şəkər əvəzediciləri

952 Siklamin turşusu və onun natrium və kalium duzları

954 Saxarin və onun natrium və kalium duzları

420 Sorbitol (Sorbit)

421 Mannitol (Mannit)

965 Maltitol (Maltit)

966 Laktitol (Laktit)

967 Ksilitol (Ksilit)

3.6 Şirələyici maddələr

901 Arı mumu, ağ və sarı

304 Askorbil palmitat

319 Butiltrihidroxinon

320 Butilhidroksianizol

321 Butilhidroksitoluol

3.8 Rəngləyicilər (Yalnız dekor üçün)

2.1 və 2.2 yarımbəndlə-rində təsvir edilmiş məhsullar

1200 Polidesktroza A və N

2.1 və 2.2 yarımbəndlərin-də təsvir edilmiş məhsullar

3.10 Emaledici vasitələr

Yağa görə hesablanmışdır

4.1 Bu standarta aid olan məhsulların hazırlanması və proseslərin idarə edilməsini “Tövsiyyə edilən texniki normalar və qaydalar. Qida məhsulları gigiyenasının ümumi prisipləri (CAC/RCP 1 1969, Rev. 3 1997)” və Kodeksin digər müvafiq mətnlərinə, xüsusi ilə “Gigiyenik norma və qaydalar” və “Normalar və qaydalar” sənədlərinə uyğun aparılması tövsiyyə edilir.

4.2 Verilmiş məhsullar “Qida məhsulları üçün mikrobioloji tələblərin təyin edilmə və istifadə prinsipləri (CAC/GL 21 1997)” əsasında təyin edilmiş hər hansı bir mikrobioloji tələbə uyğun olmalıdır.

“Qablaşdırılmış qida məhsullarının markalanmasına dair ümumi standart”da tələb edilən yarımbəndlərdən başqa, məhsullar aşağıdakı məlumat ilə təchiz edilməlidir. (CODEX STAN 1 1985 Rev.1 1991)

5.1.1 Bu standartın 2.1 və 2.2 yarımbəndlərində təsvir edilmiş və müvafiq bölmənin onlara aid olan tələblərinə cavab verən məhsullar, Bölmə 2-nin yarımbəndlərində sadalanan adlarla işarə edilir və bu standartın 5-ci bölməsində göstərilmiş məqamlara uyğun olur.

2.1.1 Yarımbəndində sadlanan məmulatlar “Acı – şirin şokolad”, “Yarımşirin şokolad”, “Qara şokolad” və ya “Həll oluna bilən şokolad (fondant)” kimi təsvir edilə bilər.

5.1.1.1 Əgər şəkər qismən və ya tamamilə şəkər əvəzedici ilə əvəz edilmişdirsə, ticarət markasının yanında şəkər əvəzedicisinin mövcudluğu haqqında məlumat qeyd edilməlidir. Misal: “Şəkər əvəzeidicili X şokoladı”.

5.1.1.2 Bölmə 2 – də qeyd edilmiş məqamlara uyğun olaraq kakao yağa əlavə edilmiş və ya daxil edilmiş bitki yağlarının mövcudluğu markalanmada ad və (və ya) məhsulun təsviri ilə birlikdə qeyd edilməlidir.

Məsul təşkilatlar deklarasiya üçün xüsusi forma təklif edə bilər.

5.1.2 Aşqarlı şokolad

5.1.2.1 2.2.2 Yarımbəndində təsvir edilmiş məhsullar “İçlikli şokolad”, “Aşqarlı X şokoladı”, X aşqarının tərkibini təsvir edən “X aşqarlı şokolad” və ya “X içlikli şokolad”.

5.1.2.2 Örtük kimi istifadə edilmiş şokoladın növü də qeyd edilə bilər. Bu halda, işarənmələr 5.1.1 yarımbəndində sadalanmış göstəricilərlə eyni olmalıdır.

5.1.2.3 Müvafiq elanlar istehlakçını içliyin xüsusiyyətləri haqqında məlumatlandırmalıdır.

5.1.3 Şokolad və ya praline

Bu standartın 2.2.3 yarımbəndində təsvir edilmiş eyni ölçülü məmulatlar “Şokolad” və

ya “Praline” adlandırılmalıdır.

5.1.4 Şokolad assorti

Əgər, la taza şokoladı, la taza tipli şokolad və para mesa şokoladı istisna olmaqla 2.1 və 2.2 yarımbəndlərində təsvir edilmiş məmulatlar dəst şəkilində satılarsa onların adı “Şokolad assorti” və ya “Aşqarlı şokolad assorti”, “Şokolad vermişeli assorti” və s. kimi adlarla əvəz edilə bilər. Bu halda dəstə daxil olan bütün məmulatlar üçün vahid inqrediyent siyahısı və ya hər bir məmulat üçün inqrediyentlər siyahısı olmalıdır.

5.1.5 Digər tələb edilən məlumat

5.1.5.1 Şokoladın öz qoxusundan başqa məhsulu səciyyələndirən hər hansı aromatizator, məhsulun qeydiyyatında mövcud olmalıdır.

5.1.5.2 Xüsusilə aromatik və məmulatı səciyyələndirən inqrediyentlər, məhsulun tərkib hissəsi qismində onun adına daxil edilməlidir (məslən, Şokolad Mokko).

5.1.6 “Şokolad” terminin istifadəsi

Bu standarta daxil olmayan, tərkibində olan şokolad təmi yalnız yağsızlaşdırılmış kakao məhsullarının təsiri ilə alınan məhsullar, satıldıqları ölkədəki vəziyyət və adət-ənənəyə uyğun olaraq “şokoladlı” adlandırıla bilər və bu məhsullar verilmiş standartın əhatə etdiyi məmulatlarla səhv salınmamalıdır.

5.2 Tərkibdə olan kakaonun minimal miqdarı haqqında elan

Ağ şokoladdan başqa bu standartın 2.1 yarımbəndində təsvir edilmiş digər məhsulların markalanmasında məsul təşkilatın tələbi ilə kakao məhsullarının miqdarı qeyd edilməlidir. Bu cür deklarasiya üçün, kakao məhsullarının faizi, icazə verilmiş digər qida komponentlərini çıxmaq şərti ilə məmulatın şokoladlı hissəsinə aid edilir.

5.3 Pərakəndə satış üçün nəzərdə tutulmamış nəqliyyat tarasının markalanması

5.3.1 Bu standartın 5.1 və 5.2 yarımbəndlərində və “Qablaşdırılmış qida məhsullarının markalanmasına dair ümumi standartın” 4 – cü bölməsində qeyd edilmiş məlumat ya nəqliyyat tarasında qeyd edilməlidir, ya da məhsulun adı, partiya nömrəsi, istehsalçının, qablaşdıranın, çatdıranın və (və ya) ixracçının adı və ünvanı istisna olmaqla (bu məlumatlar nəqliyyat tarasının üzərində yazılır) onu müşayət edən sənədlərdə qeyd edilməlidir.

5.3.2 Məhsulun adı, partiya nömrəsi, istehsalçının, qablaşdıranın, çatdıranın və (və ya) ixracçının adı və ünvanı müşayət edən sənədlər üzrə aydın nəzərə çarpma şərti ilə tanıdıcı işarələrlə əvəz edilə bilər.

6.1 Aşqarlı şokolad içliyinin və örtük təbəqəsinin təyini

Örtük təbəqəsi üçün istifadə edilən şokolad növləri və içlik növləri üçün təsdiq edilmiş bütün üsullar.

6.2 Kakao yağın təyini

AOAC 963.15 və ya IOCCC 14 1972 uyğun olaraq.

6.3 Yağsızlaşdırılmış kakao məhsullarının miqdarının təyini

AOAC 931.05 uyğun olaraq.

6.4 Yağsızlaşdırılmış süd məhsullarının miqdarının təyini

IOCCC 17 1973 və ya AOAC 939.02 uyğun olaraq.

6.5 Süd yağının miqdarının təyini

IOCCC 5 1962 və ya AOAC 945.34, 925.41B, 920.80 uyğun olaraq.

IOCCC 26 1988 və ya AOAC 977.10 (Karl Fişer üsulu); və ya AOAC 931.04 və ya IOCCC 1 19.52 (qravimetriya).

6.7 Ümumi yağın miqdarının təyini

AOAC 963.15 uyğun olaraq.

6.8 Şokolad və şokolad məmulatlarında kakao yağdan başqa bitki yağlarının miqdarının təyini

Hal-hazırda aşağıdakı analiz üsulları daha əlverişlidir.

Gələcək sistematik təkmilləşdirilmələr tələb olunur. Məsul təşkilatların tələbi ilə tərkibində kakao yağı olmayan istifadə edilən bitkilərin kommersiya qarışıqlarının tanınması üzrə sənədləşmə təqdim olunmalıdır.

6.8.1 Şokoladda kakao yağdan başqa digər bitki yağlarının təyini

Şokolada əlavə edilmiş rafinasiya olunmuş bitki yağlarında stirolun paçalanmasından alınan məhsulların AOCS Ce 10/02 (02) üsulu ilə təyini.

6.8.2 Kakao yağdan başqa digər bitki piylərinin miqdari təyini

Kakao yağda və digər mənşəli bitki yağlarında mövcud olan triqliserolların (C50, C52, C54) təyini, GC FİD J.Amer. Oil.Soc. (1980), 57, 286-293 əsasən aparılır. Südlü şokoladda süd yağına görə düzəliş etmək lazımdır.

Kakao yağdan başqa digər bitki yağlarının tipi müəyyən edilmişdirsə, onların miqdarı J.Amer.Oil Chem.Soc. (1980), 57, 286-293 əsasən hesablanır.

Kakao yağından başqa digər bitki yağlarının tipi müəyyən edilməmişdirsə, onların miqdarı Amer.Oil Chem.Soc. (1982), 61(3), 576 – 581 əsasən hesablanır.

Azərbaycan Respublikası Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsinin 14 dekabr 2015-ci il tarixli 150111500016 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmişdir.

____________________________________________________________________________

2. Bu standart, CODEX STAN 279 – 1985, «Standard for butter» standartının autentik tərcüməsi əsasında hazırlanmışdır.

3. İlk dəfə tətbiq edilir.

Стандарт для сливочного масла AZS 840-2015

(CODEX STAN 279 – 1981)

Bu standart, 2-ci maddədə göstərilən birbaşa istehlak üçün nəzərdə tutulmuş kərə yağına aid edilir.

Kərə yağı - xüsusi olaraq süddən alınmış və ya süddən hazırlanmış məhsullardan alınmış, əsasən suda - yağ emulsiya tipli formaya malik yağ məhsuludur.

a) süd və ya süddən alınmış məhsullar.

3.2. İcazə verilən inqrediyentlər

b) təhlükəsiz laktan turşusunun başlanğıc kulturaları və ya qoxu yaradan bakteriyalar

a) minimum süd yağının miqdarı

b) maksimum su miqdarı

c) maksimum qeyri – yağ tərkibli südün quru maddəsinin miqdarı

Qida Əlavələri üçün Ümumi Standartda (AZS CODEX STAN 192-1995) Cədvəl 1 və 2 – də 02.2.1 (Kərə yağı) üçün sadalanan qida əlavələri bu məhsulda istifadə olunur.

Bu standartın şamil edildiyi məhsullar “Qida Məhsulları və Yemlərdə Qarışıqlar və Toksinlər üçün ümumi standart”ında (AZS CODEX STAN 193-1995) göstərilən məhsul üçün çirkləndiricilərin maksimum yol verilə bilən səviyyələri ilə müqayisə edilir.

Standartın şamil edildiyi məhsulların istehsalı üçün istifadə edilən süd “Qida Məhsulları və Yemlərdə Qarışıqlar və Toksinlər üçün ümumi standart”ında (AZS CODEX STAN 193-2013) göstərilmiş süd üçün çirkləndirici və toksinlərin maksimum səviyyələri və baytarlıq dərmanları qalıqları və CAC tərəfindən süd üçün müəyyən edilmiş pestisidlərin maksimum qalıq limitləri ilə müqayisə edilir.

Bu standartın sərhədləri ilə əhatə olunan məhsulların hazırlanması və satışı Qida Məhsulları Gigiyenasının Ümumi Prinsipləri (CAC/RCP 1-1969), Süd və Süd Məhsullarının Gigiyenik Praktika Kodu (CAC/RCP 57-2004) və Gigiyenik Praktika Kodu və Praktika Kodları kimi digər kodeks mətnlərinin müvafiq bölmələrinə əsasən aparılması tövsiyyə edilir. Məhsulun hər hansı bir mikrobioloji xüsusiyyəti Qida Məhsullarında Mikrobioloji Tələblərin Müəyyən və Tətbiq edilməsi Prinsipləri (CAC/GL 21-1997) ilə müqayisə edilir.

Qablaşdırılmış Qida məhsullarına dair Ümumi Standartın (CODEX STAN 1-1985) və Süd Məhsulları Təriflərinin İstifadəsinə dair Ümumi Standartın (CODEX STAN 206-1999) əhatə sahəsinə əlavə olaraq aşağıdakılar nəzərə alınır:

7.1 Məhsulun adı “Kərə yağı” olmalıdır. “Kərə yağı” adı müvafiq xüsusiyyətlərlə birlikdə 95% yağlılığa malik kərə yağları üçün istifadə edilə bilər.

7.1.1 Kərə yağının duzlu və ya dussuz olması qeyd edilir.

7.2. Süd yağı miqdarının qeyd edilməsi.

Tərkibindəki süd yağı miqdarının açıqlanmadığı təqdirdə istehlakçı yanıldılarsa süd yağı miqdarının açıqlanması satış aparılan ölkədə ümumi kütlənin faiz nisbəti formasında və ya porsiyaların sayının göstərilməsi şərti ilə, etiketdəki məlumatlara müvafiq olaraq hər porsiyadakı çəki (qram) formasında son istehlakçıya çatdırılır.

7.3. Qeyri-pərakəndə (topdan) satış üçün nəzərdə tutulmuş konteynerlərin markalanması.

Bu standarta və Qablaşdırılmış Qida Məhsullarının Markalanmasına dair Ümumi Standartın (CODEX STAN 1-1985) 4.1 – 4.8 yarımbəndlərində və zəruri olduqda saxlama təlimatlarında tələb edilən məlumat ya konteyner üzərində yaxud məhsulun adı, partiya nömrəsi və istehsalçının və qablaşdrıanın adı və ünvanı istisna olmaqla digər məlumatlar əks edilmiş əlavə sənəddə göstərilir.

Partiya nömrəsi, istehsalçının və qablaşdıranın adı və ünvanı tanıdıcı işarələnmə ilə də əvəz edilə bilər və bu işarələnmə bir mənalı olaraq müşayət edən sənədi təyin edir.

CODEX STAN 234 – 1999 bax

Azərbaycan Respublikası Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsinin 14 dekabr 2015-ci il tarixli 150111500016 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmişdir.

____________________________________________________________________________

2. Bu standart CAC/MRL 2-2015 “Maximum Residue Limits for Veterinary Drugs in Food” beynəlxalq standartının autentik tərcüməsidir.

2. İlk dəfə tətbiq edilir.

3. Dövlət standartında müəyyən edilən tələblərin beynəlxalq standartlara, norma, qayda və tövsiyələrə və digər dövlətlərin müvafiq mütərəqqi milli standartlarına, elm, texnika və texnologiyanın müasir nailiyyətlərinə əsaslanmasını müəyyən etmək üçün standartın ilkin yoxlama müddəti 2020-ci il, dövrü yoxlama müddəti 5 ildir.

Yeyinti məhsullarında baytarlıq preparatları

qalıqlarına dair yol verilən maksimum konsentrasiyalar

(YMK) və risklərin idarəedilməsi üzrə tövsiyyələr

Maximum Residue Limits (MRLs) and risk management

recommendations for residues of Veterinary Drugs in Foods

Bu standartda istifadə edilən terminlər aşağıdakılardır:

Baytarlıq preparatları - yeyinti məhsullarının alınması məqsədi ilə ətlik və südlük mal-qara, ev quşu, balıq və ya arılar kimi istənilən heyvanların profilaktiki, terapevtik, diaqnostik məqsədlərlə və ya fizioloji funksiyaların, davranışın dəyişdirilməsi üçün tətbiq edilən və ya yazılan hər hansı maddələr.

Yol verilən gündəlik doza (YGD) — sağlamlığa zərər vurmadan gün ərzində qəbul edilməsinə icazə verilən və bədən çəkisi nisbəti ilə ifadə edilən (insanın orta bədən çəkisi-60 kq) baytarlıq preparatının miqdarı.

Piy — əsas hissəsi lipidlərdən ibarət olan və heyvanın skeletindən və ya onun hissəsindən ayrıla bilən toxuma. Bu anlayışa dərialtı, piy vəziləri və paranefral piylər aid edilir. İnterstitial, əzələdaxili və süd piyləri aid edilmir.

Qalıqların yol verilən maksimum konsentrasiyası (YMK) termini obyektin bütün hissələrinə tədbiq edilir. Piydə həll olunan birləşmələrin müəyyən edilməsi üçün yalnız piy analiz edilir və ona YMK qalıqları anlayışı tətbiq edilir. Ayrıla bilən piyin əsas göstərici olmadığı birləşmələr üçün tam obyekt analiz edilir (piy və əzələ, amma sümük yox), qalıqların YMK anlayışı həmçinin bütün obyektə tətbiq edilir (məsələn, ev dovşanı əti).

Marker qalığı — toxuma, digər heyvan toxumalarında, yumurta və süd qalıqlarının ümumi səviyyəsi ilə müəyyən nisbətdə konsentrasiyası azalan qalıq. Qalığın konsentrasiyasının ölçülməsi üçün müvafiq dəqiqliyə malik kəmiyyətin (miqdari) analitik metodunun olması lazımdır.

Süd — maye şəklində istehlak üçün və ya sonrakı emal üçün nəzərdə tutulmuş kənar maddələr əlavə edilmədən və ya ekstraksiya edilmədən bir və ya bir neçə sağımdan əldə edilmiş məməli heyvanların süd vəzilərinin sekreti.

Qalıqların yol verilən maksimum konsentrasiyası (YMK) termini obyektin ümumi çəkisində nisbət şəklində ifadə edilən süddə piyin həll olunan maddələrin qalıqlarının YMK-sına aid edilir.

Əzələ — heyvanın skeletinə birləşmiş və ya skeletdən ayrılmış, interstitial və ya əzələdaxili piyləri daxil edən toxuma. Əzələ toxumasına sümüyü birləşdirici toxuma, bağlar, habelə təbii münasibətlərdə sinir lifləri və limfa düyünləri də daxil oluna bilər. Əzələ toxumasına qidaya yararlı daxili orqanlar və ya ayrıla bilən piy daxil deyil.

Qalıqların yol verilən maksimum konsentrasiyası (YMK) termini (sümük istisna olmaqla) bütün obyektə tədbiq edilir.

Quş — toyuq, hind toyuğu, ördək, qaz, firəng toyuğu və göyərçin də daxil olmaqla istənilən ev quşu.

Baytarlıq preparatlarının qalıqları — heyvan mənşəli məhsulun istənilən yeməli hissəsində baytarlıq preparatının ilkin birləşmələrinin və/və ya onların metabolitlərinin və habelə onların qatqılarının qalıqları.

Gözləmə müddəti, xaric olma müddəti — bu preparat qalıqlarının YMK həddini aşmaması üçün preparatın son qəbul etmə tarixi ilə preparatı qəbul edən heyvanın toxumasının nümunəsi və ya məhsulunun alındığı tarix arasında fərq.

Baytarlıq preparatları qalıqlarının yol verilən maksimum konsentrasiyası (YMK) — bu, yeyinti məhsullarında və ya onların üzərində baytarlıq preparatları qalıqlarının hüquqi icazə verilən və ya yol verilən maksimum (təzə məhsulun çəkisinin mq/kq və ya μq/kq kimi ifadə edilən) konsentrasiyasıdır.

Bu göstərici insan sağlamlığı üçün heç bir toksikoloji təhlükə törətməyən və hesablanması üçün əlavə təhlükəsizlik əmsalı tələb edilən müvəqqəti YGD şəklində ifadə edilən qalıq növü və ya miqdarına əsaslanır. Bu həmçinin əhalinin sağlamlığı üçün digər aktual riskləri və yeyinti məhsullarının istehsalının texnoloji aspektlərini də nəzərə alır.

YMK-nin müəyyən edilməsi üçün bitki mənşəli yeyinti məhsullarında və ya ətraf mühitdə olan qalıqlar nəzərə alınır. Bununla yanaşı YMK müasir analitik metodlarla müəyyənetmə səviyyəsində azaldıla və baytarlıq preparatlarının səmərəli tətbiqinə uyğunlaşdırıla bilər.

Balıq — suda yaşayan hər hansı soyuqqanlı onurğalı və bu cür hesab edilən heyvan. Bu qrupa balıqlar, köpəkbalığına bənzərlər və dəyirmiağızlılar daxildir. Su məməliləri, onurğasızlar və amfibiyalar bu anlayışa aid deyil. Qeyd etmək lazımdır ki, bu termin bir sıra onurğasızlara, o cümlədən molyusklara da aid ola bilər.

Yumurta — dişi quşun, xüsusən də ev quşunun törətdiyi sferik cismin təzə qidaya yararlı hissəsi.

Qalıqların yol verilən maksimum konsentrasiyası (YMK) termini qabıq kənarlaşdırılandan sonra yumurtanın ağını və sarısını daxil edən obyektin yeməli hissəsinə tədbiq edilir.

Abamektin (antihelmint maddə)

JECFA qiymətləndirməsi: 45-ci iclas (1995-ci il); 47-ci iclas (1996-cı il)

Yol verilən gündəlik doza: abamektinin və onun (Z)-8,9 izomerinin cəmi üçün 0-2 µg/kq bədən çəkisinə (1997) JMPR tərəfindən 1997-ci ildə müəyyən edilmişdir.

Marker qalığı: Avermektin B1a

Abamektin üçün yol verilən maksimum konsentrasiyalar

İri buynuzlu mal qara

Avilamisin (mikrob əlehinə antibiotik maddə)

JECFA qiymətləndirməsi: 70-ci iclas (2008-ci il)

Yol verilən gündəlik doza: sutka ərzində bədən çəkisinin fəallığı/kq bədən çəkisinə NOAEL əsasən 150 mq avilamisin və təhlükəsizlik faktoru 100 olan və bir vacib ədədə qədər yuvarlaqlaşdırılmaqla aparılan müşahiə olunmayan zərərli təsirin həddinə əsasən - 0-2 mq/kq bədən çəkisinə (70th JECFA, 2008).

Marker qalığı: Dixlorizoevernin turşusu (DIA).

Avilamisin üçün yol verilən maksimum konsentrasiya

Azaperon (sakitləşdirici maddə)

JECFA qiymətləndirməsi: 38-ci iclas (1991-ci il); 43-cü iclas (1994-cı il); 50-ci iclas (1998-ci il); 52-ci iclas (1999-cu il)

Yol verilən gündəlik doza: 0-6 µg/kq bədən çəkisinə (50th JECFA, 1998).

Marker qalığı: Azaperonun və azaperolun cəmi.

23-cü sesiya (1999 il)

Albendazol (antihelmint maddə)

JECFA qiymətləndirməsi: 34-cü iclas (1989-cu il);

Yol verilən gündəlik doza: 0-50 µg/kq bədən çəkisinə (34th JECFA, 1989).

Marker qalığı: Süd istisna olmaqla bütün məhsullarda 2- aminosulfon metaboliti. Süddə müəyyən olunmamışdır

Bütün növ ev heyvanları

Amoksisillin (mikrob əleyhinə antibiotik maddə)

JECFA qiymətləndirməsi: 75-ci iclas (2011-ci il);

Yol verilən gündəlik doza: mikrobioloji effektlər əsasında 0-0.07 µg/kq bədən çəkisinə (75th JECFA, 2011).

Qida yükünün qiymətləndirməsi: 75th JECFA (2001) son nöqtələrdə verilənlərin sayının az olması ilə əlaqədar amoksillin üçün EDI hesablanmışdır. Rasion modelinə görə gündə 300 q əzələ, 100 q ciyər, 50 q piy və 1.5 litr süd nəzəri gündəlik doza istifadə etməklə YGD-nin son həddinin 74%-ni təşkil etməklə 31 µg/şəxsə tövsiyyə edilmişdir.

İri buynuzlu mal qara

35-ci sesiya (2012 il)

İri buynuzlu mal qara

35-ci sesiya (2012 il)

İri buynuzlu mal qara

35-ci sesiya (2012 il)

İri buynuzlu mal qara

35-ci sesiya (2012 il)

İri buynuzlu mal qara

35-ci sesiya (2012 il)

Benzilpenisillin/Prokain benzilpenisillin (antibiotik maddə)

JECFA qiymətləndirməsi: 36-cı iclas (1990-cu il); 50-ci iclas (1998-ci il)

Yol verilən gündəlik doza:30 mg-penisillin/şəxs/gün (50th JECFA, 1998). Benzilpenisillin və prokain benzilpenisillin qalıqları bu səviyyədən aşağı olmalıdır.

İri buynuzlu mal qara

Yalnız prokain benzilpenisillin üçün tətbiq edilir

23-cü sessiya (1999 il)

Gentamisin (mikrob əleyihinə antibiotik maddə)

JECFA qiymətləndirməsi: 43-cü iclas (1994-cu il); 48-ci iclas (1997 il); 50-ci iclas (1998 il)

Yol verilən gündəlik doza: 0-20 µg/kq bədən çəkisinə (50th JECFA, 1998).

Marker qalığı: Gentamisin

İri buynuzlu mal qara

24-cü sessiya (2001 il)

İri buynuzlu mal qara

24-cü sessiya (2001 il)

İri buynuzlu mal qara

24-cü sessiya (2001 il)

İri buynuzlu mal qara

24-cü sessiya (2001 il)

Danofloksasin (mikrob əleyihinə antibiotik maddə)

JECFA qiymətləndirməsi: 48-ci iclas (1997-ci il);

Yol verilən gündəlik doza: 0-20 µg/kq bədən çəkisinə(48th JECFA, 1997).

Marker qalığı: Danofloksasin.

İri buynuzlu mal qara

24-cü sessiya (2001 il)

İri buynuzlu mal qara

24-cü sessiya (2001 il)

İri buynuzlu mal qara

24-cü sessiya (2001 il)

Piy/dəri normal mütənasiblikdə.

24-cü sessiya (2001 il)

Deksametazon (qlükokortikosteroid)

JECFA qiymətləndirməsi: 70-ci iclas (2008-ci il);

Yol verilən gündəlik doza: 0-0.015 µg/kq bədən çəkisinə (42nd JECFA, 1995).

Marker qalığı: Deksametazon.

İri buynuzlu mal qara

32-ci sessiya (2009 il)

İri buynuzlu mal qara

32-ci sessiya (2009 il)

İri buynuzlu mal qara

32-ci sessiya (2009 il)

İri buynuzlu mal qara

32-ci sessiya (2009 il)

Deltametrin (insektisid)

JECFA qiymətləndirməsi:52-ci sessiya (1999-cu il); 60-cı sessiya (2003 il)

Yol verilən gündəlik doza: 0-10 µg/kq bədən çəkisinə(1982). 1982-ci ildə JMPR tərəfindən müəyyən edilmişdir.

Marker qalığı: Deltametrin.

İri buynuzlu mal qara

26-cı sessiya (2003 il)

İri buynuzlu mal qara

26-cı sessiya (2003 il)

İri buynuzlu mal qara

26-cı sessiya (2003 il)

İri buynuzlu mal qara

26-cı sessiya (2003 il)

İri buynuzlu mal qara

26-cı sessiya (2003 il)

DERKVANTEL (antigelmint vasitə)

JECFA qiymətləndirməsi 75-ci iclas (2011-ci il); 78-ci iclas (2013-cü il);

Gündəlik yol verilən təlabat: LOAEL əsaslı (görünən xoşagəlməz təzahürlərin inkişafına səbəb olan vasitənin minimal dozası) 0-0,3 mkq/kq bədən çəkisi, antoqanik aktivliyin nikatin xolinoreseptlərə nisbətini göstərən itlərdə kəskin pozuntuların klinik müşahidələri üçün sutkada 0,1 mq/kq bədən çəkisi. LOAEL-ə 300 ehtiyat əmsalı tətbiq olunmuşdur ( ОКЭПД –nin 75-ci iclası, 2011-ci il)

Hesabi alimentar ekspozisiya: РАЭ-nin hesablanması üçün göstəricilər kifayət qədər deyildir, buna görə də nəzəri maksimal sutkalıq təlabatın təyin edilməsi metodundan istifadə edilmişdir (TMCП). Rasion modelindən istifadə etməklə hesablanmış və МТ:TR-МДУ yanaşması 6,8 mkq/adam hesabi alimentar ekspozisiyaya uyğun gəlir ki, bu da təxminən ДСП-nin maksimal göstəricisinin 38%-nəuyğun gəlir ( ОКЭПД –nin 78-ci iclası, 2013-ci il)

Qalıq maddələr: Derkvantel

Dihidrostreptomisin/Streptomisin (antibiotik maddə)

JECFA qiymətləndirməsi 43-ci iclas (1994-ci il); 48-ci iclas (1997 il); 52 iclas (1999 il); 58 iclas (2002 il)

Yol verilən gündəlik doza: 0-50 µg/kq bədən çəkisinə (48th JECFA, 1997). YGD diqidrostreptomisin və streptomisin qalıqlarının cəmi üçün.

Marker qalığı: Dihidrostreptomisinin və streptomisinin cəmi.

İri buynuzlu mal qara

Diklazuril (antiprotozoy maddə)

JECFA qiymətləndirməsi: 45-ci iclas (1995 il); 50-ci iclas (1998 il);

Yol verilən gündəlik doza 0-30 µg/kq bədən çəkisinə (50th JECFA, 1998).

Marker qalığı: Diklazuril

Diminazen (tirpanosid vasitəsi)

JECFA qiymətləndirməsi 34 iclas (1989 il); 42-ci iclas (1994 il);

Yol verilən gündəlik doza: 0-100 µg/kq bədən çəkisinə (42nd JECFA, 1994).

Marker qalığı: Diminazen.

İri buynuzlu mal qara

Analitik üsulun hesablama həddində.

Disiklanil (insektisid)

Yol verilən gündəlik doza: 0-7 mg/kg bədən çəkisinə (54th JECFA, 2000).

Marker qalığı: Disiklanil.

Doramektin (antihelmint maddə)

JECFA qiymətləndirməsi: 45-ci iclas (1995-ci il); 52-ci iclas (1999-cü il); 58-ci iclas; 62-ci iclas (2004 il)

Yol verilən gündəlik doza: 0-1 µg/kq bədən çəkisinə (58th JECFA, 2002).

Marker qalığı: Doramektin.

İri buynuzlu mal qara

Tövsiyə olunan dozada preparatın dərialtı və ya əzələdaxili yeridilməsindən sonra 35 gün ərzində inyeksiya yerində qalıqların yüksək konsentrasiyası müşahidə olunur.

İri buynuzlu mal qara

Tövsiyə olunan dozada preparatın dərialtı və ya əzələdaxili yeridilməsindən sonra 35 gün ərzində inyeksiya yerində qalıqların yüksək konsentrasiyası müşahidə olunur.

İri buynuzlu mal qara

Südlük inəklərdə doramektinin yeridilmə yeri və/və ya təyin etmə vaxtından asılı olaraq preparatın südlə xaric olma müddətinin uzadılmasına gətirib çıxara bilər. Normativ sənədlərdə bu məqam nəzərə alına bilər.

Zeranol (boy stimulyatoru)

JECFA qiymətləndirməsi: 26-cı iclas (1982-ci il); 27-ci iclas (1983-cü il);

Yol verilən gündəlik doza: 0-0.5 µg/kq bədən çəkisinə (32nd JECFA, 1987).

Marker qalığı: Zeranol.Zeranol üçün yol verilən maksimum

İri buynuzlu mal qara

İvermektin (antihelmint maddə)

JECFA qiymətləndirməsi: 36-ci iclas (1990-ci il); 40-ci iclas (1992-cü il); 54-ci iclas (2000 il) 58-ci iclas (2002 il)

Yol verilən gündəlik doza: 0-1 µg/kq bədən çəkisinə (40th JECFA, 1992).

Marker qalığı: 22,23-Dihidroavermektin B1a (H2B1a).

İri buynuzlu mal qara

İzometamidium (tripanosid)

JECFA qiymətləndirməsi:34-cü iclas (1989-cu il); 40-cı iclas (1992-cü il);

Yol verilən gündəlik doza: 0-100 µg/kq bədən çəkisinə (40th JECFA, 1992).

Marker qalığı: İzometamidium

İri buynuzlu mal qara

21-ci sessiya (1995 il)

İri buynuzlu mal qara

21-ci sessiya (1995 il)

İri buynuzlu mal qara

21-ci sessiya (1995 il)

İri buynuzlu mal qara

21-ci sessiya (1995 il)

İri buynuzlu mal qara

21-ci sessiya (1995 il)

Emamektin Benzoat (parazit əleyhinə vasitə)

JECFA qiymətləndirməsi: 58-ci iclas (2013 il)

Gündəlik yol verilən tələbat: İtlər üzərində 14-53 həftə ərzində aparılmış tədqiqat nəticəsində alınmış neyrotoksinlik üçün sutkada bədən çəkisinin 0,25 mq/kq-da qeyriqənaətbəxedən dəyişikliklər (NOAEL) yaratmayan və siçanlar üzərində 1 və ya 2 il ərzində aparılmış tədqiqat nəticələrilə sutkada bədən çəkisinin 0,25 mq/kq-da ümumi NOAEL ilə bərkidilmiş məlumat əsasında bədən çəkisinin 0-0,5 mq/kq DSP 2011-ci ildə pestisidlərin qalıq miqdarı (JMPR) üzrə FAO/VOZ birgə iclasında müəyyən edilmişdir.

NOAEL -ə qeyrimüəyynlik əmsalı 500 tətbiq edilmişdir. Bu əmsala “doza-efekt” əyrisi və vasitənin minimal dozasının istifadəsində itlərin sinir toxumalarında onların üzərində aparılan tədqiqatlarda müşahidə olunan qeyriqənaətbəxedən halların inkişafına gətirib çıxaran dəyişiklikləri nəzərə alan əlavə qeyrimüəyynlik əmsalı 5 daxil olunur.

(JECFA 78-ci iclası 2013)

Əzələ ilə dəri təbii nisbətdə

Qızıl xallı balıq (forel)

Əzələ ilə dəri təbii nisbətdə

Eprinomektin (antihelmint maddə)

JECFA qiymətləndirməsi: 50-ci iclas (1998-ci il)

Yol verilən gündəlik doza: 0-10 µg/kq bədən çəkisinə (50th JECFA, 1998).

Marker qalığı: Eprinomektin B1a.

İri buynuzlu mal qara

İmidokrab (protoz əleyihinə vasiə)

Yol verilən gündəlik doza: 0-10 mkq/kq bədən kütləsi (50-ci iclas JECFA, 1998-ci il).

Marker qalığı: imidokarb

İri buynuzlu mal qara

Karazolol (beta-adrenoreseptor-bloklayıcı maddə)

JECFA qiymətləndirməsi: 38-ci iclas (1991-ci il); 43-cü iclas (1994-cü il); 52-ci iclas (1999 il)

Yol verilən gündəlik doza: 0-0.1 µg/kq bədən çəkisinə (43rd JECFA, 1994). YGD karazololun kəskin farmakoloji effektlərinə əsaslanır.

Marker qalığı: Karazolol.

Müalicədən iki saat sonra inyeksiyanın yerində konsentrasiya maksimum referent təhlükəsiz dozadan (RfD) çox olduğu üçün gözləmə müddəti tətbiq edilməlidir

Klenbuterol (adrenoreseptorların aqonisti)

JECFA qiymətləndirməsi: 47-ci iclas (1996-ci il);

Yol verilən gündəlik doza: 0-0.004 µg/kq bədən çəkisinə (47th JECFA, 1996).

Marker qalığı: Klenbuterol

İri buynuzlu mal qara

Bu preparatın sui-istifadə halı mümkün olduğu üçün həkim praktikasında tokolitik və ya respirator xəstəliklərin müalicəsində əlavə preparat kimi tədbiqinə rəsmi icazə verildikdə qalıqların YMK tövsiyə edilir.

İri buynuzlu mal qara

Klosantel (antihelmint maddə)

JECFA qiymətləndirməsi: 45-ci iclas (1995-ci il); 52-ci iclas (1999-cü il); 58-ci iclas

Yol verilən gündəlik doza: 0-30 µg/kq bədən çəkisinə (40th JECFA, 1992).

Marker qalığı: Klosantel.

İri buynuzlu mal qara

Kolistin (antibiotik maddə) Yol verilən gündəlik doza: 0-7 µg/kq bədən çəkisinə (66th JECFA, 2006).

JECFA qiymətləndirməsi: 66-cı iclas (2006-ci il);

Marker qalığı: A və B kolistilinlərin cəmi.

İri buynuzlu mal qara

YMK dəri+ Piyi daxil edir

Levamizol (antihelmint maddə)

JECFA qiymətləndirməsi: 36-cı iclas (1990-cı il); 42-ci iclas (1999-cü il); 58-ci iclas

Yol verilən gündəlik doza: 0-6 µg/kq bədən çəkisinə (42nd JECFA, 1994).

Marker qalığı: Levamizol.

İri buynuzlu mal qara

Linkomisin (antibiotik maddə)

JECFA qiymətləndirməsi: 54-cü iclas (2000-ci il); 58-ci iclas (2002 il); 62 iclas (2004 il)

Yol verilən gündəlik doza: 0-30 µg/kq bədən çəkisinə (54th JECFA, 2000).

Marker qalığı: Linkomisin.

İri buynuzlu mal qara

Dəri ilə bitişik piy üçün YMK 300 µg/kq.

Melengestrol asetat (məhsuldarlıq artırıcısı)

JECFA qiymətləndirməsi: 54-cü iclas (2000-ci il); 58-ci iclas (2002 il); 62 iclas (2004 il); 66 iclas (2006 il); 70 iclas (2008).

Yol verilən gündəlik doza: 0-0.03 mg/kg bədən çəkisinə.

Marker qalığı: Melengestrol asetat.

İri buynuzlu mal qara

Moksidektin (antihelmint maddə)

JECFA qiymətləndirməsi: 45-cü iclas (1995-ci il); 47-ci iclas (1996 il); 48 iclas (1998); 50 iclas (1998 il)

Yol verilən gündəlik doza: 0-2 µg/kq bədən çəkisinə (45th JECFA, 1995).

Marker qalığı: Moksidektin.

Moksidektin üçün yol verilən maksimum konsentrasiya

İri buynuzlu mal qara

İri buynuzlu mal-qaraya iynə vurulduqu yerdə 49 gün ərzində belə yüksək konsentrasiyada dərman preparatı qalır, vurulduğu yerdə böyük həddə dəyişir.

İri buynuzlu mal qara

Monensin (antibiotik maddə)

JECFA qiymətləndirməsi: 70-ci iclas (2008-ci il); 75-ci iclas (2011 il);

Yol verilən gündəlik doza: Gün ərzində zərərli təsiri müşahidə olunmayan hədd (NOAEL) 1.14 µg/kq bədən çəkisinə, 100 təhlükəsizlik faktoru və bir qiymət mənasına qədər yuvarlaqlaşdırma əsasında 0–10 µg/kq bədən çəkisinə (70th JECFA, 2008).

Qida təsirinin qiymətləndirilməsi: Nəzərdən keçirilmiş YMK-dan istifadə edərək nəzəri gündəlik doza (NGD) 70th JECFA-da yenidən hesablanmışdır və 481 µg/şəxsə kimi qəbul edilmişdir, buda YGD həddinin 80 %-ni təşkil edir (75-ci JECFA, 2011).

Marker qalığı: Monensin.

İri buynuzlu mal qara

Monepantel (antihelmint vasitə)

JECFA qiymətləndirməsi: 75 iclas (2011-ci il); 78 iclas (2013 il);

Yol verilən gündəlik doza: Görünən xoşagəlməz dəyişikliklərə (NOAEL) səbəb olmayan ümumi səviyyənin əsasında 0-20 mkq/kq bədən çəkisi, siçanın ciyərinə təsiri haqqında göstəriciləri və 1-ci dərəcəyə qədər yuvarqlaşdırılmış ehtiyat əmsalı 100 nəzərə almaqla sutkada bədən çəkisi 1,8 mq/kq-da, Rasion modelindən və qalığın nisbi əmsalı əzələlərdə 1,00, piydə, ciyərdə və böyrəkdə 0,66 olan qalıq əmsallı marker qalığından istifadə etməklə, və sulfon monepantel ilə monepantel çəkilərinin fərqini sutkada 446 mkq/adam olan, harada ki, təxminən ДСП-nin maksimal göstəricisinin 37%-nə uyğun gəlir, nəzərə almaqla 0,94 düzəliş əmsalı tətbiq etməklə hesablanır. (ОКЭПД –nin 75-ci iclas (2011-ci il); 78-ci iclas (2013-cü il);78-ci iclası, 2013-ci il)

Marker qalığı: Monepantelə hesablanmış sulfon monepantel

Neomisin (antibiotik maddə)

JECFA qiymətləndirməsi: 43-cü iclas (1994-ci il); 47-ci iclas (1996 il); 52 iclas (1999 il); 58 iclas (2002 il); 60-cı iclas (2003)

Yol verilən gündəlik doza: 0-60 µg/kq bədən çəkisinə (47th JECFA, 1996).

Marker qalığı: Neomisin.

İri buynuzlu mal qara

Nikarbazin (antiprotozoy maddə)

JECFA qiymətləndirməsi: 50-ci iclas (1998-ci il);

Yol verilən gündəlik doza: 0-400 µg/kq bədən çəkisinə (50th JECFA, 1998).

Marker qalığı: N,N'-bis(4-nitropheil) sidik cövhəri.

Nikarbazin üçün yol verilən maksimum konsentrasiya

Narasin (antibiotik maddə)

JECFA qiymətləndirməsi: 70-ci iclas (2008-ci il); 75 iclas (2011 il)

Yol verilən gündəlik doza: gündəlik 0.5 mq/kq bədən çəkisinə zərərlı təsiri müşahidə olunmayan hədd (NOAEL) və 100 təhlükəsizlik faktoru əsasında 0-5 µg/kq bədən çəkisinə (70th JECFA, 2008).

Marker qalığı: Narasin A.

Narasin üçün yol verilən maksimum konsentrasiya

İri buynuzlu mal qara

Pirlimisin (antibiotik maddə)

JECFA qiymətləndirməsi: 62-ci iclas (2004-ci il);

Yol verilən gündəlik doza: 0-8 mg/kg bədən çəkisinə (62nd JECFA, 2004).

Marker qalığı: Pirlimisin.

Pirlimisin üçün yol verilən maksimum konsentrasiya

İri buynuzlu mal qara

JECFA tərəfindən pirlimisin qalıqlarının süd turşulu kulturalara təsiri qiymətləndirilmiş və ona görə də süd üçün YMK-sı 100 µg/kq həddində tövsiyə edilmişdir. Bu səbəbdən Kodeks üzvləri süd turşulu kulturalardan istifadə edərək emal üçün nəzərdə tutulmuş təzə südlə ticarət üçün texnoloji məsələlərin həlli məqsədilə öz yerli/regional YMK göstəricilərini uyğunlaşdıra bilərlər.

Progesteron (məhsuldarlıq artırıcısı)

JECFA qiymətləndirməsi: 25-ci iclas (1981-ci il); 32 iclas (1987); 52 iclas (1999 il)

Yol verilən gündəlik doza: 0-30 µg/kq bədən çəkisinə (52nd JECFA, 1999).

Marker qalığı: Progesteron.

İri buynuzlu mal qara

Lazımi heyvandarlıq praktikasına əsasən boy stimulyatoru kimi bu maddədən istifadə nəticəsində yaranan qalıqlar insan sağlamlığı üçün ciddi təhlükə törətmir.

İri buynuzlu mal qara

Lazımi heyvandarlıq praktikasına əsasən boy stimulyatoru kimi bu maddədən istifadə nəticəsində yaranan qalıqlar insan sağlamlığı üçün ciddi təhlükə törətmir.

İri buynuzlu mal qara

Lazımi heyvandarlıq praktikasına əsasən boy stimulyatoru kimi bu maddədən istifadə nəticəsində yaranan qalıqlar insan sağlamlığı üçün ciddi təhlükə törətmir.

İri buynuzlu mal qara

Lazımi heyvandarlıq praktikasına əsasən boy stimulyatoru kimi bu maddədən istifadə nəticəsində yaranan qalıqlar insan sağlamlığı üçün ciddi təhlükə törətmir.

Raktopamin hidroxlorid (məhsuldarlıq artırıcısı)

JECFA qiymətləndirməsi: 40-ci iclas (1992-ci il); 62 iclas (2004 l) 66 iclas (2006 il)

Yol verilən gündəlik doza: 0-1 µg/kq bədən çəkisinə (66th JECFA, 2006).

Marker qalığı: Raktopamin.

İri buynuzlu mal qara

YMK dəri + Piy daxil edir

Sarafloksasin (antibiotik maddə)

JECFA qiymətləndirməsi: 50-ci iclas (1998-ci il);

Yol verilən gündəlik doza: 0-0.3 µg/kq bədən çəkisinə(50th JECFA, 1998).

Marker qalığı: Sarafloksasin.

Donuz somatotropini (məhsuldarlıq artırıcısı)

JECFA qiymətləndirməsi: 50-ci iclas (1998-ci il);

Yol verilən gündəlik doza: Müəyyən edilməyib (52nd JECFA, 1999).

Marker qalığı: Tətbiq edilmir.

Spektinomisin (antibiotik maddə)

JECFA qiymətləndirməsi: 42-ci iclas (1994-cü il); 50 iclas (1998 il)

Yol verilən gündəlik doza: 0-40 µg/kq bədən çəkisinə (42nd JECFA, 1994).

Marker qalığı: Spektinomisin.

İri buynuzlu mal qara

Spiramisin (antibiotik maddə)

JECFA qiymətləndirməsi: 38-ci iclas (1991-ci il); 43 iclas (1994 il); 47 iclas (1996 il); 48 icla (1997 il)

Yol verilən gündəlik doza: 0-50 µg/kq bədən çəkisinə (43rd JECFA, 1994).

Marker qalığı: İri buynuzlu mal-qarada və toyuqda, spiramisin və neospiramisinin cəmi; donuzlarda - spiramisinin ekvivalentləri (mikroba qarşı aktiv qalıqlar).

İri buynuzlu mal qara

Sulfadimidin (antibiotik maddə)

JECFA qiymətləndirməsi: 34 iclas (1989 il); 38 iclas (1991 il); 42 iclas (1994 il)

Yol verilən gündəlik doza: 0-50 µg/kq bədən çəkisinə (42nd JECFA, 1994).

Marker qalığı: Sulfadimidin.

İri buynuzlu mal qara

Testosteron (məhsuldarlıq artırıcısı)

JECFA qiymətləndirməsi: 25 iclas (1981 il); 32 iclas (1987 il); 52 iclas (1999 il)

Yol verilən gündəlik doza: 0-2 µg/kq bədən çəkisinə (52nd JECFA, 1999).

Marker qalığı: Testosteron.

İri buynuzlu mal qara

Lazımi heyvandarlıq praktikasına əsasən bu maddənin boy stimulyatoru kimi istifadəsi nəticəsində yaranan qalıqlar insan sağlamlığı üçün ciddi təhlükə törətmir.

İri buynuzlu mal qara

Lazımi heyvandarlıq praktikasına əsasən bu maddənin boy stimulyatoru kimi istifadəsi nəticəsində yaranan qalıqlar insan sağlamlığı üçün ciddi təhlükə törətmir.

İri buynuzlu mal qara

Lazımi heyvandarlıq praktikasına əsasən bu maddənin boy stimulyatoru kimi istifadəsi nəticəsində yaranan qalıqlar insan sağlamlığı üçün ciddi təhlükə törətmir.

İri buynuzlu mal qara

Lazımi heyvandarlıq praktikasına əsasən bu maddənin boy stimulyatoru kimi istifadəsi nəticəsində yaranan qalıqlar insan sağlamlığı üçün ciddi təhlükə törətmir.

Tiabendazol (antihelmint maddə)

JECFA qiymətləndirməsi: 40 iclas (1992 il); 48 iclas (1997 il); 58 iclas (2002 il)

Yol verilən gündəlik doza: 0-100 µg/kq bədən çəkisinə(40th JECFA, 1992).

Marker qalığı: Tiabendazolun və 5-hidroksitiabendazolun cəmi.

İri buynuzlu mal qara

YMK həmçinin kənd təsərrüfatında istifadə nəticəsində yemlər vasitəsilə daxil olmuş qalıqları da əhatə edir

İri buynuzlu mal qara

YMK həmçinin kənd təsərrüfatında istifadə nəticəsində yemlər vasitəsilə daxil olmuş qalıqları da əhatə edir

İri buynuzlu mal qara

YMK həmçinin kənd təsərrüfatında istifadə nəticəsində yemlər vasitəsilə daxil olmuş qalıqları da əhatə edir

İri buynuzlu mal qara

YMK həmçinin kənd təsərrüfatında istifadə nəticəsində yemlər vasitəsilə daxil olmuş qalıqları da əhatə edir

İri buynuzlu mal qara

YMK həmçinin kənd təsərrüfatında istifadə nəticəsində yemlər vasitəsilə daxil olmuş qalıqları da əhatə edir

Tilmikozin (antibiotik maddə)

JECFA qiymətləndirməsi: 47 iclas (1996 il); 54 iclas (2000 il); 70 iclas (2008 il)

Yol verilən gündəlik doza: 0-40 µg/kq bədən çəkisinə (47th JECFA, 1996).

Marker qalığı: Tilmikozin.

Tilmikozin üçün yol verilən maksimum konsentrasiya

İri buynuzlu mal qara

Tilozin (antibiotik maddə)

JECFA qiymətləndirməsi: 70 iclas (2008 il)

Yol verilən gündəlik doza: in vitro MIC həssaslıq sınağı və fekal bağlayıcı məlumatlarında müəyyən edilmiş mikrobioloji kənar nöqtələrə əsaslanan 0-30 µg/kq bədən çəkisinə (MICcalc = 1.698) (70th JECFA, 2008).

Marker qalığı: Tilozin A.

İri buynuzlu mal qara

Trenbolon asetat (boy stimulyatoru)

JECFA qiymətləndirməsi: 26 iclas (1982 il); 27 iclas (1983 il); 32 iclas (1987 il); 34 iclas (1989 il)

Yol verilən gündəlik doza: 0-0.02 µg/kq bədən çəkisinə (34th JECFA, 1989).

Marker qalığı: İri buynuzlu mal-qara əzələsində beta-Trenbolon; İri buynuzlu mal-qaranın qara ciyərində, alfa-Trenbolon.

İri buynuzlu mal qara

Triklabendazol (antihelmint maddə)

JECFA qiymətləndirməsi: 40 iclas (1992 il); 66 iclas (2006 il); 70 iclas (2008 il)

Yol verilən gündəlik doza: 0-3 µg/kq bədən çəkisinə (40th JECFA, 1993).

Marker qalığı: Ketotriklabendazol

İri buynuzlu mal qara

Trixlorfon (metrifonat) (insektisid)

JECFA qiymətləndirməsi: 54 iclas (2000 il); 60 iclas (2003 il); 66 iclas (2006 il)

Yol verilən gündəlik doza: 0-2 mg/kg bədən çəkisinə (60th JECFA, 2003)

Marker qalığı: JECFA-ın 54-cü toplantıda iri buynuzlu mal-qara əzələsi, böyrəyi, qaraciyəri və piyi üçün tövsiyə edilən YMK-nın səviyələri müəyyən edilmişdir. İnək inək südü üçün YMK təsdiq edilmişdir (WHO TRS 900, 2001)

İri buynuzlu mal qara

Febantel/Fenbendazol/Ofendazol (antihelmint maddə)

JECFA qiymətləndirməsi: 38 iclas (1991 il); 45 iclas (1995 il); 50 iclas (1998 il)

Yol verilən gündəlik doza: 0-7 µg/kq bədən çəkisinə (50th JECFA, 1998).

Marker qalığı: Sulfon oksfendazolunun ekvivalenti kimi ifadə edilən fenbendazol, oksfendazol və oksfendazol sulfonunun cəmi.

İri buynuzlu mal qara

Fluazuron (insektisid)

JECFA qiymətləndirməsi: 48 iclas (1997 il);

Yol verilən gündəlik doza: 0-40 µg/kq bədən çəkisinə (48th JECFA, 1997).

Marker qalığı: Fluazuron.

İri buynuzlu mal qara

Flubendazol (antihelmint maddə)

Yol verilən gündəlik doza: 0-12 µg/kq bədən çəkisinə (40th JECFA, 1992).

Marker qalığı: Flubendazol.

Flumekin (antibiotik maddə)

JECFA qiymətləndirməsi: 42 iclas (1994 il); 48 iclas (1997 il); 54 iclas (2000 il); 60 iclas (2002); 62 iclas (2004 il); 66 iclas (2006 il)

Yol verilən gündəlik doza: 0-30 µg/kq bədən çəkisinə (62nd JECFA, 2004).

Marker qalığı: Flumekin.

Flumekin üçün yol verilən maksimum konsentrasiya

İri buynuzlu mal qara

Qızıl xallı balıq (farel)

Normal mütənasibdə dəri/əzələ daxil olmaqla.

JECFA qiymətləndirməsi: 45 iclas (1995 il); 47 iclas (1996 il); 58 iclas (2002 il)

Yol verilən gündəlik doza: 0-4 µg/kq bədən çəkisinə (52nd JECFA, 1999).

Marker qalığı: Foksim

Foksim üçün yol verilən maksimum konsentrasiya

Xlortetrasiklin/Oksitetrasiklin/Tetrasiklin (antibiotik maddə)

JECFA qiymətləndirməsi: 45 iclas (1995 il); 47 iclas (1996 il); 50 iclas (1998 il)

Yol verilən gündəlik doza: 0-30 µg/kq bədən çəkisinə (50th JECFA, 1998). Xlortetrasiklin, oksitetrasiklin və tetrasiklinin cəmi üçün YGD.

Marker qalığı: ilkin dərman maddələri, ayrı-ayrı və ya kombinasiya şəklində.

İri buynuzlu mal qara

Yalnız oksitetrasiklin üçün tətbiq edilir

Nəhəng krevet (Paeneus monodon)

Yalnız oksitetrasiklin üçün tətbiq edilir.

Seftiofur (antibiotik maddə)

JECFA qiymətləndirməsi: 45 iclas (1995 il); 48 iclas (1997 il)

Yol verilən gündəlik doza: 0-50 µg/kq bədən çəkisinə (45th JECFA, 1995).

Marker qalığı: Desfuroilseftiofur.

İri buynuzlu mal qara

Siqalotrin (insektisid)

Yol verilən gündəlik doza: 0-5 µg/kq bədən çəkisinə (62nd JECFA, 2004).

Marker qalığı: Siqalotrin.

Siqalotrin üçün yol verilən maksimum konsentrasiya

İri buynuzlu mal qara

Sipermetrin və alfa-Sipermetrin (insektisid)

JECFA qiymətləndirməsi: 62 iclas (2004 il)

Yol verilən gündəlik doza: JECFA tərəfindən sipermetrin və alfa-sipermetrin üçün ümumi YGD 0-20 µg/kq bədən çəkisinə müəyyən etmişdir.

Marker qalığı: Sipermetrin qalıqlarının cəmi (sipermetrin və alfa-sipermetrinin baytarlıq ləvazimatları kimi istifadə edilməsi nəticəsində).

Sipermetrin və alfa-Sipermetrin üçün yol verilən maksimum konsentrasiya

İri buynuzlu mal qara

Siflutrin (insektisid)

JECFA qiymətləndirməsi: 48 iclas (1997 il);

Yol verilən gündəlik doza: 0-20 µg/kq bədən çəkisinə (48th JECFA, 1997).

Marker qalığı: Siflutrin.

Siflutrin üçün yol verilən maksimum konsentrasiya

İri buynuzlu mal qara

Eritromisin (antibiotik maddə)

JECFA qiymətləndirməsi: 66 iclas (2006 il)

Yol verilən gündəlik doza: 0-0.7 µg/kq bədən çəkisinə (66th JECFA, 2006).

Marker qalığı: Eritromisin A

YMK dəri + Piyi daxil edir

Estradiol-17beta (məhsuldarlıq artırıcısı)

JECFA qiymətləndirməsi: 25 iclas (1981 il); 32 iclas (1987 il); 52 iclas (1999 il)

Yol verilən gündəlik doza: (32nd JECFA, 1987); 0-0.05 µg/kq bədən çəkisinə (52nd JECFA, 1999).

Marker qalığı: Estradiol-17beta.

Estradiol-17beta üçün yol verilən maksimum konsentrasiya

İri buynuzlu mal qara

Lazımi heyvandarlıq praktikasına müvafiq boy stimulatoru kimi bu maddədən istifadə nəticəsində yaranan qalıqların insan sağlamlığı üçün böyük təhlükə törətmə ehtimalı azdır.

İri buynuzlu mal qara

Dimetridazol (protozoa qarşı maddə)

Dimetridazol və onun metabolitləri üçün yeyinti məhsullarda təhlükəsiz qalıq səviyyəsinin müəyyən edilməsi üçün kifayət qədər məlumatların olmamasına baxmayaraq qərar verilmişdir ki, onların qidada mövcudluğu istehlakçılar üçün risk kimi qəbul edilməlidir və insan sağlamlığı üçün çox təhlükəlidir. Bu səbəbdən səlahiyyətli orqanlar tərəfindən qidada dimetridazol qalıqlarının mövcudluğuna yol verilməməlidir. Qida heyvandarlığında dimetridazol istifadə etməməklə buna nail olunmalıdır

İpronidazol (protozoa qarşı maddə)

İpronidazol və onun metabolitləri üçün yeyinti məhsullarda təhlükəsiz qalıq səviyyəsinin müəyyən edilməsi üçün kifayət qədər məlumatların olmamasına baxmayaraq qərar verilmişdir ki, onların qidada mövcudluğu istehlakçılar üçün risk kimi qəbul edilməlidir və insan sağlamlığı üçün çox təhlükəlidir. Bu səbəbdən səlahiyyətli orqanlar tərəfindən qidada ipronidazol qalıqlarının mövcudluğuna yol verilməməlidir. Qida heyvandarlığında ipronidazol istifadə etməməklə buna nail olunmalıdır

Karbadoks (boy stimulyatoru və antibiotik maddə)

Mövcud elmi məlumatlara əsasən yeyinti məhsullarında karbadoks və ya onun metabolitləri üçün təhlükəsiz qalıq səviyyəsi mövcud deyil. Buda istehlakçılar üçün risk kimi qəbul edilməlidir. Bu səbəbdən səlahiyyətli orqanlar tərəfindən qidada karbadoksun qalıqlarının mövcudluğuna yol verilməməlidir. Qida heyvandarlığında karbadoks istifadə etməməklə buna nail olunmalıdır.

Metronidazol (protozoa qarşı maddə)

Metronidazol və onun metabolitləri üçün yeyinti məhsullarda təhlükəsiz qalıq səviyyəsinin müəyyən edilməsi üçün kifayət qədər məlumatların olmamasına baxmayaraq qərar verilmişdir ki, onların qidada mövcudluğu istehlakçılar üçün risk kimi qəbul edilməlidir və insan sağlamlığı üçün çox təhlükəlidir. Bu səbəbdən səlahiyyətli orqanlar tərəfindən qidada metronidazol qalıqlarının mövcudluğuna yol verilməməlidir. Qida heyvandarlığında metronidazol istifadə etməməklə buna nail olunmalıdır.

Yaşıl malaxit (göbələyə qarşı və antiprotozoy maddə)

Mövcud elmi məlumatlara əsasən yeyinti məhsullarında yaşıl malaxit və ya onun metabolitləri üçün təhlükəsiz qalıq səviyyəsi mövcud deyil. Buda istehlakçılar üçün risk kimi qəbul edilməlidir. Bu səbəbdən səlahiyyətli orqanlar tərəfindən qidada yaşıl malaxitin qalıqlarının mövcudluğuna yol verilməməlidir. Qida heyvandarlığında yaşıl malaxit istifadə etməməklə buna nail olunmalıdır.

Nitrofural (antibiotik maddə)

Nitrofural və onun metabolitləri üçün yeyinti məhsullarda təhlükəsiz qalıq səviyyəsinin müəyyən edilməsi üçün kifayət qədər məlumatların olmamasına baxmayaraq qərar verilmişdir ki, onların qidada mövcudluğu istehlakçılar üçün risk kimi qəbul edilməlidir və insan sağlamlığı üçün çox təhlükəlidir. Bu səbəbdən səlahiyyətli orqanlar tərəfindən qidada nitrofuralın qalıqlarının mövcudluğuna yol verilməməlidir. Qida heyvandarlığında nitrofural istifadə etməməklə buna nail olunmalıdır.

Semikarbazid nitrofuralın istifadə edilməsinin göstəricisi deyil və aşağı səviyyələrdə digər icazə verilən mənbə ilə bağlı ola bilər.

Olakvindoks (antibakterial maddə)

Olakvindoks və onun metabolitləri üçün yeyinti məhsullarda təhlükəsiz qalıq səviyyəsinin müəyyən edilməsi üçün kifayət qədər məlumatların olmamasına baxmayaraq qərar verilmişdir ki, onların qidada mövcudluğu istehlakçılar üçün risk kimi qəbul edilməlidir və insan sağlamlığı üçün çox təhlükəlidir. Bu səbəbdən səlahiyyətli orqanlar tərəfindən qidada olakvindoksun qalıqlarının mövcudluğuna yol verilməməlidir. Qida heyvandarlığında olakvindoks istifadə etməməklə buna nail olunmalıdır.

Ronidozol (protozoa qarşı maddə)

Ronidazol və onun metabolitləri üçün yeyinti məhsullarda təhlükəsiz qalıq səviyyəsinin müəyyən edilməsi üçün kifayət qədər məlumatların olmamasına baxmayaraq qərar verilmişdir ki, onların qidada mövcudluğu istehlakçılar üçün risk kimi qəbul edilməlidir və insan sağlamlığı üçün çox təhlükəlidir. Bu səbəbdən səlahiyyətli orqanlar tərəfindən qidada ronidazol qalıqlarının mövcudluğuna yol verilməməlidir. Qida heyvandarlığında roninidazol istifadə etməməklə buna nail olunmalıdır.

Stilbenez (boy stimulyatoru)

Mövcud elmi məlumatlara əsasən yeyinti məhsullarında stilbenez və ya onun metabolitləri üçün təhlükəsiz qalıq səviyyəsi mövcud deyil. Buda istehlakçılar üçün risk kimi qəbul edilməlidir. Bu səbəbdən səlahiyyətli orqanlar tərəfindən qidada stilbenezin qalıqlarının mövcudluğuna yol verilməməlidir. Qida heyvandarlığında stilbenez istifadə etməməklə buna nail olunmalıdır.

Furazolidon (antibiotik maddə)

Mövcud elmi məlumatlara əsasən yeyinti məhsullarında furazolidon və ya onun metabolitləri üçün təhlükəsiz qalıq səviyyəsi mövcud deyil. Buda istehlakçılar üçün risk kimi qəbul edilməlidir. Bu səbəbdən səlahiyyətli orqanlar tərəfindən qidada furazolidon qalıqlarının mövcudluğuna yol verilməməlidir. Qida heyvandarlığında furazolidon istifadə etməməklə buna nail olunmalıdır.

Xloramfenikol (antibiotik maddə)

Mövcud elmi məlumatlara əsasən yeyinti məhsullarında xloramfenikol və ya onun metabolitləri üçün təhlükəsiz qalıq səviyyəsi mövcud deyil. Buda istehlakçılar üçün risk kimi qəbul edilməlidir. Bu səbəbdən səlahiyyətli orqanlar tərəfindən qidada xlorfenikolun qalıqlarının mövcudluğuna yol verilməməlidir. Qida heyvandarlığında xloorfenikol istifadə etməməklə buna nail olunmalıdır.

Xlorpromazin (sakitləşdirici maddə)

Xlorpromazid və onun metabolitləri üçün yeyinti məhsullarda təhlükəsiz qalıq səviyyəsinin müəyyən edilməsi üçün kifayət qədər məlumatların olmamasına baxmayaraq qərar verilmişdir ki, onların qidada mövcudluğu istehlakçılar üçün risk kimi qəbul edilməlidir və insan sağlamlığı üçün çox təhlükəlidir. Bu səbəbdən səlahiyyətli orqanlar tərəfindən qidada xlorpromazinin qalıqlarının mövcudluğuna yol verilməməlidir. Qida heyvandarlığında xlorpromazin istifadə etməməklə buna nail olunmalıdır.

Azərbaycan Respublikası Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsinin 14 dekabr 2015-ci il tarixli 150111500016 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmişdir.

____________________________________________________________________________

2. Bu standart, CAC/RCP 1-1969, «Recommended International Code of Practice – General Principles of Food Hygienic» beynəlxalq standartının autentik tərcüməsi əsasında hazırlanmışdır.

3. İlk dəfə tətbiq edilir.

Qida gigiyenasının ümumi prinsipləri –

tövsiyə edilən Beynəlxalq Təcrübə Kodeksi

Recommended International Code of Practice –

General Principles of Food Hygienic

Qİda gİgİyenası üzrə kodeksİn ümumİ prİnsİplərİ:

1.1. Məhsulun insan tərəfindən istifadəsi üçün yararlılıq və təhlükəsizliyinə nail olunmasından ötrü, məhsul zənciri boyu istifadə edilən qida məhsulu gigiyenasının vacib prinsiplərinin təyini (ilkin məhsuldan başlayaraq sonuncu istehlakadək);

1.2. Qida təhlükəsizliyinin gücləndirilməsi üçün əsas vasitə kimi HACCP-a əsaslanan yanaşmanın tövsiyə edilməsi;

1.3. Bu prinsiplərin necə həyata keçirilməsinin qeyd edilməsi;

1.4. Qida zəncirləri, prosesləri, məhsulların istehsal sahəsində və bu sahədə gigiyenik tələblərin gücləndirilməsi üçün lazım ola biləcək xüsusi kodlar üzrə təlimatın təmin edilməsi.

Bu standart, təhlükəsiz və istifadəyə yararlı olan qidanın istehsalı üçün zəruri şərtləri qoyaraq qida zəncirində istehsalın ilkin mərhələsindən başlayaraq son istehlakadək məhsulları müşayət edir. Bu sənəd, xüsusi sahələrdə istifadə edilən ixtisaslaşmış kodekslər üçün bünövrə strukturunu təşkil edir.

Bu kimi xüsusi kodlar və təlimatlar bu sənədlə və Təhlükəli Faktorların Analiz Sistemi və Kritik Nöqtələrin Yoxlanılması (HACCP) sistemilə və təlimatlarla (Əlavə) birlikdə istifadə edilməlidir.

2.1.2 Hakimiyyət orqanlarının, sənayenin və istehlakçıların vəzifəsi

Hakimiyyət orqanları (bələdiyyələr) bu sənədin məzmunu ilə tanış olmalı və aşağıdakıların həyata keçirilməsi üçün, bu prinsiplərin qüvvəyə minməsinin daha yaxşı yolunun seçiləməsinə imkan yaratmalıdır:

- istehlakçılara qida məhsullarının təsirindən baş verən xəstəlik və yaralara qarşı adekvat müdafiə təqdim etməli;

- siyasətçilər əhalinin və ya əhali qruplarının müdafiə dərəcəsini nəzərə almalı;

- qidanın insan tərəfindən istifadəsinin yararlılığına əminlik yaratmal;

- beynəlxalq bazara ixrac edilən məhsullara olan etibarı qoruyub saxlamal;

- sənaye işçiləri və istehlakçılara qidalanmanın gigiyenası qaydalarını səmərəli çatdıran sanitar təlimi proqramlarını təmin etməli.

Sənayedə bu standartlara uyğun sanitariya təcrübəsi tətbiq edilməlidir ki:

- öz məhsullarının istifadəyə yararlılıq və təhlükəsizliyini təmin etsin;

- markalanma və digər əlverişli üsullarla, məhsulun hazırlanma və saxlanma qaydalarına riayət etməklə qida patogenlərinə yoluxmanın və onların artmasının qarşısını almaq məqsədilə istehlakçıların aydın və başa düşülən məlumatlandırılmasına zəmanət versin;

- beynəlxalq bazara çıxarılan məhsullara etibarını qoruyub saxlasın.

İstehlakçılar da öz növbələrində müvafiq təlimatlara və qidalanmanın zəruri gigiyena qaydalarına əməl etməlidirlər.

Bu standartın hər bir bölməsi nail olunacaq məqsədləri və bu məqsədlərin məhsulların istifadəsində təhlükəsizlik və istifadəyə yararlılığında məqsədyönlülüyünü müəyyən edir.

III bölmə ilkin istehsalat və onunla əlaqədar olan prosedurları təsvir edir. Baxmayaraq ki, müxtəlif qida məhsulları üçün sanitariya qaydaları fərqlənə bilər və bu cür məhsullar üçün zəruri olduqda ixtisaslaşmış kodekslər istifadə edilməlidir, bəzi ümumi prisiplər bu bölmədə verilmişdir. IV bölmədən X bölməyədək satış nöqtəsinə qədər bütün məhsul zənciri boyu istifadə olunan sanitariya prinsiplərini müəyyən edir. IX bölmədə qida məhsullarının təhlükəsizlik və yararlılığında vacib rol oynayan istehlakçılar üçün məlumat təqdim edilir.

Bu sənədin bəzi xüsusi tələblərinin yerinə yetirilməsi mümkün olmayan vəziyyətlərin yaranmasına səbəb olabilər. Hər bir halda bünövrəni təşkil edən sual aşağıdakı kimi olmalıdır: “Qidanın istifadə üçün yararlı və təhlükəsiz olması üçün nələrin edilməsi mümkündür və zəruridir?”

Mətndə “zəruri halda” və “məqsədəuyğun halda” ifadələrinin köməyi ilə bu cür sualların yarana biləcəyi hallar izah edilmişdir. Təcrübə göstərir ki, baxmayaraq ki, tələblər bir çox hallarda məqsədəuyğun və rasionaldır, məhsulların təhlükəsizlik və yararlılıq səbəbindən onların lazımsız və qeyri-rasional olması hallarına da rast gəlinir. Tələbin zəruri və rasional olub olmadığı haqda qərar verdikdə HACCP sisteminin yanaşma çərçivəsi daxilində risk qiymətləndirilməsi aparılmalıdır. Bu cür yanaşma bu sənədin tələblərinin qida məhsullarının istifadəyə yararlı olmasına və istehsalatın təhlükəsizliyinin ümumi məqsədlərinə müvafiq diqqət ayırmaqla uyğun və əsaslandırılmış olmasına imkan verir. Bu halda, sənəd, fəaliyyətin çoxşaxəliliyini və qida istehsalına cəlb edilmiş dəyişən risk dərəcələrini nəzərə alır. Əlavə rəhbərlikləri məhsulların xüsusi kodlarında əldə etmək olar.

Bu standartda aşağıdakı anlayışlardan istifadə edilir:

2.3.1. Təmizləmə - torpağın, qida qalıqlarınının, çirkin, yağın və ya başqa xoşagəlməz maddələrin kənarlaşdırılması.

2.3.2. Çirkləndirici maddə - məhsulun təhlükəsizlik və ya yararlılığını risk altına salan, məhsula xüsusi olaraq əlavə edilməyən, bioloji və ya kimyəvi maddə, yad cisimlər və digər substansiyalar.

2.3.3. Yoluxma – çirkləndirici maddənin qidaya və ya onun ətrafına daxil edilməsi və ya orada mövcud olması.

2.3.4. Dezinfeksiya - ətraf mühitdə mikroorqanizmlərin miqdarının, fiziki və/və ya kimyəvi üsullarla məhsul üçün təhlükə yaratmayan və ya yararlılığını risk altına salmayan səviyyəyədək endirilməsi.

2.3.5. Müəssisə - qida istehsal edilən hər hansı bir bina və ya ərazi. Buraya həmin rəhbərliyin cavabdeh olduğu ətraf ərazilər də daxildir.

2.3.6. Qida gigiyenası – qida zəncirinin bütün halqalarında qidanın təhlükəsizlik və yararlılığının təmin edilməsi üçün bütün şərtlər və ölçülər.

2.3.7. Təhlükə - qidada və ya qida halında olan, sağlamlıq üçün təhlükə yaratmaq potensialına malik bioloji, kimyəvi və ya fiziki agent.

2.3.8. HACCP – qida məhsullarının təhlükəsizliyi üçün əhəmiyyəti olan riskləri təyin edən, qiymətləndirən və idarə edən sistem.

2.3.9. Məhsulların manipulyatoru – qablaşdırılmış və qablaşdırılmamış məhsulları, qida avadanlığı və qabları və ya digər məhsullarla təmasda olan səthləri manipulyasiya edən və beləliklə də, qida gigiyenasına əməl etməyə cavabdeh olan hər hansı bir şəxs.

2.3.10. Məhsulların təhlükəsizliyi – məhsulun təyinatı üzrə hazırlanması və istifadəsi zamanı insan istifadəsi üçün uyğun olmasına əminlik.

2.3.11. Məhsulların yararlılığı – məhsulun təyinatı üzrə insan tərəfindən istifadəsinin uyğun olmasına əminlik.

2.3.12. İlkin istehsalat – qida zəncirinin məsələn məhsul yığımı, mal–qaranın otarılması, sağma, balıq tutma daxil olan halqaları.

Məhsulların təyinatı üzrə yararlılıq və təhlükəsizliyinin təmin edilməsi üçün İlkin istehsal prossesi uyğun olan tərzdə idarə edilməli və aşağıdakılar nəzərə alınmalıdır:

- qida təhlükəsizliyi üçün ətraf mühitin təhlükə yaratdığı ərazilərdən uzaq olması;

- qida təhlükəsizliyi üçün təhlükə yaradılmaması məqsədi ilə heyvan və bitki xəstəlikləri, parazitlər və çirkləndirici maddələr üzərində nəzarət;

- sanitariya şərtlərinə uyğun olan qida məhsullarının istehsalının təmin edilməsi üçün texnologiyaların və tədbirlərin həyata keçirilməsi.

Məhsulun təhlükəsizliyinə və ya onun qida zəncirinin sonrakı mərhələlərində istehlakında istifadəyə yararlılığına pis təsir edə biləcək təhlükənin yaranma ehtimalının qarşısının alınması.

3.1 Ətraf mühit gigiyenası

Mənbəyi ətraf mühit olan potensial yoluxma mənbələri də nəzərə alınmalıdır. Xüsusilə də, təhlükəli substansiyaların qida məhsullarında qəbul edilməz miqdarda olmasına səbəb olacaq potensial təhlükəyə malik rayonlarda ilkin istehsalatın aparılmasına yol verilmir.

3.2 Qida mənbələrinin gigiyenik istehsalatı

İlkin istehsalatın məhsulların təhlükəsizlik və yararlılığına potensial təsiri daim nəzərə alınmalıdır. Bu xüsusilə, bu cür fəaliyyətin yoluxma ehtimalının yüksək olduğu hər hansı bir xüsusi nöqtəsinin təyin edilməsinə və bu ehtimalın minimallaşdırılması üçün götürülən ölçülərə aid edilir. HACCP sisteminə əsaslanan yanaşma bu cür ölçülərin götürülməsində kömək edə bilər (bax: Təhlükəli Faktorların Analiz Sistemi və Kritik Nöqtələrin Yoxlanılması (Əlavə)).

İstehsalçılar mümkün olan dərəcədə aşağıdakıların təmin edilməsi üçün tədbirlər həyata keçirməlidir:

- hava, torpaq, yem, gübrələr (təbii gübrələr daxil olmaqla), pestisidlər, baytarlıq preparatlarıarı və ya ilkin istehsalda istifadə edilən hər hansı bir digər maddələrdən çirklənməyə nəzarət;

- qida məqsədilə istifadə edilən bitki və heyvanların sağlamlıq dərəcəsinin insan sağlamlığına təhlükə törətməməsi və məhsulun yararlılığına mənfi təsir etməməsi üçün istehsalın nəzarət altında saxlanılması;

- məhsul mənbələrinin ifrazat (frekal, sidik və s.) və ya digər yoluxmadan qorunması.

Tullantıların idarə edilməsi və zərərli maddələrin müvafiq saxlanmasına xüsusi diqqət ayırmaq lazımdır. Məhsulların təhlükəsizliyi üzrə xüsusi məqsədlərə çatmış məişət daxili proqramlar ilkin istehsalatın vacib hissəsinə çevirilir. Bu cür proqramlara dəstək verilməlidir.

3.3 Dövriyyə, saxlanma və daşınmada gigiyena

Aşağıdakı prosedurlar yerinə yetirilməlidir:

- insan tərəfindən istifadəyə açıq-aşkar yararsız olan materialların ayrılması üçün məhsul və inqrediyentlərin sortlaşdırılması;

- sanitariya normalarına əməl edərək zədəli materialın təsviyə edilməsi;

- məhsul və inqrediyentlərin saxlanma və daşınma zamanı infeksion xəstəlik törədicilərinə və parazitlərə yoluxmadan, kimyəvi və fiziki çirkləndirici maddələrə, xoşagəlməz substansiyalara çirklənmədən qorunması.

Özündə temperatur, nəmlik və digər amillər üzərində nəzarəti cəmləşdirən ölçülərin götürülməsi vasitəsi ilə mümkün qədər zədələnmə və xarab olmanın qarşısının alınmasına diqqət edilməsi vacibdir.

3.4 Xammalın istehsalı zamanı təmizləmə, xidmət və şəxsi gigiyena

Aşağıdakıların təmin edilməsi üçün müvafiq avadanlıq və prosedurlardan istifadə edilməlidir:

- hər hansı bir təmizləmə və effektli xidmət;

- müvafiq şəxsi gigiyenaya əməl edilməsi.

Əməliyyatın məğzindən və onunla assosiasiya olunan riskdən asılı olaraq binalar, avadanlıq və təchizat elə yerləşdirilməli, hazırlanmalı və tikilməlidir ki, aşağıdakıları təmin edə bilsin:

- yoluxma ehtimalının sıfıra endirilməsi;

- dizayn və yerləşmə müvafiq xidmətin, təmizlənmənin və dezinfeksiyanın təmin edilməsinə və hava vasitəsi ilə yoluxmanın yayılmasının minimuma endirilməsinə imkan verilməsi;

- məqsədəuyğun yerdə temperatur, nəmlik və digər amillərin vəziyyətinə nəzarətin edilməsi;

- xəstəlik törədicilərindən effektiv müdafiənin olması.

Risklər üzərində effektiv nəzarət üçün müvafiq ləvazimatların təhcizatına, müvafiq yerləşməsinə, düzgün konstruksiyasına və işlənib hazırlanmasına diqqət yetirilməsi vacibdir.

Qida istehsalı müəssisəsinin yerləşdirilməsi haqqda qərar verdikdə potensial çirklənmə mənbələrinin mövcudluğunun, həmçinin qida məhsullarının təhlükəsizliyinin qorunması üçün götürülən ölçülərin effektivliyinin nəzərə alınması zəruridir. Müəssisələr təhlükəsizlik tədbirlərindən sonra da, məhsulun yararlılıq və təhlükəsizliyini şübhə altına ala biləcək ərazilərdə yerləşdirilməməlidir. Xüsusilədə, müəssisələr aşağıda göstərilmiş amillərdən uzaq yerlərdə yerləşdirilməlidir:

- qida məhsullarının çirklənməsi üçün ciddi təhlükə kəsb edən çirkli ətraf mühitə malik ərazilər, yüksək sənaye aktivliyinə malik ərazilər;

- kifayət qədər təhlükəsizlik tədbirləri görülməmiş, sel sularına məruz qalmış ərazilər;

- parazitlərlə yoluxmaya məruz qalmış ərazilər;

- bərk və ya maye tullatınların kənarlaşdırılması mümkün olmayan ərazilər.

4.1.2. Avadanlıqlar elə yerlərdə yerləşdirilməlidir ki:

- müvafiq xidmət və təmizlənmə üçün yararlı olsun;

- təyinatı üzrə istifadə edilə bilsin;

- düzgün sanitariya normalarına, o cümlədən monitorinqə yardım etsin.

4.2. Bina, onun ətrafında yerləşən tikililər, torpaq ərazisi ilə birlikdə.

4.2.1. Dizayn və yerləşdirmə

Qida müəssisəsinin daxili dizaynı və yerləşdirilməsi düzgün sanitariya normalarına, həmçinin ərzağın emalı zamanı və emal prosesləri arasında çarpaz yoluxmadan qorunmaya uyğun olmalıdır.

4.2.2. Daxili konstruksiyalar və yerləşdirmə

Qida müəssisəsinin daxilində olan konstruksiyalar uzun ömürlü materialdan etibarlı şəkildə yığılmalı, istismar üçün rahat, təmizlənmə və lazım gəldikdə dezinfeksiya üçün əlverişli olmalıdır. Qidanın yararlılıq və təhlükəsizliyi üçün zəruri olduqda aşağıdakı xüsusi tələblər də yerinə yetirilməlidir:

- divarların, arakəsmələrin və döşəmələrin səthi, istifadə zamanı toksiki təsirə malik olmayan, su keçirməyən materiallardan hazırlanmalıdr;

- divarlar və arakəsmələr iş üçün lazım olan hündürlüyədək hamar olmalıdır;

- döşəmələr elə qurulmalıdır ki, müvafiq axın və təmizləmə həyata keçirilə bilsin;

- tavanlar və tavan avadanlıqları elə qurulmalı və düzəldilməlidir ki, çirk və kondensatın yığılması və hissəciklərin tökülməsi minimallaşdırılsın;

- pəncərələr təmizlənmə üçün rahat olmalı, çirk yığılması minimallaşdıran quruluşa və lazım olan yerlərdə həşəratlar əleyhinə çıxarılıb salına bilən ekrana malik olmalıdır. Lazım olan yerlərdə pəncərələr bağlanmalıdır;

- qapıların səthi hamar və absorbsiya qabiliyyətinə malik olmayan materialdan olmalıdır, təmizlənmə üçün və zəruri yerlərdə dezinfeksiya üçün əlaverişli olmalıdır;

- qida ilə birbaşa təmasda olan işçi səthlər sağlam şəraitdə saxlanılmalı və uzunömürlü, asan təmizlənən materialdan hazırlanmalı, istifadə və dezinfeksiya üçün rahat olmalıdır. Hamar, absorbsiya etməyən, normal iş şəraitində qidaya, yuyucu vasitələrə və dezinfeksiyaedicilərə qarşı inert olmalıdır.

4.2.3. Müvəqqəti/mobil tikililər və ticarət avtomatları

Tikililər və strukturlara bazar piştaxtaları, yerini dəyişən ticarət nöqtələri və küçə ticarət avtomatları, qida ilə manipulyasiya etmək üçün palatka və çadırlar kimi müvəqqəti tikililər aid edilir.

Tikililər və strukturlar elə yerləşdirilməli, hazırlanmalı və quraşdırılmalıdır ki, qida məhsullarının yoluxması və parazitlərin artması baş verməsin.

Tələblərin yerinə yetirilməsi zamanı, qida gigiyenası üçün bu cür qurğularla əlaqədar hər hansı bir risk qida məhsullarının yararlılıq və təhlükəsizliyinin təmin edilməsi üçün adekvat qaydada yoxlanılmalıdır.

Qida ilə təmasda olan qab və avadanlıq (birdəfəlik istifadə üçün olan qablar istisna olmaqla) lazım gəldikdə müvafiq təmizlənmə, dezinfeksiyanın təmin edilməsi və qida yoluxmasının yol verilməməsi şəraitində saxlama nəzərə alınaraq qurulmalıdır. Avadanlıq və qab qeyri-toksiki materialdan hazırlanmadılır. Lazım olan yerlərdə avadanlıq uzun ömürlü, daşına bilən, xidmət, təmizləmə, dezinfeksiya, monitorinq və xəstəlik törədicilərinin olub olmamasını yoxlamaq üçün sökülə bilən olmalıdır.

4.3.2. Məhsulların yoxlanılması və monitorinqi üçün aparatlar

4.3.1-ci yarımbəndin ümumi tələblərinə əlavə olaraq, hazırlanma, termiki emal, soyudulma, məhsulların saxlanması və ya dondurulması üçün avadanlıq elə hazırlanmalıdır ki, məhsulların təhlükəsizliyi və yararlılığı baxımından lazım olan temperatur mümkün qədər tez əldə edilsin. Bu cür avadanlıq, həmçinin temperaturun monitorinqi və idarə edilməsinə imkan verməlidir. Zəruri olan yerlərdə bu cür avadanlıq nəmliyin, hava axının və məhsulların təhlükəsizlik və yararlılığına təsir edə biləcək hər hansı bir başqa xüsusiyyətin effektiv idarə etmə və monitorinq vasitələrinə malik olmalıdır. Bu vasitələr aşağıdakıların təmin edilməsi üçün nəzərdə tutulub:

- ziyanverici və xoşagəlməz mikroorqanizmlər və ya onların toksinləri kənarlaşdırılıb və ya təhlükəsiz həddədək azaldılıb və ya onların həyat qabiliyyəti və çoxalması nəzarət altında saxlanılır;

- məqsədəuyğun yerlərdə HACCP-a əsaslanmış planlar vasitəsi ilə müəyyən edilmiş kritik limitlərə əməl edilə bilər;

- temperatur və məhsulların yararlılığının təhlükəsizliyi üçün lazım olan digər şərtlər qısa zaman ərzində əldə edilə və saxlanıla bilər.

4.3.3. Tullantı və qeyri – qida maddələri üçün tara

Tullantılar, kənar məhsullar və qeyri qida və ya təhlükəli maddələr üçün qab xüsusən tanına bilən, müvafiq quruluşa malik və məqsədəuyğun yerlərdə su keçirməyən materialdan hazırlanmış olmalıdır. Təhlükəli maddələrin saxlanılması üçün istifadə edilən konteynerlərin üzərində qeyd olmalı və qidanın təsadüfi və ya qəsdən yoluxmasının qarşısının alınması üçün məqsədəuyğun yerlərdə bağlana bilən olmalıdır.

Məhsulun yararlılıq və təhlükəsizliyinin təmin edilməsi üçün içməli suyun təhcizatı, saxlanması, distribusiyası və temperaturuna nəzarət müvafiq qaydada həyata keçirilməlidir.

İçməli su qeyd edilmiş tələblərə cavab verməli və ya daha yüksək keyfiyyətə malik olmalıdır. İçməli sudan başqa digər sular (məsələn yanğınsöndürmə, buxar istehsalı, soyutma və digər məqsədlərlə istifadə olunan su) ayrı sistemə malik olmalıdır. Bu suların sistemində qeyd edilməli və içməli su sistemləri ilə qarışdırılmamalıdır.

4.4.2. Kanalizasiya və tullantıların kənarlaşdırılması

Kanalizasiya və tullantıların kənarlaşdırılması üçün müvafiq sistem və təhcizatla təmin edilməlidir. Bunlar məhsulların və içməli suyun yoluxmayacağı şəkildə hazırlanmalı və qurulmalıdır.

Məhsulların, qab – qacaq və təhcizatın təmizlənməsi üçün müvafiq qaydada qeyd edilmiş müəyyən vasitələr olmalıdır. Bu vasitələr məqsədəuyğun yerlərdə müvafiq qaydada soyuq və isti su ilə təchiz edilməlidir.

4.4.4 İşçi heyyətinin gigiyena vasitələri və sanitar qovşağı

İşçi heyyətinin gigiyena vasitələri müvafiq şəxsi gigiyena səviyyəsinin təmin edilməsi və məhsulların yoluxmasının qarşısının alınması üçün əlverişli olmalıdır. Məqsədəuyğun yerlərdə bu cür vasitələrə daxil edilir:

- əllərin yuyulması və qurudulması üçün müvafiq vasitələr, çanaqlar və soyuq və isti su ilə təhcizat;

- müvafiq sanitariya dizaynına malik sanitar qovşaqları;

- işçi heyyəti üçün müvafiq dəyişmə vasitələri.

Bu cür vasitələr müvafiq şəkildə yerləşdirilməli və qeyd edilməlidir.

4.4.5 Temperatura nəzarət

Məhsul ilə görülən işlərin məğzindən asılı olaraq müvafiq avadanlıq soyudulmuş və ya dondurulmuş məhsulların qızdırılmasına, soyudulmasına, hazırlanmasına və dondurulmasına, məhsulların temperaturunun monitorinqinə və zəruri olduqda məhsulun yararlılıq və təhlükəsizliyi üçün ətraf mühitin temperaturuna nəzarət etdilməsinə imkan verməlidir.

4.4.6 Havanın keyfiyyəti və havalandırma

Aşağıda göstərilən məqsədlərlə təbii və süni havalandırmanın müvafiq vasitələri təmin edilməlidir:

- hava infeksiyalarının minimallaşdırılması, məsələn, aerozol və kondensat damcılarından yoluxma;

- ətraf temperatura nəzarət;

- məhsulun yararlılığına təsir edə biləcək qoxulara nəzarət;

- zəruri olduqda, məhsulların təhlükəsizlik və yararlılığını təmin etmək üçün rütubətə nəzarət.

Havalandırma sistemləri elə hazırlanmalı və qurulmalıdır ki, hava axını çirkli zonlardan təmiz zonalara tərəf getməsin və zəruri olduqda, bu sisteminlərin müvafiq təmizlik və qulluğu yerinə yetirilə bilsin.

Sanitariya qaydalarına riayət etməklə işlərin yerinə yetirilməsi üçün müvafiq təbii və ya süni işıqlardırma təmin edilməlidir. Zəruri olan yerlərdə işıq rənglərin müvafiq tərzdə qəbul edilməsinə təsir etməməlidir. İşıqlandırmanın intensivliyi aparılan işin məğzinə uyğun olmalıdır. İşıqlandırma elə qurulmalıdır ki, qırıldıqda qida işıqlandırma sisteminin hissəcikləri ilə çirkləndirilməsin.

Zəruri olan yerlər qidanın, inqrediyentlərin və qeyri-qida kimyəvi maddələrin (məsələn, yuyucu vasitələr, sürtgü maddələri, yanacaq) saxlanması üçün avadanlıqla təmin edilməlidir.

Məqsədəuyğun yerlərdə məhsulların saxlanılması üçün avadanlıq elə qurulmalıdır ki:

- müvafiq qulluq və təmizlənməyə imkan olsun;

- parazitlərin daxil olması və çoxalmasına yol verilməsin;

- məhsulların saxlaması zamanı effektiv müdafəsi təmin edilsin;

- zəruri olduqda, qidanın xarab olmasının qarşısını alan əhatə təmin edilsin (məsələn, temperatur və rütubətə nəzarət).

Saxlama avadanlığının tipi məhsulun xüsusiyyətləri ilə məyyən edilir. Zəruri olduqda, yuyucu vasitələrin və təhlükəli substansiyaların saxlanması üçün təhlükəsiz avadanlıqla təmin edilməldir.

Insan qida təlabatının ödənilməsi üçün təhlükəsiz və yararlı qidanın istehsalı:

- Xüsusi qida məhsullarının istehsalı və onlarla rəftar zamanı xammal, struktur, emal, distribusiya, istehlakçı tərəfindən istifadəsinin dizaynına qarşı tələblərin formalaşdırılması;

- effektiv nəzarət sisteminin hazırlanması, monitorinqin keçirilməsi.

Qida risklərinə azaltmaq məqsədilə, istehsalatın müvafiq mərhələlərində məhsulların təhlükəsizliliyinin və yararlılığının təmin edilməsi üçün qabaqlayıcı tədbirlər görməklə təhlükəli məhsulun risk dərəcəsinin azaldılması.

5.1. Qida təhlükələrinə nəzarət edilməsi

Qida sənayesi operatorları qida risklərinə HACCP kimi sistemlərdən istifadə edərək nəzarət etməlidir. Onlar:

- məhsulların təhlükəsizliyinə təhlükə yarada biləcək hər hansı bir fəaliyyəti qeyd etməlidir;

- bu cür fəaliyyət zamanı effektiv nəzarət prosedurlarını həyata keçirməlidir;

- nəzarət prosedurlarının davamlı effektinin təmin edilməsi üçün onları izləməlidir;

- mütəmadi olaraq və fəaliyyət növü dəyişdikdə nəzarət prosedurlarını yoxlamalıdır.

Qida gigiyenasına nəzarət etmək üçün bu sistemlər məhsulun və prosesin diqqətlə işlənib hazırlanması vasitəsi ilə saxlama müddəti ərzində bütün qida zənciri boyu tətbiq edilməlidir. Nəzarət prosedurlar, kalibrləmə üçün avadanlığının ştok rotasiyasının yoxlanılması və ya soyudulan vitrinə məhsulların düzgün yığılması kimi sadə ola bilər. Bəzi hallarda, mütəxəssislərin məsləhətinə əsaslanan və ya sənədləşmənin cəlb edildiyi sistem tələb olunur. Məhsulların təhlükəsizlik modeli- Təhlükəli faktorların analizi sistemi və kritik nöqtələrə nəzarət (HACCP) və onların tətbiqi üzrə göstərişlər əlavədə təsvir edilir.

5.2. Sanitar nəzarətin əsas aspektləri

5.2.1. Zaman və temperatura nəzarət

Məhsulun temperaturunun düzgün idarə edilməməsi (hazırlanma, soyudalma, emal, saxlanma vaxtı və temperaturu) qida xəstəliklərinin və məhsulların xarab olmasının ən geniş yayılmış səbəblərindən biridir. Bu cür nəzarətə hazırlanma, soyudulma, emal və saxlanma vaxtı və temperaturu aiddir. Temperaturun məhsulun yararlılıq və təhlükəsizliyi üçün vacib əhəmiyyət kəsb etdiyi yerlərdə effektiv nəzarətin təmin edilməsi üçün sistemlərin mövcud olması zəruridir.

Temperatura nəzarət sistemlərində aşağıdakılar nəzərə alınmalıdır:

- məhsulun əsas xüsusiyyətləri, məsələn, suyun aktivliyi, pH və yaxşı olardı ki, başlanğıc səviyyə və mikroorqanizm tipləri;

- məhsulların ehtimal olunan saxlama müddətləri;

- emal və qablaşdırma üsulları;

- məhsulun təyinatı, məsələn, gələcək hazırlanma/emal və ya istifadəyə hazır məhsul.

Həmçinin bu cür sistemlər vaxt və temperaturun mümkün olan dəyişmə həddlərini göstərməlidir.

Temperaturun qeyd edilməsi üçün nəzərdə tutulmuş vasitələr mütəmadi tezliklə yoxlanılmalı və dəqiqliyinə görə qeyd edilməlidir.

5.2.2. Xüsusi emal addımları

Qida sanitariyasına tövhəsi olan digər addımlara daxil edilir:

- vakkuum və ya modifikasiya edilmiş atmosfer qablaşdırması.

5.2.3. Mikrobioloji və digər xüsusiyyətlər

5.1-ci yarımbənd təsvir edilmiş idarəetmə sistemləri, məhsulun təhlükəsizlik və yararlılığı üçün effektiv üsul təqdim edir. Qida nəzarət sistemində mikrobioloji, kimyəvi və ya fiziki xüsusiyyətlər istifadə edilən yerlərdə, bu xüsiyyətlər məntiqi elmi prinspilərə əsaslanmalı və lazım gəldikdə monitorinq prosedurlarını, analitik üsulları və fəaliyyətin məhdudlaşdırılmasını təsdiq etməlidir.

5.2.4 Çarpaz mikrobioloji yoluxma

Emal edilməmiş məhsul patogenləri bir məhsuldan digərinə təmasda olan səthlər, bilavasitə təmas vasitəsi ilə, manipulyator vasitəsi ilə, təmasda olan səthlər və ya hava vasitəsi ilə ötürülə bilər. Çiy, emal edilməmiş məhsul istifadəyə hazır məhsuldan, effektiv aralıq təmizlənməsi və dezinfeksiyadan istifadə etməklə fiziki olaraq və ya zaman vasitəsi ilə effektiv şəkildə ayrılmalıdır. Məhsulun emal edilmə zonalarına daxil olmanın məhdudlaşdırılması və girişə nəzarət tələb oluna bilər. Risklər daha yüksək olan zonalara giriş yalnız paltarların dəyişməsindən sonra həyata keçirilə bilər. İşçi heyyətindən təmiz qoruyucu paltarın, ayaqqabının geyinilməsi və girişdən öncə əllərin yuyulması tələb edilə bilər.

Səthlər, qab-qacaq, avadanlıq və ləvazimatlar və təhcizat, xüsusən ət və quş məhsullarının emalında istifadədən sonra təmizlənməli, zəruri olduqda dezinfeksiya edilməlidir.

5.2.5 Fiziki və kimyəvi yoluxma

Kənar cisimlər, avadanlığın şüşə və ya metal qırıntıları, toz, təhlükəli buxarlanmalar və xoşagəlməz kimyəvi maddələr ilə qida məhsullarının çirklənməsinin qarşısını alan sistemlər mövcud olmalıdır. İstehsal və emal prosesində, zəruri olduqda uyğun detektorlar və xəlbirlər qoyulmalıdır.

5.3 Fiziki olaraq daxil olan materiallara qoyulan tələblər

Tərkibindəki parazitlər, xoşagəlməz mikroorqanizmlər, pestisidlər, baytarlıq preparatları və ya toksik maddələrin, xarab olmuş (kənar) maddələrin miqdarını sortlara ayırma və/və ya emal vasitəsi ilə müvafiq səviyyəyədək endirilməsi mümkün olmayan çiy materiallar və ya inqrediyentlərin müəssisəyə buraxılması qadağandır. Məqsədəuyğun yerlərdə, çiy materialın xüsusiyyətləri tanınmalı və tətbiq edilməlidir.

Çiy materiallar və ya inqrediyentlər məqsədəuyğun yerlərdə nəzərdən keçirilməli və ya sortlaşdırılmalıdır. Lazım gəldikdə, istifadəyə yararlılığının müəyyən olunması üçün laboratoriya testləri tətbiq edilir. Yalnız sağlam və təhlükəsiz çiy materiallar və ya inqrediyentlər effektiv şok rotasiyasına cəlb edilməklə istifadə olunur.

Qablaşdırma dizaynı və materialları məhsulların müvafiq müdafiəsini təmin etməli, yoluxmanı minimallaşdırmalı, zədələnmələrin qarşısını almalı və lazımı markalanmanı təmin etməlidir. Qablaşdırma materialları və ya qazlar, toksiski olmamalı və məhsulun müəyyən saxlama və istifadə şərtləri daxilində təhlükəsizlik və yararlılığa xələl gətirməməlidir. Məqsədəuyğun yerlərdə, dəfələrlə istifadə olunan tara müvafiq şəkildə uzun ömürlü, təmizlənmə və dezinfeksiya üçün yararlı olmalıdır.

5.5.1. Məhsullarla təmasda

Məhsulların manipulyasiyası və emal zamanı aşağıdakı hallar istisna olmaqla yalnız içməli sudan istifadə edilə bilər:

- yanğısöndürmə və qida məhsulları ilə əlaqəli olmayan buna bənzər məqsədlərlə buxarın istehsalı zamanı;

- məhsulun bəzi emal prosesləri zamanı, məsələn, soyutma;

- qidanın təhlükəsizliyinə və yararlılığına təhlükə törətməməsi şərti ilə məhsullarla manipulyasiya zamanı (məsələn, təmiz dəniz suyundan istifadə).

Təkrar istifadə üçün dövr edən su, elə şərtlər daxilində emal edilməli və saxlanmalıdır ki, ondan istifadə zamanı qidanın yararlılıq və təhlükəsizliyinə ziyan dəyməsin. Emal prossesi effektiv şəkildə izlənməlidir. Emala məruz qalmamış dövr edən su ilə buxarlanma və ya qurudulma vasitəsi ilə məhsulların emalından sonra əmələ gələn su, məhsulların yararlılıq və təhlükəsizliyinə ziyan verməyəcəyi halda istifadə oluna bilər.

5.5.2. İnqrediyent kimi

İçməli su həmişə məhsulun yoluxmasının qarşısının alınması üçün istifadə edilməlidir.

Buz və buxar 4.4.1-ci yarımbənddə verilmiş tələblərə cavab verən sudan istehsal edilməlidir. Buz və buxar yoluxmadan qorunaraq istehsal edilməli, manipulyasiya edilməli və saxlanılmalıdır.

Qida ilə bir başa və ya səthi təmasda olan buxar məhsulların yararlılıq və təhlükəsizliyinə ziyan verməyəcəyi təqdirdə istifadə edilə bilər.

5.6. İdarəetmə və nəzarət

Zəruri idarəetmə və nəzarətin tipi fəaliyyətin ölçülərindən, onun mahiyyəti və məhsula cəlb edilən tiplərdən asılı olacaqdır. Menecer və supervayzerlər qida gigiyenası sahəsində kafi qədər biliklərə malik olmalı, potensial riskləri qiymətləndirmə, müvafiq önləyici və düzəldici fəaliyyətləri həyata keçirmə və effektiv monitorinq və nəzarətin keçirilmə bacarığına sahib olmalıdır.

5.7. Sənədləşmə və qeydlər

Müvafiq emal, istehsal və distribusiya proseslərinin qeydləri aparılmalı və məhsulun saxlama müddətindən daha uzun müddət saxlanılmalıdır. Sənədləşmə məhsulların təhlükəsizliyinə nəzarət sisteminin effektivliyini və imkanlarını artıra bilər.

5.8. Məhsulun geri çağrılma qaydası

Menecerlər, qida məhsullarının təhlükəsizliyinin hər hansı bir riski ilə bağlı işlər üçün və yekun məhsulun hər hansı bir partiyasının qısa zaman ərzində tam şəkildə satışdan geri çağrılmasına icazə verilməsi üçün effektiv prosedurlar ilə təmin etməlidir. Əgər məhsul insan sağlamlığı üçün bilavasitə təhlükə hesab edilməsi səbəbi ilə geri çağrılmışdırsa, eyni şəraitdə istehsal edilmiş, səhiyyə üçün təhlükə kəsb edən məhsulların təhülkəsizlik üzrə tələblərə uyğunluğu qiymətləndirilməlidir və həmçinin də bu məhsullar üçün rəy tələb edilə bilər. Bu haqda ictimayyətin xəbərdarlıq edilməsi üçün tədbirlər görülməlidir.

Geri çağrılmış məhsullar məhv edilənədək, insan tərəfindən istifadədən başqa digər məqsədlərlə istifadə edilənədək, insan tərəfindən istifadəsi təhlükəsiz hesab edilənədək və ya təhlükəziliyi təmin ediləcək tərzdə təkrar emala məruz qoyulanadək nəzarət altında saxlanır.

Aşağıdakılar üçün effektiv sistemləri qurmaq:

- müvafiq və uyğun xidmət və təmizləməni təmin etmək;

- parazitlərə nəzarət;

- tullantıların idarəedilməsi;

- xidmətlərin və sanitariya prosedurlarının effektivliyini izləmək;

Qidanı yoluxdura biləcək qida risklərinə, parazitlərə və digər maddələrə davamlı effektiv nəzarətə imkan yaratmaq.

6.1. Xidmət və təmizləmə

Müəssisələr və avadanlıq saz və aşağıdakılara cavab verə biələcək vəziyyətdə saxlanılmalıdır:

- bütün sanitariya prosedurlarına uyğun;

- təyinatı üzrə işləməli, xüsusən kritik nöqtələrdə (bax: 5.1 yarımbənd);

- qidanın metal qırıltılarından, mal, zibil və kimyəvi maddə hissəcikləri ilə çirklənməsinin qarşını almalıdır.

Təmizlənmə yoluxma mənbəyi ola biləcək qida qalıqları və çirki aradan qaldırmalıdır. Zəruri olan təmizləmə üsulları və təmizləmə materialları qida fəaliyyətindən asılı olacaqdır. Təmizləmədən sonra dezifeksiyaya ehtiyac duyula bilər.

Təmizlik üçün kimyəvi maddələr ehtiyatla və istehsalçının təlimatları əsasında istifadə edilməlidir. Bu maddələr, məhsulların çirklənmə riskinin qarşısının alınması üçün xüsusi qeyd edilmiş qablarda, qida məhsullarından ayrı yerdə saxlanılmalıdır.

6.1.2. Təmizləmə üsulları və prosedurları

Təmizləmə, qızdırılma, sərt fırça ilə təmizləmə, suyu istisna edən tozsoran və ya digər üsullarla turbulent axın kimi fiziki üsulların və yuyucu vasitələr, qələvi və ya turşuların köməyi ilə kimyəvi üsulların ayrı-ayrı və ya birlikdə tətbiqinə əsaslanır.

Məqsədəuyğun olduqda təmizləmə proseduru aşağıdakılardan ibarət olmalıdır:

- səthlərdən böyük qırıntıların kənarlaşdırılması;

- torpaq və bakteria təbəqəsinin yumşaldılması üçün yuyucu vasitə məhululun səthə çəkilməsi və bunların müəyyən müddət həmin məhlulda saxlanılması;

- yumşaldılmış torpağın və yuyucu vasitələrin qalıqlarının təmizlənməsi üçün 4-cü bənddə göstərilmiş tələblərə uyğun olan su ilə yuyulması;

- quru təmizləmə və ya qırıntıların təmizlənməsi və yığılması üçün digər məqsədəuyğun üsullar;

- məqsədəuyğun yerlərdə, istehsalçının təlimatında yuyulma tələb edilməməsi elmi əsaslandırılmışdırsa, sonradan yumaqla dezinfeksiya.

6.2. Təmizləmə tədbirləri

Təmizləmə və dezinfeksiya tədbirləri (təmizləyici qurğunun təmizlənməsi buraya daxil olmaqla) müəssisənin bütün sahələri müvafiq şəkildə təmiz olmasına təminat verməli və təmizləyici qurğunun təmizlənməsi də buraya daxil olmalıdır.

Təmizləmə və dezinfeksiya proqramları daim yararlılıq və effektivliyinə görə nəzarət altında saxlanılmalı, zəruri olduqda sənədləşdirilməlidir.

Yazılı təmizləmə proqramları istifadə edilən yerlərdə, aşağıdakılar təyin edilir:

- təmizlənəcək sahələr, əşyalar və qab qacaq;

- ayrı-ayrı tapşırıqlara görə cavabdehlik;

- təmizlənmə üsulları və tezlikləri;

- nəzarət tədbirləri.

Məqsədəuyğun yerlərdə, proqramlar müvafiq mütəxəssis – məsləhətçilərlə müzakirə edildikdən sonra tərtib edilməlidir.

6.3. Parazitlərlə yoluxmanın qarşısının alınması

Parazitlər məhsulların təhlükəsizlik və yararlılığına təhlükə yaradan əsas səbəblərdəndir. Parazitlərlə yoluxma məhsulların saxlandığı və paylandığı yerlərdə baş verə bilər. Parazitlər üçün əlverişli şəraitin yaranmasının qarşısını almaq üçün düzgün gigiyenik fəaliyyət tətbiq edilməlidir. Düzgün sanitariya, daxil olan materialların yoxlanılması və düzgün nəzarət parazitlərlə yoluxma ehtimalını minimallaşdıra və bununla da pestisidlərdən istifadəni azalda bilər.

6.3.2. Nüfuz etmənin qarşısının alınması

Parazitlərin daxil ola və yayıla biləcəyi yerlərin yaranması imkanlarının azaldılması üçün tikililər yaxşı şəraitdə və təmir olunmuş vəziyyətdə saxlanılmalıdır. Parazitlərin daxil ola biləcəyi deşiklər, novlar və digər yerlər düzəldilməlidir. Məsələn, qapı, pəncərə və verntilyatorlarda quraşdırılmış naqillərdən hazırlanmış tora malik ekranlar parazitlərin daxil olmasını məhdudlaşdıra bilər. Mümkün olan yerlərdə, qida müəssisələrinə və zavodlara heyvanların daxil olması istisna olmalıdır.

6.3.3. Parazitlərlə yoluxma və parazitlərin yayılması

Qida və suyun mövcudluğu parazitlərin yığılması və yayılmasına səbəb olur. Məhsullar üçün xammal parazitlərin daxil olmasını istisna edən konteynerlərdə və/və ya yerdən və divarlardan aralı məsafədə saxlanılmalıdır. Daxili və qida ilə manipulyasiya edilən zonalara bitişik ərazilər təmiz saxlanmalıdır. Məqsədəuyğun yerlərdə, zədəli qida bağlı, parazitlərin nüfuzuna icazə verməyən konteynerlərdə saxlanılmalıdır.

6.3.4. Monitorinq və aşkar etmə

Müəssisələr və onlara bitişik ərazilər parazitlərin olub-olmamasına görə mütəmadi olaraq yoxlanılmalıdır.

Parazitlərlə yoluxma aşkar etdikdə, qida təhlükəsizliyi və yararlılığına xoşagəlməz təsirlər istisna edilməklə, təxirə salınmaz tədbirlər görülməlidir. Kimyəvi, fiziki və ya bioloji maddələrlə emal elə aparılmalıdır ki, məhsulların təhlükəsizlik və yararlılığı şübhə altına alınmasın.

6.4. Tullantıların idarə edilməsi

Tullantıların kənarlaşdırılması və saxlanması üçün müvafiq avadanlıq təqdim edilməlidir. Məhsullar manipulyasiya edilən, saxlanılan yerlərdə, digər işçi zonalarda və onlara bitişik ərazilərdə tullantıların toplanması yol verilməzdir. Başqa çıxış yolu olmadıqda fəaliyyətin gedişinə xələl gətirmədən yuxarıda adı çəkilən yerlərdə tullantıların yığılmasına icazə verilir.

6.5. Monitorinqin effektivliyi

Sanitariya sistemlərinin effektivlik tələblərinə uyğunluğu daim yoxlanılmalı, mütədami olaraq auditin hazırlıq yoxlaması kimi üsullarla müqayisə edilməli, məqsədəuyğun yerlərdə ətraf mühitin və qida ilə təmasda olan səthlərin mikrobioloji seçməsi həyata keçirilməlidir. Sanitariya sistemləri mütəmadi olaraq yenidən baxılmalı və dəyişən şəraitin nəzərə alınması ilə uyğunlaşdırılmalıdır.

Məhsulla bir başa və ya dolayı yolla təmasda olan şəxsin onun yoluxma mənbəyi olmamasına zəmanət verməsi. Buna aşağıdakı üsulla nail olunacaq:

- müvafiq şəxsi təmizlik dərəcəsinə əməl edilməsi ilə;

- müvafiq davranış və iş ilə.

Müəyyən şəxsi təmizlik dərəcəsinə riayət etməyən, müyyən xəstəliklərə və ya vəziyyətlərə və ya düzgün davranışa malik olmayan şəxslər qidanı yoluxdura və istehlakçılara xəstəlik yoluxdura bilər.

7.1. Şəxsin sağlamlıq vəziyyəti

Əgər şəxsin xəstə olduğu və ya qida vasitəsi ilə ötürülə bilən hər hansı infeksiyaya və ya xəstəliyə malik olduğu məlumdursa və bu şəxslərin qidanı yoluxdurma ehtimalı varsa, bu şəxslər qida məhsulları ilə manipulyasiya edilən heç bir əraziyə buraxılmamalıdır. Hər bir xəstələnmiş şəxs öz xəstəliyi və ya xəstəlik əlamətləri haqqında rəhbərliyə xəbər verməlidir.

Hər hansı bir epidemioloji hal qeyd olunduqda, qida ilə təmasda olan şəxslərin tibbi müayinədən keçməsi zəruridir.

7.2. Xəstəlik və yaralar

Tibbi müayinə və/və ya qida ilə manipulyasiya üçün rəhbərliyə xəbər verilməsi hallarına aşağıdakılar daxildir:

- dərinin görünən zədələnmələri (çibanlar, kəsiklər);

- qulaq, göz və burundan axıntıların gəlməsi.

Qida ilə manipulyasiya edən şəxslər yüksək şəxsi təmizlik səviyyəsinə əməl etməlidir və lazım olan yerlərdə qoruyucu paltar, baş geyimi və ayaqqabılardan istifadə etməlidir. Kəsik və yaralar əmələ gəldikdə, işçi heyyətinə işinin davam etdirilməsinə icazə verilərsə, zədələnmələr müvafiq su keçirməyən örtüklərlə örtürülməlidir.

Məhsulların təhlükəsizliyi şəxsi gigiyenadan asılı olduğu hallarda, işçi heyyəti hər zaman əllərini yumalıdır, məsələn:

- qida məhsulları ilə işə başlamazdan öncə;

- ayaq yolundan istifadə etdikdən dərhal sonra;

- digər məhsulların yoluxmasına səbəb ola biləcək xam məhsullarla və ya hər hansı bir digər materiallarla işlədikdən sonra; bu cür işçilərə, məqsədəuyğun yerlərdə istifadəyə hazır məhsullarla manipulyasiya etməyə icazə verilməməlidir.

Qida məhsulları ilə manipulyasiyaya cəlb edilmiş şəxslər məhsulları çirkləndirə biləcək aşağıdakı hərəkətlər etməməlidir:

- çeynəmə və ya yemək yemə;

- üzəri açıq qida üzərində asqırma və ya öskürmə.

Saat, sancaq və ya digər onlara oxşar şəxsi əşyalar, məhsulların təhlükəsizlik və yararlılığı üçün təhlükə törədə bilərsə, məhsullarla manipulyasiya zonalarlında taxılmamalı və bu zonalara keçirilməməlidir.

Qida məhsullarının istehsal, emal və ya manipulyasiya zonalarının ziyarətçiləri, məqsədəuyğun yerlərdə qoruyucu paltarlar geyinməli və bu bölmədə qeyd edilmiş digər gigiyenik tələblərə əməl etməlidir.

Zəruri hallarda, aşağıdakılar üçün tədbir görülməlidir:

- qida məhsullarının potensial yoluxma mənbələrindən müdafiəsi;

- qida məhsullarını istifadəyə yararsız edə biləcək zədələrdən qorunması;

- patogen və ya çürüdücü orqanizmlərin artmasına və qidada toksinlərin əmələ gəlməsinə nəzarət edən mühitin yaradılması.

Hətta qida zəncirinin öncəki halqalarında müvafiq sanitariya qaydalarına əməl edilmişdirsə, daşınma zamanı effektiv nəzarət tədbirləri görülməsə qida, yoluxmuş və ya istifadəyə yararlı olmayan vəziyyətdə çatdırıla bilər.

Daşınma zamanı qida müvafiq şəkildə qorunmalıdır. Zəruri olan nəqliyyat vasitəsinin və ya konteynerin tipi məhsulun xüsusiyyətlərindən və daşınma şərtlərindən asılıdır.

Zəruri olduqda səpilən yüklər üçün nəqliyyat vasitələri və konteynerlər elə hazırlanmalı və qurulmalıdır ki:

- məhsul və ya qablaşdırmanı yoluxdurmasın;

- effektiv təmizlənə bilməli və zəruri yerlərdə dezinfeksiya edilməlidir;

- daşınma zamanı müxtəlif növ qida məhsullarını bir-birindən və ya məhsulların qeyri – məhsul əşyalarından ayırmağa imkan verməlidir;

- yoluxmadan, həmçinin toz və buxarlanmadan effektiv müdafiə etməlidir;

- temperatur, rütubət, atmosfer təzyiqi və məhsulların ziyanverici və xoşagəlməz mikrob artımını və xarab olmasına və istifadə üçün yararsızlığına səbəb ola biləcək digər səbəblərə effektiv nəzarət edilməlidir;

- temperatur, rütubət və ya digər şərtlərin yoxlanılmasına imkan verməlidir.

8.3 İstifadə və xidmət

Nəqliyyat vasitələri və məhsulların daşınması üçün konteynerlər müvafiq təmizlik və sazlıq vəziyyətində olmalıdır. Müxtəlif növ ərzaq məhsulları və ya qeyri – qida məhsullarının daşınması üçün eyni nəqliyyat vasitəsi və ya konteyner istifadə edildiyi halda, hər yeni yükləmə zamanı müvafiq təmizlik və dezinfeksiya tədbirləri görülməlidir.

Məqsədəuyğun yerlərdə, xüsusən də səpilən yüklərin daşınması zamanı konteynerlər və nəqliyyat vasitələri yalnız müəyyən yüklərin daşınması üçün nəzərdə tutulmalı, hazırlanmalı və markalanmalıdır.

Aşağıdakı müddəalara zəmanət verməsi üçün məhsulların üzərində müvafiq məlumat olmalıdır:

- məhsulun təhlükəsiz və düzgün hazırlaması, emal etməsi, saxlaması, manipulyasiya etməsi və təqdim etməsi üçün məhsul zəncirində hər bir növbəti işçi üçün müvafiq və əlçatan məlumat;

- məhsulun tanınması üçün asan partiya və ya məhsul yığını işarəsi.

İstehlakçılar qida sanitariyası haqqınqda kifayət qədər biliyə malik olmalıdırlar ki,

- məhsul haqda olan məlumatın vacibliyini anlasın;

- müvafiq, məlumatlı seçim etsin;

- düzgün saxlama, hazırlama və istifadə qaydalarına riayət etməklə qida patogenlərinin böyüməsi və ya artmasının qarşısı alınsın.

Xüsusən məhsul etiketlərində, istehsalçı və ya satıcılar üçün məlumat istehlakçı üçün məlumatdan aydın şəkildə fərqlənməlidir.

Məhsul haqqında kafi olmayan məlumat və/və ya qida gigiyenasının ümumi prinsiplərinə müvafiq şəkildə malik olunmaması məhsul zəncirinin sonrakı mərhələlərində məhsula qarşı səhv rəftara səbəb ola bilər. Bu cür rəftar xəstəliklərə, və ya məhsul zəncirinin ilkin mərhələlərində müvafiq sanitariya qaydalarına rəayət olunmasına baxmayaraq məhsulunun yararsız hala salınmasına gətirib çıxara bilər.

9.1. İstehsal Partiyasının tanınması

Partiyanın tanınması məhsulun qiymətləndirilməsi və həmçinin ştokun effektiv rotasiyası üçün vacibdir. Hər bir qida konteynerinin üzərində qalıcı markalanma edilməlidir ki, məhsulun istehsalçı və partiyası tanına bilsin. Qablaşdırılmış məhsullar üçün Ümumi Kodeks Standartından (Codex Stan 1-1985) istifadə edilməlidir.

9.2. Məhsul haqqında məlumat

Bütün məhsulların üzərində və ya onları müşayət edən sənədlərdə məhsul zəncirinin növbəti işçisinə məhsulun təhlükəsiz və düzgün istehsalı, saxlanması, manipulyasiyasının təqdim edilməsinə imkan verən məlumat olmalıdır.

Qablaşdırılmış məhsullar məhsul zəncirinin hər bir növbəti işçisinin məhsulun təhlükəsiz şəkildə istehsalı, saxlanması, manipulyasiyası və istifadəsi üçün aydın təlimatla markalanmalıdır. Qablaşdırılmış məhsullar açan Ümumi Kodeks Standartından (Codex Stan 1-1985) istifadə edilməlidir.

9.4. İstehlakçıların məlumatlandırılması

İstehlakçıların məlumatlandırılması proqramları qida gigiyenasının ümumi müddəalarına cavab verməlidir. Bu cür proqramlar istehlakçıların məhsul haqda hər hansı bir məlumatın vacibliyini dərk etməyə və məhsulu müşayət edən hər bir təlimata əməl edərək savadlı seçim etməyə imkan verməli, xüsusən istehlakçılar zaman/temperatur faktorlarının qarşılıqlı əlaqəsi və qida xəstəlikləri haqqda məlumata yiyələnməlidir.

Məhsulun emalına cəlb edilmiş, bilavasitə və ya dolayısı ilə məhsulla təmasda olan şəxslər qida gigiyenası məsələləri üzrə yerinə yetirdikləri fəaliyyətin tələb etdiyi səviyyədə maarifləndirilməli və/və ya təlimləndirilməlidir.

Maarifləndirilmə hər bir qida gigiyenası sistemi üçün vacibdir.

Uyğun olmayan sanitariya təhsili və/və ya qida məhsulları ilə əlaqədar fəaliyyətə cəlb edilmiş şəxslərin qeyri – qənaətbəxş şəkildə təlimləndirilməsi və idarə edilməsi məhsulların istifadəyə yararsızlıq və təhlükəsizliyi üçün potensial təhlükə mənbəyi hesab edilir.

10.1. Məlumatlı olma və məsuliyyətlilik

Qida gigiyenası üzrə maarifləndirmə əsaslı zərurətə malikdir. İşçi heyyətinin hər bir üzvü qida məhsullarının yoluxması və ya xarab olmasının qarşısının alınmasında öz rolu və məsuliyyətini dərk etməlidir. Məhsulların manipulyatorları zəruri bilik və təcrübəyə malik olmalıdır ki, qida məhsulları ilə gigiyenik rəftar etsinlər. Güclü kimyəvi təmizləyicilər ilə və ya digər potensial təhlükəyə malik kimyəvi maddələrlə işləyən şəxslər təhlükəsizlik texnikası üzrə təlimat almalıdırlar.

10.2. Maarifləndirmə proqramları

Zəruri maarifləndirmə səviyyəsinin qiymətləndirilməsi zamanı nəzərə alınan faktorlara daxildir:

- məhsulların xüsusiyyəti, xüsusən onların patogen və ya çürümə mikroorqanizmləri üçün əlverişliliyi;

- yoluxma ehtimalı nəzərə alınaraq məhsulun qablaşdırılması və məhsullarla rəftar;

- emal və ya son istifadədən öncə hazırlanmanın dərəcəsi və onun mahiyyəti;

- məhsul saxlanılanacaq şərtlər;

- istifadədən öncə nəzərdə tutulmuş saxlama müddəti.

10.3. Təlimatlar və müşahidə

Mütəmadi olaraq təlim və stuktur proqramlarının effektivliyinin, həmçinin sanitariya prosedurlarının yerinə yetirilmə effektivliyinin və gündəlik müşahidələrin qiymətləndirilməsinin aparılması vacibdir.

Qida emalının menecer və supervayzerləri qida gigiyenası prinsiplərindən müvafiq istifadə qabiliyyətlərinə və biliklərinə malik olmalıdırlar ki, potensial risklərin təyin edilməsi və uyğunsuzluqların aradan qaldırılması üçün zəruri düzəldici qərarlar qəbul edə bilsinlər.

10.4. İxtisaslaşma dərəcəsinin yüksəldilməsi

Maarifləndirmə proqramları mütəmadi olaraq nəzərdən keçirilməli və zərurət olduqda təkmilləşdirilməlidir. Qida məhsullarının yararlılıq və təhlükəsizliyinin təmin edilməsi məqsədi ilə qida ilə manipulyasiya edən şəxslər tərəfindən bütün prosedurların və zəruri tədbirlərin qavranması üçün sistemlər iştirak etməlidir.

Bu standartın birinci hissəsi Kodeks Alimentarius Komissiyası tərəfindən qəbul edilmiş Təhlükəli Faktorların Analiz Sistemi və Kritik Nöqtələrin Yoxlanılmasının (HACCP) prispirlərini ifadə edir. İkinci hissə, məhsulun emal edilmə şəraitindən asılı olaraq dəyişən detalları nəzərə alaraq sistemin istifadəsi üzrə ümumi rəhbərlik olaraq istifadə edilir.

Elmi əsaslandırılımış və sistemləşdirilmiş HACCP sistemi, məhsulun təhlükəsizliyi üçün xüsusi təhlükələri və onların idarə edilməsi tədbirlərini müəyyən edir. HACCP risklərin qiymətləndirilməsi və yekun məhsulun yoxlanılmasından daha çox təhlükənin qarşısının alınmasına yönəlmiş yoxlama sistemlərinin müəyyən edilməsi alətidir. Hər bir HACCP sistemi avadanlığın dizaynının yaxşılaşdırılması, emal prosesində dəyişikliklərin edilməsi və ya txnoloji təkmilləşdirilmə kimi düzəlişləri qəbul etməyə qadirdir.

HACCP məhsul zəncirinin hər hansı bir halqasında, ilkin istehsalatdan başlayaraq yekun istehlakadək tətbiq edilə bilər. HACCP məhsulların təhlükəsizliyinin yaxşılaşdırılması ilə yanaşı digər əhəmiyyətli faydalar da verə bilər. Bundan başqa HACCP sisteminin istifadəsi qanunverici hakimiyyət tərəfindən yoxlamaları asanlaşdıra və məhsulların təhlükəsizliyinə etibarı artıraraq beynəlxalq ticarəti inkişaf etdirə bilər.

HACCP sisteminin uyğurlu tətbiqi rəhbərlik və işçi qüvvəsinin tam cəlb edilməsini tələb edir. Bu sistem həmçinin çoxşaləli yanaşmanı da tələb edir. Bu çoxşaxəli yanaşmaya daxil olmalıdır: fərdi tədqiqata uyğun olaraq aqronomluğun, baytarlıq sağlamlığının, istehsalatın, mikrobiologiyanın, səhiyyənin, qida texnologiyasının, ətraf mühit sağlamlığının, kimyanın, mühəndisliyin ekspert qiymətləndirilməsi. HACCP sisteminin istifadəsi İSO 9000 seriyası kimi keyfiyyətin idarəedilməsi sisteminin tətbiqi ilə birlikdə mümkündür və bu sistem bu cür sistemlərin daxilində məhsulun təhlükəsizliyinin idarə edilməsində seçim sistemlərdən biridir.

Burada HACCP məhsulların təhlükəsiliyi kimi nəzərdən keçirilməsinə baxmayaraq, ondan məhsul keyfiyyətinin digər aspektlərində də istifadə etmək olar.

Yoxlamaq: HACCP planında müəyyən edilmiş tələblərə uyğunluğun təmin edilməsi və saxlanılması üçün bütün fəaliyyətlərin edilməsi.

Yoxlama: bütün tələblərə uyğun düzgün prodesurların yerinə yetirildiyi hal.

Yoxlama tədbirləri: məhsulların təhlükəsizliyinə olan zərərin azaldılması və ya qarşısının alınması və ya bu zərərin qənaətbəxş səviyyəyədək endirilməsi üçün edilən hər hansı bir fəaliyyət və ya fəaliyyət növləri.

Düzəldici fəaliyyət: Kritik nöqtə nəzarəti monitorinqinin nəticələri nəzarətin itirilməsinə dəlalət etdiyi zaman edilən hər hansı bir fəaliyyət.

Kritik nöqtə nəzarəti (KNN): nəzarət tətbiq edilən mərhələ. Bu mərhələ məhsul təhlükəsizliyinə ziyan vura biləcək amilin qarşısının alınması və ya azaldılması və ya bu ziyanın qənaətbəxş səviyyəyədək endirilməsi zamanı vacib hesab edilir.

Kritik hədd: qənaətbəxş olub olmama sərhədlərini müəyyən edən tələb.

Kənaraçıxma: Kritik həddə uyğun olmama qabiliyyəti.

Əməliyyatların ardıcıllıq sxemi: xüsusi qida məhsulunun istehsalında istifadə edilən mərhələlər və ya əməliyyatların sistematik ardıcıllığı.

HACCP: məhsulun təhlükəsizliyi üçün əhəmiyyət kəsb edən riskləri təyin edən, qiymətləndirən və idarə edən sistem.

HACCP planı: qida zəncirinin nəzərdən keçirilən seqmentində qida təhlükəsizliyi üçün əhəmiyyət kəsb edən risklərin idarə edilməsini təmin edən HACCP prinsiplərinə uyğun hazırlanmış sənəd.

Risk: qidada olan və ya qida şəklində olan, sağlamlığa qeyri qənaətbəxş təsir edə biləcək potensial təhlükəyə malik bioloji, kimyəvi və ya fiziki maddə.

Risk analizi: risk və onların yaranması səbəbləri haqqda məlumatın yığılması və qiymətləndirilməsi və məhsulların təhlükəsizliyinə ziyan vura biləcək və bununla da HACCP planına daxil edilən risklər haqqında qərarın qəbul edilməsi.

Müşahidə (monitorinq): KNN–ə nəzarət edilib edilməməsinin yoxlanılması üçün müşahidələrin və ya nəzarət parametrlərinin ölçmələrinin planlı şəkildə keçirilməsi üzrə fəaliyyət.

Mərhələ: ilkin emala məruz qalan xammaldan başlayaraq yekun istehlaka qədər nöqtə, prosedur, əməliyyat və ya məhsul zəncirində olan pillə.

Təsdiq: HACCP planının elementlərinin işləməsi haqda təsdiqin alınması.

Dəlil: HACCP planı ilə uyğunluğun təyin edilməsi üçün müşahidəyə əlavə olaraq üsullar, prosedurlar və digər qiymətləndirici fəaliyyətin tətbiqi.

HACCP sisteminin prinsipləri

Risk analizinin aparılması.

Kritik Nəzarət Nöqtələrinin (KNN) təyin edilməsi.

Kritik həddin təyin edilməsi

KNN –in yoxlanılması üçün sistemin təyin edilməsi.

KNN nəzarət altında saxlanmadığı halda yerinə yetirilməsi lazım olan düzəldici fəaliyyətin təyin edilməsi.

HACCP – ın işinin effektli olmasını təsdiq edən təsdiq edici prosedurların təyin edilməsi.

Bu prinsiplər və onların tətbiqinə aid bütün prosedur və qeydlərin sənədləşməsinin təyin edilməsi.

HACCP sisteminin tətbiqinin normativləri

Məhsul zəncirinin hər hansı bir sektorunda HACCP sisteminin tətbiqindən öncə həmin sektor Məhsulların Gigiyenasının Ümumi Prinsipləri Kodeksi, Gigiyenik Standart Kodeksnə və qida məhsullarının təhlükəsizliyi üzrə digər müvafiq qanunvericikliklərə uyğun olaraq işləməlidir. HACCP effektiv sisteminin tətbiqi üçün rəhbərlik bu sistemin tərəfdarı olmalıdır. HACCP sisteminin hazırlanması və tətbiq edilməsi üzrə risklərin təyin edilməsi, qiymətləndirmə və sonrakı fəaliyyətlər zamanı xammalın, inqrediyentlərin təsiri, qida emalı təcrübəsi, risklərin idarəedilməsində istehsal prosesinin rolu, məhsulun ehtimal edilən yekun istehlakı, nəzərdə tutulan istehlakçıların kateqoriyaları, məhsulun təhlükəsizliyinə aid epidemioloji göstəricilər nəzərə alınmalıdır.

HACCP sisteminin məqsədi KNN üzərində nəzarətə yönəlmişdir. Əgər idarə ediləcək risk müəyyən edilmiş, KNN isə tapılmamışdırsa, əməliyyatın yenidən hazırlanması ehtimalı nəzərə alınmalıdır.

HACCP hər bir əməliyyat üçün ayrılıqda istifadə edilməlidir. Hər hansı bir Gigiyenik Kodeks standartının verilmiş hər hansı bir misalında aşkar edilmiş KNN, həmin halın yeganə təyinediciləri olmaya və ya başqa tipli ola bilər.

Məhsulda, prosesdə və ya hər hansı bir mərhələdə təkmilləşdirmə edilmişdirsə HACCP proqramına yenidən baxılmalıdır.

Tətbiq edilmə zamanı HACCP sisteminin uyğunlaşa bilən olması vacib amildir. Bu uyğunlaşa bilmə qabiliyyəti fəaliyyətin xüsusiyyət və ölçüsünün nəzərə alınma zərurətindən irəli gəlir.

HACCP sisteminin Məntiqi Tətbiq etmə Ardıcıllığında (Diaqram 1) müəyyən edildiyi kimi HACCP prinsiplərinin tətbiq edilməsi aşağıdakı məsələlərdən ibarətdir.

1. HACCP KOMANDASININ YIĞILMASI

Məhsulların emalı, effektiv HACCP planının yaradılması üçün həmin məhsul sahəsində müvafiq, xüsusi biliklərin və bacarığın olmasını təmin etməlidir. Bu məqsədə optimal şəkildə nail olmaq üçün hərtərəfli komanda yığmaq lazımdır. Əgər tələb olunan biliklər mövcud deyilsə, lazım olan məsləhət başqa mənbələrdən alınmalıdır. HACCP planının fəaliyyət sahəsi təyin edilməlidir. Fəaliyyət sahəsi nəzərdə tutulan məhsul zənciri seqmentini, planın aid olduğu ümumi risklər təsnifatını (məsələn, bütün risklər sinifini və ya ayrı-ayrılıqda əhatə etməsini) təsvir etməlidir.

2. MƏHSULUN TƏSVİR EDİLMƏSİ

Məhsul haqda aşağıda verildiyi şəkildə vacib məlumatı özündə cəmləşdirən bütöv təsvir tərtib edilməlidir: fiziki–kimyəvi struktur (Aw, pH və s. daxil olmaqla), mikrosodal/statik emal (termoemal, dondurulma, duzlama, hisə vermə və s), qablaşdırma, uzunömürlülük və saxlama şərtləri və distribusiya üsulları olan vacib məlumatları özündə cəmləşdirən bütöv təsvir tərtib edilməlidir.

3. EHTİMAL EDİLƏN TƏTBİQ SAHƏSİNİN TƏYİN EDİLMƏSİ

Ehtimal olunan istifadə, məhsulun son istifadəçisi və ya istehlakçısı tərəfindən gözlənilən istifadəyə əsaslanmalıdır. Xüsusi hallarda əhalinin həssas qrupu, məsələn, təşkil edilmiş qidalanma hallarında yenidən nəzərdən keçirilmə tələb oluna bilər.

4. ƏMƏLİYYATLARIN ARDICILLIĞI SXEMİNİN QURULMASI

Əməliyyatların ardıcıllığı sxemi HACCP komandası tərəfindən qurulmalıdır. Sxem əməliyyatın bütün mərhələlərini əhatə etməlidir. HACCP sisteminin hər hansı bir verilmiş əməliyyata tətbiqi zamanı, məhz həmin əməliyyatdan öncə və sonra gələn mərhələlər nəzərdən keçirilməlidir.

5. ƏMƏLİYYAT SXEMİNİN YERİNDƏ TƏSDİQİ

HACCP komandası sxemdə təsvir edilən real əməliyyatlar ardıcıllığının uyğunluğunu əməliyyatın hər bir mərhələsində təsdiq etməli və məqsədəuyğun yerlərdə sxemdə dəyişiklik edilməlidir.

6. HƏR BİR MƏRHƏLƏ İLƏ ƏLAQƏDAR POTENSİAL RİSKLƏRİN SİYAHISININ HAZIRLANMASI, RİSKİN ANALİZ EDİLMƏSİ, TƏYİN EDİLMİŞ RİSKLƏRƏ NƏZARƏT ÜÇÜN BÜTÜN TƏDBİRLƏRİN DÜŞÜNÜLMƏSİ

HACCP komandası zəncirin hər bir mərhələsində, istehsal, emal, distribütorluq və istehlak nöqtəsinədək baş verə biləcək risklərin siyahısını hazırlamalıdır.

Sonra, HACCP komandası tərəfindən, HACCP planı üçün təhlükəsiz məhsul istehsalında müvafiq səviyyəyədək azaldılması mütləq hesab edilən risklərin analizi aparılmalıdır.

Təhlükəli Faktorların Analizinin aparılması zamanı aşağıdakı yarımbəndlər nəzərə alınmalıdır:

· Risklərin mövcüdluğu ehtimalı və onların sağlamlığa mənfi təsirinin gücü;

· Risklərin mövcudluğunun keyfiyyət və/və ya kəmiyyət baxımından qiymətləndirilməsi;

· Nəzərdən keçirilən mikroorqanizmlərin həyatda qalma və çoxalma qabiliyyəti;

· Qidada toksinlərin, kimyəvi və ya fiziki maddələrin yaranması və davamlılığı;

· Yuxarıda sadalanan halların yaranması üçün şərtlər.

Daha sonra HACCP komandası tərəfindən hər bir risk zamanı mümkün olan nəzarət üsullarından hansının istifadə edilməsi qərarı alınmalıdır.

Xüsusi riskin qiymətləndirilməsi üçün birdən çox nəzarət üsulu və xüsusi nəzarət üsulundan birdən çox risk üçün istifadə edilməsi mümkündür.

7. KRİTİK NƏZARƏT NÖQTƏLƏRİNİN TƏYİN EDİLMƏSİ

Eyni risklə işləyən zaman nəzarət tətbiq edilən mövcud KNN-in sayı bir deyil, daha çox ola bilər.

HACCP sistemində KNN-in təyin edilməsində məntiqi əsaslandırma yanaşmasından həll etmə ağacından istifadə oluna bilər (məsələn, bax Diaqram 2). Əməliyyatın istehsalat, kəsmə, emal, saxlanma, distribusiya və ya digər prosesə aid olmasından asılı olaraq həlletmə ağacı dəyişdirilə bilən olmalıdır. Bu KNN- in təyin edilməsi zamanı rəhbərlik kimi istifadə edilməlidir. Bu cür həll etmə ağacı hər situasiya üçün tətbiq olunmaya da bilər. Digər yanaşmalar da istifadə oluna bilər. Həll etmə ağacından istifadə üçün təlimlərin keçirilməsi tövsiyə edilir.

Əgər risk, nəzarət tədbirlərinin və ya hər hansı bir digər üsulların olmadığı, təhlükəsizlik məqsədi ilə nəzarətin edilməsi zəruri olduğu mərhələdə təyin edilmişdirsə, məhsul və ya proses nəzarət tədbirinin daxil edilməsi üçün bu və ya bundan öncəki və ya sonrakı mərhələdə şəklini dəyişdirməlidir.

8. HƏR BİR KNN ÜÇÜN KRİTİK HƏDDLƏRİN TƏYİN EDİLMƏSİ

Kritik hədlər mümkündürsə hər bir Kritik Nəzarət Nöqtəsin üçün təyin və təsdiq edilməlidir. Bəzi hallarda tək nöqtələr üçün bir deyil, daha çox kritik hədd hazırlanır. Bir çox hallarda istifadə edilən tələblərə temperatur, vaxt, rütubət dərəcəsi, pH, mövcud xlorun Aw və kənar görünüş və quruluş kimi həssaslıq parametrləri daxil edilir.

9. HƏR BİR KNN ÜÇÜN MÜŞAHİDƏ SİSTEMİNİN QURULMASI

Müşahidə KNN-in kritik həddlərinə aid olan, planlaşdırılmış ölçmə və ya müşahidədir. Monitorinq prosedurları KNN – də olan nəzarət itkisini təyin etməyə qadir olmalıdır. İdeal halda bundan sonra müşahidə vaxtı-vaxtında bu məlumatı çatdırmalıdır ki, kritik həddlərin qarşısının alınması üçün proses üzərində nəzarətə zəmanət verilməsindən ötrü düzəlişlər edilsin. Prosesin düzəlişləri monitorinqin nəticələrinin KNN üzərində nəzarətin itirildiyinə dəlalət edən zaman həyata keçirilməlidir. Düzəlişlər kənaraçıxmalar yarananadək edilməlidir. Müşahidələrdən əldə edilən verilənlər düzəldici fəaliyyətin həyata keçirilməsi üçün bilik və səlahiyyətlərə malik təyin edilmiş şəxs tərəfindən qiymətləndirilməlidir. Monitorinq mütəmadi olaraq keçirilmirsə, müşahidələrin sayı və tezliyi KNN nəzarətinin təmin edilməsi üçün kifayət edən qədər olmalıdır. KNN üçün müşahidə prosedurlarının əksəriyyəti cəld yerinə yetirilməlidir. Çünki bu prosedurlar xətti prosedurlara aiddir və uzun müddətli analitik testlər üçün imkan vermir. Adətən mikrobioloji sınaqlara, fiziki və kimyəvi ölçmələrə üstünlük verilir. Bu da onların daha tez yerinə yetirilməsini və məhsulun mikrobioloji nəzarətinə işarə edə bilər. KNN-in monitorinqi ilə əlaqəli olan bütün qeyd və sənədlər monitrorinqi yerinə yetirən şəxs (şəxslər) və şirkətləri yoxlayan şirkətin məsul şəxsi tərəfindən imzalanmalıdır.

10. DÜZƏLDİCİ FƏALİYYƏTİN MÜƏYYƏN EDİLMƏSİ

HACCP sistemində kənaraçıxmaları düzəltmək üçün hər bir KNN - ə xüsusi düzəldici fəaliyyət hazırlanır. Fəaliyyət KNN-in nəzarət altına alınmasına zəmanət verməlidir. Görülən işlərə zədələnmiş məhsulların düzgün yerləşdirilməsi də aid edilməlidir. Kənaraçıxmalar və məhsulların yerləşdirilməsi sənədləşdirilməli və qeyd edilməlidir.

11. TƏSDİQ ÜZRƏ PROSEDURLARIN TƏYİN EDİLMƏSİ

Təsdiq edilmə üzrə prosedurların hazırlanması. Audit və təsdiq etmə üsulları, təsadüfi seçmə və analiz daxil olmaqla prosedurlar və sınaqlar HACCP sisteminin düzgün işləyib işləməməsini müəyyən edə bilər. Təsdiq etmə fəaliyyətinə aşağıdakılar daxildir:

- HACCP sistemlərinin yoxlanılması və onun qeyd edilməsi;

- Kənaraçıxmaların yoxlanılması və məhsulun yerləşdirilməsi;

- KNN-in nəzarət altında saxlanıldığının təsdiqi.

Mümkün olan yerlərdə təsdiq etmə üzrə fəaliyyət HACCP planının bütün elementlərinin həqiqiliyini təsdiq edən fəaliyyəti özündə cəmləşdirməlidir.

12. SƏNƏDLƏŞMƏNİN VƏ QEYDLƏRİN APARILMASININ MÜƏYYƏN EDİLMƏSİ

HACCP sisteminin tətbiqi üçün qeydlər sinifləndirilmiş və dəqiq istifadəsi çox vacibdir. HACCP prosedurları sənədləşdirilməlidir. Sənədləşmənin və qeydlərin aparılması fəaliyyətin məğzi və ölçüsünə uyğun olmalıdır.

Sənədləşmə nümunələri:

- KNN –in təyin edilməsi;

- Kritik həddin təyin edilməsi.

- KNN üzərində müşahidəçi fəaliyyəti;

- HACCP sisteminin modifikasiyası.

Diaqram 3 –də HACCP işçi vərəqinə misal göstərilmişdir.

Sənaye, hökümət və akademiya nümayəndələrinə HACCP-ın tətbiqi və prinsiplərinin öyrədilməsi, istehlakçıların məlumatlılığının artırılması HACCP sisteminin tətbiq edilməsinin effektiv elementləri hesab edilir. HACCP–a dəstək xüsusiləşmiş təliminin inkişaf etdirilməsinə yardım aləti kimi, hər bir Kritik Nəzarət Nöqtəsində qoyulmuş xidməti işçi heyyətinin vəzifəsini müəyyən edən işçi təlimatı və prosedurları işlənib hazırlanmalıdır.

Xammal istehsalçıları, sənayeçilər, ticarət qrupları, istehlakçı təşkilatlar və cavabdeh idarələrin arasında əməkdaşlıq edilməsi vacib əhəmiyyət daşıyır. Davamlı dialoqa təşviq edilməsi və dəstəklənməsi, HACCP sisteminin təcrübi həyata keçirilməsi işində anlayışlı şəraitin bərqərar edilməsi üçün sənaye və idarələrin təmsilçilərinin birlikdə təlimi imkanların təmin edilməsi zəruridir.

Müşahidə Prosedurları

Düzəldici fəaliyyətlər

Azərbaycan Respublikası Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsinin 14 dekabr 2015-ci il tarixli 150111500016 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmişdir.

____________________________________________________________________________

1. “Qida məhsullarının standartlaşdırılması üzrə” Texniki Komitə (TK 07) tərəfindən işlənib hazırlanıb və təqdim edilib. Kodeks Alimentarius Milli Komitəsi tərəfindən dövlət standartı kimi qəbul edilməsi məqsədəmüvafiq hesab edilmişdir.

2. Bu standart ГОСТ P 51074-2003 «Продукты пищевые. Информация для потребителя. Общие требования» Rusiya Federasiyasının milli standartının autentik tərcüməsi əsasında hazırlanıb.

3.“Yeyinti məhsulları haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 9-cu maddəsinə uyğun olaraq Geni modifikasiya olunmuş bitkilərdən, yaxud müasir biotexnoloji və gen mühəndisliyi metodları ilə yaradılmış kənd təsərrüfatı bitki materiallarının və ya genetik modifikasiya olunmuş bitkilərin genetik materiallarından məhsulun istehsalında istifadə olunması ilə bağlı məlumatlar standartdan çıxarılmışdır.

4. İlk dəfə tətbiq edilir.

5. Dövlət standartında müəyyən edilən tələblərin beynəlxalq standartlara, norma, qayda və tövsiyələrə və digər dövlətlərin müvafiq mütərəqqi milli standartlarına, elm, texnika və texnologiyanın müasir nailiyyətlərinə əsaslanmasını müəyyən etmək üçün standartın ilkin yoxlama müddəti 2020-ci il, dövrü yoxlama müddəti 5 ildir.

Qida məhsulları. İstehlakçı üçün məlumat

Продукты пищевые. Информация AZS 843-2015

для потребителя (ГОСТ P 51074-2003)

Food products. Information for consumer

____________________________________________________________________________

Bu standart istehlak tarasına qablaşdırılmış, Azərbaycan Respublikasının ərazisində topdan və pərakəndə satış üçün nəzərdə tutulmuş, ictimai iaşə müəssisələrinə, məktəblərə, uşaq, müalicə müəssisələrinə və istehlakçılara bilavasitə xidmət göstərən digər müəssisələrə çatdırılan yerli və xarici istehsal məhsullarına tətbiq edilir və bu məhsullar haqqında istehlakçıya verilən məlumata qoyulan ümumi tələbləri müəyyən edir.

Azərbaycan Respublikası dövlət standartlarında, müəssisə standartlarında və məhsulların uyğun olaraq istehsal edildiyi və eyniləşdirilə bilən digər sənədlərdə müəyyən edilmiş istehlak tarasına qablaşdırılmış qida məhsullarının markalanmasına dair tələblər bu standartın tələblərinə zidd olmadığı halda tətbiq edilir.

Bu standartda aşağıdakı təriflərə uyğun olan terminlərdən istifadə edilmişdir:

2.1 istehlakçı: şəxsi tələbatını ödəmək məqsədi ilə mal, iş və xidmətlərdən istifadə edən, onları alan, sifariş verən, yaxud almaq və ya sifariş vermək niyyəti olan şəxs;

2.2 istehsalçı: mülkiyyət formasından və təşkilati-hüquqi formasından asılı olmayaraq satış üçün mal istehsal edən müəssisə, təşkilat və ya sahibkar;

2.3 satıcı: alqı-satqı əməliyyatı aparan, mal satan müəssisə, idarə, təşkilat və ya sahibkar;

2.4 qida məhsulu: insan tərəfindən təbii və ya emal edilmiş halda istifadə edilən məhsul;

2.4.1 uşaq qida məhsulları: uşaq orqanizminin fizioloji xüsusiyyətlərinə uyğunlaşdırılmış xüsusi qida məhsulları;

2.5 qida əlavəsi: Qida məhsullarının hazırlanması zamanı məhsula müəyyən xüsusiyyətlərin verilməsi və/və ya qida məhsulunun keyfiyyətinin saxlanması məqsədi ilə məhsula xüsusi əlavə edilmiş təbii və ya süni maddə və ya onların birləşməsi.

2.5.1 bioloji aktiv əlavə: qida qəbulu zamanı istifadə üçün və ya qida məhsullarının tərkibinə daxil edilməsi üçün nəzərdə tutulmuş təbii (təbii ilə identik) bioloji aktiv maddə.

2.6 inqrediyent (komponent): qida məhsulunun hazırlanması və istehsalı zamanı istifadə olunan və hazır məhsulun tərkibində ilkin və ya dəyişilmiş şəkildə heyvan, bitki, mikrobioloji və ya mineral mənşəli məhsul və ya maddə, həmçinin təbii və ya sintetik qida əlavələri.

2.7 uydurulmuş ad: məhsulun istehlak xüsusiyyətlərini xarakterizə (təsvir) etməyən, lakin konkret, tərkibinə və orqanoleptik göstəricilərinə görə oxşar məhsulları bir-birindən fərqləndirməyə imkan verən söz və ya sözlər qrupu.

2.8 istehsal tarixi: istehsalçı və/və ya qablaşdırıcı tərəfindən qoyulan və qida məhsulunun texnoloji istehsal prosesinin bitməsi anını göstərən tarix.

2.9 qablaşdırma tarixi (maye məhsullar üçün doldurulma tarixi): qida məhsulunun istehlak tarasına yerləşdirmə tarixi.

2.10 saxlanma müddəti: müəyyən edilmiş saxlanma şərtlərinə riayət olunmaqla qida məhsullarının texniki-normativ hüquqi aktlarda göstərilən xüsusiyyətlərinin qorunub saxlandığı müddət (dövr). Saxlama müddətinin bitməsi o demək deyildir ki, məhsul təyinatı üzrə istifadə üçün yararsızdır.

2.11 yararlılıq müddəti: məhsulun təyinatı üzrə istifadəsi üçün yararlı olduğu müddət.

2.12 satılma müddəti: qida məhsulunun istehlakçıya təklif olunduğu müddət.

3.1 İstehsalçı (satıcı) seçimin düzgünlüyünü təmin etmək üçün istehlakçıya zəruri və doğru məlumat verməlidir.

3.2 İstehlakçı üçün məlumat bilavasitə qida məhsulu ilə istehlak tarasında mətn, şərti işarələr və təsvirlər şəklində, ayrı-ayrı qida məhsulları üçün qəbul edilmiş üsul ilə istehlak tarasının, etiketin, kontretiketin, kolyeretin, yarlığın, tıxacın, qoşma vərəqənin üzərində təqdim edilir.

3.3 İstehlakçı üçün mətn şəklində olan məlumat Azərbaycan dilində yazılır. Mətn və yazılar azərbaycan dili ilə yanaşı xarici dillərə tərcümə edilə bilər. Mətn və yazılar azərbaycan dilinin normalarına və ya yazıldığı digər dillərin normalarına uyğun olmalıdır.

Azərbaycan Respublikasına idxal edilən yeyinti məhsullarının üzərindəki etiketlər və adlar, onlardan istifadə qaydaları barədə izahat vərəqələri başqa dillərlə yanaşı, azərbaycan dilinə tərcüməsi ilə müşayiət olunmalıdır.

3.4 İstehlakçı üçün məlumat, birmənalı başa düşülən, aydın, tam və doğru olmalıdır ki, istehlakçı məhsulun tərkibini, xüsusiyyətlərini, qida dəyərliliyini, təbiətini, mənşəyini, saxlanma və istifadə qaydasıni, həmçinin, məhsulun bilavasitə və ya dolayı yolla keyfiyyət və təhlükəsizliyini xarakterizə edən məlumatlara dair yanılmasın və aldadılmasın, verilmiş məhsulu, bu məhsul ilə xarici görünüşü və ya digər orqanoleptik xüsusiyyətlərinə görə oxşar olan başqa məhsulla səhv salmasın.

3.5 Qida məhsulları haqqında məlumat aşağıdakılardan ibarət olmalıdır:

3.5.1.1 Ad istehlakçıya aydın olmalı, məhsulu konkret və düzgün xarakterizə etməli, onun təbiətini, mənşəyini izah etməli, verilmiş məhsulu digərlərindən fərqləndirməyə imkan verməlidir. Qida məhsulunun adı aydın şəkildə olmalı, hər bir fondan seçilə bilən şriftlə yazılmalıdır.

3.5.1.2 Məhsulun fərqli vəziyyətləri və xüsusi emalı haqqında məlumat (məsələn, “qatılaşdırılmış”, “bərpa edilmiş”, “quru”, “üyüdülmüş”, “hisə verilmiş”, “sublimasiya edilmiş”, “pasterizə edilmiş”, “sterilizə edilmiş”, “termiki emal edilmiş”, “UYT (ultra yüksək temperatur) emal edilmiş”, “soyudulmuş”, “dondurulmuş”, “ionlaşdırıcı şüa ilə şüalandırılmış” və s.) məhsulun adına daxil edilir və ya adın bilavasitə yaxınlığında yerləşdirilir.

3.5.1.3 Qida məhsullarının adları Azərbaycan Respublikasının dövlət standartlarında müəyyən edilmiş adlara uyğun olmalıdır.

Ölkə ərazisinə idxal olan qida məhsullarının adları, Azərbaycan Respublikasının dövlət standartlarına zidd olmadığı halda, beynəlxalq, regional və xarici ölkələrin milli standartları və reqlamentlərinə uyğun ola bilər.

Əgər Azərbaycan Respublikasının dövlət standartlarında, beynəlxalq, regional və xarici ölkələrin milli standart və reqlamentlərində qida məhsullarının konkret adları müəyyən edilməmişdirsə, istehsalçı özü 3.5.1-ci yarımbəndin tələblərini nəzərə alaraq məhsulu adlandırır.

3.5.1.4 Aşağıdakılara yol verilmir:

- qida məhsulunun xüsusiyyətinə, eyniliyinə, tərkibinə, miqdarına, saxlanma və ya yararlılıq müddətinə, mənşəyinə, qida məhsulunun hazırlanma üsuluna dair istehlakçıları yanıldan ad verməyə, məhsulun malik olmadığı xüsusiyyətləri, həmçinin müalicəvi olduğunu qeyd etməyə, qida məhsullarının adlarında məhsulun tərkibində olmayan maddə və ya onun birləşməsinin adından istifadə etməyə. Qida məhsullarının tərkibinə qida məhsullarına (inqrediyentlərinə) oxşar aromatizator əlavə etdikdə, qida məhsulunun adında həmin məhsulun dad və/və ya ətirə malik olduğu qeyd edilməlidir. Müəyyən təbii məhsula xas olmayan və ya kompleks ətirli məhsullar üçün onların ətirləşdirildiyi qeyd edilir (konkret ətir qeyd edilmədən);

- müxtəlif qida məhsullarına bir ad vermək.

3.5.1.5 Məhsulun “Yalnız üzvi gübrələrdən istifadə etməklə yetişdirilmişdir”, “Pestisidlərdən istifadə etmədən yetişdirilmişdir”, “Mineral gübrələrdən istifadə etmədən yetişdirilmişdir”, “Vitaminləşdirilmişdir”, “Konservantsız” kimi xüsusiyyətləri haqqında məlumatın verilməsi, yalnız istehsalçıda qeyd edilmiş məlumatın təsdiqi olduğu halda icazə verilir.

Qida məhsullarının üzərinə “Ekoloji təmiz” yazısının göstərilməsinə icazə verilmir.

3.5.1.6 Yuxarıda verilmiş tələblərə əsasən tərtib edilmiş qida məhsulunun adı firma adı, uydurulmuş ad, istehsal edildiyi yerin adı, istehsalçının adı və digər adlar ilə, firma nişanı vurulmaqla tamamlana bilər.

3.5.2 İstehsalçının adı və yerləşdiyi yer (ölkə daxil olmaqla hüquqi ünvan, hüquqi ünvana uyğun olmadıqda Azərbaycan Respublikasında yerləşən, lazım olduqda istehsalçı tərəfindən bu ərazidə istehlakçılardan gələn iradları qəbul etmək vəzifəsi ilə səlahiyyətləndirilmiş təşkilatın (əgər varsa) ünvanı. İxrac üçün nəzərdə tutulmuş qida məhsullarının istehsalçısının hüquqi ünvanı onun yerləşdiyi ölkənin dilində, latın hərfləri ilə, istehsalçının adı isə azərbaycan dilində qeyd olunur.

Əgər xammal, yarımfabrikatlar, qida məhsulları (məsələn çay, kofe, kəsim üçün mal-qara və quşlar və ya emal üçün ət, süd, bitki yağı, yarma, un və s.) onların xassələrini dəyişdirən və/ və ya istehlakçı üçün hazır (o cümlədən qablaşdırılmış) məhsul halına salan, texnoloji emalı aparan müəssisələrə gətirilirsə, belə qida məhsullarının istehsalçısı və qablaşdırıcısı həmin müəssisələr sayılır.

“(İstehsalçı-şirkət, firmanın adı) nəzarəti altında istehsal edilmişdir” yazısını göstərmək olar. Belə yazıdan sonra istehsalçı-şirkət, firmanın ölkəsi və hüquqi ünvan göstərilir.

3.5.3 İstehsalçının və ya firmanın yerləşdiyi ölkədə müəyyən edilmiş qaydalara əsasən qəbul və təsdiq olunan istehsalçının əmtəə nişanı (əgər varsa).

3.5.4 Netto kütlə, həcm və ya məhsulun miqdarı

Qablaşdırılmış maye məhsullar üçün həcm, digərləri üçün netto kütlə qeyd olunur.

Netto kütlə q və ya kq ilə, həcm l və ya ml, sm və ya dm göstərilir.

Əsas komponenti maye halında olan məhsullarda (siropda, duzda, marinadda, şorabada, meyvə və ya tərəvəz şirəsində, bulyonda və s.) ümumi nominal netto kütlədən başqa, əsas komponentin də nominal netto kütləsi göstərilməlidir.

Saxlanma zamanı həcmi və ya xalis kütləsi azalan, həmçinin tək-tək qablaşdırılmış və ya “çəki” ilə satılan (istehlakçının iştirakı ilə çəkilən) məhsulların üzərində xalis kütlənin və ya həcmin qeyd edilməməsinə yol verilir.

3.5.5 Məhsulun tərkibi

Yalnız bir inqrediyentdən ibarət olan məhsullar istisna olmaqla bütün digər məhsullar üçün inqrediyentlərin siyahısı göstərilməlidir.

Siyahıdan öncə “Tərkibi” başlığı qoyulmalıdır. İnqrediyentlər, istehsal zamanı kütlə payının azalması ardıcıllığı ilə sıralanır.

Əgər istifadə edilən inqrediyentin tərkibinə iki və ya daha çox inqrediyent daxildirsə, belə mürəkkəb inqrediyentin öz adı altında inqrediyentlər siyahısına daxil edilməsinə yol verilir. Bu halda belə mürəkkəb inqrediyentin bilavasitə adından sonra mötərizədə onun tərkib hissəsi olan inqrediyentlərin siyahısı azalma qaydasında proporsiyaya uyğun göstərilir.

Hazır qida məhsulunda mürəkkəb inqrediyentin kütlə payı 2%-dən az olduqda onun tərkibinə daxil olan inqrediyentlərin sadalanmamasına yol verilir.

Resepturaya daxil olan su bərpa edilmiş məhsulların, həmçinin şoraba, marinad, sirop, bulyon, duz və digərlərinin tərkib hissəsi olduğu hallar istisna olmaqla, bütün digər hallarda inqrediyent siyahısında qeyd edilməlidir.

Aşağıdakı məhsullar inqrediyent kimi qəbul edilmir:

- karbon 4-oksid (məhsulun təsvirində (üzərində) onun qazlı olduğu qeyd edilmişdirsə)

- məhsulun istehsalı zamanı müvəqqəti ayrılan, sonradan yenidən məhsula daxil edilən, miqdar nisbəti ilə tərkibdə ilkin miqdarı aşmayan uçucu komponentlər;

- istehsal prosesi üçün zəruri olan, hazır məhsulun tərkibinə daxil olmayan maddə və köməkçi materiallar;

- qida məhsulunun bir və ya bir neçə inqrediyentinin tərkibinə daxil olan qida əlavələri, əgər son məhsulda onlar artıq texnoloji təsir göstərmirsə;

- həlledici və ya daşıyıcı kimi istifadə edilən maddələr.

Texniki şərtlər, ümumi texniki şərtlər və ya standartlaşdırılmış terminlər üzrə Azərbaycan Respublikasının dövlət standartları olan, inqrediyent kimi istifadə olunan məlum məhsullar üçün “günəbaxan yağı”, “inək yağı”, “nişasta”, “balıq”, “quş əti”, “pendir”, “ədviyyatlar”, “şəkər”, “qlükoza”, “saqqız üçün elastik əsas” və s. kimi adlardan istifadə etmək olar.

Qida məhsulunun istehsalında və istifadə edilmiş xammalın tərkibində qida əlavələrinin, bioloji aktiv əlavələrin, aromatizatorların, onlara xas olmayan ionlaşdırıcı şüalanmaya məruz qalmış zülal tərkibli komponentlər əlavə edilmiş qeyri - ənənəvi tərkibli qida məhsullarının istifadə edildiyi haqda mütləq məlumat verilməlidir.

Geni modifikasiya olunmuş bitkilərdən, yaxud müasir biotexnoloji və gen mühəndisliyi metodları ilə yaradılmış kənd təsərrüfatı bitki materiallarının və ya genetik modifikasiya olunmuş bitkilərin genetik materiallarından məhsulun istehsalında istifadə olunması qadağandır.

Qida əlavələri qeyd edildikdə, aşağıdakı qida əlavələri qrupları adlarından istifadə edilir: antioksidləşdirici; unun emalı üçün maddələr; yaprıxmaya və nahamarlığa qarşı maddələr; rəng qoruyucu maddələr; nəmsaxlayıcı agentlər; şirələyici; jele əmələgətiricilər; qatılaşdırıcılar; turşular; konservantlar; rəngləyicilər; doldurucular; bərkidici; köpükyatırıcı; köpükyaradıcı; propellentlər, şirinləşdiricilər, yumşaldıcılar; tənzimləyicilər; stabilizatorlar; sıxlaşdırıcılar; dad və qoxu gücləndiriciləri; emulqatorlar; emulqasiyaedici duzlar.

Qrup adından sonra, Beynəlxalq nömrələmə sisteminə və ya Avropa nömrələmə sisteminə (E) əsasən (INS) indeks və ya qida əlavəsinin adı qeyd edilir.

Aromatizatorlar üçün qeyd edilməlidir: məhsulun necə olduğundan asılı olaraq “təbii”, “təbii ilə identik” və ya “süni”.

Etiketin üzərində yazılan tonuslaşdırıcı, hormona bənzər və insan orqanizmi toxumalarının böyüməsinə təsir edən xüsusiyyətlərə malik bioloji aktiv əlavələr, tərkibində belə bioloji aktiv əlavələr olan qida əlavələri və qida məhsulları, həmçinin, tərkibində onlara xas olmayan zülal xassəli komponentlərdən ibarət qeyri-ənənəvi tərkibli qida məhsulları haqqında məlumat onların müxtəlif növ xəstəlik hallarında istifadəsini qadağan edən əks göstərişləri daxil etməlidir.

Müəyyən növ qida əlavəsi və ya qida məhsulunun istifadəsini qadağan edən xəstəliklər Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyi tərəfindən müəyyən edilir.

Məhsulun xüsusi qidalandırıcı xüsusiyyətləri, müalicəvi, pəhriz və ya profilaktiki təyinatı, tərkibində bioloji aktiv maddələrin olması, zərərli olan maddələrin olmaması və ya digər analoji xüsusiyyətlər haqqında məlumatlar, istehsalçıda bu məlumatların təsdiqi olduğu halda etiketdə qeyd edilə bilər. Bioloji aktiv maddələrin, vitaminlərin və mineral maddələrin miqdarı onların yalnız istehsal zamanı əlavə edildiyi halda qeyd edilir.

İstehsalçının istəyi ilə məhsulun tərkibində təbii halda olan mineral maddələri və vitaminləri (miqdarını göstərməməklə) qeyd etməyə icazə verilir. Belə məhsulun müəyyən edilmiş qaydaya uyğun gündəlik istifadə norması haqqında tövsiyə olmalıdır.

Ayrı – ayrı məhsulların tərkibi haqqında əlavə məlumat bu standartın 4–cü bölməsində verilmişdir.

3.5.6 Qida dəyərliliyi (kalorilik və ya enerji dəyərliliyi, zülalların, yağların, karbohidratların, vitaminlərin, makro və mikro-elementlərin miqdarı) 4-cü bölməyə uyğun.

Qidalandırıcı maddələrin miqdarı haqqında məlumat məhsulun yeyilə bilən hissəsinin 100q, 100 ml və ya 100 sm-də olan karbohidratların, züllaların, yağların, makro və mikro elementləri kütləsi kimi, kalorilik/enerji dəyəri 100 q, 100 ml və ya 100 sm-də məhsula hesablanmış kkal və/və ya kilocoul ilə ifadə olunur.

Zülalların, yağların, karbohidratların miqdarı və kalorilik/enerji dəyəri haqqında məlumat yalnız o zaman göstərilir ki, bu göstəricilərin 100 q (ml, sm) qida məhsulda olan miqdarı ən azı 2%, mineral maddə və vitaminlər üçün isə tövsiyyə edilən gündəlik istehlak normasından ən azı 5% olsun.

3.5.7 Uşaq, pəhriz qida məhsulları və bioloji aktiv əlavələrin təyinatı və istifadə şərtləri.

3.5.8 Qida məhsullarının konsentratları və yarımfabrikatları üçün hazır xörəklərin hazırlanması üzrə tövsiyyələr. Digər qida məhsullarının istifadəsi üçün göstərilən tövsiyyələr yalnız o zaman qeyd edilir ki, onların düzgün istifadəsi belə məlumatın olmadığı təqdirdə çətinlik yaratsın və ya onların səhv hazırlanması istehlakçının sağlamlığına, onun əmlakına ziyan vursun, məhsulun xarab olmasına və ya qeyri-effektiv istifadəsinə səbəb olsun.

3.5.9 Qida məhsullarının saxlanma şərtləri

Xüsusi saxlanma şəraiti (aşağı temperatur, havanın müəyyən rütubəti, işıq rejimi və s.) tələb olunan məhsullar üçün saxlanma şəraiti o halda göstərilir ki, bu məhsulların istehsal olunduğu müvafiq sənədlərdə saxlanma şəraitinə olan tələblər müəyyən edilmişdir. Konservləşdirilmiş məhsullar üçün qab açıldıqdan sonra saxlanma şərtləri göstərilə bilər.

3.5.10 Yararlılıq müddəti

Yararlılıq müddəti istehsal tarixindən hesablanır. Yararlılıq müddəti istehsalçı tərəfindən, müəyyən edilmiş saxlanma şəraitini qeyd etməklə təyin edilir.

Yararlılıq müddəti aşağıdakı kimi göstərilə bilər: “yararlıdır ____ (saat, sutka, ay və ya il)”, “yararlıdır ___(tarix) dək”, “____(tarix)dək istifadə etmək”.

Əgər qida məhsulunun yararlılıq müddəti “yararlıdır ___dək” və ya “_____dək istifadə edilməlidir” sözlərindən sonra göstərilmişdirsə istifadə müddətinin bitməsi: gün, ay, il- yararlılıq müddəti 3 aydan çox deyilsə, ay, il- əgər yararlılıq mqddəti 3 aydan çoxdursa yararlılıq müddəti göstərilən ayın birinədək davam edir.

Əgər yararlılıq müddəti saatlarla hesablanırsa, “...saat ərzində yararlıdır” qeyd olunur.

Yararlılıq müddəti 3 aydan çox olan zaman gün, ay, il qeyd etməyə icazə verilir. Bu halda yararlılıq müddəti istehlak tarasında göstərilən günədək davam edir.

3.5.11 Saxlanma müddəti

İstehsalçı qida məhsulları üçün saxlanma müddətini göstərə bilər.

Qida məhsullarının saxlanma müddəti istehsal tarixindən hesablanır və aşağıdakı kimi göstərilir: “saxlanma müddəti _____(tarix)-dək”, “saxlanma müddəti ______(gün, ay və ya il)”.

3.5.12 Qida məhsulunun satış müddəti, məhsulun saxlanma və ev şəraitində təyinatı üzrə istifadə müddəti nəzərə alınmaqla istehsalçı tərəfindən müəyyən edilir.

Qida məhsullarının satış müddəti istehsal tarixindən hesablanır və aşağıdakı kimi göstərilir: ______“(saat, tarix)-dək satılmalıdır” və ya _____“(saat, sutka) ərzində satılmalıdır”.

3.5.13 İstehsal tarixi və qablaşdırma tarixi

İstehsal tarixi aşağıdakı sözlərlə göstərilir:

“İstehsal edilib____(tarix)”, qablaşdırma tarixi “qablaşdırılmışdır _____(tarix)”. Əgər məhsulu istehsal edən və qablaşdıran, eyni zamanda istehsalçı həm də qablaşdırandırsa və ya 3.5.2-ci yarımbəndinə əsasən qablaşdırıcı istehsalçı hesab edilirsə, istehsal və qablaşdırma aşağıdakı sözlərlə qeyd edilir: “istehsal edilmiş və qablaşdırılmışdır _____(tarix)”. Şərab, alkoqollu və alkoqolsuz içkilər, mineral sular, pivə, sirkə üçün eyni zamanda istehsal və qablaşdırma tarixi hesab edilən doldurulma tarixi qeyd edilir; yumurtalar üçün – eyni zamanda istehsal tarixi hesab edilən, sortlaşdırma tarixi qeyd edilir. Qida məhsulu istehsalının texnoloji prosesi çəkilib qablaşdırmadan sonra da davam edirsə (məsələn sterilizə, soyudulma, yetişmə və s.) yalnız istehsal tarixi göstərilir

İstehsal və qablaşdırma tarixi gün, ay, ili göstərən iki rəqəmli ədədlər şəklində (məsələn, 22.06.02) və ya etiketdə olan rəqəmlərin qarşısında qeydlər şəklində göstərilir və ya tarixi göstərilən yerə istinad kimi işarə olunur.

Yararlılıq müddəti saatlarla hesablanan məhsullar üçün istehsal və qablaşdırma tarixlərinə saat da əlavə edilir (məsələn, saat 13, 22.06.02).

Ayrı-ayrı məhsullar üçün istehsal və qablaşdırma tarixlərinin göstərilməsi haqqında əlavə məlumat bu standartın 4 – cü bölməsində verilmişdir.

3.5.14 Qida məhsulları haqqında məlumatda yararlılıq müddəti və/və ya saxlanma müddəti və/və ya satış müddəti qeyd edilir. Doğranmış və/və ya çəkilib qablaşdırılmış qida məhsulları üçün yararlıq müddəti və/və ya saxlanma müddəti və/və ya satış müddəti istehsalçının müəyyən etdiyi müddət nəzərə alınmaqla qablaşdırıcı tərəfindən istehlak tarasına vurulur.

3.5.15 Məhsulun istehsal olunduğu və eyniləşdirilə bilən müvafiq sənədin işarəsi (təsdiq edildiyi il göstərilmədən yazılmağa icazə verilir) olmalıdır.

İdxal edilmiş məhsullar üçün bu məlumatın qeyd edilməməsinə yol verilir.

3.5.16 Qida məhsullarının uyğunluğunun təsdiq edilməsi haqqında məlumat.

Texniki normativ hüquqi aktların tələblərinə uyğunluğu təsdiq edilmiş məhsullara milli uyğunluq nişanı vurulur.

Müvafiq texniki reqlamentin qəbul edilməsinə qədər uyğunluq sertifikatı ilə təsdiq olunmuş kütləvi istehsal edilən qida məhsullarının uyğunluğun təsdiqlənməsi istehsalçı qida məhsullarına müvafiq qaydada məcburi sertifikatlaşdırmaya aid olan uyğunluq nişanı ilə damğalayır. Qida məhsullarının könüllü sertifikatlaşdırılması isə müvafiq könüllü sertifikatlaşdırma sistemində tətbiq edilən uyğunluq nişanı ilə damğalanır.

Uyğunluğun bəyannamə formasında təqdim edilən məcburi sertifikatlaşdırmaya aid olan qida məhsullarına dair uyğunluğun təsdiqi barədə məlumat, uyğunluğun bəyannamə sisteminə aid tətbiq edilən uyğunluq nişanı ilə damğalanır.

Qablaşdırılmamış qida məhsullarının uyğunluğunun təsdiqi haqqında məlumat müşaiyətedici sənədlərdə verilir və ya ticarət salonunda vurulur.

3.6 Məhsul 3.1-3.5 yarımbəndlərinə zidd olmayan, məhsulu(bir yaşınadək uşaqlar üçün olan qida məhsulları və alkoqollu məhsullardan başqa), istehsalçı və istehlakçını xarakterizə edən əlavə məlumat, o cümlədən reklam ilə müşayiət oluna bilər və üzərində ştrix kod göstərilə bilər.

3.7 Məlumatın yerləşdirilməsi

3.7.1 Məlumat hər bir istehlak tarasının üzərində, oxunması rahat olan yerdə yazılmalıdır. Rəngsiz istehlak tarasına doldurulan şəffaf, rəngsiz maye məhsullarının qablaşdırma tarixi etiketin əks tərəfində yazıla bilər.

3.7.2 Əgər istehlak tarasında məhsul haqqında zəruri məlumatı bütövlükdə göstərmək mümkün deyilsə, məhsul haqqında məlumat, istehsalçının istəyinə görə, əlavə vərəqdə yazılaraq fərdi və ya qrup istehlak taranın hər bir vahidinə əlavə edilə bilər; həmçinin, qida məhsulları dəstlərlə satılan qrup istehlak tarasının hər bir vahidi istehlakçı üçün məlumatla müşayiət edilə bilər.

Kiçik ölçülü istehlak tarasına qablaşdırılmış uşaq qida məhsulları haqqında çatışmayan məlumat fərdi istehlak tarasının hər bir vahidinə qoyulan əlavə vərəqdə göstərilir.

3.7.3 Qabaqcadan çəkilib qablaşdırılmamış qida məhsullarının istifadəçilərə satılması zamanı,qida məhsulu ticarət obyektlərində istehlakçının iştirakı ilə qablaşdırıldıqda, həmin məhsullar haqqında məlumatı bu standart ilə müəyyən edilmiş tələblərə uyğun satıcının istəyinə görə istehlak taranın hər bir vahidinə qoyulan əlavə vərəqdə, və ya qiymət cədvəlində, və ya məhsula bilavasitə yaxın olan yerdə ticarət salonunda yerləşdirməyə yol verilir.

3.8 Məlumatın təsvir edilməsi üsulu

3.8.1 Məlumat hər hansı bir üsulla yazılmalı, aydın və asan oxuna bilən olmalıdır.

Əgər məhsulun yerləşdirildiyi qrup istehlak tarası əlavə örtüklə örtülmüşdürsə, ya daxildəki qablaşdırmanın etiketi örtüyün altından aydın şəkildə oxunmalıdır, ya da xarici qaba analoji etiket vurulmalıdır.

Qida ilə təmasda olan məlumatın vurulma vasitəsi qida məhsulunun keyfiyyətinə təsir etməməli, saxlanma və daşınma və satılma zamanı markalanmanın dayanıqlı olmasını təmin etməlidir.

4.1 Uşaq qida məhsulları:

- məhsulun adı, onun uşaq qidası üçün nəzərdə tutulduğunu əks etdirməlidir. Bu əsas inqrediyentə və məhsulun konsistensiyasına uyğun olmalıdır. Bir yaşadək körpənin qidası üçün nəzərdə tutulan süd məhsulları və ana südü əvəzedicilərinin adında “Ana südünə yaxın” ifadəsindən istifadə etməyə icazə verilmir;

- İstehsalçının adı və yerləşdirdiyi yer (ölkə daxil olmaqla hüquqi ünvan, hüquqi ünvana uyğun olmadıqda Azərbaycan Respublikasında yerləşən, lazım olduqda istehsalçı tərəfindən bu ərazidə istehlakçılardan gələn iradları qəbul etmək vəzifəsi ilə səlahiyyətləndirilmiş təşkilatın (əgər varsa) ünvanı.

- istehsalçının əmtəə nişanı (əgər varsa);

- netto kütlə və ya həcm;

- vitamin və mineral maddələrin miqdarı (daxil edildikdə);

- istehlak qabının açılmasından öncə və sonra saxlanma şərtləri;

- yararlılıq müddəti;

- hazırlanma qaydası (zəruri olduqda);

- istehsal tarixi və qablaşdırma tarixi;

- təyinatı və istifadə şərtləri (zəruri olduqda);

- uyğunluğun təsdiq edilməsi haqqında məlumat;

- məhsulun istehsal olunduğu və eyniləşdirilə bilən sənədin işarəsi;

- əsas inqrediyentlərin heyvan və ya bitki mənşəli olması haqqında məlumat;

- kimyəvi tərkibi haqqında məlumat;

- ana südünün üstünlüyü qeyd olunmalı;

- “ana südünə oxşar” və ya “ana südünün əvəzedicisi” ifadəsindən istifadə edilməməli;

- yalnız həkim məsləhəti ilə istifadə edilə bilməsi haqqında məlumat olmalı;

“Körpələrin qidalanması haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 7.5-ci yarımbəndinə əsasən süni qida məhsullarının Respublikamıza 3-cü ölkədən idxalı qadağandır.

Ana südü əvəzedicilərinin istehlak tarasında, ana südünün üstünlükləri və həkim tərəfindən qidalanma sxeminin təyin edilməsinin vacibliyi haqqında məlumat göstərilir. İstehlak tarasının üzərində uşaq şəklinin təsvir edilməsinə icazə verilmir. Körpələrin əlavə qidalanması üçün məhsulun istehlak tarasına qidalanmanı hansı yaşdan başlanması haqqında tövsiyə verilməlidir.

Uşaq qidası üçün nəzərdə tutulmuş konserv bankalarının üzərinə konservlərin istehsal tarixi (gün, ay, il) və yararlılıq müddəti göstərilməlidir.

4.2 Ət və ət məhsulları

4.2.1 Cəmdək, yarımcəmdək və dörddəbir cəmdək halında olan ət

- ətin baytarlıq möhürlənməsi göstərişinə uyğun olaraq oval formalı dövlət baytarlıq möhürünün vurulması;

- əmtəə möhürü (köklük dərəcəsindən asılı olaraq kateqoriyası) və möhürlər;

4.2.2 Cəmdək, yarımcəmdək və dörddəbir cəmdək halında olan ətdən başqa bütün məhsulların adları

4.2.2.1 Məlumatın məzmununa dair ümumi tələblər:

- kateqoriyası, növü (əgər varsa);

- istehsalçının əmtəə nişanı (əgər varsa);

- netto kütlsiə və ya miqdarı;

- qida əlavələri, aromatizatorlar, qidaya bioloji aktiv əlavələr, qeyri - ənənəvi tərkibli məhsulların inqrediyentləri;

- istehsal tarixi və qablaşdırma tarixi;

- yararlılıq müddəti;

- məhsulun istehsal olunduğu və eyniləşdirilə bilən sənədin işarəsi.

- uyğunluğun təsdiq edilməsi haqqında məlumat.

4.2.2.2 Məlumatın məzmununa dair əlavə tələblər

- termiki vəziyyəti (soyudulmuş, dondurulmuş).

Bloklarda dondurulmuş ət və əlavə ət məhsulları:

- kateqoriyası (əlavə ət məhsulları üçün), növü (əgər varsa).

- termiki vəziyyəti (soyudulmuş, dondurulmuş).

Yarımfabrikatlar, kulinariya məmulatları:

- termiki vəziyyəti (soyudulmuş, dondurulmuş);

- istehsal tarixi və qablaşdırma tarixi;

- hazır xörəklərin hazırlanması üzrə tövsiyyələr.

Kolbasa məmulatları və ətdən hazırlanmış məhsullar:

- termiki vəziyyəti (soyudulmuş, dondurulmuş);

- “vakuum altında qablaşdırılmışdır” (qablaşdırmada vakuum olduqda).

Süni qilafda olan kolbasa məmulatlarında, məlumatın qismən və ya birbaşa qilafın üzərinə vurulmasına icazə verilir.

Ət və ət-bitki konservləri:

- Ət, yağ, əlavə ət məhsulları, bitki mənşəli komponentlərin (ət-bitki konservləri üçün) kütlə payı. Paştetlər, qiyməli, vetçina ilə konservlər, ət ilə sıyıqlar və digər bircins və xırda doğranılmış məhsullar üçün ət, yağ, əlavə ət məhsulları, bitki mənşəli komponentlərin kütlə payı onların resepturaya əsasən daxil edilməsinə uyğun qeyd edilir;

- istifadə üçün hazırlama qaydası (istifadədən öncə xüsusi emal tələb edən konservlər üçün);

- bankaların qapağı üzərinə və ya altına(Laminasiya edilmiş alüminium folqadan hazırlanmış bankalar üçün) konserv məhsulunun istehsal tarixi (gün, ay, il) və yararlılıq müddəti yazılır.

Azərbaycan Respublikasında istehsal edilmiş məhsullar üçün növbə (briqada) nömrəsi, çeşid nömrəsi, sahənin indeksi və istehsalçı-müəssisənin nömrəsi müəyyən edilmiş qaydada bankanın üzərində yazılır.

Laminasiya edilmiş alüminium folqadan hazırlanmış bankalara əlavə olaraq konservlərin son istifadə tarixi (gün, ay, il) qeyd edilir.

Məhsulun şüşə bankalara qablaşdırılması zamanı, məlumatın etiket və/və ya şüşə, və/və ya qapaq üzərində qeyd edilməsinə icazə verilir.

Bankalara qablaşdırılmış piylər üçün məlumat 4.2.2.2 üzrə (bölmə “Ət və ət-bitki konservləri” bölməsi).

Ət sənayesinin digər qida məhsulları (qida bulyonları, ekstrugen, quru səhər yeməyi:

- istifadə üzrə tövsiyyələr.

4.3 Quş əti, yumurta və onların emalından alınan məhsullar

4.3.1 Cəmdək halında olan quş əti (istehlak tarasına qablaşdırılmamış):

- baldırın xarici səthinə vurulmuş və ya ayağına birləşdirilmiş etiket şəklində əmtəə möhürü (növü və ya kateqoriyası). İstehlak tarasına qablaşdırılmamış quş cəmdəkləri yığılmış yeşiklərdə göstərilən məlumat:

- istehsalçının əmtəə nişanı (əgər varsa);

- quşun növü və yaşı (məsələn, “toyuq” və ya “cücələr”, “ördək” və ya “ördək balaları” və s.)

- netto və brutto kütlə;

- növü və kateqoriyası (əgər varsa);

- “Dövlət baytarlıq nəzarəti” ifadəsi;

- ölkə və mənşə yerinin adı;

- istehsal tarixi və qablaşdırma tarixi;

- yararlılıq müddəti və saxlanma şərtləri;

- termiki vəziyyət (soyudulmuş, yüngül dondurulmuş və ya dərin dondurulmuş)

- quş cəmdəklərinin emalı üsulu (içalatı təmizlənmiş, içalatı yarımçıq təmizlənmiş, içalat və boyun komplekti ilə içalatı təmizlənmiş)

-.......dan hazırlanmış plyonka ilə qorunmuşdur (əgər cəmdəklər plyonka əmələ gətirən agentlər ilə örtülmüşdürsə)

- qida əlavələri, aromatizatorlar, qidaya bioloji aktiv əlavələr, qeyri - ənənəvi tərkibli məhsulların inqrediyentləri (istifadə edildiyi halda);

- məhsulun istehsal olunduğu və eyniləşdirilə bilən sənədin işarəsi.

- uyğunluğun təsdiq edilməsi haqqında məlumat.

4.3.2 İstehlak tarasına qablaşdırılmış cəmdək, yarımcəmdək və dörddəbir cəmdək halında olan quş əti:

- məhsulun adı (cəmdək, yarımcəmdək, bud, boyun, qanadlar və s.), quşun növü və yaşı daxil olmaqla (məsələn, “toyuq”, “cücə”, “ördək”, “ördək balaları” və s.);

- növü və kateqoriyası (əgər varsa);

- istehsalçının əmtəə nişanı (əgər varsa);

- emal üsulu (bütöv cəmdək üçün – içalatı təmizlənmiş, içalatı yarımçıq təmizlənmiş, içalat və boyun komplekti ilə içalatı təmizlənmiş)

- qoruyucu örtüklər, konservant, qeyri - ənənəvi tərkibli qida məhsulu;

- “Dövlət baytarlıq nəzarəti” ifadəsi (bütöv cəmdəklər üçün);

- termiki vəziyyət (soyudulmuş, dondurulmuş, yüngül dondurulmuş, dərin dondurulmuş);

- netto kütlə (cəmdəklər üçün hər bir istehlak tarası vahidinin üzərində netto kütlə və ya hər bir nəqliyyat tarası vahidinin üzərində ümumi netto kütlə qeyd edilir).

- istehsal tarixi və qablaşdırma tarixi;

- yararlılıq müddəti və saxlanma şərtləri;

- məhsulun istehsal olunduğu və eyniləşdirilə bilən sənədin işarəsi;

- uyğunluğun təsdiq edilməsi haqqında məlumat.

4.3.3 Sümüksüz quş əti (tikə və mexaniki üsulla sümüksüzləşdirilmiş, o cümlədən, bloklarda dondurulmuş):

- məhsulun adı, quşun növü və yaşı daxil olmaqla;

- istehsalçının əmtəə nişanı (əgər varsa);

- termiki vəziyyət (soyudulmuş, dondurulmuş, yüngül dondurulmuş və ya dərin dondurulmuş);

- istehsal tarixi və qablaşdırma tarixi;

- yararlılıq müddəti və saxlanma şərtləri;

- netto, brutto kütlə;

- məhsulun istehsal olunduğu və eyniləşdirilə bilən sənədin işarəsi;

- uyğunluğun təsdiq edilməsi haqqında məlumat.

4.3.4 Quş ətindən konservlər və ət – bitki konservləri:

- 4.2.2.1 və 4.2.2.2 üzrə.

4.3.5 Əlavə ət məhsulları:

- məhsulun adı, quşun növü və yaşı daxil olmaqla;

- istehsalçının əmtəə nişanı (əgər varsa);

- istehsal tarixi və qablaşdırma tarixi;

- yararlılıq müddəti və saxlanma şərtləri;

- termiki vəziyyət (soyudulmuş, dondurulmuş, yüngül dondurulmuş və ya dərin dondurulmuş);

- məhsulun istehsal olunduğu və eyniləşdirilə bilən sənədin işarəsi.

- uyğunluğun təsdiq edilməsi haqqında məlumat.

4.3.6 Quş ətindən hazırlanmış yarımfabrikatlar:

- məhsulun adı, quşun növü və yaşı daxil olmaqla;

- istehsalçının əmtəə nişanı (əgər varsa);

- termiki vəziyyət (soyudulmuş, dondurulmuş, yüngül dondurulmuş və ya dərin dondurulmuş);

- istehsal tarixi və qablaşdırma tarixi;

- hazır xörəklərin hazırlanması üzrə tövsiyyələr;

- yararlılıq müddəti və saxlanma şərtləri;

- qida əlavələri, aromatizatorlar, bioloji aktiv əlavələr, qeyri - ənənəvi tərkibli məhsulların inqrediyentləri;

- məhsulun istehsal olunduğu və eyniləşdirilə bilən sənədin işarəsi;

- uyğunluğun təsdiq edilməsi haqqında məlumat.

4.3.7 Quş ətindən hazırlanmış kolbasa və kulinariya məmulatları:

- istehsalçının adı və yerləşdirdiyi yer (ölkə daxil olmaqla hüquqi ünvan, hüquqi ünvana uyğun olmadıqda Azərbaycan Respublikasında yerləşən, lazım olduqda istehsalçı tərəfindən bu ərazidə istehlakçılardan gələn iradları qəbul etmək vəzifəsi ilə səlahiyyətləndirilmiş təşkilatın (əgər varsa) ünvanı;

- istehsalçının əmtəə nişanı (əgər varsa);

- çəkilib qablaşdırılmış məmulatlar üçün netto kütlə;

- termiki vəziyyət (soyudulmuş, dondurulmuş, yüngül dondurulmuş və ya dərin dondurulmuş);

- vakuum altında qablaşdırılmışdır (əgər varsa);

- istehsal tarixi və qablaşdırma tarixi;

- yararlılıq müddəti və saxlanma şərtləri;

- qida əlavələri, aromatizatorlar, qidaya bioloji aktiv alavələr, qeyri - ənənəvi tərkibli məhsulun inqrediyentləri;

- məhsulun istehsal olunduğu və eyniləşdirilə biləcəyi sənədin işarəsi;

- uyğunluğun təsdiq edilməsi haqqında məlumat.

Süni qilaflarda olan kolbasa məmulatlarında məlumatın (tam və ya qismən) bilavasitə qilafın üzərində göstərilməsinə yol verilir.

4.3.8 Quşun növünə görə əridilmiş piylər:

- istehsalçının əmtəə nişanı (əgər varsa);

- istehsal tarixi və qablaşdırma tarixi;

- yararlılıq müddəti və saxlanma şərtləri;

- qida əlavələri, aromatizatorlar, qidaya bioloji aktiv əlavələr, qeyri - ənənəvi tərkibli məhsulların inqrediyentləri;

- məhsulun istehsal olunduğu və eyniləşdirilə bilən sənədin işarəsi;

- uyğunluğun təsdiq edilməsi haqqında məlumat.

4.3.9 Ərzaq üçün yumurta (quşların növünə görə)

4.3.9.1 İstehlak qabına qablaşdırılmamış yumurtalar üçün məlumata daxildir:

- istehsal tarixi (sortlaşdırma tarixi) (pəhriz yumurtaları üçün).

4.3.9.2 İstehlak tarasında olan məlumat (yumurtaların istehlak tarasına qablaşdırılması zamanı):

- növü və kateqoriyası;

- istehsalçının əmtəə nişanı (əgər varsa);

- növlərə ayrılma tarixi;

- yararlılıq müddəti və saxlanma şərtləri;

- məhsulun istehsal olunduğu və eyniləşdirilə bilən sənədin işarəsi;

- uyğunluğun təsdiq edilməsi haqqında məlumat.

Markalanma taranın üzərinə etiket şəklində vurulduqda istehlak tarasına qablaşdırılmış yumurtaların üzərinə bu məlumatın vurulmamasına yol verilir. Etiket, elə yerləşdirilməlidir ki, istehlak tarası açıldıqda, o, parçalansın.

Məhsulu, istehsalçını xarakterizə edən digər məlumat, o cümlədən reklam məhsulu müşayiət edə bilər, həmçinin ştrix kod göstərilə bilər.

4.3.9.3 Nəqliyyat tarasının hər bir qablaşdırma vahidinin hər iki üz səthinə aşağıdakı markalanma ilə etiket vurulur:

- növü və kateqoriyası;

- istehsalçının əmtəə nişanı (əgər varsa);

- növlərə ayrılma tarixi;

- yararlılıq müddəti və saxlanma şərtləri;

- məhsulun istehsal olunduğu və eyniləşdirilə bilən sənədin işarəsi;

- uyğunluğun təsdiq edilməsi haqqında məlumat.

4.3.10 Yumurta məhsulları istehlak tarasında:

- əgər məhsulun müəyyən emalı həyata keçirilmişdirsə, emal üsulu (pasterizə edilmiş, turşulaşdırılmış, şəkərsizləşdirilmiş və s);

- istehsalçının əmtəə nişanı (əgər varsa);

- konservantlar, qida və digər əlavələr (istifadə olduqda);

- istehsal tarixi və qablaşdırma tarixi;

- yararlılıq müddəti və saxlanma şərtləri;

- məhsulun istehsal olunduğu və eyniləşdirilə bilən sənədin işarəsi;

- uyğunluğun təsdiq edilməsi haqqında məlumat.

4.4 Süd, süd məhsulları və süd tərkibli məhsullar:

- məhsulun adı (termiki emal istifadə edildikdə, qida məhsulunun istehlak tarasına qabına qablaşdırmadan bilavasitə əvvəl və/və ya qablaşdırmadan bilavasitə sonra termiki emal üsulu qeyd edilir);

- tərkibində süd olan məhsullar üçün yağın, o cümlədən süd yağının faizlə kütlə payı (dondurma və şirələnmiş kəsmik sırokları üçün qeyd edilmir);

- istehsalçının əmtəə nişanı (əgər varsa);

- məhsulun netto kütləsi və ya həcmi;

Şirənin tərkibinə daxil olan inqrediyentlər ümumi inqrediyent siyahısında sadalanır:

- Qida əlavələri, aromatizatorlar, qidaya bioloji aktiv əlavələr, qeyri - ənənəvi tərkibli məhsulların inqrediyentləri;

- qida dəyərliliyi. Tərkibində saxaroza olan məhsulların qida dəyərliliyi haqqında məlumatda, karbohidratların miqdarından başqa, 100 q-da (ml, sm) olan saxarozanın

- Süddən, süd inqrediyentlərindən və ya mürəkkəb tərkibli xammaldan hazırlanmış məhsullar üçün hazır məhsulda olan turş süd bakteriyalarının (əgər varsa), bifidobakteriyaların (əgər varsa), probiotiklərin (əgər varsa), mayaların (əgər varsa) (1q məhsulda KƏGV) miqdarı, əgər məhsulun istehsal olunduğu sənəddə belə tələblər varsa;

- istehsal tarixi və qablaşdırma tarixi;

- yararlılıq müddəti (dondurmadan başqa);

- saxlanma müddəti (dondurma üçün);

- hazır xörəklərin hazırlanma üsulu və şərtləri (süd yarımfabrikatları və konsentratlar üçün);

- istifadə şərtləri. Yalnız müalicəvi – profilaktik, geropəhriz və xüsusi professional və idman yükünə malik insanlar üçün nəzərdə tutulmuş məhsullar üçün qeyd edilir; zəruri olduqda əks göstərişlər də qeyd edilir.

- məhsulun istehsal olunduğu və eyniləşdirilə bilən sənədin işarəsi.

- uyğunluğun təsdiq edilməsi haqqında məlumat.

4.4.1 Konservləşdirilmiş və quru süd məhsulları və tərkibində süd olan məhsullar

Əlavə olaraq aşağıdakı məlumat qeyd edilir:

- yararlılıq müddəti üçün. Əgər yararlılıq müddəti “.....dək yararlıdir” və ya “.....dək istifadə edilməlidir”, sözlərilə göstərilirsə onların yanında tarixin göstərildiyi yer qeyd edilir.

Əgər yararlılıq müddəti “...ərzində yararlıdır” və ya “...ərzində satılmalıdır”sözlərlə ifadə olunursa, onda bu ifadənin yanında qeyd edilir “istehsal tarixi bankanın qapağında qeyd edilmişdir” və ya “istehsal tarixi bankanın qapağında birinci (və ya ikinci) sırada qeyd edilmişdir” və ya “istehsal tarixi bağlamanın alt qapağında qeyd edilmişdir”;

- Bankaların qapağına, altına və ya bağlamanın alt qapaqlarına istehsal tarixi və konservlərin yararlılıq müddətinin bitmə tarixi (gün, ay, il) yazılır.

Azərbaycan Respublikasında istehsal edilmiş məhsullar üçün növbə (briqada) nömrəsi, çeşid nömrəsi, sahənin indeksi və istehsalçı-təşkilatın nömrəsi müəyyən edilmiş qaydada bankanın üzərində yazılır.

4.4.2 Pendir istehsalı məhsulları

Əlavə olaraq aşağıdakı məlumat yazılır:

- yağın kütlə payının faizlə göstəricisi (quru maddəyə hesablanaraq);

- pendirin tərkibi haqqında məlumatda istifadə edilmiş bakterial maddənin və ya qatqının adı və mənşəyi göstərilməklə konkret süd çürüdücü maddənin adı;

- pendirin üzərindəki yazılar təhlükəsiz yuyulmayan, müəyyən edilmiş qaydada süd məhsulları ilə təmasına icazə verilən boya ilə vurulur.

4.5 Balıq, qeyri – balıq istehsalı məhsulları və onlardan hazırlanan məhsullar

4.5.1 Məlumatın məzmununa dair tələblər:

- məhsulun adı (əmtəə və ya bioloji);

- aid olduğu istehsal rayonu məhsulun adında göstərilə bilər. Məsələn, “Sakit okean siyənəyi”, “Uzaq şərq navahası”;

- balığın uzunluğu və kütləsi (iri, orta və ya kiçik);

- doğranma növü (başsız, içalatı təmizlənmiş, lay – lay doğranmış, tikə - tikə doğranmış s.);

- emal növü (duzlanmış, hisə verilmiş, qaxac edilmiş və s.);

- duzluluq dərəcəsi (az duzlu, zəif duzlu, orta duzlu, çox duzlu);

- növü (əgər varsa) və ya kateqoriyası (dondurulmuş balıq filesi üçün);

- istehsalçının əmtəə nişanı (əgər varsa);

- netto kütlə (siyirtmə qapaq ilə bankalarda olan nərə kürüsündən başqa)

- qida dəyərliliyi, vitaminlərin miqdarı (vitaminləşdirilmiş məhsullar üçün);

- diri və dondurulmuş balıqların, qeyri-balıq məhsulları, həmçinin piylərin saxlanma müddəti;

- məhsulun istehsal olunduğu və eyniləşdirilə bilən sənədin işarəsi;

- istehsal tarixi və qablaşdırma tarixi;

- yararlılıq müddəti;

- məhsulun tərkibi, o cümlədən, bütün əlavələr, aromatizatorlar, qidaya bioloji aktiv əlavələr, qeyri - ənənəvi tərkibli inqrediyentlər;

- uyğunluğun təsdiq edilməsi haqqda məlumat;

- hazır xörəklərin hazırlanma üsul və şərtləri (yarımfabrikatlar üçün);

- vakuum altında qablaşdırılıb (vakuum qablaşdırılması istifadə edilərsə).

İstehsal rayonuna mənsubluq, balığın uzunluğu və kütləsi, doğranma növü, emal üsulu, duzluluq dərəcəsi, məhsulun tərkibi, hazırlama və/və ya istifadə qaydası, qablaşdırma tarixi konkret məhsulların istehsal olunduğu sənədlərdə belə tələblər olduqda göstərilir.

4.6 Balıq və dəniz məhsullarından hazırlanmış konserv və preservlər

4.6.1 Məlumatın tərkibinə dair tələblər:

Dondurulmuş xammaldan duzlu qızılbalıq kürüsü və balıq ciyərindən təbii konservlər istehsalı zamanı“Dondurulmuş xammaldan hazırlanmışdır” yazısı göstərilir;

- istehsalçının əmtəə nişanı (əgər varsa);

- yararlılıq müddəti;

- məhsulun istehsal olunduğu və eyniləşdirilə bilən sənədin işarəsi;

- qida dəyərliliyi (konservlər, preservlər və 100 q məhsulun tərkibində B1 və B2 vitaminlərinin miqdarı 0,1 mq - dan çox və PP vitaminlərinin miqdarı 2,0 mq – dan çox olan balıq məhsulları üçün vitaminlərin miqdarı qeyd edilir);

- çəki ilə satılan iri tarada preservlər üçün duzluqsuz balığın kütləsi;

- xüsusi saxlanma şəraiti tələb edən məhsullar üçün saxlanma şərtləri (məsələn, preservlər üçün etiket üzərində iri şriftlə yazılmalıdır “Preservlər... –... temperaturda... ay saxlanılmalıdır”.

- istifadə qaydası (zəruri olduqda);

- qida əlavələri, aromatizatorlar, qidaya bioloji aktiv əlavələr, qeyri - ənənəvi tərkibli məhsulların inqrediyentləri;

- uyğunluğun təsdiq edilməsi haqqında məlumat.

4.6.2 Azərbaycan Respublikasında istehsal edilmiş məhsullar üçün növbə (briqada) nömrəsi, çeşid nömrəsi, sahənin indeksi və istehsalçı-təşkilatın nömrəsi müəyyən edilmiş qaydada bankanın üzərində yazılır.

4.7 Dənli bitkilərin emal məhsulları: un, yarma, yumaq, yulaf unu, kəpək:

- məhsulun adı (məsələn, un üçün, çovdar, düyü, arpa, qarğıdalı, qarabaşaq, çörəkbişirmə üçün buğda unu və s.)

- növü və ya nömrəsi (əgər varsa);

- istehsalçının əmtəə nişanı (əgər varsa);

- məhsulun tərkibi (birkomponentli məhsullardan başqa);

- qida əlavələri, aromatizatorlar, qidaya bioloji aktiv əlavələr, qeyri - ənənəvi tərkibli məhsulların inqrediyentləri;

-vitaminləşdirilmiş, əla və birinci sort çörəkbişirmə unu üçün “VITAMINLƏŞDIRILMIŞDIR” sözü (iri şriftlə);

- yararlılıq müddəti;

- qarğıdalı, buğda, düyü unları və yulaf yarması üçün yararlılıq müddəti;

- məhsulun istehsal olunduğu və eyniləşdirilə bilən sənədin işarəsi;

- uyğunluğun təsdiq edilməsi haqqında məlumat;

- 100 qr məhsulun qida və enerji dəyəri;

Bu cür məlumat kisələrə bərkidilmiş etiketə də vurulur.

4.8 Çörək – bulka məmulatları

4.8.1 Ədədlə çəkilib qablaşdırılmış çörək – bulka məmulatları:

- istehsalçının əmtəə nişanı (əgər varsa);

-qida əlavələri, aromatizatorlar, qidaya bioloji aktiv əlavələr, qeyri - ənənəvi tərkibli qidaların inqrediyentləri;

- təyinatı nəzərə alınmaqla xüsusi məhsullar üçün vitaminlərin (vitaminləşdirilmiş məhsullar üçün), sellülozun, qida liflərinin və başqa komponentlərin miqdarı;

- istehsal tarixi və qablaşdırma tarixi;

-yararlılıq müddəti (bublik və suxarı məmulatları, çubuqlar, çörək çubuqları, piroq, pirojki, ponçiklərüçün);

- məhsul istehsalına əsas verən normativ sənədin işarəsi;

- uyğunluğun təsdiq edilməsi haqqında məlumat;

4.8.2 Qablaşdırılmamış çörək – bulka məmulatları

Ticarət zalında təqdim edilmiş məlumat kağızında aşağıdakı məlumat yazılmalıdır:

-məhsulun tərkibi: vitaminlərin miqdarı (vitaminləşdirilmiş məhsullar üçün);

- qida əlavələri, aromatizatorlar, qidaya bioloji aktiv əlavələr, qeyri - ənənəvi tərkibli məhsulların inqrediyentləri;

- təyinatı nəzərə alınmaqla xüsusi məhsullar üçün sellülozun, qida liflərinin və digər komponentlərin miqdarı;

- istehsal tarixi və saatı;

- yararlılıq müddəti (piroqlar, pirojoklar, ponçiklər üçün);

- məhsul istehsalına əsas verən normativ sənədin işarəsi;

- uyğunluğun təsdiq edilməsi haqqında məlumat.

4.9 Makaron məhsulları

4.9.1 İstehlak tarasına qablaşdırılmış makaron məhsulları

- məhsulun adı (şəffaf qablaşdırma materialından hazırlanmış istehlak tarasında məhsulun adını “Makaron məmulatları” kimi qeyd etməyə yol verilir);

- istehsalçının əmtəə nişanı (əgər varsa);

-qida əlavələri, aromatizatorlar, qidaya bioloji aktiv əlavələr, qeyri - ənənəvi tərkibli məhsulların inqrediyentləri;

- məhsul qrupu, sinif (növü);

- istehsal tarixi və qablaşdırma tarixi;

- məhsul istehsalına əsas verən normativ sənədin işarəsi;

- uyğunluğun təsdiq edilməsi haqqında məlumat;

4.10 Qənnadı məmulatları və saqqız

4.10.1 Markalanmaya qoyulan ümumi tələblər:

- istehsalçının əmtəə nişanı (əgər varsa);

- məhsulun tərkibi. Müxtəlif növ və adda qənnadı məmulatlarından ibarət dəstlər üçün həmin dəstə daxil olan bütün məmulatların ümumi siyahısı göstərilir (hər bir konkret adda məmulatın tərkibi göstərilmədən);

- qida əlavələri, aromatizatorlar, qidaya bioloji aktiv əlavələr, qeyri - ənənəvi tərkibli məhsulların inqrediyentləri;

- qida dəyərliliyi. Müxtəlif növ və adda qənnadı məmulatlardan ibarət olan dəstlər üçün, həmin dəstəyə daxil olan məmulatların qida dəyərliliyinin orta ədədi qiyməti qeyd edilir (hər bir konkret adda məmulatın qida dəyərliliyi göstərilmədən);

- yararlılıq müddəti (saqqızdan başqa) və ya saxlanma müddəti;

- istehsal (tort və pirojnalar üçün həmçinin saat) tarixi və qablaşdırma tarixi;

- hazırlanma üzrə tövsiyyələr (kakao tozu və kakao içkiləri üçün);

- məhsulun istehsal olunduğu və eyniləşdirilə bilən sənədin işarəsi;

- uyğunluğun təsdiq edilməsi haqqında məlumat.

Əlavə olaraq məmulatların istehsalçı – təşkilatının da adı qeyd oluna bilər.

4.10.2 Markalanmaya qoyulan əlavə tələblər:

4.10.2.1 Diabetik qənnadı məmulatlar üçün:

- 100 q məhsulun tərkibi (hesab ilə): ksilit, sorbit və/və ya digər şirinləşdiricilərin, ümumi şəkərin (saxaroza ilə ifadə edilmiş) miqdarı;

- ksilit, sorbit və/və ya digər şirinləşdiricilərin sutkalıq istifadə norması – 30 q – dan çox olmayaraq;

- diabetik məmulatlar qrupuna daxil olan məmulat üçün “Diabetik” ifadəsi. 4.10.2.2 Pəhriz qida məhsulları üçün:

- sutkalıq doza (eyni zamanda istifadə üçün ədədlərin sayı);

- təyinat və istifadə şərtləri.

- istehsalçının əmtəə nişanı (əgər varsa);

- yararlılıq müddəti;

- məhsulun istehsal olunduğu və eyniləşdirilə bilən sənədin işarəsi;

- uyğunluğun təsdiq edilməsi haqqında məlumat.

Eyni məlumat torbalara bərkidilmiş etiketlərə də yazılır.

4.11.1 Netto çəkisi 5 – 20 q olan şəkər – rafinad və rafinə olunmuş şəkər tozu paketlərinin üzərinə aşağıdakı məlumat yazılır:

- istehsalçının əmtəə nişanı (əgər varsa);

- məhsulun istehsal olunduğu və eyniləşdirilə bilən sənədin işarəsi;

- hazırlama üsulu haqqında məlumat daxil olmaqla məhsulun adı (qaynatma ilə alınan, daş, təbii halda çökən və çökdürmə ilə alınan xörək duzu);

- istehsalçının əmtəə nişanı;

- istehsal tarixi və qablaşdırma tarixi;

- qida əlavələri; (yaprıxmaya qarşı, stabilləşdirici və istifadə olunduqda digərləri);

-məhsulun istehsal olunduğu və eyniləşdirilə bilən sənədin işarəsi;

- uyğunluğun təsdiq edilməsi barədə məlumat.

Eyni məlumat torbalara və ya torbalara bərkidilmiş etiketlərə də yazılır.

4.12.1 1-10 qramlıq birdəfəlik duz paketlərində aşağıdakılar göstərilir:

4.12.2 Yodlaşdırılmış duz üçün əlavə məlumat:

- əlavə edilmiş yodun növü (kalium yodad və ya kalium yodid);

- tövsiyyə edilən sutkalıq istifadə dozası (q);

- yararlılıq müddəti;

- “Yararlılıq müddəti bitdikdən sonra yodlaşdırılmış duz adi xörək duzu kimi istifadə edilir” ifadəsi.

4.12.3 Profilaktiki məqsədlər üçün istifadə edilən digər əlavələr qatılmış duzlar üçün əlavələrin adı və miqdarı, həmçinin duzun yararlılıq müddəti qeyd edilir (əgər varsa). Yararlılıq müddəti bitmiş bu cür duz adi xörək duzu kimi istifadə edilir.

4.13 Meyvə - tərəvəz məhsulları və kartof

4.13.1 Qablaşdırılmış təzə meyvə - tərəvəz məhsulları və kartof:

- istehsalçının əmtəə nişanı (əgər varsa);

- netto kütləsi və ya məhsulun həcmi;

- pomoloji (meyvə - giləmeyvələr üçün), botanik (tərəvəzlər və kartof üçün) və ampeloqrafik (üzüm üçün) növü;

- əmtəə növü (əgər varsa);

- məhsulun xüsusi emal üsulları haqqında göstəriş (zəruri olduqda);

- reklam xarakterli məlumat (zəruri olduqda);

- yığılma tarixi və qablaşdırma tarixi;

-mühafizə olunmuş torpaqda yetişdirilmişdir yazısı (mühafizə olunmuş torpaqda yetişdirilmiş məhsul üçün);

- saxlanma şərtləri (zəruri olduqda);

- məhsulun istehsal olunduğu və eyniləşdirilə bilən sənədin işarəsi;

- uyğunluğun təsdiq edilməsi haqqında məlumat.

4.13.2 Giləmeyvə, meyvə, tərəvəz və kartof emalı məhsulları, həmçinin konservləşdirilmiş məhsullar

- istehsalçının əmtəə nişanı (əgər varsa);

- netto kütlə və ya məhsulun həcmi;

- əsas məhsulun kütləsi və ya kütlə payı (sirop, marinad, şoraba, şirədə olan məhsullar üçün);

- əmtəə növü (əgər varsa);

- meyvə və ya tərəvəz hissəsinin kütlə payı (nektar və içkilər üçün); qatılaşdırılmış tomat məhsulları üçün həll olan quru maddələrin kütlə payı;

- qida əlavələri, aromatizatorlar, qidaya bioloji aktiv əlavələr, qeyri - ənənəvi tərkibli məhsulların inqrediyentləri;

- məhsulun qida dəyərliliyi;

- diabetik konservlər üçün şirinləşdiricilərin miqdarı;

- məhsulun hazırlanması üzrə tövsiyyələr (zəruri olduqda);

- saxlanma şərtləri (zəruri olduqda);

- istehsal tarixi və qablaşdırma tarixi (konservlər üçün istehsal tarixi);

- yararlılıq müddəti;

- qurudulmuş giləmeyvə, meyvə, tərəvəz və kartof üçün saxlanma müddəti;

- məhsulun istehsal olunduğu və eyniləşdirilə bilən sənədin işarəsi;

- uyğunluğun təsdiq edilməsi haqqında məlumat.

4.14 Qida konsentratları:

- istehsalçının əmtəə nişanı (əgər varsa);

- qida əlavələri, aromatizatorlar, qidaya bioloji aktiv əlavələr, qeyri - ənənəvi tərkibli məhsulun inqrediyentləri;

- istehsal tarixi və qablaşdırma tarixi;

- hazır xörəklərin hazırlanması üzrə tövsiyyələr;

- saxlanma şərtləri (zəruri olduqda);

- yararlılıq müddəti və ya saxlanma müddəti;

- məhsulun istehsal olunduğu və eyniləşdirilə bilən sənədin işarəsi;

- uyğunluğun təsdiq edilməsi haqqında məlumat.

4.15 Çay, qəhvə, çay və qəhvə içkiləri, təbii tamlı məhsullar və quru ədviyyatlar, aromatizatorlar və qida əlavələri:

- məhsulun adı (çay və ya qəhvənin adı mənşə yeri ilə tamamlana bilər, dənəvər çayın adında “dənəvər” ifadəsi qeyd edilir); qida üçün sirkənin adında, sirkənin

hazırlandığı xammal qeyd edilir: təbii– alma, üzüm və s. və ya sintetik);

- ətrin adı, əgər çay, qəhvə, çay və qəhvə məhsullarının istehsalında aromatizatorlardan istifadə edilmişdirsə (məsələn, limon ətirli qara məxməri çay);

- netto kütlə (sirkə üçün – həcm);

- istehsalçının əmtəə nişanı (əgər varsa);

- məhsulun tərkibi (sirkə üçün – kütlə qatılığının qiyməti q/100 sm və ya sirkə turşusunun faizlə ifadə edilmiş kütlə payı; aromatizatorlar, qida və bioloji aktiv əlavələr üçün göstərilmir);

- qida əlavələri, aromatizatorlar, qidaya bioloji aktiv əlavələr, qeyri - ənənəvi tərkibli məhsulların inqrediyentləri;

- hazırlanma qaydası və ya istifadə üzrə tövsiyyələr (zəruri olduqda). Qida əlavələri və aromatizatorlar üçün – saxlanma və istifadə üzrə təlimat.

- qidaya bioloji aktiv əlavələr üçün təyinatı və istifadə şəraiti;

- Qidaya bioloji aktiv əlavələrin, qida əlavələrinin və qeyri - ənənəvi tərkibli məhsullar inqrediyentlərinin ayrı – ayrı xəstəliklər zamanı istifadəsinə dair əks göstərişlər;

- istehsal tarixi və qablaşdırma tarixi, ay və il, sirkə üçün – doldurulma tarixi;

- yararlılıq müddəti (çay, çay və qəhvə içkiləri üçün) və ya saxlanma müddəti (qəhvə, sirkə, təbii qida - dadverici məhsullar və quru ədviyyatlar, aromatizatorlar və qida əlavələri üçün);

- məhsulun istehsal olunduğu və eyniləşdirilə bilən sənədin işarəsi;

- vakuum qablaşdırma haqqında məlumat (əgər varsa);

- uyğunluğun təsdiq edilməsi haqqında məlumat.

4.15.1 Qoruyucu qablaşdırmada ədədlə satılan çay, qəhvə və onlardan hazırlanmış içkilər, təbii tamlı məhsullar, quru ədviyyatlar, aromatizatorlar və qida əlavələri olan birdəfəlik paketlərin üzərinə aşağıdakı məlumat yazılır:

- istehsalçının əmtəə nişanı (əgər varsa);

- məhsulun istehsal olunduğu və eyniləşdirilə bilən sənədin işarəsi;

4.16 Yağ – piy məhsulları

4.16.1 Məlumatın tərkibinə qoyulan ümumi tələblər:

- netto kütlə və ya məhsulun həcmi;

- istehsalçının əmtəə nişanı (əgər varsa);

- qida əlavələri, aromatizatorlar, qidaya bioloji aktiv əlavələr, qeyri - ənənəvi məhsulların inqrediyentləri;

- qida dəyərliliyi, vitaminlərin miqdarı (vitaminləşdirilmiş məhsullar üçün);

- yararlılıq müddəti;

- məhsulun istehsal olunduğu və eyniləşdirilə bilən sənədin işarəsi;

- uyğunluğun təsdiq edilməsi haqqında məlumat.

Əlavə olaraq, istehsalçı ilə razılaşdırmaqla resepturanı və/və ya istehsal texnologiyasını hazırlayan istehsalçı – təşkilatın adı yazıla bilər.

4.16.2 Məlumatın tərkibinə qoyulan əlavə tələblər:

- adı. Yağ qarışığı üçün, “Bitki yağı” adından və ya firma adından istifadə edilməsinə yol verilir;

- kütlə payının azalması ilə bütün bitki yağlarının siyahısı (yağ qarışığı üçün);

- marka (əgər varsa);

-istehsal tarixi (istehlak tarasında, çəllək, mehtər, sistern, çən, konteynerlərdə olan məhsullar üçün doldurulma tarixi);

- saxlanma temperaturu;

Marqarin, marqarin məhsulları, spredlər:

- yağın kütlə payı, həmçinin, süd yağının kütlə payı, yağ fazasında onun miqdarı ən azı 10% olduqda;

- saxlanma temperaturu;

4.17 Şərabçılıq məhsulları:

- doldurulmanı həyata keçirən müəssisənin adı;

- doldurulma tarixi (butulka üsulu ilə alınan şampan, kolleksiya, marka, butulkada saxlanmış şərablar üçün);

- istehsalçının əmtəə nişanı (əgər varsa);

- etil spirtinin həcm payı (% həcm);

- şəkərlərin kütlə qatılığı (quru şərab, konyak, brendi, kalvadoslardan başqa); şampanlar, köpüklənən, ətirlənmiş şərablar və sidrlər üçün – şəkərin miqdarına görə adı. Köpüklənən şərablar üçün şəkərin miqdarına görə verilmiş ad, şəkərin kütlə payı ilə əvəz edilə bilər. Şirin ətirlənmiş şərablar üçün əlavə olaraq, şəkərin kütlə payı da göstərilir;

- aromatizatorın, dadverici maddələrin və rəngləyicilərin adı (brendi, şərab içkiləri və kokteyllər üçün). Əsas aromatizator və dadverici maddələrin siyahısını istehsalçı müəyyən edir. Brendi üçün əlavə olaraq, qida xammalından alınmış etil spirtinin olub olmaması göstərilir; şərab içkiləri və kokteyllər üçün – qida xammalından alınmış etil spirti və suyun olub - olmaması;

- məhsulun ili (mənşə yeri qeyd edilmiş şərablar üçün, eyni ilin məhsulundan hazırlanmış kolleksiya şərabları, marka çaxırları üçün);

- konyaklar üçün konyak spirtinin, kalvadoslar üçün kalvados spirtinin orta yaşı;

- tərkibində etil spirtinin həcm payı 10%-dən az olan şərablar, kokteyllər və digər şərab istehsalı məhsullarının yararlılıq müddəti;

- qida əlavələri, aromatizatorlar, qidaya bioloji aktiv alavələr, qeyri - ənənəvi tərkibli məhsulların inqrediyentləri;

- məhsulun istehsal olunduğu və eyniləşdirilə bilən sənədin işarəsi;

- uyğunluğun təsdiq edilməsi haqqında məlumat.

Aksiz markası və ya xüsusi markalar ilə markalanan, vergidən azad mağazalarda satılan məhsullar üçün etiket və kontretiketdə qeyd edilir: “Yalnız vergidən azad mağazalarda satış üçün” yazısı göstərilir.

4.18 Pivə və alkoqolsuz içkilər sənayesi

4.18.1 Alkoqolsuz içkilər və siroplar

- məhsulun adı və tipi;

- istehsalçının əmtəə nişanı (əgər varsa);

- yararlılıq müddəti və saxlanma şərtləri;

- spirtin miqdarı (hazır məhsulda etil spirtinin həcm payı 0,2% - dən çox olduqda);

- məhsulun tərkibi; dad və ətrə təsir edən əsas inqrediyentlərin adı (əsas inqrediyentlərin siyahısını istehsalçı təyin edir), həmçinin bütün qida əlavələri, aromatizatorlar, qidaya bioloji aktiv əlavələr, qeyri - ənənəvi tərkibli məhsulların inqrediyentləri göstərilir;

- məhsulun istehsal olunduğu və eyniləşdirilə bilən sənədin işarəsi;

- uyğunluğun təsdiq edilməsi haqqında məlumat.

4.18.1.1 Əlavə olaraq aşağıdakı məlumat göstərilə bilər:

- içkini hazırlayan təşkilatının adı;

- içki əsasının qısa xarakteristikası;

- “Sərin için” ifadəsi və məhsula aid məlumat və reklam xarakterli 3.7 yarımbəndinə uyğun verilmiş digər yazılar.

Faktiki həcmin qeyd edilməsi üçün etiketdə 0,33 və 0,5 və ya 1,0; 1,5 və 2,0 l- in yazılmasına yol verilir.

4.18.2 Konsentratlar və alkoqolsuz içkilərin konsentrat əsasları:

- istehsalçının adı və yerləşdiyi yer (ölkə daxil olmaqla hüquqi ünvan);

- istehsalçının əmtəə nişanı (əgər varsa);

- netto kütləsi və ya həcmi;

- istehsal tarixi və doldurulma tarixi;

- hazır içkilərin hazırlanması üzrə tövsiyyələr;

- saxlanma müddəti və saxlanma şərtləri;

- “Sərin quru yerdə saxlanmalı” (quru konsentratlar üçün) ifadəsi;

- konsentratın tərkibi, dad və ətrə təsir edən əsas inqrediyentlərin adı (əsas inqrediyentlərin siyahısını istehsalçı təyin edir);

- qida əlavələri, aromatizatorlar, qidaya bioloji aktiv əlavələr, qeyri - ənənəvi tərkibli məhsulların inqrediyentləri;

- məhsulun istehsal olunduğu və eyniləşdirilə bilən sənədin işarəsi;

- uyğunluğun təsdiq edilməsi haqqında məlumat.

4.18.2.1 Əlavə olaraq resepti tərtib edən təşkilatın adı və 3.7 yarımbəndinə uyğun olaraq verilmiş məhsula dair digər məlumat və reklam xarakterli yazılar ola bilər.

4.18.3 Konsentratlar və alkoqollu içkilərinin qatqı əsasları

- istehsalçının əmtəə nişanı (əgər varsa);

- netto kütləsi və həcmi;

- hazır məhsulların hazırlanması üzrə tövsiyyələr;

- tərkib; dad və ətrə təsir edən əsas inqrediyentlərin siyahısı (əsas inqrediyentlərin siyahısını istehsalçı təyin edir);

- qida əlavələri, aromatizatorlar, qidaya bioloji aktiv alavələr, qeyri - ənənəvi tərkibli məhsulların inqrediyentləri;

- etil spirtinin həcm payı;

- yararlılıq müddəti (tərkibində etil spirtinin həcm payı 10% - dən az olan məhsullar üçün) və ya saxlanma müddəti;

- məhsulun istehsal olunduğu və eyniləşdirilə bilən sənədin işarəsi;

- uyğunluğun təsdiq edilməsi haqqında məlumat.

Əlavə olaraq resepti tərtib edən təşkilatın adı və 3.7 yarımbəndinə uyğun olaraq verilmiş məhsula dair digər məlumat və reklam xarakterli yazılar ola bilər.

- pivənin adı və növü;

- istehsalçının əmtəə nişanı (əgər varsa);

- ilkin şirənin faizlə ekstraktivliyi (alkoqolsuz və xüsusi dad və ətirli əlavələr ilə pivədən başqa);

- etil spirtinin minimal həcm payı (“alk. həcmdən ən azı...%” və ya “spirt həcmdən ən azı...%”);

- pivənin istehsalında istifadə edilən əsas xammalın tərkibi;

- qida əlavələri, aromatizatorlar, qidaya bioloji aktiv əlavələr, qeyri - ənənəvi tərkibli məhsulun inqrediyentləri;

- yararlılıq müddəti;

- məhsulun istehsal olunduğu və eyniləşdirilə bilən sənədin işarəsi;

- uyğunluğun təsdiq edilməsi haqqında məlumat.

Əlavə olaraq resepti tərtib edən təşkilatın adı və 3.7 yarımbəndinə uyğun olaraq verilmiş məhsula dair digər məlumat və reklam xarakterli yazılar ola bilər.

4.18.5 Səməni mayasından hazırlanan içkilər, dən əsaslı içkilər, zəif alkoqollu içkilər:

- içkinin növü (zəif alkoqollu içkilər üçün);

- istehsalçının əmtəə nişanı (əgər varsa);

- doldurulma tarixi (saxlanma müddəti təyin edilmiş məhsul üçün);

- yararlılıq müddəti (etil spirtinin həcm payı 10% qədər olan içkilər üçün) və saxlanma müddəti;

- etil spirtinin həcm payı;

- içkinin tərkibi. Dad və ətirə təsir edən əsas inqrediyentlərin adı (əsas inqrediyentlərin siyahısını istehsalçı təyin edir);

- qida əlavələri, aromatizatorlar, qidaya bioloji aktiv alavələr, qeyri - ənənəvi tərkibli məhsulların inqrediyentləri;

- məhsulun istehsal olunduğu və eyniləşdirilə bilən sənədin işarəsi;

- uyğunluğun təsdiq edilməsi haqqında məlumat.

Əlavə olaraq 3.7 yarımbəndinə uyğun olaraq verilmiş məhsula dair məlumat xarakterli yazılar ola bilər.

4.18.6 Təbii mineral sular:

- növü (qazlı, qazsız);

- su qrupunun adı, quyunun nömrəsi və ya mənbəyinin adı;

- istehsalçının əmtəə nişanı (əgər varsa);

- suyun təyinatı (süfrə suyu, müalicəvi, müalicəvi süfrə suyu);

- yararlılıq müddəti;

- məhsulun istehsal olunduğu və eyniləşdirilə bilən sənədin işarəsi;

- suyun kimyəvi tərkibi;

- qida əlavələri, aromatizatorlar, qidaya bioloji aktiv əlavələr, qeyri - ənənəvi tərkibli məhsulların inqrediyentləri; müalicəvi istifadə üçün göstərişlər (müalicəvi süfrə suları və müalicəvi sular üçün);

- uyğunluğun təsdiq edilməsi haqqında məlumat;

Əlavə olaraq 3.7 yarımbəndinə uyğun olaraq verilmiş məhsula dair digər məlumat və reklam xarakterli yazılar ola bilər.

4.18.7 Süni minerallaşdırılmış sular:

- növü (qazlı, qasız);

- istehsalçının əmtəə nişanı (əgər varsa);

- minerallaşması, q/l;

- suyun kimyəvi tərkibi;

- qida əlavələri, aromatizatorlar, qidaya bioloji aktiv alavələr, qeyri - ənənəvi tərkibli məhsulların inqrediyentləri;

- yararlılıq müddəti;

- istehsal tarixi (doldurulma tarixi);

- məhsulun istehsal olunduğu və eyniləşdirilə bilən sənədin işarəsi;

- uyğunluğun təsdiq edilməsi haqqında məlumat.

Əlavə olaraq 3.7 yarımbəndinə uyğun olaraq verilmiş məhsula dair digər məlumat və reklam xarakterli yazılar ola bilər.

4.19 Araq, likör-araq məmulatları və içməli 95% -li spirt:

- istehsalçının adı və yerləşdiyi yer (ölkə daxil olmaqla hüquqi ünvan);

- istehsalçının əmtəə nişanı (əgər varsa);

- tündlük faizlə (etil spirtinin kütlə payı);

- tərkibi. İstifadə edilmiş ərzaq xammalından alınmış rektivikasiya edilmiş etil spirtinin növü (məsələn: yüksək dərəcəli təmizləmə, ekstra, lüks və s), istehsalçının istəyindən asılı olaraqsuyu, onun fərqli xüsusiyyətləri və/və ya hazırlanma üsulları, həmçinin dad və ətrə təsir edən əsas inqrediyentlərin adı (əsas inqrediyentlərin siyahısını istehsalçı müəyyən edir); qida əlavələri, aromatizatorlar, bioloji aktiv əlavələr, qeyri - ənənəvi tərkibli məhsulların inqrediyentləri göstərilir.

- etil spirtinin həcm payı ən çoxu 10%-dən az olan alkoqollu içkilər üçün yararlılıq müddəti;

- likör – araq məmulatları üçün şəkərin kütlə payı, əgər şəkər resepturada nəzərdə tutulursa;

- doldurulma tarixi. Etiketin üz və ya arxa tərəfində göstərilir. Qapaq və kontretiketlərdə və ya bilavasitə istehlak tarasında, oxumaq üçün rahat olan yerlərdə yazılmasına yol verilir.

- uzun müddət saxlanılaraq keyfiyyəti yaxşılaşdırılmış likörlər üçün“Uzun müddət saxlanılmış” ifadəsi;

- məhsulun istehsal olunduğu və eyniləşdirilə bilən sənədin işarəsi;

- uyğunluğun təsdiq edilməsi haqqında məlumat.

Əlavə olaraq resepti tərtib edən təşkilatın adı və 3.7 yarımbəndinə uyğun olaraq məlumat xarakterli digər yazılar ola bilər.

4.20 Arıçılıq məhsulları:

- məhsulun adı (mənşə yeri ilə tamamlana bilər);

- həqiqiliyi (təbii və ya süni);

- təbii balın növü (botanik mənşəyi) istehsalçının istəyinə görə;

- təbii balın yığılma ili və ya süni balın istehsal tarixi;

- istehsalçının əmtəə nişanı (əgər varsa);

- əlavələr (çiçək tozu, arı südü, propolis, fındıq və digər) ilə təbii bal və süni bal üçün məhsulun tərkibi;

- qida əlavələri, aromatizatorlar, qidaya bioloji aktiv əlavələr, qeyri - ənənəvi tərkibli qidanın inrediyentləri;

- qida dəyərliliyi (məhsulun 100 qramında kilokalori və karbohidratların miqdarı);

- saxlanma müddəti və şərtləri;

- qablaşdırma tarixi;

- məhsulun istehsal olunduğu və eyniləşdirilə bilən sənədin işarəsi;

- uyğunluğun təsdiq edilməsi haqqında məlumat.

4.20.2 Çiçək tozu (tozcuq), arı südü və propolis:

- məhsulun adı (mənşə yeri ilə tamamlana bilər);

- çiçək tozu üçün botaniki mənşə (istehsalçının istəyinə görə);

- istehsalçının əmtəə nişanı (əgər varsa);

- saxlanma müddəti və şərtləri;

- qablaşdırma tarixi;

- məhsulun istehsal olunduğu və eyniləşdirilə bilən sənədin işarəsi;

- uyğunluğun təsdiq edilməsi haqqında məlumat.

4.21 Nişasta və nişasta məhsulları:

- məhsulun adı və növü;

- istehsalçının əmtəə nişanı (əgər varsa);

- qablaşdırma tarixi;

- məhsulun istehsal olunduğu və eyniləşdirilə bilən sənədin işarəsi;

- uyğunluğun təsdiq edilməsi haqqında məlumat.

4.22 Qablaşdırılmış içməli su (butulkaya doldurulmuş):

- növü (artezian, bulaq, çay, göl, buzlaq);

- tipi (qazlı, qazsız);

- istehsalçının adı və yerləşdiyi yer (ölkə daxil olmaqla hüquqi ünvan);

-su mənbəyinin (suyun adına daxil edilə bilər) adı və yerləşdiyi yer, quyunun nömrəsi. Suyun mənbəyinə dair istehlakçını yanıldan adın və ya təsvirin istifadə edilməsinə yol verilmir;

- ümumi minerallaşma (mq/l və ya q/l);

- ümumi codluq (mq-ekv/l);

- istifadə qaydası (xüsusi təyinatlı su üçün);

- müəyyən məhsulun eyniləşdirilməsinə imkan verən əsas anion və kationların miqdarı (istehsalçı təyin edir);

- istehsalçının əmtəə nişanı (əgər varsa);

- yararlılıq müddəti;

- məhsulun istehsal olunduğu və eyniləşdirilə bilən sənədin işarəsi;

- uyğunluğun təsdiq edilməsi haqqında məlumat.

Azərbaycan Respublikası Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsinin 14 dekabr 2015-ci il tarixli 150111500016 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmişdir.

____________________________________________________________________________

1. Azərbaycan Standartlaşdırma və Sertifikatlaşdırma İnstitutu tərəfindən işlənib hazırlanıb və təqdim edilib.

2. Bu standart ГОСТ Р 51204 – 98 “Dəmir yolunun kontakt şəbəkəsi üçün çubuqlu polimer izolyatorlar. Ümumi texniki şərtlər” Rusiya Federasiyasının milli standartının autentik tərcüməsi əsasında hazırlanıb.

3. İlk dəfə tətbiq edilir.

___________________________________________________________________________

Dəmir yolunun kontakt şəbəkəsi üçün

çubuqlu polimer izolyatorlar.

Ümumi texniki şərtlər

Road polymeric insulators for contact net of railways. General specifications

___________________________________________________________________________

Bu standart müxtəlif çirklənmə dərəcəli atmosferdə gərginliyi 25 kV, tezliyi 100Hz -ə qədər olan dəyişən cərəyanlı və gərginliyi 3 kV olan sabit cərəyanlı dəmir yollarının kontakt şəbəkə qurğularının izolyasiyası və bərkidilməsi üçün nəzərdə tutulmuş polimer izolyatorlara (sonralar – izolyatorlar) aid edilir.

İzolyatorlar ГОСТ 15150 üzrə УХЛ iqlim şəraitinə, 1 yerləşdirmə kateqoriyasına uyğun istehsal edilməli və ГОСТ 15543.1 tələblərinə cavab verməlidir.

İstismar zamanı izolyator səthinin temperaturu müsbət 70-dən mənfi 60ºC–yə qədərdir.

Bu standartda aşağıdakı standartlara istinad edilmişdir:

ГОСТ 2.601-95 Konstruktor sənədlərinin vahid sistemi. İstismar sənədləri

ГОСТ 9.307-89 Korroziyadan və köhnəlmədən mühafizənin vahid sistemi. İsti sink örtüklər. Ümumi tələblər və nəzarət üsulları

ГОСТ 1033-79 Yağlama, piyli solidol. Texniki şərtlər

ГОСТ 1516.1-76 Gərginliyi 3-dən 500 kV-a qədər olan dəyişən cərəyanlı elektrik avadanlıqları. İzolyasiyanın elektrik möhkəmliyinə tələblər

ГОСТ 1516.2-97 3 kV-dan yuxarı gərginlikli dəyişən cərəyan elektrik qurğuları və elektrik avadanlıqları. İzolyasiyanın elektrik möhkəmliyinin ümumi sınaq üsulları

ГОСТ 2991-85 Yükünün kütləsi 500 kq-a qədər olan sökülməyən taxta yeşiklər. Ümumi texniki şərtlər

ГОСТ 6357-81 Qarşılıqlı əvəzolunmanın əsas normaları. Boru şəkilli silindrik yiv

ГОСТ 10390-86 3 kV-dan yuxarı gərginlikli elektrik avadanlıqları. Xarici izolyasiyanın çirklənmiş vəziyyətdə sınaq metodları

ГОСТ 12393-77 Dəmir yolunun elektrikləndirilməsi üçün kontakt şəbəkə armaturları. Ümumi texniki şərtlər

ГОСТ 14192-96 Yüklərin markalanması

ГОСТ 15150-69 Maşınlar, cihazlar və digər texniki məmulatlar. Müxtəlif iqlim rayonları üçün icrası. Ətraf mühitin iqlim amillərinin təsiri hissəsinə dair kateqoriyalar, istismar şərtləri, saxlanma və daşınma

ГОСТ 15543.1-89 Elektrotexniki məmulatlar. Xarici iqlim amillərinin təsirinə dayanıqlığı hissəsinə dair ümumi tələblər

ГОСТ 18321-73 Statistik keyfiyyətə nəzarət. tək-tək məhsullar üçün təsadüfi seçmə üsulları

ГОСТ 18620-86 Elektrotexniki məmulatlar. Markalanma

ГОСТ 23216-78 Elektrotexniki məmulatlar. Saxlanma, nəqletmə, korroziyaya qarşı müvəqqəti mühafizə, qablaşdırma. Ümumi tələblər və sınaq üsulları

ГОСТ 26093-84 Keramik izolyatorlar. Sınaq üsulları

ГОСТ 26196-84 (МЭК-437-73) İzolyatorlar. Sənaye radiomaneələrinin ölçmə üsulları

ГОСТ 27396-93 (МЭК 120-84) Xətti armaturlar. İzolyatorların sferik şarnirli birləşmələri. Ölçülər

ГОСТ 28157-89 Plastmaslar. Yanmaya davamlılığı təyini üsulları

ГОСТ 28856-90 Xətti asma polimer izolyatorlar. Ümumi texniki şərtlər

3.1 İzolyatorun tipi onun təyinatından, konstruktiv icrasından və izolyasiya hissəsinin müdafiə örtüyünün materialı ilə təyin edilir.

3.2 İzolyatorun sinfi dartılma zamanı mexaniki dağıdıcı qüvvənin kilonyutonla normallaşdırılmış göstəricisinə uyğun olur.

Mexaniki dağıdıcı qüvvənin normallaşdırılmış göstəricisi 70, 120 kN sıralarından seçilir.

3.3 İzolyatorların məsləhət görülən birləşmə ölçüləri Əlavə А,B,C,Ç–də göstərilmişdir.

3.4 İzolyatorların əndazə ölçüləri və kütləsi hər bir konkret tip izolyatorun texniki sənədlərində göstərilməlidir.

3.5 Ölçülərin buraxıla bilən kənara çıxmaları millimetrlə aşağıdakı kimi olmalıdır:

nominal inşaat hündürlüyü (izolyasiya hissəsinin diametri) d.................... ± 0,03

sızma yolunun nominal uzunluğu L................................................+ (0,04L + 1,5)

İşçi cizgilərində ölçüləri daha sərt kənara çıxmaları göstərilə bilər.

3.6 İzolyatorların sızma yolunun uzunluğu nominal gərginlikdən asılılığı, ГОСТ 28856 üzrə atmosferin buraxıla bilən çirklilik dərəcəsi və izolyatorun izolyasiya hissəsində səthin forması cədvəl 1-də verilənlərə uyğun gəlməlidir.

İzolyatorların şərti işarələnməsi onun ifadə etdiyi hərflərdən və rəqəmlərdən ibarətdir:

- birinci hərf – izolyatorun təyinatı:

- Ikinci hərf – konstruktiv icrası:

- üçüncü hərf – izolyasiya hissəsinin materialı:

- dördüncü hərf – izolyasiya hissəsinin qoruyucu səthinin materialı:

K - kremniorqanik rezin,

O - başqa materiallar;

- birinci rəqəm – izolyatorun sinfi;

- ikinci rəqəm – kontakt şəbəkənin nominal gərginliyi, kV;

- üçüncü rəqəm –sızma yolunun uzunluğu,m;

- TŞ AZ.... – texniki şərtlərin işarəsi.

Şərti işarələnmə nümunəsi: sinfi 70, nominal gərginliyi 25kV, sızma yolunun uzunluğu 0,9 m, mühafizə örtüyü ftoroplast olan polimer fiksator çubuqlu izolyatorlar üçün

4.1 Xarakteristikaları

4.1.1 İzolyatorların xarakteristikaları bu standarta, texniki şərtlərə və konkret tip izolyatorun konstruktor sənədlərinə uyğun olmalıdır.

4.1.2 İzolyatorların izolyasiya olunmuş hissələrinin səthi hamar olmalı və qovuqlar, çatlar, qabarcıqlar, çatlar, eləcə də, qoruyucu örtüyün elementləri arasında və qoruyucu örtük ilə ucluqlar arasında hava məsafələri olmamalıdır.

4.1.3 Dartılma və dağıdıcı əyilmə momenti zamanı izolyatorun təyinatından və sinfindən asılı olaraq dağıdıcı mexaniki qüvvənin normalaşdırılmış qiyməti cədvəl 2-də verilənlərə uyğun olmalıdır.

4.1.4 İzolyatorlar 1 dəqiqə ərzində normallaşdırılmış mexaniki dağıtma qüvvəsinin 50 %-nə bərabər mexaniki dartma qüvvəsinə zədəsiz tab gətirməlidir.

4.1.5 İzolyatorlar ГОСТ 2885 üzrə termomexaniki möhkəmlik sınağına tab gətirməlidirlər. Sınaq zamanı temperaturun dəyişmə diapazonu mənfi 60-dan müsbət 70ºC-ə qədər olmalıdır.

4.1.6 İzolyatorların normallaşdırılmış sınaq gərginliyi cədvəl 3-ə uyğun olmalıdır.

4.1.7 İzolyatorlar nəm keçirməyə qarşı dayanıqlı olmalıdırlar.

4.1.8 İzolyatorlar treking-eroziyaya davamlı olmalıdırlar.

4.1.9 İzolyatorların radiomaneələrinin səviyyəsi 30dБ-dən çox olmamalıdır. İzolyatorların sınaq gərginliyi nominal gərginlik 25 kV olduqda 30 kV, gərginlik 3kV-da 10 kV qəbul olunur.

4.1.10 İzolyatorlar kəskin front ilə olan gərginlik impulslarının təsirinə davamlı olmalıdır. İmpulsun kəskinliyi 1000 kV/mks-dən az olmamalıdır.

4.2 Etibarlılıq tələbləri

4.2.1 İzolyatorların etibarlılığı orta illik imtina səviyyəsi ilə, imtinasız işləmə ehtimalından və qamma-faiz xidmət müddətindən asılı olaraq təyin olunur.

İmtina kimi normal istismar rejimində işçi gərginlikdə vurub keçməsinə səbəb olan izolyatorun dağılması və ya onun elektrik parametrlərinin aşağı düşməsi sayılır.

Orta İllik imtina səviyyəsi bu sıradan seçilir: 0,000005; 0,00001; 0,00005; 0,0001.

Imtinanın orta illik səviyyəsinin normalaşdırılmış qiyməti hər bir konkret tip İzolyatorun texniki şərtlərində göstərilməlidir.

P İmtinasız işləmə ehtimalı aşağıdakı düsturla hesablanır:

Harada ki, t – istismara başlama vaxtı, il

4.2.2 İzolyatorların qamma faiz istismar müddəti 0,999 ehtimalı ilə 30 ildən az olmamalıdır.

4.3 İzolyatorların tərkib hissələrinə tələblər

4.3.1 İzolyatorların sonluqları ГОСТ 12393 və ГОСТ 27396 tələblərinə uyğun olmalıdır.

4.3.2 Sonluqların daxili və xarici səthi isti üsul ilə sinklənməlidir.

Örtük ГОСТ 9.307-nin tələblərinə uyğun olmalıdır. Örtüyün qalınlığı – 70 mkm-dən az olmamalıdır.

Müəyyən olunmuş ölçünü almaqdan ötrü örtük çəkildikdən sonra daxili yivin mexaniki emal edilməsinə icazə verilir.

4.3.3 Fiksator izolyatorunun sonluğunun yivi ГОСТ 6357-ə uyğun olmalı və ГОСТ 1033 üzrə yağ ilə konservasiya edilməlidir.

Tədarük dəstinə daxildir:

- konkret tip İzolyatorlar - istehlakçının sifariş etdiyi sayda;

- pasport, ГОСТ 2.601 üzrə - 1 nüsxə.

4.5.1 İzolyatorların markalanması - ГОСТ 18620 üzrə aşağıdakılar göstərilməklə aparılır:

-İzolyatorun tipinin şərti işarəsi;

-İstehsal ayı və ili;

-İstehsalçı müəssisənin əmtəə nişanı.

Markalanmanın aparılma yeri və üsulu hər bir konkret tip izolyatorun konstruktor sənədlərində göstərilməlidir.

4.5.2 Nəqliyyat markalanması – ГОСТ 14192 üzrə.

İzolyatorların qablaşdırılması C/КУ-1 tipi üzrə, daxili qablaşdırmanı nəqliyyat tarası ilə uyğunlaşdırmaqla – ТЭ-0,1,2,3 К/ВY-0 ГОСТ 23216 üzrə 8-ci bölmədə verilmiş nəqletmə şərtlərinə və yol verilən saxlanma müddət üçün.

İzolyatorlar üçün qutular ГОСТ 2991-in tələblərini təmin etməlidir.

İzolyatorlarla qabladırılmış qutunun kütləsi 110 kq-dan çox olmamalıdır.

İzolyatorların izolyasiya hissəsinin müdafiə örtüyünü hazırlamaq üçün istifadə edilən polimer materiallar alovlanmağa davamlılığına görə ГОСТ 28157 üzrə ПВ-0 kateqoriyasına aid olmalıdır.

6.1.1 İzolyatorlar qəbula partiyalarla təqdim edilir. Partiya eyni tipli izolyatorlardan olmalı, eyni texniki şəraitdə 30 sutkadan çox olmayan müddətdə hazırlanmış olmalıdır. Partiyadakı İzolyatorların sayı 30-dan az və 3000-dən çox olmamalıdır.

6.1.2 İstehsalçı müəssisə izolyatorların bu standartın tələblərinə və konstruktor sənədlərinə uyğunluğunu yoxlamaq üçün qəbul-təhvil, dövri və tip sınaqları keçirir.

6.2 Qəbul-təhvil sınaqları

6.2.1 Qəbul-təhvil sınaqları Cədvəl 4 və 5-də göstərilmiş göstəricilər üzrə, verilmiş ardıcıllıq və həcmdə keçirilir.

1.İzolyasiya hissəsinin səthinin keyfiyyəti

2. 1dəqiqə ərzində mexaniki dartmanın sınaq gücü

3. Nominal ölçü və çəkidən buraxıla bilən kənara çıxmalar

4. Dartma zamanı dağıdıcı mexaniki qüvvə

5. Sink örtüyünün keyfiyyəti

Q e y d - hesablama zamanı tam rəqəm alınmırsa, onda növbəti tam rəqəm seçilir.

6.2.2 Cədvəl 4-ün 1, 2 bəndləri üzrə sınaqlar tam nəzarət planı üzrə aparılır.

Heç olmasa bir göstərici üzrə qənaətbəxş nəticə alınmadıqda bu izolyator zay hesab olunur.

6.2.3 Cədvəl 4-ün 3, 5 bəndləri üzrə sınaqlar seçmə nəzarət planı üzrə aparılır.

Seçmə nəzarəti zamanı götürülən nümunə ГОСТ 18321 üzrə təsadüfi seçmə metodu ilə tamamlanır.

Birinci seçim zamanı götürülən bütün izolyatorlar sınaqlar zamanı qənaətbəxş nəticə verdikdə partiya qəbul olunur.

Birinci seçim zamanı götürülən izolyatorlardan iki və daha artıq izolyator sınaqlar zamanı qənaətbəxş nəticə vermədikdə partiya zay hesab olunur.

Birinci seçim zamanı götürülən izolyatordan biri yaxşı nəticə vermədikdə eyni partiyadan götürülmüş ikiqat sayda nümunələr üzrə təkrar sınaqlar aparılır. İkinci seçimdə götürülən bütün izolyatorlar sınaq zamanı qənaətbəxş nəticə verdikdə partiya qəbul olunur.

İkinci seçim zamanı götürülən izolyatordan biri qənaətbəxş nəticə vermədikdə partiya zay hesab olunur.

Dövri sınaqlar beş ildə bir dəfədən az olmamaqla, Cədvəl 6-da göstərilmiş göstəricilər üzrə, verilmiş ardıcıllıq və həcmdə keçirilir.

1. İzolyasiya olunmuş hissələrin səthinin keyfiyyəti

2. Nominal ölçülərdən və kütlədən buraxıla bilən kənara çıxmalar

3. Sızma yolunun uzunluğu

4. Dartılmada dağıdıcı mexaniki qüvvə

5.Dağıdıcı əyilmə momenti

7. Kəskin front ilə olan gərginlik impluslarının təsirinə davamlılıq

8. Termomexaniki davamlılıq

(1dəqiqəlik) quru vəziyyətdə sənaye tezliyin gərginliyi

(1 dəqiqəlik) yağış altında sənaye tezliyin gərginliyi

11. İldırım impulsun tab gətirən gərginliyi

12. Çirklənmiş və nəm vəziyyətdə sənaye tezliyinin tab gətirən gərginliyi

13. Treginq-eroziyaya davamlılıq

14. Radiomaneələrin səviyyəsi

15. Nəqletmə zamanı davamlılıq

Q e y d: “x” işarəsi sınağın keçirildiyini, “-“ işarəsi sınağın keçirilmədiyini göstərir.

İlk dövri sınaqlar izolyator istehsal olunduqdan sonra, iki ildən gec olmayaraq həyata keçirilir.

6.3.2 Sınaqlar seçmə nəzarət planı üzrə keçirilir. Qəbul-təhvil sınaqlarından keçmiş partiyadan götürülmüş nümunələri ГОСТ 18321 üzrə təsadüfi seçmə üsulu ilə tamamlayırlar.

6.3.3 Sınaq zamanı bütün göstəricilər üzrə qənaətbəxş nəticə alınarsa, izolyatorlar sınaqdan keçmiş hesab olunur.

Əgər hər hansı bir göstərici üzrə qüsurlu izolyator aşkar olunarsa, o zaman qeyri qənaətbəxş nəticə əldə edilən göstərici üzrə izolyatorların iki qat sayı üzrə təkrar sınaq keçirilir.

Təkrar sınaq zamanı qeyri-qənaətbəxş nəticə əldə edilərsə, o zaman izolyatorların qəbulu və yüklənməsi səbəblər aşkar edilib aradan götürülənə qədər və qənaətbəxş nəticələr alınana qədər dayandırılır.

6.4.1 Tip sınaqları izolyatorların hazırlanması zamanı konstruksiyasında və ya onun texnologiyasında, eləcə də, istifadə edilən materiallarda izolyatorların xüsusiyyətlərini aşağı salan dəyişikliklər edildikdə aparılır.

Tip sınaqları cədvəl 6–da göstərilmiş göstəricilər üzrə keçirilir.

Sınaq və sınağın nəticələrinin qiymətləndirilməsi üçün izolyatorların seçilməsi– 6.3.2, 6.3.3 üzrə.

İzolyatorların qəbulu və istehlakçıya tədarükü qənaətbəxş nəticələr olduqda həyata keçirilir.

6.4.2 İstehlakçı tələb etdikdə istehsalçı müəssisə tərəfindən keçirilmiş tip və dövri sınaqların protokolları təqdim olunmalıdır.

7.1 İzolyatorların yüksək gərginlik sınaqları ГОСТ 1516.2 üzrə aparılmalıdır.

7.2 İzolyasiya olunan hissədə səthin keyfiyyətinin, sızma yolunun uzunluğunun, nominal ölçülərdən və kütlədən kənara çıxmalarının yoxlanması, bir dəqiqə ərzində mexaniki dartma qüvvəsinin sınağı, termomexaniki dözümlülük sınağı, treginq-eroziya sınağına davamlılığın yoxlanması - ГОСТ 28856 üzrə.

Bütün izolyatorlar üçün, treginq-eroziya sınağına davamlılıq vaxtı 500 saat təşkil etməlidir.

İzolyatorun nəm və çirkli halda sınağı – ГОСТ 10390 üzrə gərginliyi müntəzəm qaldırmaqla qabaqcadan çirkləndirmə metodundan istifadə etməklə aparılır. Atmosferin çirklənmə dərəcəsindən asılı olaraq çirk qatının çəkilməsinin xüsusi qiyməti ГОСТ 28856-ya uyğun olmalıdır.

7.3 Dartılmada dağıdıcı mexaniki qüvvənin və dağıdıcı əyilmə momentinin sınaqlarını partlayan maşında və ya stend üzərində izolyatora dartma və ya əymə qüvvəsi tətbiq etməklə aparırlar. Köməkçi qurğuların (armaturların) mexaniki möhkəmliyi sınaqdan keçirilən izolyatorun möhkəmliyindən yuxarı olmalıdır.

İzolyatorun əyilməyə sınağı zaman, onu ucluqlardan birinə tərpənməz bərkitmək lazımdır. Əyilmə qüvvəsini azad ucluğun dəlik hissəsinə tətbiq edirlər. İzolyatorun dağıdıcı əyilmə momentini onun oxu boyunca, gücün tətbiq olunan yerindən ucluğun kənarlarındakı polimer çubuğun en kəsiyinə qədər olan məsafədə əyilməsi zamanı əks tətəfə tətbiq edilən yük qədər dağıdıcı mexaniki gücün tətbiq edilməsi ilə təyin edirlər. Mexaniki yükün ölçülmə xətası 2%-dən çox olmamalıdır.

Sınaq ГОСТ 28856 üzrə aparılır.

İzolyatorlar o zaman sınaqdan keçmiş hesab olunur ki, cədvəl 2-də göstərilən norma göstəriciləri dağıdılma baş vermədən əldə olunmuşdur.

7.4 Radiomaneələrin səviyyəsinin təyini sınağı – ГОСТ 26196 üzrə.

7.5 Sink örtüyünün keyfiyyətinin yoxlanılması - ГОСТ 9.307 üzrə.

7.6 Nəm keçirməyə qarşı dözümlülük sınağını, izolyatorları növbəli şəkildə isti və soyuq suda saxlamaqla aşağıda qeyd olunmuş proqram üzrə aparırlar:

1 saat 100ºC-də, 1 saat 20ºC-də;

2 saat 100ºC-də, 1 saat 20ºC-də;

19 saat 100ºC-də, 1 saat 20ºC-də;

1 saat 100ºC-də, 1 saat 20ºC-də;

Suda saxladıqdan sonra izolyatorları kəskin frontlu impuls gərginliyi ilə sınaqdan keçirirlər.

Sonluqların yerdəyişməsi, deformasiyası və ya izolyasiya hissəsinin mühafizə qatının çatlaması baş verməyibsə və kəskin frontlu impuls gərginliyi ilə sınağa tab gətiribsə, izolyatorlar sınaqdan keçmiş hesab edilir.

7.7 Kəskin frontlu impuls gərginliyi ilə sınağın aparılması üçün olan qurğu amplitud qiyməti təsir edən impuls frontundakı qiymətin ötüb keçməsini təmin edən impulslar yaratmalıdır. Bu zaman boşalma gərginliyi impulsun amplitud qiymətindən 0,5-dən aşağı və 0,9-dan yuxarı olmamalıdır.

İzolyatorun sınağı zamanı İmpulsun kəskinliyini K, kV/mks, aşağıdakı düsturla müəyyən edirlər:

Harada ki, U - izolyatorun qısa qapanması zamanı qeydə alınmış impulsun amplitudası, kV;

T - impulsun şərti kəsilmə vaxtı, mks.

İmpulsun şərti kəsilmə vaxtını impulsun amplitud qiymətinin 30 və 90%-i üzrə təyin edirlər və bu nöqtələrdən keçən düz xətlərin, sıfırdan və impulsun amplitudından keçən paralel xətlərlə kəsişməsi ilə tapırlar.

8.1 Mexaniki amillərin təsirinə görə izolyatorların daşınma şərtləri – ГОСТ 23216 üzrə Ж qrupu.

8.2 Ətraf mühitin iqlim amillərinin təsirinə görə izolyatorların daşınma şərtləri - ГОСТ 15150 üzrə 8-ci qrup.

8.3 İzolyatorların daşınması istənilən növ nəqliyyat vasitələri ilə, bu nəqliyyat vasitələri üçün qüvvədə olan daşınma, yüklərin bərkidilməsi və yerləşdirilməsi qaydalarına uyğun yerinə yetirilə bilər.

8.4 İzolyatorların saxlanma şərtləri - ГОСТ 15150–nin 3, 4, 5 qrupu üzrə.

9.1 İstehsalçı daşınma, saxlanma, montaj və istismar qaydalarına əməl edildiyi halda, izolyatorların bu standartın və konkret tip izolyatorlar üçün texniki şərtlərin tələblərinə uyğunluğuna zəmanət verir.

9.2 İzolyatorların zəmanətli istismar müddəti – istismara verildiyi gündən 3 il və ya istehlakçıya göndərildiyi gündən 6 ildir.

- fiksatorlu izolyatorların

birləşdirici ölçüləri

- asma izolyatorların

birləşdirici ölçüləri

Azərbaycan Respublikası Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsinin 14 dekabr 2015-ci il tarixli 150111500016 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmişdir.

____________________________________________________________________________

1. Azərbaycan Standartlaşdırma və Sertifikatlaşdırma İnstitutu tərəfindən işlənib hazırlanıb və təqdim edilib.

2. Bu standart ГОСТ Р 51377-99 “Məişət qızdırıcı qaz konvektorları. Təhlükəsizlik tələbləri və sınaq üsulları” Rusiya Federasiyasının Dövlət standartının autentik tərcüməsi əsasında hazırlanıb.

3. İlk dəfə tətbiq edilir.

_________________________________________________________________________

Məişət qızdırıcı qaz konvektorları.

Təhlükəsizlik tələbləri və sınaq üsulları

Gas convection heaters

Safety requirements and test methods

_________________________________________________________________________

Bu standart məişət qaz qızdırıcı konvektorların (bundan sonra - avadanlıqlar) əsas konstruktiv və istismar xüsusiyyətlərini müəyyən edir və bu xüsusiyyətlərin dəyərləndirilməsi üçün sınaq üsullarını təyin edir.

Bu standart aşağıdakı fərdi konveksion qızdırıcı avadanlıqlara şamil edilir:

- baca vasitəsi ilə yanma məhsullarının kənar edilməsi (yanma məhsullarının təbii sorulması, tarazlaşmış sorulma) ilə işləyən;

- divarda quraşdırılan (müstəqil və ya divar daxilində quraşdırılmaq üçün hazırlanmış);

- nominal istilik gücü 25 kVt – dan çox olmayan.

Bu standart, həmçinin avadanlığın səmərəliliyini müəyyən etmək üçün də tətbiq edilir.

Standart aşağıdakı avadanlıqlara şamil edilmir:

a) dekorativ formada hazırlanmış avadanlıqlara;

b) havanı kondensasiya edən (isitmə və soyutma) kombinə edilmiş avadanlıqlara;

c) kataliz yanma ilə çalışan avadanlıqlara;

d) yanma məhsullarının məcburi kənarlaşdırılması ilə işləyən avadanlıqlara;

e) hava verməklə çalışan avadanlıqlara;

f) otaqda yanma məhsullarının ayrılması ilə çalışan avadanlıqlara;

h) mexaniki sıxlaşdırıcı birləşmələrə.

Standart elektrik tələblərini müəyyən etmir.

Bu standartın tələbləri məcburidir.

1.2. Normativ istinadlar

Bu standartda aşağıdakı standartlara istinad edilmişdir:

EN 88 Çıxışda təzyiqi 200 mbar – a qədər olan qaz cihazları üçün təzyiq tənzimləyiciləri;

EN 125 Qaz cihazları üçün alova nəzarət qurğuları. Alova nəzarət termoelektrik qurğuları;

EN 126 Qaz avadanlıqları üçün çoxfunksiyalı idarəetmə vasitələri;

EN 161 Qaz odluqları və avadanlıqları üçün avtomatik ayırıcı klapanlar;

EN 257 Qaz avadanlıqları üçün mexaniki termostatlar;

EN 298 Qaz odluqları və körüklü sorma qurğulu (və ya onlarsız) cihazlar üçün avtomatik idarəetmə sistemləri;

IEC 817 Sınaq avadanlığına işçi yükləmənin təsiri və onun kalibrlənməsi;

ISO 7-1:1982 Hermetik birləşmələrdə istifadə olunan boru yivləri. 1- ci hissə. Təyinatı, ölçüləri və mümkünlük hədləri;

ISO 228-1:1982 Hermetik birləşmələrdə istifadə olunmayan boru yivləri.1-ci hissə. Təyinatı, ölçüləri və mümkünlük hədləri;

ISO 274:1975 Dövredici bölmənin mis boruları. Ölçülər.

1.3 Termin və təriflər

1.3.1 F ə r d i q a z k o n v e k s i y a l ı q ı z d ı r ıc ı l a r ı

1.3.1.1. Təbii konveksiyalı qızdırıcı: Konveksiya ilə qızdırılan havanın təbii dövr etməsi hesabına otağın isidilməsi üçün təyin olunan avadanlıq.

Bu cür avadanlıqda, bu standartın bütün tələblərinə cavab verə bilən şüa qızdırıcı elementlər də ola bilər.

1.3.1.2. Məcburi konveksiyalı qızdırıcı: Qızdırıcı bölmə ilə kontaktda (əlaqədə) olan havanın məcburi dövr etməsi üçün ventilyatorlu konveksiya avadanlığı.

Bu cür avadanlıqda qızmış havanın paylanması sisteminin olması nəzərdə tutulmur. (Belə ki, avadanlıq olan yerdə havanın otağa çıxışı bilavasitə baş verir.);

1.3.1.3. Ehtiyat yanacaqla işləyə bilən konveksion qızdıırcı: Bərk yanacaqla işləmək üçün komponentləri olan avadanlıq.

1.3.1.4. Bağlı yanma konturlu konveksion qızdırıcı: avadanlığın yanma konturu (tüstü sorucu, yanma kamerası, istilik mübadiləsi qurğusu, yanma məhsulları çıxışı) avadanlıq olan otaqdan təcrid edilmişdir.

Avadanlıq xarici mühitlə (hava ilə) aşağıdakı iki üsuldan biri ilə birləşir:

a) birbaşa sərbəst baca köməyi ilə (C – tipli avadanlıq, bax: 1.4.2) və yaxud

b) hava verən və yanma məhsullarının kənar edilməsi üçün işlədilən ümumi borunun (Se - boru) bilavasitə köməyi ilə (C1 – tipli avadanlıq, bax: 1.4.2);

1.3.1.5. İşçi səthləri: İsitmə üçün nəzərdə tutulan və yüksək temperaturu olan avadanlıq hissələri.

İşçi səthlərinə aid misallar:

a) avadanlığın bacasının xarici hissələri;

b) sorucunun stabilizatoru;

c) konveksion havanın giriş və çıxış barmaqlığı;

d) Frontal şüşə səth (məsələn: pəncərə, qapıcıq, panel və sairə).

İşçi səthində 50 mm həddində istənilən nöqtə işçi səthinin hissəsi sayılır.

1.3.2.1. Sınaq qazları: Qaz yanacaqları ilə işləyən avadanlıqların istismar xüsusiyyətlərini (xassələrini) yoxlamaq üçün işlədilən qazlar.

Sınaq qazları etalon və həddi qazlara bölünür.

Etalon qaz – avadanlıqda işlədilməsi nəzərdə tutulan, öz parametrlərinə görə qaz təhcizatı təcrübəsində daha geniş yayılan, verilən kimyəvi tərkibli sınaq qazıdır.

Həddi qaz – qaz təchizatında tətbiq edilən qazların parametrlərinin ən son göstəricilərinə uyğun gələn, verilən kimyəvi tərkibli sınaq qazıdır.

1.3.2.2. Qazın yanma istiliyi: Qazın vahid həcminin və ya kütləsinin tam yanması ilə ayrılan istilik miqdarı.

Simvolu (işarəsi) – Q.

- normal şəraitdə, bir kubmetr quru qaza düşən meqacoul (MJ/m),

- və ya bir kiloqram quru qaza düşən meqacoul (MJ/kq).

1.3.2.2.1. Qazın yanmasının yüksək istiliyi: Su buxarlarının kondensasiya istiliyi nəzərə alınmaqla, normal şəraitdə quru qazın vahid həcminin və ya kütləsinin tam yanması zamanı ayrılan istilik miqdarı.

1.3.2.2.2. Qazın yanmasının aşağı istiliyi: Qaz yanması məhsullarının su buxarlarının kondensasiya istiliyi nəzərə alınmamaqla, normal şəraitdə quru qazın vahid həcminin və ya kütləsinin tam yanması zamanı ayrılan istilik miqdarı.

1.3.2.3. Qazın nisbi sıxlığı: Eyni temperatur və təzyiqdə bərabər həcmli quru qaz və quru hava kütlələrinin nisbəti.

1.3.2.4. Vobbe rəqəmi: Standart şəraitdə qazın yanma istiliyinin onun sıxlığının kvadrat kök altı ifadəsinə olan nisbətidir.

Vobbe rəqəmi, istifadə olunan qaz yanma istiliyindən asılı olaraq yüksək və aşağı adlanır.

Vobbe rəqəmi simvolları: WOB - yüksək; WOH – aşağı.

1.3.2.5. Qazın təzyiqi: Atmosfer təzyiqinə nəzərən hərəkət edən qazın statistik təzyiqi.

1.3.2.5.1. Sınaq təzyiqləri: Avadanlığın işçi xarakteristikalarının yoxlanılması üçün istifadə edilən qaz təzyiqi.

Sınaq təzyiqləri nominal və həddi təzyiqlərə bölünürlər.

1.3.2.5.2. Nominal təzyiq: etalon qazla işlədikdə qazanın nominal yekun istilik gücünə uyğun qazın statik təzyiqi.

1.3.2.5.3. Həddi təzyiqlər: avadanlığın qaz təchizatının yol verilə biləcək şəraitə uyğun gələn təzyiqlər.

Simvolu: Pmax – maxsimum təzyiq; Pmin – minimum təzyiq.

1.3.2.5.4. Qoşa (cüt) təzyiqlər: İki fərqli verilən qaz təzyiqi kombinasiyası, hansı ki, ayrıca eyni bir qrup və ya qruplar həddində, harada ki:

- daha böyük təzyiq kiçik Vobbi rəqəmli qazlara uyğun olduqda;

- daha kiçik təzyiq böyük Vobbi rəqəmli qazlara uyğun olduqda.

Vobbe rəqəmləri arasındakı yaranmış əhəmiyyətli fərqə görə istifadə edilir.

1.3.2.6. Sınaq şərtləri

1.3.2.6.1. Standart şərtlər: Temperatur + 15°C, təzyiq 101,3 kPa

1.3.2.6.2. Normal şərtlər: Temperatur 0°C, təzyiq 101,3 kPa

1.3.3. A v a d a n l ı ğ ı n k o n s t r u k s i y a s ı

1.3.3.1.1. Qaz konturu: Avadanlığın giriş qaz qol borusu və odluğu(ları) arasındakı hissəsi, hansına ki, ya qaz verilir və ya orada qaz olur.

Kontur bir neçə birləşmə və detallardan (məsələn: drossellərdən, qaz sərfini tənzimləyən qurğudan, qaz sərfini idarə edən qurğudan,soplodan və sairə) ibarət ola bilər.

1.3.3.1.2. Mexaniki birləşmə: Əsasən bir neçə metal hissələrdən (məsələn: konusvari dayaq səth ilə birləşmədən, torodial (fırlanan) sıxlaşdırıcı halqa ilə birləşmədən, səth üzrə yerləşdirilən şayba ilə birləşmədən) ibarət yığım birləşmələrində hermetikliyi (kipliyi) təmin edən birləşmə üsulu.

1.3.3.1.3. Drossel: Təzyiqin düşməsi (pilləli), bununla da odluqda tələb olunan təzyiqə qədər qazın və verilən qaz sərfinin azalmasını təmin etmək üçün avadanlığın giriş birləşmələri və odluğu arasında qaz axını yolu üzərində quraşdırılan bir və ya bir neçə deşikli qurğu.

1.3.3.1.4. Qaz sərfini tənzimləyən qurğu: Qaz təchizatı tələblərinə uyğun, odluqdan keçən, tələb olunan qaz sərfini təmin etməyə imkan verən qurğu.

Tənzimləmə rəvan (tənzimləyici vint) və ya diskret (dəyişilən drossellər) ola bilər. Quraşdırılan tənzimləyicinin tənzimləyən qurğusu qazın sərfiyyatını tənzimləyən qurğu kimi nəzərdə tutulur.

Bu qurğunun tənzimlənməsi ilə bağlı əməliyyat “qaz sərfiyyatının tənzimlənməsi” adlandırılır.

1.3.3.1.5. Qaz sərfini idarə edən qurğu (kran): İstifadəçinin bir və ya bir neçə odluqlara qaz verilməsinin açılıb – bağlanmasını təmin edən qurğu.

Bu qurğu, həmçinin, bir neçə odluqlara veriləcək qaz miqdarını istənilən səviyyədə saxlamaq (təmin etmək) üçün də istifadə edilə bilər.

1.3.3.1.6. Soplo: Odluğa daxil olan qaz axını sonda bu detaldan keçir.

1.3.3.2.1. Əsas odluq: Bütün daxil olan yanacağın, yaxud onun əsas həcminin yandığı yer – hissə. Bu hissəyə adətən “odluq” deyilir.

1.3.3.2.2. Alışdırma qurğusu: Odluğu alışdırmaq üçün təyin edilən qurğu.

1.3.3.2.3. Fitil (pilot) odluğu: Əsas odluğu alışdıran, adətən “pilot” adlandırılan, gücü çox olmayan odluq.

Pilot odluğu, həmçinin, “təhlükəsizlik pilotu” adlandırılan, alova nəzarət qurğusunu da işə salır.

1.3.3.2.4. İlkin hava verilməsinin məhdudlaşdırıcısı: Odluğa hava verilməsini məhdudlaşdıran, müvafiq en kəsik ölçülü deşiyi olan qurğu.

1.3.3.3. Yanma məhsulları konturu.

1.3.3.3.1. Buraxılış qol borusu: Yanma məhsullarının kənarlaşdırılması (bax 1.4.2) üçün baca ilə birləşdirilən B tipli avadanlıq hissəsi.

1.3.3.3.2. Hava çəkmə stabilizatoru: Bacada hava çəkmənin odluğun və yanma prosesinin xüsusiyyətlərinə təsirini azaltmaq üçün yanma məhsullarının kənarlaşdırılması konturunda quraşdırılan qurğu.

1.3.3.3.3. Hava çəkmə sensoru (ötürücüsü): Otaqda BIIBS tipli avadanlıqların hava çəkmələrinin stabilizatorlarından keçən yanma məhsullarının çıxışı zamanı əsas odluğun və ya əsas və fitil odluqlarının işinin lazım gəldikdə dayandırılmasını təmin edən qurğu.

1.3.3.4. Köməkçi avadanlıq.

1.3.3.4.1. Qaz təzyiqi tənzimləyicisi: Qarşısındakı qaz sərfiyyatından və təzyiqdən asılı olmayaraq, müəyyən edilmiş diapazon həddində özündən sonra sabit təzyiqi saxlayan qurğu.

1.3.3.4.2. Alova nəzarət qurğusu: Alov olduqda və ya olmadıqda odluğa qaz verilməsini açan və ya bağlayan həssas elementli qurğu.

1.3.3.4.3. İdarəetmə dəstəyi: Avadanlığın idarəetmə elementlərini (kranı, termostatı və s.) hərəkətə gətirən, əl ilə hərəkət etdirilən qurğu.

1.3.3.4.4. Avtomatik idarəetmə bloku: Əlavə müdaxiləyə ehtiyac olmadan, kənardan (xarici) komandaya cavab olaraq avadanlığı tam söndürülmüş vəziyyətdən avtomatik olaraq işə salan qurğu.

İdarəetmə bloku proqram blokunu, bununla da alova nəzarət qurğusunun bütün elementlərini işə salır.

1.3.3.4.5. Proqram bloku: Qurğu, idarəetmə və müdafiə sistemlərindən gələn impulslara reaksiya verir, idarəetmə komandalarını hazırlayır, işə salma proqramını idarə edir, odluğun işinə nəzarət edir, gərək olduqda idarə olunan dayandırmanı, müdafiə olunan dayandırmanı və ya bağlanmanı təmin edir. Proqram bloku avadanlığın müvafiq hərəkət (iş) ardıcıllıqlarının yerinə yetirilməsini təqib edir və alova nəzarət qurğusu ilə birlikdə çalışır.

1.3.4. Tənzimləmə, yaxud idarəetmə qurğularının sazlanması.

1.3.4.1. Tənzimləmə qurğusunun sazlanması: Vint və s. kimi bəzi vasitələrlə tənzimləmə qurğusunun müəyyən vəziyyətə gətirilməsinə uyğun proses.

1.3.4.2. Tənzimləmə qurğusuna plomb vurulması:

Tənzimləmənin dəyişdirilməsinə olan istənilən təşəbbüsün görünən (aşkar) olmasını təmin edən əməliyyat.

Tam açıq vəziyyətdə tənzimləmə qurğusuna damğa vurulması bu damğanın olmaması anlamına gəlir.

1.3.4.3. İdarəetmə qurğusunun işdən çıxarılması: İdarəetmə qurğusunun (temperatur, təzyiq və s. üçün) işdən çıxarılması və damğa vurulmasına uyğun olan proses.

Avadanlıq bu halda, həmin qurğunun çıxarılmış (demontaj olunmuş) vəziyyətində olduğu kimi işləyir.

1.3.5. A v a d a n l ı ğ ı n x a r a k t e r i s t i k a s ı

1.3.5.1.1. Həcmi sərfiyyat: 15°C temperaturda və 101,3 kPa təzyiqdə quru qaz üçün ölçülmüş, vahid zamanda avadanlıq tərəfindən istehlak (işlədilən) olunan qaz həcmi.

1.3.5.1.2. Kütlə üzrə sərfiyyat: Vahid zamanda avadanlıq tərəfindən istehlak olunan qaz kütləsi.

Ölçü vahidi: kq/saat, qr/saat (gərək olduqda)

1.3.5.1.3. Yekun istilik gücü: Həcmi yaxud kütlə üzrə qaz sərfinin və qaz yanmasının aşağı istilik ölçüsünün standart şərtlərə gətirilməsi.

Bu bərabərlikdən təyin edilir:

N – istilik gücü, kVt

V – həcmi sərfiyyat, m/saat;

M – Kütlə üzrə sərfiyyat, kq/saat;

QH – qaz yanmasının aşağı istiliyi, MJ/mvə ya MJ/kq

1.3.5.1.4 Nominal yekun istilik gücü: İstehsalçı tərəfindən göstərilən istilik gücü.

Qazın yüksək istiliklə yanmasına əsaslanan istilik gücünün ifadəsi (ölçüsü, qiyməti) beş etalon qazlar üçün aşağı ifadələrlə bu surətdə bağlıdır:

G110 yüksək ifadə = 1,136 x aşağı ifadə;

G120 yüksək ifadə = 1,093 x aşağı ifadə;

G20 yüksək ifadə = 1,111 x aşağı ifadə;

G25 yüksək ifadə = 1,110 x aşağı ifadə;

G30 yüksək ifadə = 1,083 x aşağı ifadə;

1.3.5.2. İstilik məhsuldarlığı

1.3.5.2.1. İstilik məhsuldarlığı: Vahid zamanda qızdırılan havaya verilən istilik miqdarı.

1.3.5.2.2. Nominal istilik məhsuldarlığı: İstehsalçı tərəfindən göstərilən istilik məhsuldarlığı.

1.3.5.3. Faydalı iş əmsalı (FİƏ): Hər biri eyni vahidlə göstərilməklə, istilik məhsuldarlığının istilik gücünə olan nisbəti (faizlə)

Qeyd: - Bu standartda baxılan FİƏ – nın ifadəsi qazın aşağı temperaturda yanmasına əsaslanmışdır.

1.3.5.4. Qazın yanması

1.3.5.4.1. Alovun dayanıqlığı: Alovun, odluğun çıxış deşiklərinə nəzərən dəyişməz vəziyyətdə qalması halı.

1.3.5.4.2. Alovun sıçrayışı: Alovun oturacaq hissəsinin, odluğun deşikləri üzərində yaxud stabilləşmə zonasında ümumi və ya qismən qalxmasını xarakterizə edən təzahürü.

1.3.5.4.3. Alovun itməsi: Alovun, odluğun korpusunun daxilinə çəkilməsini xarakterizə edilən halı.

1.3.5.4.4. Alovun ucluğa keçməsi: Alovun odluğun daxilinə keçməsi ilə nəticədə soploda qazın yanması, yaxud alovun odluqdan kənarda yayılması ilə xarakterizə olunan təzahür.

Qazın yüksək istiliklə yanmasına əsaslanan FİƏ – nın ifadəsi beş etalon qazlar üçün aşağı ifadələrlə bu surətdə bağlıdır:

G110 yüksək ifadə = 0,880 x aşağı ifadə;

G120 yüksək ifadə = 0,915 x aşağı ifadə;

G20 yüksək ifadə = 0,900 x aşağı ifadə;

G25 yüksək ifadə = 0,901 x aşağı ifadə;

G30 yüksək ifadə = 0,923 x aşağı ifadə;

1.3.5.4.5. His (qurum) əmələ gəlməsi: Qazın tam yanmaması zamanı əmələ gələn və hisin alovla kontakta olan səthlərdə yığılması ilə xarakterizə olunan təzahür.

1.3.5.4.6. Sarı şölələr: Qazın tam yanmaması ilə alovun mavi konusunun yuxarı hissəsində sarı rəngin (çaların) əmələ gəlməsi ilə xarakterizə olunan təzahür.

1.3.5.4.7. Alışdırmanın birinci qoruyucu vaxtı: Fitil (pilot) odluqda alovun əmələ gəlməməsi zamanı fitil (pilot) odluğa qaz klapanı vasitəsilə qaz verilməsinin açılması və qaz verilməsinin kəsilməsi arasındakı zaman kəsiyi.

1.3.5.4.8. Alışmanın ikinci qoruyucu vaxtı: Odluqda alovun əmələ gəlməməsi təqdirdə, əsas odluğa qaz klapanı vasitəsilə qaz verilməsinin açılması (fitil odluğu olmadıqda) və qaz verilməsinin kəsilməsi arasındakı zaman kəsiyi.

1.3.5.4.9. İşəsalma qaz alovu: İlkin qaz sərfinin yanması ilə, ya əsas odluqda, ya da hər hansı bir ayrıca fitil (pilot) odluqda alınan alov.

1.3.5.5. İstilik tarazlılığı: Qaz yanma məhsulları temperaturunun ölçülmüş qiyməti, icazə verilən ± 2% kənarlanma ilə, 10 dəq. ərzində stabil (dayanıqlı) qaldığı zaman qızdırıcının işçi vəziyyəti.

Avadanlıqlar bölünürlər:

- kateqoriyalar üzrə (təxsis olunduqları qazlar və təzyiqlərin xarakteristikalarına uyğun olaraq);

- tiplər üzrə (yanma məhsullarının kənarlaşdırılması və yanma üçün havanın verilməsi üsullarına uyğun olaraq);

- təsir prinsiplərinə görə.

Əgər alışmanın ikinci qoruyucu vaxtı yoxdursa, bu vaxt alışmanın qoruyucu vaxtı adlanır.

1.4.1. Tətbiq edilən qazlara uyğun olaraq təsnifat.

1.4.1.1. Qazların təsnifatı

Qazlar üç fəsiləyə bölünürlər ki, onların da hər biri aşağıdakı Cədvəl 1 - dəki qiymətlərə uyğun olaraq, Vobbe rəqəmindən asılı olaraq qruplara bölünür:

Qazların fəsilə və qrupları

(WOH ) və yuxarı (WOB) Vobbe qiymətləri,

1.4.1.2. Avadanlıqların kateqoriyaları

Avadanlıqları işləniləcək qazlara uyğun olaraq kateqoriyalara bölürlər.

1.4.1.2.1. 1-ci kateqoriyalı avadanlıqlar

Ancaq bir fəsilə yaxud eyni qrup qazlar üçün nəzərdə tutulan avadanlıqlar:

a) 2-ci fəsilə qazlar üçün nəzərdə tutulan avadanlıqlar aşağıdakı kateqoriyalara bölünürlər:

I2 – ancaq 2-ci fəsilə qazları işlədən. H qaz qrupunun L qaz qrupuna və ya əksinə dəyişməsi avadanlıqda heç bir dəyişiklik və tənzimləmə olmadan aparılır, lakin icazə verilən ± 5 % həddində yekun nominal istilik gücünün saxlanılması üçün avadanlığa girişində verilən qazın təzyiqi dəyişir;

I2HL– ancaq ikinci fəsilə qazları işlədən. H qaz qrupunun L qaz qrupuna və ya əksinə dəyişməsi odluğun tənzimlənməsini tələb edir və gərək olduqda soploların da dəyişməsi tələb olunur. Bundan başqa, gərək olduqda, avadanlığa girişdə qazın təzyiqi də dəyişdirilə bilər;

I2H –ancaq ikinci fəsilə H qrup qazları işlədən;

I2L –ancaq ikinci fəsilə H qrup qazları işlədən.

b) Üçüncü fəsilə qazlar üçün nəzərdə tutulan avadanlıqlar. I3 - kateqoriya avadanlıqlar üçüncü fəsilə bütün qazları işlədə bilirlər.

1.4.1.2.2. II –ci kateqoriya avadanlıqlar

Bu avadanlıqlar iki fəsilə qazlardan istifadə etmək imkanına malikdir.

a) Birinci və ikinci fəsilə qazları işlədən bu avadanlıqlar aşağıdakı kateqoriyalara bölünürlər:

II12 – bütün birinci və ikinci fəsilə qazları işlədən, ikinci fəsilə qazları I2 kateqoriya qazlar üçün olan eyni şərtlərdə istifadə edirlər;

II12HL - bütün birinci və ikinci fəsilə qazları işlədən, ikinci fəsilə qazları eynən I2HL kateqoriya qazlar üçün olan eyni şərtlərdə istifadə edirlər;

II12H – birinci fəsilə qazları və ikinci fəsilə qazların H qrupuna aid olan qazları işlədən;

II12L- birinci fəsilə qazları və ikinci fəsilə qazların L qrupuna aid olan qazları işlədən;

b) İkinci və üçüncü fəsilə qazlarla çalışan avadanlıqlar aşağıdakı kateqoriyalara bölünürlər:

II23 - bütün ikinci və üçüncü fəsilə qazları işlədən, ikinci fəsilə qazları I2 kateqoriya qazlar üçün olan eyni şərtlərdə istifadə edirlər;

II2HL3 - bütün ikinci və üçüncü fəsilə qazları işlədən, ikinci fəsilə qazları I2HL kateqoriya qazlar üçün olan eyni şərtlərdə istifadə edirlər;

II2H3 - ikinci fəsilə qazların H qrupuna aid olan qazları və üçüncü fəsiləyə aid olan qazları işlədən;

II2L3 - ikinci fəsilə qazların L qrupuna aid olan qazları və üçüncü fəsiləyə aid olan qazları işlədən;

1.4.1.2.3 III kateqoriya avadanlıqlar

Hər üç fəsilə qazlarla çalışa bilən avadanlıqlar

1.4.2. Yanma məhsullarının kənarlaşdırılması üsullarına uyğun avadanlıqların təsnifatı

Yanma məhsullarının kənarlaşdırılması və yanma üçün hava verilməsi üsullarına görə avadanlıqları aşağıdakı tiplərə bölürlər:

A - otaqdan kənarda yanma məhsullarının kənarlaşdırılması üçün bacaya yaxud digər başqa bir qurğuya birləşdirilməsi nəzərdə tutulmayanlar. Bu cür avadanlıqlara bu standart şamil edilmir;

B -otaqdan kənarda yanma məhsullarının kənarlaşdırılması üçün bacaya birləşdirilməsi və yanma üçün birbaşa avadanlığın quraşdırıldığı otaqdan havanın təchizatı nəzərdə tutulan avadanlıqlar;

B1- yanma məhsulları yolunda hava sorma stabilizatoru ilə təchiz olunan B tipli avadanlıqlar;

B11–atmosfer odluğu işə salmaq və təbii hava sorma bacasına birləşdirilməsi nəzərdə tutulan avadanlıqlar;

B21– atmosfer odluğu işə salmaq və hava sorması məcburi – ventilyatorla olan bacaya birləşdirilməsi nəzərdə tutulan avadanlıqlar;

B11BS – hava sorma sensorla təchiz olunmuş B11tipli avadanlıqlar.

Bu standart B21 tipli avadanlıqlar üçün əlavə təhlükəsizlik tələblərinə aid edilmir.

C– bağlı yanma konturlu;

C1 – odluğa təzə hava verilməsini və konsentrik, eksentrik və qarışıq deşiklərdən (boşluqlardan) keçməklə yanma məhsullarının otaqdan (binadan) kənara - havaya kənarlaşdırılmasını təmin edən avadanlıqlar.

1.4.3. F ə a l i y y ə t p r i n s i p i n ə u y ğ u n t ə s n i f a t

Qızdırıcı elementdən keçməklə havanın dövr etmə üsuluna və avadanlıqda termostatın olub – olmamasına uyğun olaraq avadanlıqlar təsnif olunurlar.

1.4.3.1. Təbii konveksiyalı avadanlıq. Bu avadanlıq təbii konveksiyalı hesabına otaqda havanı qızdırmaq üçündür.

1.4.3.2. Məcburi konveksiyalı avadanlıq. Bu avadanlıqda, havanın dövr etməsi qızdırıcı elementdən keçməklə ventilyator hesabına həyata keçirilir.

1.4.3.3. Avadanlıqda termostatın olub - olmaması baxımından onlar iki sinfə bölünürlər:

1- termostatla təchiz olunanlar;

2- termostatla təchiz olunmayanlar;

1.5 Avadanlıqların qeydləri

Avadanlıqlarda bu qeydləri olmalıdır:

c) quraşdırma üsulları (məsələn: ayrıca bir tikilinin içərisində quraşdırılmış, divarın içərisində yerləşdirilmiş və sairə);

e) nominal hasil olunan yekun istilik gücü;

f) termostatın quraşdırılması.

2.1. Konstruktiv tələblər

2.1.1. Ümumi müddəalar

2.1.1.1. Digər qazlara görə yenidən təchiz olunma

1.4.1.2.1 – 1.4.1.2.3 yarımbəndlərə uyğun olaraq avadanlıqların bir qrup və ya fəsilə qazlardan digərinə yenidən təchiz olunması və (və ya) onların müxtəlif təzyiqli qaz verilməsi zamanı işləməsi üçün sazlanmasının mümkünlüyü 2.1.1.1.1 – 2.1.1.1.3 – yarımbəndlərdə verilmişdir.

Bütün əməliyyatlar avadanlığı ayırmadan mümkün olmalıdır.

2.1.1.1.1. I kateqoriya avadanlıqlar

I2 - modifikasiyası edilməmiş avadanlıqlar;

I2HL – gərək olduqda, qaz sərfi tənzimlənməsinin soplo yaxud drossellə əvəz olunması.

İlkin hava vermə məhdudlaşdırıcısının təsbit edilmiş vəziyyətinin dəyişilməsi.

Qaz sərfinin fitil odluqdan keçməklə tənzimləmə qurğusu ilə nizamlanması yaxud soploların və ya kalibrə olunmuş deşiklərin dəyişdirilməsi;

I2H və I2L - modifikasiyası dəyişməmiş avadanlıqlar;

I3 – ancaq bir cüt təzyiqdən digərinə keçdikdə (məsələn, 2,8 - 3,7 kPa –dan 5,0 - 6,7 kPa - a) soplo və ya drossellərin dəyişdirilməsi; bir cüt təzyiqdən digərinə yaxud bir təzyiqdən digər cüt təzyiq içərisinə keçdikdə ilkin hava vermə məhdudlaşdırıcısının təsbit edilmiş vəziyyətinin dəyişilməsi.

2.1.1.1.2. II - kateqoriya avadanlıqlar

II12, II12HL, II12H və II12L-gərək olduqda, qaz sərfi tənzimlənməsinin soplo yaxud drossellə əvəz olunması; ilkin hava vermə məhdudlaşdırıcısının təsbit edilmiş vəziyyətinin dəyişilməsi; qaz sərfinin fitil odluqdan keçməklə ya tənzimləmə qurğusu ya da soploların və ya kalibrə olunmuş deşiklərin dəyişdirilməsi ilə nizamlanması və gərək olarsa, fitil odluqların yaxud onların bəzi komponentlərinin tamamən dəyişdirilməsi,təzyiq tənzimləyicisinin nizamlanması: II12– kateqoriya avadanlıqlar üçün mütləq və II12HL, II12H, II12L - kateqoriya avadanlıqlar üçün isə, ikinci fəsilə qazlarla təchiz olunduqda, məsləhət görülür.

Komponentlərin nizamlanması və yaxud dəyişdirilməsi ancaq birinci fəsilə qazlardan ikinci fəsiləyə və ya əksinə keçdikdə icazə verilir. II12HL – kateqoriya üçün isə bir qrup qazdan eyni fəsilənin digər qrupuna keçdikdə icazə verilir.

II23, II2HL3, II2H3 və II2L3 – soplo və drossellərin dəyişdirilməsi; ilkin hava vermə məhdudlaşdırıcısının təsbit edilmiş vəziyyətinin dəyişilməsi;soplo və ya fitil odluqların kalibrə olunmuş deşiklərinin dəyişdirilməsi; əsas və fitil odluqlarının tənzimləyici qurğusunun nizamlanması (mütləq), üçüncü fəsilə qoşa (cüt) qazlar olduqda onlar üçün də həmçinin. Üçüncü fəsilə qazlar üçün tənzimləyicinin nizamlanması mütləqdir; əgər qoşa təzyiq yoxdursa, o zaman tənzimləyinin nizamlanması məsləhət görülür.

Komponentlərin tənzimlənməsi və ya dəyişdirilməsinə aşağıdakı hallarda icazə verilir:

a) bir qaz fəsiləsindən digərinə keçdikdə;

b) bir butan – propan qaz cütlüyündən digər cütlüyə keçdikdə (məsələn, 2,8 - 3,7 kPa –dan 5,0 - 6,7 kPa - a);

c) H qaz qrupundan Lqaz qrupuna və ya əksinə keçdikdə (ancaq II2HL3 kateqoriya avadanlıqlar üçün);

d) butandan propana və ya əksinə keçdikdə (eyni cüt təzyiqdən istifadə etdikdə) – ancaq ilkin hava vermə məhdudlaşdırıcısının nizamlanması ilə;

II2HL3 – ikinci fəsilə qazlar üçün müvafiq tənzimləyici qurğularla, əsas və fitil odluqlardan keçməklə, qaz sərfinin nizamlanması.

2.1.1.1.3. III kateqoriya avadanlıqlar

Qaz sərfinin tənzimlənməsi, gərək olduqda soplo və ya drosselin dəyişdirilməsi.

İlkin hava vermə məhdudlaşdırıcısının təsbit edilmiş vəziyyətinin dəyişilməsi.

Qaz sərfinin fitil odluqdan keçməklə ya tənzimləmə qurğusu ya da soploların və ya kalibrə olunmuş deşiklərin dəyişdirilməsi ilə nizamlanması və gərək olarsa, fitil odluqların yaxud onların bəzi komponentlərinin tamamilə dəyişdirilməsi.

Üçüncü fəsilə qazlar (mütləq) və ikinci fəsilə qazlar üçün (tövsiyə olunur) tənzimləyicilərin nizamlanması.

Üçüncü fəsilə qazlar üçün (mövcud olduqda) əsas və fitil odluqlardan keçməklə qaz sərfinin nizamlanması (mütləq). Bu qeyd olunan əməliyyatlar, bir qaz fəsiləsindən digərinə keçildikdə, birinci və ikinci fəsilə qazlar üçün və bir qrupun qazından digər qrupun qazına keçildikdə aparılması mümkündür.

Üçüncü fəsilə qazların içərisində, odluğun komponentlərinin dəyişdirilməsi (əvəz olunması), bir cüt təzyiqdən digər cüt təzyiqə keçdikdə mümkündür (məsələn, 2,8 - 3,7 kPa – dan 5,0 - 6,7 kPa - a);

2.1.1.2. Konstruktiv yerinə yetirilmə metodları və materiallar.

Avadanlığın konstruksiyasında istifadə olunan materialların qalınlığı və keyfiyyəti və müxtəlif hissələrin yığılma (montaj) üsulları elə olmalıdır ki, normal quraşdırma və istismar şərtləri daxilində, avadanlığın bütün xidmət müddəti ərzində konstruktiv və istismar xarakteristikaları dəyişməz qalsın.

O cümlədən, təlimatlara uyğun quraşdırılmış və təcrübə ilə qəbul edilmiş, avadanlığın bütün hissələri istismar müddəti ərzində məruz qalacaqları mexaniki, kimyəvi və istilik təsirlərinə dözməlidirlər.

Normal şərtlər daxilində, istismar, xidmət və nizamlama zamanı təhlükəsizliyə təsir edə biləcək hər hansı bir dəyişiklik baş verməməlidir.

Yanma məhsulları ilə kontaktda olan və korroziya davamlı olmayan materiallardan hazırlanmış metal lövhə hissələrinin korroziya qarşı effektiv qoruyucu örtüyü (məsələn, mina qatı) olmalıdır.

2.1.1.3. Xidmət və istifadə üçün əlverişlilik

Qaz konturunda quraşdırılan istənilən idarə etmə qurğusu elə yerləşməlidir ki, istənilən sazlama (nizamlama), xidmət və dəyişdirmə (əvəz etmə) asan və rahat olsun.

Əvəz olunan hissələr elə layihələndirilməli və markalanmalıdır ki, onların səhv quraşdırılması çətin olsun.

Avadanlığın xarici örtüyü və ya onun hissəsi açıldıqda, istifadəçinin istilik mübadiləsi blokunun toz və çirklərdən təmizləməsi sərbəst və rahat olmalıdır.

O cümlədən, adi xidmət zamanı, istifadəçinin təlimatlara uyğun, alət köməyi olmadan detalların çıxarılması və təkrar montajı üzrə bütün hərəkəti (işi) üçün şərait yaradılmalıdır.

Dəyişən detallar (istilik mübadiləsi blokundan başqa), mühəndis – istismarçının, vint açan yaxud qayka açarı kimi, sadə alətlərdən istifadə etməklə xidmət göstərməsi üçün rahat açıla bilən olmalıdır. Bu zaman, avadanlıq quraşdırıldığı vəziyyətdə qalmalıdır.

Avadanlıq tikili içərisində quraşdırılmış olduqda, o, istehsalçının təlimatlarına uyğun olaraq, təhlükəsizliyinə xələl gətirilməmək şərti ilə demontaj (sökülə) oluna bilər.

Avadanlığın quraşdırılması zamanı, baca və ya boru ilə birləşmə yalnız istehsalçının təlimatlarına uyğun olaraq həyata keçirilə bilər.

O cümlədən, C tipli avadanlıq üçün istilik mübadiləsi bloku söküldükdən sonra yenidən quraşdırıldıqda və gərək olduqda, xidmət yaxud təmizlik üzrə əməliyyatdan sonra onun hermetikliyi təmin olunmalıdır.

Lazım gəldikdə, avadanlıq etibarlı, tərpənməz yerləşdirilməlidir. Quraşdırma üzrə təlimatlar dəqiq və zəruri məlumatları özündə əks etdirməlidir.

2.1.1.4. Qaz hərəkəti yolunun birləşdirilməsi

2.1.1.4.1. I3–kateqoriyasından başqa bütün kateqoriya avadanlıqlar

Avadanlığın giriş birləşdirilməsi aşağıdakı tiplərdən biri əsasında olmalıdır:

a) İSO 228-1 -ə uyğun yivli birləşmə. Bu halda, sıxlaşdırıcı ara qatın qoyulması zamanı giriş qaz boru qolunun ştuseri 1/2", 3/8" ölçülü yivlər üçün 3 mm və 1/4" ölçülü yiv üçün isə 2,5 mm enində yastı halqavari səthə malik olmalıdır. Bundan başqa, 1/2" yiv nominal ölçülü giriş qaz boru qolunun ştuseri üçün diametri 12,3 mm olan şablonu 4 mm – dən az olmayan dərinliyə yerləşdirmək imkanı olmalıdır;

b) İSO 7-1 uyğun yivli birləşmə;

c) İSO 274 -ə uyğun, mis borucuq üçün sıxlaşdırıcı nippellə birləşmə (Cədvəl 2);

d) uzunluğu 30 mm –dən az olmayan düz boru ilə, hansı ki, silindrik, hamar və təmiz sonu (ucu), (c) bəndində göstərilən kimi, sıxlaşdırıcı nippelin köməkliyi ilə birləşməni yerinə yetirməyə imkan verir.

2.1.1.4.2. I3 - kateqoriya avadanlıqlar

Avadanlığın giriş birləşməsi 2.1.1.4.1 – yarımbənddə göstərilmiş tiplərdən biri əsasında olmalıdır. Bundan başqa, birləşmə aşağıdakı göstərilən kömək əsasında da mümkündür:

a) - sıxlaşdırıcı konuslu ştuserlə;

b) - sıxlaşdırıcı şaybası olan düz səthli ştuserlə.

2.1.1.4.3. Giriş birləşməyə yanaşma mümkünlüyü

Avadanlığın bilavasitə qaz verici düz və sərt (bərk) boru xətti ilə birləşmə imkanı olmalıdır. Birləşmə yeri və konstruksiyası qazın sağ və sol tərəfdən verilməsinə (məsələn, dirsək köməkliyi ilə) imkan verməlidir.

Birləşmə yeri elə olmalıdır ki, ümumi təyinatlı alətlərdən istifadə etməklə asanlıqla qaz boru xəttinə birləşmə yerinə yetirilə bilsin.

2.1.1.5. Sıxlıq yaratmaq üsulları

2.1.1.5.1. Qaz konturunun hermetikliyi

Ayrı –ayrı birləşmələrin (hissələrin) bərkidilməsi üçün nəzərdə tutulan vint, bolt və sairə deşikləri qaz axan yerlərə (boşluqlara) keçməməlidir.

İstehlakçının otağında, adi xidmət zamanı sökülə bilən qaz konturunun detal və yığım birləşmələrinin hermetikliyi mexaniki birləşmələr köməyi ilə yerinə yetirilməlidir, məsələn, “metal - metala”, hamar sıxlaşdırıcı halqa birləşmələri ilə. Başqa sözlə, lenta, mastika yaxud pasta kimi sıxlaşdırıcılardan istifadə etməməklə.

Hermetiklik demontajdan və təkrar yığımdan sonra təmin edilməlidir.

Sıxlıq materialları daima yivli birləşmələr üçün istifadə edilə bilər. Bu zaman, avadanlığın normal istismar şərtləri daxilində, sıxlıq yaradan materiallar effektiv qalmalıdırlar.

Qaz axını yolu detallarının, ərimə temperaturu 450°C – dən aşağı olan lehimlə birləşməsi qadağandır.

2.1.1.5.2. Qaz konturunun hermetikliyi.

2.1.1.5.2.1. BII- tipli avadanlıqlar

Avadanlığın hava sormanın stabilizatoruna qədər hermetikliyi, xidmət zamanı sökülməsi tələb olmayan hissələr istisna olmaqla (hansı ki, bu hissələrin, normal istismar şərtlər daxilində daimi hermetikliyi təmin olunsun deyə mastika və yaxud pasta vasitəsi ilə birləşirlər) ancaq mexaniki üsullarla təmin edilməlidir.

Dövrü xidmət zamanı sökülə bilən hissələr (detallar) elə layihələndirilməli və quraşdırılmalıdırlar ki, hermetiklik təkrar yığımdan sonra zəmanətli olsun.

2.1.1.5.2.2. C – tipli avadanlıqlar

Bağlı yanma kamerasının və avadanlığın yanma üçün hava verici və yanma məhsullarının kənarlaşdırılması boruları ilə birləşməsi hermetikliyi ancaq mexaniki vasitələrlə aparılmalıdır.

Adi xidmət aparılması zamanı sökülməsi tələb olmayan yanma kamerası bloku hissələri mastika yaxud pasta tətbiq etməklə birləşə bilərlər, bu şərtlə ki, normal istismar şərtlər daxilində daimi zəmanətli hermetiklik təmin edilsin.

Bütün yanma blokunun konstruksiyası avadanlıq quraşdırılan otağa nəzərən onun hermetikliyinə zəmanət verməlidir.

Dövrü xidmət zamanı sökülə bilən hissələr (detallar) elə layihələndirilməli və quraşdırılmalıdırlar ki, demontaj və təkrar yığımdan sonra hermetiklik zəmanətli olsun.

2.1.1.5.2.3. Tikili içərisində quraşdırılan avadanlıqlar

Əgər avadanlıq quraşdırma zamanı yığılan bir neçə hissələrdən ibarətdirsə, onun, istehsalçının təlimatları əsasında və adi alətlərdən istifadə etməklə yığımı üçün müvafiq şərait yaradılmalıdır.

Bu hissələrin yığımı üçün gərək olan komponentlər və materiallar istehsalçı tərəfindən təmin edilməlidir.

2.1.1.5.2.4. Çıxarıla bilən ön qapılı və ya panelli avadanlıqlar

Ön qapı və ya panelin çıxarılması alətlərdən istifadə etmədən təmin edilməlidir. Ön qapı və ya panel elə layihələndirilməlidir ki, onların bağlanması yaxud dəyişdirilməsi zamanı yanma konturunun hermetikliyi tələbi yerinə yetirilsin (2.2.1.2).

2.1.1.6. Yanma üçün hava təchizatı və bacanın yanma məhsullarının dəf edilməsi

2.1.1.6.1. B11-tipli avadanlıqlar

Avadanlığının, onun ayrılmaz tərkib hissəsi sayılan, ya ortüyün daxilində, ya da kənarında quraşdırılan hava sorma stabilizatoru olmalıdır.

Bacanın birləşdiricı hissəsi sonda dairəvi en kəsikli olmaqla, əhatəedici olmalı, zəruri halda, avadanlıqla birlikdə təchiz olunan qurğunun köməyi ilə,diametri, avadanlıq quraşdırılan ölkədə müvafiq tələblərə cavab verə bilən baca borusuna birləşməni təmin etmək imkanı olmalıdır.

Bacanın birləşdirici hissəsinin daxili diametri, Şəkil 1-də göstərilən əyri, və ya

tənliyi ilə müəyyən edilən ölçüdən az olmamalıdır.

Nn – avadanlığın, qaz yanmanın aşağı istiliyinə görə təyin edilən nominal yekun istilik gücüdür (kVt).

Bütün hallarda bu diametr 60 mm – dən az olmamalıdır.

Birləşdirici hissəyə, (D– 2 mm) xaricidiametrli borunu minimal məsafədə:

D/4 –horizontal birləşmə üçün;

15 mm – vertikal birləşmə üçün.

geydirmək (montaj etmək) imkanı olmalıdır. Bu zaman, yanma məhsullarının dəf olunmasına mane ola (poza) biləcək dərinliyə qədər borunun yerləşdirilməsi imkanı istisna edilməlidir.

2.1.1.6.2. C1– tipli avadanlıqlar

Terminalın xarici səthləri, diametri 16 mm olan şarın (kürəciyin) deşiklərə yerləşməsinə imkan verə biləcək, açıq sahələrə (boşluqlara) malik olmamalıdır.

Əsas və pilot odluqların alovu terminaldan görünən olmamalıdır.

Armaturlar onların quraşdırılma təlimatları ilə birlikdə istehsalçı tərəfindən təchiz edilir.

2.1.1.6.3. Tikili içərisində quraşdırılan avadanlıqlar

Bu avadanlıqlar elə layihə olunmalıdırlar ki, onların, istehsalçının təlimatlarına uyğun olaraq quraşdırılması zamanı, yanma üçün hava verilməsi giriş deşiklərinin qarşısı tutulmasın.

Avadanlıq, yanma üçün hava verilməsindən başlayaraq yanma məhsullarının dəf edilməsinə qədər, bütün yanma konturunu özündə birləşdirməlidir. C1 tipli avadanlıqlar üçün terminal və yığım üzrə təlimatlar istehsalçı tərəfindən təmin edilməlidir. Yanma üçün hava verilməsi və yanma məhsullarının dəf edilməsi üçün gərək olunan boruların istehsalçı tərəfindən təchiz olunması, əgər təlimatlarda, onların əldə olunması üçün lazımi mənbələrə istinadlar verilmişsə, mütləq deyil.

2.1.1.7. İşə nəzarət (müşahidə etmək)

Avadanlığın konstruksiyasında,yanma konturunun hermetikliyini pozmadan, odluğun (odluqların) alovlanmasını və işləməsini, həmçinin fitil odluğu məşəlinin (məşəl olduqda) uzunluğunu, izləmək (müşahidə etmək) imkanı nəzərdə tutulmalıdır.

İstifadəçinin, həmişə vizual olaraq əmin olmaq imkanı olmalıdır ki, avadanlıq işlək vəziyyətdədir. Əgər bunun üçün güzgü və ya pəncərədən istifadə olunursa, onların optik xüsusiyyətləri qorunub saxlanılmalıdır. Əsas odluqda alovun (məşəlin) mövcudluğuna nəzarət etmək üçün siqnalların verilməsində dolayı vasitələrindən (məsələn, nəzarət lampasından) istifadə etmək mümkündür. Bu zaman, alovun mövcudluğu siqnalının hər hansı başqa bir siqnalla səhv salınaraq qəbul edilməsi imkanı istisna edilməlidir.

Əgər avadanlığın konstruksiyası, odluqlardan keçən qaz sərfinin, istifadəçi tərəfindən, avtomatik nizamlama qurğusu ilə təmin olunmayan avadanlıq üzərindəki sazlama (tənzimləmə) qulpları (sapları) vasitəsi ilə nizamlanmasını nəzərdə tutursa, bu zaman,istifadəçinin, nizamlama nəticəsini (məsələn, odluğun məşəlinin hündürlüyünü) asan yoxlamaq imkanı olmalıdır.

Ehtiyat yanacaqla işləyən avadanlıqlarda yanacaq kamerası müəyyən müddət ərzində közərməni davam etdirə bilər, ona görə də, soyuma müddəti bu hala uyğun olaraq qəbul edilməlidir.

2.1.2. Q a z s ə r f i n i n i d a r ə o l u n m a s ı

2.1.2.1. İşi dayandıran qurğular.

Avadanlığın, əsas və fitil odluqlara qaz verilməsini dayandırmağa imkan verən qurğusu olmalıdır. Bu qurğunun idarə olunması əllə, və ya avtomatik ola bilər, lakin hər bir halda bu əməliyyat yubanmadan (məsələn, təhlükəsizlik qurğusunun ətalət müddətindən asılı olmayaraq) həyata keçməlidir. Qaz idarəetmə qurğusu yaxud onun qovşağı sökülə bilən olmalıdır.

Əgər avadanlığın iki ayırıcı qurğusu (biri - əsas odluq, digəri – fitil odluğu üçün) varsa, bu zaman bu qurğuların idarə olunması elə bağlanmalıdır ki, əsas odluğa qaz verilməsi, fitil odluğa nəzərən mümkünsüz olsun, başqa sözlə əsas odluğa qaz verilməsi birinci dayandırılsın. Əgər əsas və fitil odluqlara qaz verilməsi bir qurğu ilə təmin olunursa, bu zaman fitil odluğunun alışdırılma vəziyyəti stopor mexanizminə uyğun məhdudlaşdırıcı və ya işarə ilə nişanlanmalıdır.

Əsas və fitil odluqlarının qaz xəttinin (traktının) ardıcıl birləşdirilmiş, ikidən az olmayan klapanları olmalıdır:

- Məşələ (alova) nəzarət termoelektrik qurğusu və ya “C” sinifli klapan (hansı ki, nizamlayıcı termostatdan, son qızma termostatından, həmçinin alov detektorundan siqnalların mövcudluğu zamanı əsas və fitil odluqlara qaz verilməsini dayandırır);

- “D” sinfindən aşağı olmayan klapan (hansı ki, bağlanmanı və ya son qızma termostatından verilən siqnal əsasında bağlanmanı idarə edir).

Aşağıda göstərilən, klapanlar üçün montaj sxemləri nümunə olaraq verilmişdir. Eyni əhəmiyyətli təhlükəsizlik səviyyəsini təmin edən istənilən digər montaj sxemlərindən də istifadəyə icazə verilir.

1. Əsas odluğun birbaşa alışdırılması

2. Fitil odluğu əsas odluqla eyni işləyən avadanlıqlar

3. Fitil odluğu əsas odluqla eyni işləməyən avadanlıqlar

Burada: BA - fitil odluğu, BP - əsas odluğu ifadə edir.

Elektrik gərginliyi verilməsini idarə edən, istənilən avtomatik söndürücü klapan EN 161 – nin tələblərinə cavab verməlidir.

Aşağı sərfiyyat vəziyyətində fiksasiya üçün kranın, ya gedişin sonunda məhdudlaşdırıcısı (aşağı sərfiyyat vəziyyəti tam sərfiyyat vəziyyətindən aşağı olduqda), ya da bloklama (dayandırma) qurğusu (aşağı sərfiyyat vəziyyəti tam sərfiyyat və söndürmə vəziyyətləri arasında olduqda) olmalıdır.

Otaq termostatlı avadanlıq üçün aşağı sərfiyyat vəziyyəti mütləq deyil, lakin bu zaman 5.2.3.4-cü yarımbəndində göstərilən şərtlər daxilində odluqların düzgün alışdırılmasına zəmanət verilməlidir.

Söndürücü qurğu daxili çirklənmədən mühafizə olunmalıdır (məsələn, mümkün təmizləyici filtrin köməyi ilə). Müəyyən qaz sərfinə uyğun olan, idarəetmə qulpunun müxtəlif vəziyyətlərinə aid cizgilər (nişanlar) pozula bilməyən üsullarla əks olunmalıdırlar.

İdarəetmə qulpunun vəziyyətlərinin nişanlanması üçün aşağıdakı simvollardan istifadə edilməlidir:

söndürülüb............... • (disk);

alışdırma (olduğu zaman)... (stilləşdirilmiş ulduz);

tam işəsalma (odluğun)..... (böyükstilləşdirilmiş alov);

aşağı sərfiyyat (olduğu zaman) (kiçikstilləşdirilmiş alov).

İstənilən çoxfunksiyalı idarəetmə qurğuları EN 126-nın tələblərinə cavab verməlidir.

Əgər bir qulp əsas və fitil odluqlarını idarə edirsə (bu zaman onların düzgün işləməməsi istisna olunursa), qulpların nişanlanması tələb olunmur.

Əgər idarəetmə qulpu fırlatma ilə hərəkətə gətirilirsə, bu zaman açılma saat əqrəbi istiqamətinin əksinə həyata keçirilməlidir.

İdarəetmə qulpları elə layiləndirilməli və yerləşdirilməlidirlər ki, onların düzgün olmayan (səhv) quraşdırılması və yaxud öz – özünə yerini dəyişməsi mümkünlüyü istisna edilsin.

2.1.2.2. Əlavə avadanlıqlar

2.1.2.2.1. A l o v a n ə z a r ə t q u r ğ u s u

Avadanlığın, qazın əsas və fitil odluqlarına daxil olmasına nəzarət edən alova nəzarət qurğusu olmalıdır.

Əgər termoelektrik qurğusu quraşdırılmışsa, o, EN 125 tələblərinə cavab verməlidir.

2.1.2.2.2. Alışdırma qurğusu

Fitil odluğu elə yerləşməlidir ki, onun yanma məhsulları əsas odluğun yanma məhsulları ilə birgə çıxarıla bilsin. Fitil odluğunun işçi vəziyyəti əsas odluğa nəzərən fiksasiya edilməlidir. Əgər avadanlıq başqa qazlara keçmək üçün dəyişilə bilən odluqlarla təchiz olunmuşsa, bu odluqlar markalanmalı və asan əvəz oluna bilən olmalıdırlar. Bu tələb fitil odluqların soplolarına aiddir (əgər, ancaq onların dəyişilməsi zərurəti olarsa).

Qaz axınında, çirklənməyə qarşı asan dəyişilə bilən qurğuların (qaz filtirlərinin) tətbiq olunması məsləhət görülür.

Fitil odluqlara verilən qaz sərfinin nizamlanması, birinci fəsilə qazlardan istifadə edən avadanlıqlar üçün məcburi, ikinci fəsilə qazlardan istifadə edən avadanlıqlar üçün qeyri məcburi, üçüncü fəsilə qazlardan istifadə edən avadanlıqlar üçünsə qadağandır. Lakin, bu tələb 1,5 kPa qaz təzyiqində işlədiləcək birinci fəsilə qazlar üçün, fitil odluğunun istilik gücü 0,17 kVt-dan az olan halda etalon qazlardan istifadə edən avadanlıqlar üçün məcburi deyil.

Əgər fitil odluğu və / yaxud onun soplosu, digər qaza keçmək üçün asan əvəz oluna biləndirsə, nizamlama qurğusunun olması məcburi deyil.

B11 tipli avadanlıqlarda tələb fitil odluğu, əgər onun alışması üçün xüsusi qurğu (vasitə) nəzərdə tutulmayıbsa, kibritlə asan alışmalıdır.

C tipli avadanlıqlarda fitil odluğunun alışdırılması üçün, bu avadanlığın ayrılmaz tərkib hissəsi olan və əsas odluğa qaz verilməsi mümkün olmadığı halda, yanma kamerasının bağlı vəziyyətində avadanlığın fitil odluğunu alışdıra bilən alışdırma qurğusu nəzərdə tutulmalıdır (məsələn, söndürücü klapanın, əsas odluğa qazın verilməsi mümkün olan vəziyyətində qığılcım alınmasına mane olan söndürücüdən istifadə etdikdə).

2.1.2.2.3. Təzyiq tənzimləyiciləri

II12kateqoriyalı avadanlıq təzyiq tənzimləyicisi ilə təchiz olunmalıdır. I2HL, II12HL, II12HL3, yaxud III kateqoriya avadanlıqlar, 4 kVt –a bərabər və ya ondan çox nominal istilik gücündə tənzimləyici ilə təchiz olunmalıdırlar.

I2, I3 yaxud I23kateqoriyalı avadanlıqların təzyiq tənzimləyiciləri olmamalıdır.

Digər kateqoriyalı avadanlıqlar üçün təzyiq tənzimləyicilərinin olması məcburi deyildir.

II12, II2HL3, II2H3, II2L3yaxud III kateqoriya avadanlıqlar üçün, 2.1.1.1.2 və 2.1.1.1.3 yarımbəndlərində göstərilən tələblərə uyğun olmaqla, istənilən tənzimləyicinin nizamlanmasının yerinə yetirilməsi imkanı olmalıdır.

Konstruksiya və tənzimləyiciyə müdaxilə imkanı elə olmalıdır ki, o, digər qazın istifadəsi üçün asan tənzimlənməli olsun, lakin tənzimləyici qurğuya icazə verilməmiş müdaxilə çətin olsun.

Tənzimləyicilər EN 88-in tələblərinə cavab verməlidir.

2.1.2.2.4. Avtomatik idarəetmə blokları

Əgər avadanlıqlar avtomatik idarəetmə blokları ilə təchiz olunmuşlarsa, onlar EN 298 – in tələblərinə cavab verməlidirlər.

2.1.2.2.5. Termostatlar

Əl ilə idarə olunan termostat əlçatan yerdə quraşdırılmalı və dərəcələnməlidir.

İstənilən mexaniki termostat EN 257 – nin tələblərinə cavab verməlidir.

2.1.2.2.6. Hava sorma sensoru

Nominal istilik məhsuldarlığı 11 kVt – dan çox olan B tipli avadanlıqlar hava sorma sensoru ilə təchiz olunmalıdırlar.

a) avadanlığın tərkib hissəsi olmalı və normal istismar zamanı mövcud olan temperatur, kimyəvi və mexaniki təsirlərə dözməlidir;

b) idarəetmə konturunun və / və ya avadanlığın təhlükəsizliyinin ayrılmaz hissəsi olmalıdır;

c) istehsalçı tərəfindən,nizamlamaya qarşı mühafizə olunmalı (qorunmalıdır);

d) elə layihə olunmalı - quraşdırılmalıdır ki, alətdən istifadə etmədən onun demontaj olunması mümkün olmasın;

e) elə quraşdırılmalıdır ki, xidmətdən (təmirdən) sonra onun yalnış quraşdırılması mümkün olmasın;

f) elə quraşdırılmalıdır ki, normal istismar rejimində və qaz sızması zamanı qisa elektrik qapanması baş verə bilməsin.

Hava sorma sensoru işə düşdükdə bağlanma ilə və ya onsuz sönmə əməliyyatı baş verməlidir. Bu zaman, ən azı, əsas odluğa qaz verilməsi bağlanmalıdır.

Alov deşiklərinin en kəsiyi tənzimlənə bilən olmamalıdır.

Odluqların demontaj və dəyişdirilməsi, adi alətlərdən istifadə etməklə, istehsalçının təlimatlarına uyğun olaraq aparılmalıdır.

Odluqların vəziyyəti dəqiq müəyyən edilməlidir. Bu vəziyyət elə olmalıdır ki, odluqların yalnış quraşdırılma imkanı istisna olunsun.

Odluqların və soploların qarşılıqlı yerləşməsi dəqiq müəyyən edilməlidir.

Nizamlanmayan avadanlıq, təzyiqin ölçülməsi üçün bir, nizamlanan avadanlıq isə iki nöqtəyə malik olmalıdır:

biri – avadanlığın giriş qol borusunda təzyiqin ölçülməsi üçün;

digəri – bilavasitə odluqdan əvvəl təzyiqin ölçülməsi üçün.

Təzyiqi ölçmək üçün nippelin xarici diametri 9-0,5mm olmalı, uzunluğu, rezin borucuğa birləşmək üçün 10 mm – dən az olmamalıdır. Nippeldə deşiyin diametri 1 mm – dən çox olmamalıdır.

2.1.2.4. Qaz sərfinin tənzimləmə qurğusu

II12, II12HL, II12H, II12L yaxud III kateqoriya avadanlıqların odluqları üçün qaz sərfinin tənzimlənməsi qurğuları olmalıdır.

I2HLyaxud II2HL3kateqoriya avadanlıqların odluqlar üçün qaz sərfinin tənzimlənmə qurğuları ola bilər.

I2, I2H, I2L, I3, II23, II2H3yaxud II2L3 kateqoriya avadanlıqların, odluqlar üçün qaz sərfi tənzimləmə qurğuları olmamalıdır.

Bundan başqa, III və II2HL3 kateqoriyalı, tənzimləmə qurğulu avadanlıqlar üçün (bu avadanlıqlar üçüncü fəsilə qazlarla təchiz olunduqda),II12, II12H, və II12L kateqoriyalı avadanlıqlar üçünsə - ikinci fəsilə qazlarla təchizat olunduqda, qurğuların tənzimlənməsi imkanı olmalıdır.

Qaz təzyiqinin idarə olunan tənzimləyicisi qaz sərfinin nizamlama qurğusu hesab edilir.

Qaz sərfinin nizamlama qurğusu qaz konturunun hermetikliyinə mənfi təsir göstərməməlidir. Qaz sərfinin nizamlama qurğusu elə layiləndirilməli, yaxud quraşdırılmalıdır ki, o, istifadəçi tərəfindən təsadüfi düzgün olmayan nizamlamadan qoruna bilmiş olsun. Nizamlama qurğusu tənzimləndikdən sonra plomblanmalıdır.

Nizamlama vintləri elə yerləşməlidirlər ki, onlar qaz axını boşluğuna (xəttinə) düşə bilməsinlər.

Əsas və fitil odluqlarının eninə (köndələn) kəsikləri nizamlana bilən olmamalıdırlar.

Soploların əvəz olunması ilə bir qazdan digərinə keçildikdə onlar aşkar (ən yaxşısı, millimetrin yüzdə bir dəqiqliyi ilə göstərilən diametrin ölçüsü şəklində), markalanmalıdırlar. Onlar, adi alətlərin köməyi ilə, avadanlıqdan ayırmaq zərurəti olmadan, dəyişilə bilən olmalıdırlar.

Soplonun, kontrol örtük (qapaq) çıxarıldıqdan sonra, zərurət olarsa, dəyişdirilməsi mümkün olmalıdır. Bu qapağın, hətta, təkrar manipulyasiyadan sonra demontaj və əvəz olunması yanma konturunun hermetikliyinə, yaxud yanma məhsullarının dəf olunmasına mənfi təsir göstərməməlidir. Bütün hallarda, 2.2.1.2 –ci yarımbəndin tələbləri yerinə yetirilməlidir.

2.1.2.5. Məcburi konveksiyalı avadanlıqlar üçün əlavə tələblər

Ventilyatorun fırlanan hissələri və məcburi konveksiyalı avadanlığın elektrik birləşmələri birbaşa müdaxilədən qorunmalı – müdafiə olunmalıdır.

Avadanlıq, idarəetmə qurğusunun abraziv qarışıqlardan qorunması üçün, qaz traktında (yolunda) filtrlə təmin olunmalıdır. Bu, dəlikləri 0,5 mm –dən 1,0 mm – dək olan tor ola bilər.

Filtr avadanlığın çıxışında, istənilən idarəetmə qurğusundan əvvəl yerləşdirilməlidir.

2.2. İşin təhlükəsizliyi

2.2.1. H e r m e t i k l i k

2.2.1.1. Qaz konturunun hermetikliyi

Qaz konturu hermetik olmalıdır. Qaz konturu, 5.2.1.1-ci yarımbəndində izah olunan şərtlər daxilində, avadanlıqda ardıcıl və ya paralel olaraq təsbit edilmiş komponentlərin sayından asılı olmayaraq hava itkisi 140 sm/ saat –dən çox olmadıqda, hermetik sayılır.

2.2.1.2. Yanma konturunun hermetikliyi və yanma məhsullarının kənarlaşdırılması

2.2.1.2.1. B11 tipli avadanlıqlar

Normal hava sorma şərtləri daxilində, 5.2.1.2.1 –ci yarımbəndinə uyğun avadanlığın hermetikliyinin yoxlanması zamanı yanma məhsulları ancaq bacanın çıxış deşiyindən çıxmalıdır.

2.2.1.2.2. C tipli avadanlıqlar

5.2.1.2.2 – ci yarımbəndinə uyğun avadanlığın hermetikliyinin yoxlanması zamanı,

1 kVt yekun istilik gücünə düşən sıxılmış hava itkisi 0,25 m/saat – dan çox olmamalıdır.

2.2.2. Yekun istilik gücü

2.2.2.1. Nominal yekun istilik gücünü 5.2.2 – ci yarımbəndində göstərilən şərtlərə uyğun olaraq təyin edirlər:

a) qaz sərfi tənzimləyici qurğusu olmayan avadanlıqlar üçün, 5.2.2.1.1 – yarımbənddə göstərilən sınaq şərtlərində, nominal sınaq təzyiqində alınan yekun istilik gücü, nominal yekun istilik gücünün ± 5% həddində olmalıdır;

b) qaz tənzimləyicisi hesab ediməyən, qaz sərfi tənzimləyici qurğusu olan avadanlıqlar üçün, yekun istilik gücü, 5.2.2.1.2 – ci yarımbənddə göstərilən şərtlər daxilində ölçülən nominal yekun istilik gücünə bərabər olmalı və yenə də 5.2.2.1.2 – yarımbənddə göstərilən şərtlər daxilində ölçüldükdə, nominal yekun istilik gücündən çox olmamalıdır (sınaq № 2);

c) qaz tənzimləyici qurğusu olan avadanlıqlar üçün 2.2.3.8 – ci yarımbəndin tələbləri ödənilməlidir.

2.2.2.2. Aşağı salınmış sərf (qaz işlənməsi)

Əgər avadanlıqda termostat yoxdursa, o zaman onun aşağı sərfiyyatı qeyd edən kranı olmalıdır, aşağı sərfiyyat vəziyyətinə uyğun istilik gücü isə istehsalçı tərəfindən verilməlidir.

Avadanlığın, odluğa verilən qazı tamamilə ayıra bilən (bağlayan), tənzimlənən termostatı olduqda, minimal təmzimlənən sərfiyyat nominal yekun istilik gücünün 50 % - ni keçməməlidir.

Avadanlığın, odluğa verilən qazı tam ayıra bilməyən, tənzimlənən termostatı olduqda, minimal təmzimlənən sərfiyyat nominal yekun istilik gücünün 20 % - ni keçməməlidir.

2.2.3. İ s t i s m a r t ə h l ü k ə s i z l i y i

2.2.3.1. Odluğun iş təhlükəsizliyi

2.2.3.1.1. T e r m o d a y a n ı q l ı q

Odluğun müxtəlif hissələri 5.2.3.1.1 – ci yarımbəndi üzrə yoxlama zamanı öz xüsusiyyətlərini saxlamalıdır. Qaz yanması üçün xarakter olan səthi dəyişiklərin olmasına icazə verilir.

5.2.3.1.2 – ci yarımbənd üzrə yoxlama (sınaq) şərtləri daxilində, soplo ilə odluğun əsas hissəsi arasında yanmayan qaz itkisinə yol verilmir.

2.2.3.2. Avadanlığın müxtəlif hissələrinin temperaturu

5.2.3.2 – ci yarımbənddə göstərilən sınaq şərtləri daxilində, əlavə avadanlıqların (kranlar daxil olmaqla) temperaturu, istehsalçı tərəfindən göstərilən temperaturdan çox olmamalıdır. Bundan başqa, eyni şərtlər daxilində kranların korpusunun (gövdəsinin) temperaturu, istənilən halda, ətraf mühit temperaturundan 125 °C artıq olmamalıdır.

5.2.3.2 – ci yarımbənddə göstərilən sınaq şərtləri daxilində, idarəetmə qulplarının və digər tutacaqların temperaturu ətraf mühitin temperaturundan (aşağıda göstərilən rəqəmlər həddində) çox olmamalıdır:

35°C – metallar və onlara ekvivalent materiallar üçün;

45°C – farfor (çini) və onlara ekvivalent materiallar üçün;

60°C – plasmassa və onlara ekvivalent materiallar üçün.

İşçi səthlər (bax: 1.3.1.5 – yarımbənddə) hissələr ətrafı 25 mm-lik zonanın istənilən daxili səthini, hansı ki, avadanlığın normal istismarı zamanı idarəetmə üçün istifadə edilir, tutmamalıdır.

Əgər, 5.2.3.2 – ci yarımbənddə göstərilən şərtlər daxilində, avadanlığın giriş qaz qolu borusunun temperaturu ətraf mühit temperaturundan 30° C çox olarsa, quraşdırma və istismar üzrə texniki təlimatlarda təhlükəsizlik tədbirləri nəzərə alınmalıdır.

5.2.3.2 – ci yarımbənddə göstərilən sınaq şərtləri daxilində, işçi səthlər istisna olmaqla, təsadüfü toxunma ehtimalı olan, avadanlıq hissələrinin temperaturu ətraf mühitin temperaturundan 100°C çox olmamalıdır.

2.2.3.3. Döşəmənin, qapağın və divarların temperaturu.

Avadanlıq quraşdırılan döşəmənin istənilən nöqtəsində, avadanlığın yan və arxa divarlarının və qapağının, 5.2.3.3- cü yarımbəndində göstərilən sınaq şərtləri daxilində temperaturu, ətraf mühit temperaturundan 80°C çox olmamalıdır. Əgər temperatur artması 50°C – dən 80°C – dək olarsa, istehsalçı, quraşdırma və istismar üzrə təlimatlarda avadanlıqla döşəmə, rəflə divarlar arasında tətbiq ediləsi istilik izolyasiyası nəzərdə tutmalıdır (əgər onlar tez işlənən materiallardan hazırlanıbsa). Bu istilik izolyasiyaları laboratoriyada, 5.2.3.3 – yarımbənddə göstərilən sınaq şərtləri daxilində döşəmə, qapaq və divarların ölçülən temperaturunun ətraf mühit temperaturundan 50°C – dən çox olmaması baxımından yoxlanılmalıdır.

Əgər istehsalçının təlimatları C1 tipli avadanlığın yanan materiallardan olan divarda quraşdırılmasına imkan verirsə, bu zaman, avadanlıq səthi ilə kontaktda olan istənilən nöqtədə divarın temperaturu, ətraf mühit temperaturundan 50°C çox olmamalıdır.

2.2.3.4. Alışdırma, çarpaz alışdırma, alovun dayanıqlığı.

2.2.3.4.1. B ü t ü n t i p a p a r a t l a r ü ç ü n

2.2.3.4.1.1. Alışdırma və çarpaz alışdırma

5.2.3.4.1- ci yarımbəndində göstərilən sınaq şərtləri daxilində, sakit havada düzgün və tez alışma və çarpaz alışma təmin olunmalıdır.

5.2.3.4.1.1 – yarımbəndində göstərilən sınaq şərtləri daxilində (sınaq № 4), istifadəçi təhlükəyə məruz qalmamalı, avadanlıq, təhlükəsizliyə səbəb ola biləcək zədə almamalıdır.

Qeyd: - Əgər avadanlıq bağlanma ilə təchiz olunmuşsa, o zaman sınaq № 4 aparılmır

2.2.3.4.1.2. Sınaq şərtləri daxilində (5.2.3.4.1.2 – ci yarımbənddə göstərilən) alov dayanıqlı olmalı və narahatlığa səbəb ola biləcək hər

hansı bir səs - küy yaratmamalıdır. Alışma zamanı alovun ayrılmaya doğru, böyük olmayan meylliliyi mümkündür.

2.2.3.4.2. B11 – tipli avadanlıqlar üçün əlavə sınaqlar

Sınaq şərtləri daxilində (5.2.3.4.2 və 5.3.3 – cü yarımbəndlərdə göstərilən) alov dayanıqlı olmalıdır.

2.2.3.4.3. C1 – tipli avadanlıqlar üçün əlavə sınaqlar

5.2.3.4.3. – cü yarımbənddə təyin edilən sınaq şərtləri daxilində, fitil odluğu normal alışmalı, əsas odluğun fitil odluğundan alışması (və çarpaz alışması), həmçinin, əsas və fitil odluqlarının alovunun dayanıqlığı təmin edilməlidir. Alovun sönməsinə səbəb olmayacaq kiçik titrəyişlərin olması mümkündür.

2.2.3.5. Məcburi konveksiyalı avadanlıqlar.

Avadanlıq, Cədvəl 1-də qeyd olunan bəndlərin tələblərinə (elə orada göstərilən sınaq şərtləri daxilində) cavab verməlidir.

Cədvəl 1 – Sınaq şərtləri

Ventilyator dayandırılıb

1) FİƏ –nı adətən ventilyatorun söndürülməsi ilə (əgər bu zaman normal istismar mümkündürsə) alınan nominal yekun istilik gücünə görə hesablayırlar.

Ventilyatorun işi termostatla idarə olunduqda (əgər termostat ventilyatoru dayandıra və işə sala bilirsə), bu zaman Cədvəl 1 – dəki bəndlərdə göstərilən tələblər yerinə yetirilməlidir.

2.2.3.6. Alova nəzarət qurğusu

5.2.3.5 – ci yarımbənddə təyin edilən sınaq şərtləri daxilində, alışma vaxtının yubanması 20 saniyəni keçməməlidir. İstifadəçinin əl ilə müdaxiləsi tələb olunmadıqda, bu vaxt 60 saniyəyədək uzadıla bilər. Alovun sönməsi zamanı təkrar alışmanın gecikməsi 60 saniyəni keçməməlidir.

2.2.3.7. Alışdırma qurğusu 5.2.3.6 – cı yarımbənddə göstərilən sınaq şərtləri daxilində, fitil odluğunun yekun istilik gücü 0,2 kVt-ı keçməməlidir. Avadanlıq, təhlükəsizlik qurğusu ilə idarə olunmadığı təqdirdə isə 0,3 kVt- ı keçməməlidir.

Əgər qaz tənzimləyici qurğusu varsa, bütün daxil olma təzyiqlərində (5.1.4 və 5.2.3.4.1 – ci yarımbənddə göstərilən minimumdan maksimumadək) bu qurğu odluğun mütləq alovlanması üçün zəruri olan qaz sərfini təsbit etməlidir.

2.2.3.8. Təzyiq tənzimləyiciləri.

Təzyiq tənzimləyicisi ilə təchiz olunmuş avadanlıq üçün, 5.2.3.7.1 – ci yarımbənddə göstərilmiş şərtlər daxilində ölçülmüş qaz sərfi, nominal sınaq təzyiqində, 5.1.4 – cü yarımbənddə göstərilmiş müvafiq kateqoriyaların etalon qazları üçün girişdə təzyiqin minimumdan maksimumadək təzyiqin dəyişməsində alınan qaz sərfindən - birinci fəsilə qazlar üçün ± 7,5 % - dən, yaxud ikinci fəsilə qazlar üçün ± 5 % - dən çox dəyişməməlidir.

Əgər istehsalçı tənzimləyicinin funksiyasını ləğv etmişsə, belə olan halda 5.2.3.7.2 – ci raımbəndə uyğun giriş təzyiqin minimumdan maksimumadək dəyişməsində qaz sərfinin təzyiqin kvadrat kökaltı ifadəsinə olan nisbəti sabit qalmalıdır.

2.2.3.9. Ön şüşə səthlər (məsələn, qapılar, panellər və sairə)

2.2.3.9.1. Alovlanmadan mühafizə (qorunma)

5.2.3.8.1 – ci yarımbənddəki sınaq şərtləri daxilində flanel parçası zəif közərməməli, yaxud 10 saniyə ərzində alışıb yanmamalıdır.

2.2.3.9.2. Ön şüşə səthin möhkəmliliyi (davamlılığı)

5.2.3.8.2 - ci yarımbənddəki sınaq şərtləri daxilində şüşə səthlərin heç bir zədəsi olmamalıdır.

2.2.4. Y a n m a n ı n b ü t ö v l ü y ü

Hava ilə qarışmayan, quru yanma məhsullarında CO miqdarı keçməməlidir:

a) 0,10 % - 5.2.4 – cü yarımbənddə şərh olunan normal yaxuq xüsusi şərtlərdə avadanlıq etalon qazla təchiz olunduqda ( 5.2.4.2.2-ci yarımbəndin şərtləri daxilində C1 - tipli avadanlıqlar istisna olmaqla. Belə halda, 0,20 % - i aşmayan orta ifadəyə icazə verilir.);

b) 0,20 % - avadanlıq, tam yanmamaq üçün həddi qazla təchiz olduqda.

Qurum yaranması üçün avadanlıq həddi qaz ilə təchiz olunursa, qurum qatı əmələ gəlməməlidir, lakin sarı alov dilimlərinin əmələ gəlməsi yolveriləndir. Sınaq şərtləri 5.2.4.4–cü yarımbənddə göstərilib. Ehtiyat yanacaqla işləyən konvektorlar üçün qurum qatının və sarı alov dilimlərinin əmələ gəlməsinə ancaq o şərtlə izin verilir ki, əmələ gələn qurum qatı, normal istismar zamanı, avadanlığın təhlükəsiz işinə təsir etməsin. Tələblərə uyğunluğu, 5.2.4.4.2 – yarımbənddə göstərilən sınaqlarla yoxlayırlar.

Q u r u m ə m ə l ə g ə l m ə s i n ə y ö n ə l m i ş s ı n a q

5.2.4.5 – ci yarımbənddə göstərilmiş sınaq şərtləri daxilində qarışdırılmamış, quru yanma məhsullarında CO – nun miqdarı, 5.2.4.5-ci yarımbəndin a hissəsində olduğu kimi eyni istismar şərtləri daxilində alınan miqdardan (rəqəmdən) 0,063% çox olmamalıdır, lakin istənilən halda, o, 0,2 % - dən çox olmamalıdır.

2.2.5. B t i p l i a p a r a t l a r ı n x a r a k t e r i s t i k a s ı

5.3.1 – ci yarımbənddə göstərilmiş sınaq şərtləri daxilində B11 - tipli avadanlıqların FİƏ-ı (bax: 5.3.2 ) 90% - i keçməməlidir, yanma məhsullarının temperaturu isə ətraf mühit temperaturundan 300°C çox olmamalıdır.

2.2.6. H a v a s o r m a s e n s o r u.

2.2.6.1. Yanma məhsullarının sızmasına görə qaz verilməsinin dayandırılması

5.2.5.1 – ci yarımbənddə göstərilmiş sınaq şərtləri daxilində, yanma məhsulları bütövlükdə bacaya dəf edildikdə qaz verilməsi dayandırılmamalıdır. Hava sormanın sensoru qalıq istiliyin effektinə reaksiya verməməlidir.

Avadanlığın, 5.2.5.2 – ci yarımbənddə göstərilmiş sınaq şərtləri daxilindəki işində hava sorma sensoru qaz verilişini bağlanma ilə (və ya onsuz) dayandırmalıdır.

2.2.6.2. Qaz kəsilməsi müddəti

5.2.5.2 – ci yarımbənddə göstərilmiş sınaq şərtləri daxilində qazın kəsilmə müddəti, Cədvəl 2 – də göstəriləndən çox olmamalıdır.

Yanma məhsullarının sızma həcmi (miqdarı)

Söndürmə (kəsmə) müddəti, san.

Cədvəldə istifadə olunan işarələr:

b - plastinanın eni a(bax: şəkil 2), mm;

D – bacanın diametri, mm (bax: şəkil 2);

N n - nominal yekun istilik gücü, kVt;

N min -minimal yekun istilik gücü, kVt;

Əgər, avtomatik olaraq minimum yekun istilik gücünü təyin etmək mümkün olmazsa, o zaman ölçülən gücün orta ifadəsindən (qiymətindən) istifadə edilir.

Əgər qaz kəsilməsi bağlanmasız baş verirsə, təkrar avtomatik işəsalma 600 san.-dən tez olmamalıdır.

2.3. Markalanma və təlimatlar

2.3.1. M a r k a l a n m a

Hər bir avadanlığın, quraşdırıldıqdan və xarici örtüyü çıxarıldıqdan sonra, görünən yerdə, onu xarakterizə edən bilgiləri verilmiş (yazılmış) lövhəcik olmalıdır.

Bu lövhəcikdə silinməyən (pozulmayan) üsulla yazılmış yazılmış aşağıdakı bilgilər olmalıdır:

a) istehsalçının adı və ya ticarət nişanı;

g) cihazın kateqoriyası;

d) üçüncü fəsilə qazlar üçün, odluğun nominal kütləvi sərfiyyatı (qr/saat), digər qazlar üçün nominal yekun istilik gücü (kVt) və avadanlığın nominal istilik məhsuldarlığı (kVt);

e) bir neçə cüt təzyiq işlədən dövlətlər üçün üçüncü fəsilə qazların verilmə (giriş) təzyiqi.

Avadanlıq təhciz olunduğu zaman, onun görünən yerində (imkan daxilində lövhəciyin yanında) istehsalçı tərəfindən tənzimlənmiş qazı və avadanlıq ən xarakteristikasını ifadə edən işarə olmalıdır. Bu işarəni birbaşa lövhəciyin üzərinə də həkk etdirmək olar.

Avadanlığı dıgər tip və ya təzyiqli qazlarla işləməyə keçirmək üçün nəzərdə tutulan detallarla birgə, avadanlığa yapışdırmaq üçün öz – özünə yapışan etiketlə təchiz edilir. Bu etiketdə həmin detallar hansı qaz üçün nəzərdə tutulmuşsa, o qazın təzyiqi və xarakteristikası göstərilməlidir.

Elektrik avadanlıqları ilə təchiz edilmiş avadanlıqlar da, əlavə olaraq, istifadə ediləcək elektrik cərəyanının xarakterini və gərginliyini ifadə edən bilgilər həkk edilməlidir.

2.3.2.1. İstismar və xidmət üzrə təlimatlar

İstismar və xidmət üzrə təlimatlar hər bir avadanlıq üçün təchiz edilir.

İstifadəçi üçün nəzərdə tutulan təlimatlar, avadanlığın təhlükəsiz və düzgün istismarı üçün zəruri olan bütün informasiyanı (bilgiləri) aydın və sadə formada özündə əks etdirməlidir. Gərək olduqda, mətn, hər biri ayrı – ayrı yerinə yetirilmiş və ya quraşdırma təlimatlarından asan ayrıla bilən diaqramlar və / yaxud fotolarla tamamlanmalıdır.

Təlimatlar bunları özündə əks etdirməlidirlər:

a) avadanlığın alovlandırılması, təmizləmə və qulluq olunması əməliyyatlarını;

b) avadanlığın uşaq otaqlarında və nəzarətsiz balaca uşaqların, yaşlı və ya xəstə adamların ola biləcəyi digər otaqlarda quraşdırılması zamanı zəruri olan, əlavə qoruyucuların tətbiqi üzrə məsləhətlər;

c) pərdələrin avadanlıqdan yuxarıda olması (onlara qədər minimum məsafə göstərilməklə) xəbərdarlığı;

d) elektrik enerjisinin kəsilməsi və növbəti bərpasından sonra əl ilə müdaxilə tələb edən hansı qaz idaəetmə vasitəsini göstərən müvafiq xülasə;

e) alovun sönməsi ilə alova nəzarət qurğusunun qazı kəsməsi və odluğun, 3 dəqiqədən tez olmamaqla, təkrar alışdırılmasının mümkünlüyü xəbərdarlığı;

f) yanacaq kamerasının ehtiyat yanacaqla işləməsi zamanı, onun hissələrinin düzgün dəyişdirilməsi (əvəz olunması) üçün zəruri tələblər və doldurulacaq yanacağın miqdarı haqqında xəbərdarlıq;

g) ön şüşə qapı və ya panelin sınması, çıxarılması yaxud açıq qalması hallarında avadanlığın işlədilməməsini istifadəçiyə xəbərdarlıq edən müvafiq tələblər.

Təlimatlarda, avadanlığın quraşdırılmasının və onun digər qazlarla işləməsinə keçirilməsinin təcrübəli (ixtisaslı) mütəxəssis tərəfindən həyata keçirilməsi qeyd edilməlidir. Təlimatlar, tövsiyə olunan dövrü qulluq tezliyini təyin etməli, avadanlıq quraşdırılan ölkənin qaydalarına müvafiq olaraq, B - tipli avadanlıqların bacalarının müntəzəm təmizlənməsi zəruriliyinə xüsusi diqqət yetirilməsini əks etdirməlidirlər.

Son hissə, qısa şəkildə, avadanlıq istismar olunacaq ölkədə onun quraşdırılması (qoşulması, ventilyasiya) qaydalarından ibarət olmalıdır.

BIIS - tipli avadanlıqlar üçün təlimatlar göstərilməlidir ki,:

- yanma məhsulları kənarlaşdırılması pozulduqda hava sorma sensoru qaz verilməsini dayandırır;

- təkrar işəsalma prosedurları necə aparılır;

- hava sorma sensoru tez - tez işə düşərsə, mütəxəssisə müraciət olunmalıdır.

2.3.2.2. Quraşdırma və tənzimləmə üzrə texniki təlimatlar

2.3.2.2.1. B ü t ü n t i p a p a r a t l a r

Montajçı üçün nəzərdə tutulan, quraşdırma və tənzimləmə üzrə texniki təlimatlar avadanlıqla birlikdə təchiz olunmalı və aşağıdakı informasiyaları özündə əks etdirməlidir:

a) avadanlıq quraşdırılan ölkənin qaydalarına müvafiq olaraq (əgər belə qaydalar varsa), avadanlığın quraşdırılması qaydaları və qoşulma üsullarını; heç bir müvafiq quraşdırma qaydaları olmayan ölkələrdə baca və ventilyatorların quraşdırılması məqsədilə onların ölçülərini;

b) avadanlığın quraşdırılması haqqında;

c) istifadə edilən qazın istiliyindən asılı olaraq qaz sərfiyyatı (m/ saat);

d) bacanın ölçülərinin təyini üçün, yanma məhsullarının kütləsi, onların orta temperaturu və CO2 miqdarını (5.3 – cü yarımbəndin şərtləri əsasında ölçülən);

e) tənzimləmə qurğulu avadanlıq üçün istifadə edilən qazın Vobbe rəqəmindən asılı olaraq tənzimləmə qurğusundan sonra, odluqdan əvvəl ölçülən təzyiqin tənzimlənməsi haqqında;

f) tənzimləmə qurğuları haqqında;

g) dəyişilə bilən detalların montajı;

h) termostatın quraşdırılması haqqında;

Təlimatlarda, döşəmə və divarların həddindən artıq qızmaması üçün gərək olan tədbirlər göstərilməlidir. Bunlar, 2.2.3.3 – cü yarımbənddə göstərilən müdafiəni necə qurmaq barədə, yaxud avadanlığa yaxın yerləşən döşəmə, rəf və divarlar üçün alışmayan materiallardan necə istifadə etmək lazım olduğu haqqında istehlakçını təlimatlandırmalıdır.

Təlimatlar, bir qazdan digərinə keçdikdə gərək olan bütün informasiyaları, istifadə oluna biləcək hər bir qaz üçün soploların markalanması haqqında məlumatları özündə əks etdirməlidirlər.

B – tipli avadanlıqlar üçün, bacaya baxış üzrə zəruri tələblər göstərilməlidir.

Təlimatlarda, avadanlıqların individual istismar və təyin edici xarakteristikaları, işəsalma və qulluq üçün zəruri olan məlumatlar göstərilməlidir.

2.3.2.2.2. BIIS – tipli avadanlıqlar üçün təlimatlarda bunlar olmalıdır:

- texniki detalların təsviri;

- hava sorma sensorunun söndürülməməsi (dayandırılmaması) haqqında xəbərdarlıq;

- hava sorma sensorunun, və yaxud onun hər hansı bir hissəsinin dəyişdirilməsi zamanı, ancaq istehsalçının ehtiyat hissələrindən istifadə edilməsi barədə xəbərdarlıq;

- avadanlığın təkrarlanan söndürülməsi zamanı, yanma məhsullarının dəf edilməsi pozuntularını (nasazlıqlarını) aradan qaldırmaq üçün müvafiq zəruri tədbirlərin görülməsi göstərişi.

2.3.2.2.3. Tikili içərisində quraşdırılan avadanlıqlar üçün

2.3.2.2.1 – ci yarımbəndin tələblərinə əlavə olaraq, təlimatlar, bunları özündə əks etdirməlidir:

a) avadanlıq qoyulacaq yerin ölçüləri və bu yerin düzəldilməsi üçün istifadə olunan materiallar;

b) dərinləşdirilmiş ventilyasiya olan tələblər;

c) avadanlıqlar ın, onların ətrafı (perimetri) üzrə minimum məsafə (boşluq) də nəzərə alınmaqla, individual istismar və təyin edici xarakteristikaları;

d) BII – tip avadanlıqlar üçün, hava sorma stabilizatorun hissələrinin tam dəsti (əgər o avadanlıqda qoyulmamışsa);

e) C – tip avadanlıqlar üçün baca borularının yığılması və terminal üçün hissələrinin tam dəsti.

Qablaşdırmada, bayır (üz) tərəfdən bunlar işarələnməlidir:

a) avadanlığın istehsalçı tərəfindən tənzimləndiyi qaz və təzyiqi;

b) “Avadanlığı istifadə etmədən öncə təlimatları oxuyun” ifadəsi;

c) “Avadanlıq təcrübəli mütəxəssis tərəfindən quraşdırılmalıdır” ifadəsi;

2.3.2.4. Məlumatların təqdim olunması

2.3.1, 2.3.2.1 - 2.3.2.3 - cü yarımbəndlərində verilən bütün məlumatlar avadanlığın istismarı nəzərdə tutulan ölkənin dilində (dillərində) olmalıdır.

3.1. Ehtiyat yanacağı olmayan avadanlıqlar

5.3.1 – ci yarımbənddə təyin edilmiş sınaq şərtləri daxilində, avadanlığın yekun istilik gücü ilə işləməsi zamanı alınan FİƏ (bax: 5.3.2), nominal yekun istilik gücü 5 kVt – dən çox olan avadanlıqlar üçün 82% - dən, 5 kVt – dək (və bərabər) olan avadanlıqlar üçün isə 80% - dən az olmamalıdır.

3.2. Ehtiyat yanacağı olan avadanlıqlar

5.3.1 – ci yarımbənddə təyin edilmiş sınaq şərtləri daxilində, avadanlığın yekun istilik gücü ilə işləməsi zamanı alınan FİƏ (bax: 5.3.2), nominal yekun istilik gücü 5 kVt – dən çox olan avadanlıqlar üçün 77% - dən, 5 kVt – dək (və bərabər) olan avadanlıqlar üçün isə 75% - dən az olmamalıdır.

3.3. Əks hava sormada B tipli avadanlıqlar

5.3.3 – cü yarımbənddə müəyyən edilən sınaq şərtləri daxilində “B” tipli avadanlıqlar ın FİƏ, avadanlığın yekun istilik gücündən asılı olaraq, aşağıda göstərilən Cədvəl 3 – dəki qiymətlərdən az olmamalıdır.

Cədvəl 3 - Əks hava sorma şərtlərində FİƏ – nın qiyməti

Yekun istilik gücü, kVt

Avadanlıqların FİƏ, % - lə

3.4. Aşağı sərfiyyatda FİƏ

İstehsalçı tərəfindən, aşağı sərfiyyatda istismar üçün nəzərdə tutulan, avadanlıqlar 5.3.4 – cü yarımbəndə uyğun olaraq sınaq olunmalıdırlar. Bu şərtlər daxilində avadanlığın FİƏ, avadanlığın yekun istilik gücündən asılı olaraq, aşağıda göstərilən Cədvəl 4 – dəki qiymətlərdən az olmamalıdır.

Cədvəl 4 - Aşağı sərfiyyatda FİƏ –nin qiymətləri

Yekun istilik gücü, kVt

Avadanlıqların FİƏ, % - lə

4.1. Yanma məhsullarının kondensasiya olunmasının qarşısının alınması

Avadanlığın konstruksiyası elə olmalıdır ki, yanma məhsullarının kondensasiya olunması mümkün olmasın.

Nominal istilik məhsuldarlığı 4 kVt – dan çox olan avadanlıqlar üçün termostat quraşdırılması məcburidir.

Nominal istilik məhsuldarlığı 4 kVt, və ya ondan az olan avadanlıqlar üçün termostat quraşdırılması məcburi deyil. Bütün hallarda, termostat quraşdırılması mümkünlüyü nəzərə alınmalıdır.

İstənilən mexaniki termostat EN 257 – nin tələblərinə cavab verməlidir.

5.1.1. S ı n a q q a z l a r ı n ı n x ü s u s i y y ə t l ə r i. E t a l on v ə h ə d d i q a z l a r

Avadanlıqlar müxtəlif keyfiyyətli qazlarla işləmək üçün nəzərdə tutulmuşdur. Sınaqların məqsədlərindən biri, avadanlıqların, hesablanmış olduqları təzyiqlərdə, hər bir fəsilə yaxud qrup qazlar üçün işləmək qabiliyyətlərinin yoxlanılmasıdır.

Cədvəl 5 – Sınaq qazlarının xüsusiyyətləri (15°C temperaturda və 101,3 kPa təzyiqdə quru qaz)

Birinci fəsilə qazlar

СН4=26; Н2=50; N2 = 24

СН4=17; Н2=59; N2 = 24

СН4=32; Н2=47; N2 = 21

Tam yanmamaq və qurum (his) yaranması üçün həddi qaz

Alov sıçrayışı üçün həddi qaz

Alov kəsilməsi üçün həddi qaz

Alov sıçrayışı üçün etalon və həddi qaz

Tam yanmamaq və qurum (his) yaranması üçün həddi qaz

Alov kəsilməsi üçün həddi qaz

Tam yanmamaq və qurum əmələ gəlməsi üçün etalon qazvə həddi qaz

Alov kəsilməsi üçün həddi qaz

Alov sıçrayışı üçün həddi qaz

Vobbe (WOH) ədədi, qazın yanma istiliyi (QH) və nisbi sıxlıq (ρ) – ın hər bir ifadəsi Ümumdünya Qaz Birliyinin IGU/E 17-73 məlumatları əsasında hesablanmış və yuvarlaqlaşdırılmışdır.

Butan və propanla işləyən avadanlıqlar üçün nəzərdə tutulan qazlar.

5.1.2. S ı n a q q a z l a r ı n ı n h a z ı r l a n m a s ı

Sınaq üçün istifadə edilən qazların tərkibi, Cədvəl 5 –də göstərilən tərkiblərə maksimum yaxın olmalıdır.

Bu qazların sınağa hazırlanması üçün aşağıdakı qaydaları gözləmək lazımdır:

- sınaq qazının Vobbe ədədi Cədvəl 9a – da göstərilən ifadədən ± 2% - dən çox fərqlənməməlidir (ölçü cihazının xətasını nəzər almaqla);

- qatışıq qazların hazırlanması zamanı, qazlar, aşağıda verilən təmizlik dərəcələrinə malik olmalıdırlar:

azot (N2)................. 99%

hidrogen (H2).......... 99 %

metan (CH4)........... 95 %

propilen (C3H6)....... 95 %

propan (C3H8)......... 95 %

butan (C4H10).......... 95 %

Komponentlərdən hər biri üçün bu şərtlərin gözlənilməsi vacib deyil, əgər son qarışığın tərkibi yuxarıda göstərilən şərtləri qane edən komponentlərdən təşkil edilmiş qarışığın tərkibi ilə eynidirsə. Ona görə də, qarışığın hazırlanmasını o qazdan başlamaq lazımdır ki, artıq o qazın tərkibindəki komponentlərin proporsiyası (miqdarı) son qarışıqdakı bəzi komponentlərin proporsiyasına münasibdir.

İkinci fəsilə qazlar üçün G20 və G25 etalon qazları ilə aparılan sınaq üçün H yaxud L qrupuna məxsus olan təbii qazdan istifadə etməyə izn verilir (hətta, onun tərkibi yuxarıdakı tələbləri qane etməsə belə, bir şərtlə ki, propan və ya azot əlavə edildikdən sonra son qarışığın Vobbe ədədi, müvafiq etalon qaz üçün Cədvəl 5 – də verilən qiymətin ± 2% həddində olsun).

G21, G22 və G23 həddi qazların sınağa hazırlanması üçün metan əvəzinə, H qrupuna aid olan təbii qazı, əsas olaraq, götürməyə izn verilir, G26 və G27 həddi qazlar üçün əsas olaraq, metan əvəzinə L yaxud H qrupuna aid təbii qazdan istifadə etməyə icazə verilir. Bütün hallarda, propan yaxud azot əlavə etməklə alınan son qarışıq, Cədvəl 5 – də verilən ifadələrin ± 2% həddində olan, Vobbe ədədinə malik olmalıdır, hidrogen (H2) qazının bu qarışıqda miqdarı isə, Cədvəl 5 – də verilən ifadədən fərqlənməməlidir. G 22 qaz üçün, ± 2% həddində Vobbe ədədinə görə olan tələbə əlavə olaraq, yekun qarışıq 35% hidrogen təşkil etməlidir.

5.1.3. S ı n a q q a z l a r ı n ı n t ə t b i q i

5.1.3.1. Sınaq qazlarının seçilməsi

5.2.2 – yekun istilik gücü;

5.2.3.1.1 – termodayanıqlıq;

5.2.3.4 – alışdırma, çarpaz alışdırma, alovun dayanıqlığı (sabitliyi);

5.2.3.5 – alova nəzarət qurğusu;

5.2.3.6 – alışdırma qurğusu;

5.2.3.7 – təzyiq tənzimləyicisi;

5.2.4 - yanmanın dolğunluğu (bütövlüyü),

şərh olunmuş sınaq üçün tələb olunan qazlar 5.1.1 – ci yarımbəndə uyğun olaraq təyin edilməli və 5.1.2 – ci yarımbəndi əsasında isə hazırlanmalıdır.

Digər bəndlərdə şərh olunan sınaqlar üçün, yoxlamaların asanlaşması naminə etalon qazın xətti qazla əvəz olunmasına izin verilir, bu şərtlə ki, belə qazın Vobbe ədədi etalon qazın ± 5% - i həddində olsun.

Əgər avadanlıq bir neçə qrup və ya fəsilə qazlardan istifadə edə bilirsə, sınaq üçün Cədvəl 5 – dən seçilmiş sınaq qazlarından, 5.1.5.1 - ə uyğun olmaq şərti ilə istifadə edilir.

Hər bir kateqoriya avadanlıq üçün sınaq qazları Cədvəl 6 –da verilmişdir

5.1.3.2. Qazın verilməsi şərti və odluğun nizamlanması

5.1.3.2.1. A p a r a t ı n i l k i n n i z a m l a n m a s ı

Sınaq qabağı avadanlıq, seçilən sınaq qazının (bax: Cədvəl 5 - ə) aid olduğu qaz qrupu yaxud fəsiləyə uyğun olan zəruri avadanlıqlarla (soplom(larla), ilkin hava verilməsi üçün məhdudlaşdırıcı(larla) və s.) təhciz olunmalıdır.

Avadanlığın ilkin nizamlanmasına, 2.1.1.1 – yarımbənddə şərh edilən məhdudiyyət qoyulur.

5.1.3.2.2. V e r i l m ə t ə z y i q i

Qazın verilmə təzyiqinin tənzimlənməsi zərurəti (bax: 5.1.3.2.3 və 5.1.3.2.4 yarımbəndlərinə) olan hallar istisna olmaqla, sınaqlarda tətbiq edilən qazların nominal, minimum və maksimum verilmə təzyiqləri 5.1.4 – yarımbənddə göstərilən tələblərə uyğun olmalıdır.

Əgər fərqli bir tələb qoyulmamışsa, avadanlığın ilkin nizamlanmasını dəyişmək tələb olunmur.

5.1.3.2.3. Yekun istilik gücünün tənzimlənməsi

Odluqların nominal yaxud digər yekun istilik gücünün tənzimlənməsi tələb olunan sınaqlar üçün odluqlar önündə təzyiq elə nizamlanmalıdır ki, alınan yekun istilik gücü göstərilən (tələb olunan) ifadənin ± 2 % həddində olsun (tənzimləmə qurğularının yaxud təzyiq tənzimləyicisinin sazlanmasının dəyişdirilməsi, əgər bunlar tənzimlənə biləndirlərsə, və ya qaz verilməsi təzyiqinin dəyişdirilməsi ilə)

Göstərilən yekun istilik gücü, müvafiq etalon qaz(lar)la təhciz olunan avadanlıqlar üçün, 5.2.2.1 – yarımbənddə uyğun olaraq təyin edilir.

5.1.3.2.4. Təzyiqin təshih edilməsi

Nominal istilik gücünün ± 2 % həddə alınması üçün, gərək olan hallarda nominal Pn – dən fərqlənən P qaz verilməsi təzyiqindən istifadə etmək olar; Bu zaman, Pmin. və Pmax. həddi təzyiqlərlə aparılan sınaqlar təshih edilmiş Pmin. və Pmax təzyiqlərlə elə yerinə yetirilməlidir ki,:

Cədvəl 6 – Avadanlıq kateqoriyalarına uyğun olan sınaq qazları (bax: 5.1.3.1)

Avadan-lığın kateqoriyası

Tam yanma-maq üçün həddi qaz

Alov sıçrayışı üçün həddi qaz

Alov kəsilməsi üçün həddi qaz

Qurum əmələ gəlməsi üçün və həddi qaz

Həddi sınaq qazları ilə sınaq etalon qaz kateqoriya avadanlıq üçün soplo və tənzimləmə ilə aparılır. I2, I12 və II23 kateqoriyaları üçün G27 qazı ilə sınaq, G20 və G25 qazlarına uyğun soplo ilə aparılır.

5.1.4. S ı n a q t ə z y i q l ə r i

Avadanlığın qaz giriş birləşməsinə verilən qazlar – sınaq qazları Cədvəl 7 – də verilmişdir.

Cədvəl 7 – Sınaq qazları, kPa

5.1.5. S ı n a q l a r ı n a pa r ı l m a s ı

5.1.5.1. Etalon qazlarla yerinə yetirilən sınaqlar

5.2.2 – yekun istilik gücü;

5.2.3.4 – alışdırma, çarpaz alışdırma, alovun dayanıqlığı;

5.2.3.5 – alova nəzarət qurğusu;

5.2.3.6 – alışdırma qurğusu;

5.2.3.7 – təzyiq tənzimləyiciləri;

5.2.4 – yanma bütövlüyü,

yarımbəndlərində göstərilən sınaqlar, avadanlıq quraşdırılan ölkədə qəbul edilən etalon qaz və təzyiqlərə uyğun olaraq aparılmalıdır.

Digər sınaqlar, 5.1.4 – cü yarımbənddə tələb olunan, seçilən etalon qazı üçün, sınaq təzyiqlərindən birində ancaq qaz kateqoriyasının etalon qazlardan biri ilə yerinə yetirilir.

Sınaq təzyiqi istehsalçı tərəfindən təyin edilən təzyiqlərdən biri olmalı və avadanlıq müvafiq soplolarla təchiz olunmalıdır.

5.1.5.2. Həddi qazlarla aparılan sınaqlar.

Müvafiq kateqoriya avadanlıqda (bax: Cədvəl 6 - ya) həddi qazlarla aparılan sınaqları, hər bir həddi qazın mənsub olduğu müvafiq etalon qaz qrupu və ya fəsiləsinə uyğun soplo və tənzimləmələrlə aparırlar.

5.2. İşin təhlükəsizliyi

5.2.1. G e r m e t i k l i y i n y o x l a n ı l m a s ı

5.2.1.1. Qaz konturunun hermetikliyi

Avadanlıqda qazın giriş deşiyini, uyğun təzyiqi sabit saxlaya bilən hava verici qurğu ilə birləşdirirlər.

Ancaq birinci və/yaxud ikinci fəsilə qazlarla çalışan avadanlıqlar üçün sınaqları 5 kPa təzyiqli hava ilə aparırlar; giriş klapanı 15 kPa təzyiqli hava ilə yoxlayırlar. Üçüncü fəsilə qazları işlədən avadanlıqlar üçün bütün sınaqları 15 kPa təzyiqli hava ilə aparırlar. Əgər avadanlıq üçüncü fəsilə cüt (qoşa) təzyiqli (11,2/14,8 kPa) qazlarla çalışmaq üçün nəzərdə tutulmuşsa, bu zaman sınaq 22 kPa təzyiqli hava ilə aparılır. Əgər tənzimləyici varsa, bu zaman o, zədələnməməsi üçün maksimal açıq vəziyyətdə bağlanmalıdır.

Avadanlıqları, 2.2.1.1 – ci yarımbəndin tələblərinə uyğun olaraq, ətraf mühit temperaturunda, aşağıda göstərilən hər bir şərt daxilində yoxlayırlar:

a) əsas qaz konturunda, hər bir klapan hermetikliyə görə bağlı vəziyyətdə yoxlanılır (digər klapanlar açıq vəziyyətdə olduqda);

b) qaz kranı, qaz klapanı, idarə olunan avtomatik klapanı və alova nəzarət qurğusu klapanı açıq olmaqla və əsas və fitil odluqlarının qaz soplolarının çıxış deşikləri bağlı olmaqla.

Əgər fitil odluğu konstruksiyası, qaz soploları deşiklərini bağlamağa imkan vermirsə, bu zaman sınağı, bağlı münasib yerdə fitil odluğunun qaz xətti ilə aparırlar. Bu halda, fitil odluğu nominal iş təzyiqində işlədiyi zaman ondan qaz sızmasının yoxlanılması məqsədilə, sabunlu məhluldan istifadə etməklə, əlavə sınaq aparılır.

Qaz sızmanın ölçüsünü təyin etmək üçün, 0,01 dm/saat xətayadək dəqiqliklə birbaşa ölçməni aparmağa imkan verən metod tətbiq edilir.

Sınağı iki dəfə aparırlar: avadanlıq ilk dəfə quraşdırıldıqda və həmçinin, bu standartla nəzərdə tutulan bütün sınaqlar bitdikdə (qaz keçirməyən birləşmələri olan qaz traktının istənilən detal və ya birləşməsini ayırmadan və dəyişdirmədən)

5.2.1.2. Yanma konturunun hermetikliyi və yanma məhsullarının kənarlaşdırılması

5.2.1.2.1. BII – t i p l i a p a r a t l a r

Bacanın ayrılma hissəsi 1 m uzunluğunda olan sınaq borusu ilə birləşdirilir (Şəkil 3).

Normal istilik gücünə tənzimlənmiş avadanlığı, istilik tarazlığı vəziyyətində (yəni, yanma məhsullarının sınaq bacasında ölçülən temperaturu 10 dəqiqə ərzində ± 2% yol verilə bilən həddə dayanıqlığını saxlamaqla) etalon qazla sınayırlar.

Mümkün ola biləcək sızmaları təyin etmək üçün, şübhə doğuran yerlərə (nöqtələrə) xüsusi plastinanı yaxın tutmaqla “şeh nöqtəsi” sınağı aparılır. Tərəddüd olduğu halda, sızmaların nümunə götürülməklə tapılması üçün, CO2 qazının mövcudluğunu 0,1% dəqiqliklə tez (operativ) təyin edə bilən CO2 analizatordan istifadə etmək məsləhət görülür. Sınaq sakit havada, hava sormanın normal şəraitində aparılır.

5.2.1.2.2. C – t i p l i a p a r a t l a r

C1 – tip avadanlıqlar üçün avadanlığın korpusunun və yanma üçün və yanma məhsullarının dəf edilməsi üçün hava verən boruların hermetikliyi yoxlanılır. Borular istehsalçı tərəfindən təmin edilməlidir. Boruları çıxışda elə bağlayırlar ki, borular və avadanlıq arasında, həmçinin boru seksiyaları arasında izolyasiya pozulmasın.

Gərək olduqda, teleskopik borular sınaq zamanı, istehsalçının təlimatlarına uyğun olaraq, bayırdan bağlana bilərlər.

Avadanlığın və boruların yığılması quraşdırma təlimatlarına uyğun olaraq yerinə yetirilməlidir.

Avadanlığı, sıxılmış hava mənbəyi ilə elə birləşdirirlər ki, onda və yanma və yanma məhsullarının dəf edilməsi üçün borulardakı havanın təzyiqi, atmosfer təzyiqindən 0,05 kPa çox olmaqla, dayanıqlı olsun. Təzyiqi, sıxılmış havanın avadanlığa verilməsi üçün nəzərdə tutulan, birləşmə yerində ölçürlər.

Sızma (itki) sərfini ölçü cihazının göstəricisinə əsasən təyin edirlər.

5.2.2. Y e k u n i s t i l i k g ü c ü

5.2.2.1. Nominal yekun istilik gücü

Nominal yekun istilik gücünü (Nn, kVt) aşağıdakı düsturlarla təyin edirlər:

Burada: Vn–standart şərtlərdə qazın nominal həcmi sərfi, kq/saat;

Mn - standart şərtlərdə qazın nominal kütlə sərfi, kq/saat;

QH - quru etalon qazının vahid kütləsinin və ya vahid həcminin aşağı yanma istiliyi, MJ/m – düstur (1) üçün, MJ/kq – düstur (2) üçün.

Həcmi və kütlə sərfinin qiymətləri etalon qazın standart şəraitdə (qazın quru halında, 15°C – də və 101,3 kPa təzyiqdə) ölçülməsinə uyğundur.

Sınaqlar zamanı alınan həcmi və kütlə sərfinin faktiki qiymətləri standart şərtlərə uyğun gəlmir və onlar, sınaqlar standart şərtlər daxilində aparıldığı zaman alınan qiymətlərə nəzərən, təshih olunmalıdırlar.

Təshih olunmuş həcmi qaz sərfi bu düstürla:

Təshih olunmuş kütlə qaz (üçüncü fəsilə qaz) sərfi bu düstürla:

Təshih olunmuş kütlə qaz sərfi isə bu düsturla hesablanır:

M0 - standart şərtlərdə kütlə sərfi, kq/saat;

M - sınaq şərtləri daxilində kütlə sərfi, kq/saat;

V0 - avadanlığın giriş qol borusunda standart şərtlər daxilində həcmi sərfiyyat, m/saat;

V - sınaq şərtləri daxilində alınan həcmisərfiyyat (təshih edilmiş ρ təzyiqi və tg qaz temperaturunda ölçülən), m/saat;

Pa – atmosfer təzyiqi, kPa;

P – qaz verilməsi təzyiqi kPa;

tg avadanlığın giriş qol borusunda qazın temperaturu, °C;

ρ – quru sınaq qazının nisbi sıxlığı;

ρr – etalon qazın nisbi sıxlığı.

Yuxarıda göstərilən bu düsturlardan, sınaq şərtləri daxilində ölçülən müvafiq kütlə (M) yaxud həcm (V) sərfiyyatlarından istifadə etməklə standart şərtlərdə alına biləcək M0 yaxud V0 sərfiyyatlarının hesablanması üçün istifadə edirlər.

5.2.2.1 və 5.2.2.2 – yarımbənddə şərh olunan bütün sınaqlar üçün ölçmələr, avadanlığın istilik tarazlığı və termostatın işsiz vəziyyətə keçirilməsi hallarında aparılır.

5.2.2.1.1. Qaz sərfiyyatı tənzimləmə qurğuları olmayan, yaxud bu qurğuların işsiz vəziyyətə çevrilməsi hallarında, avadanlıqların dəyişilə bilən soplolarının sərfiyyat xüsusiyyətlərinin yoxlanılması

Verilən kateqoriya avadanlıqlar tərəfindən istifadə olunan hər bir etalon qaz üçün soploların sərfiyyat xüsusiyyətləri növbə ilə bir-bir yoxlanılır.

Sınaqları, istehsalçı tərəfindən 5.1.4 – cü yarımbəndin tələblərinə uyğun olaraq göstərilən təzyiqlərdə yerinə yetirirlər.

Avadanlığı növbə ilə, təyin edilmiş soplolarla təchiz edirlər, avadanlığın təchiz olunduğu hər bir etalon qaz üçün, 5.1.4 – yarımbəndinin tələblərinə uyğun olaraq, müvafiq nominal sınaq təzyiqində sərfiyyat ölçülür.

5.2.2.1.2. Tənzimlənməyən avadanlıqlar üçün qaz sərfinin tənzimləmə qurğusunun sərfiyyat qurğusunun yoxlanması

Sınaqlar, tənzimləmə qurğusu işsiz vəziyyətə gətirilən avadanlıqlar istisna olmaqla, avadanlığın kateqoriyasına aidiyyatı olan hər bir etalon qazla aprılır.

Sərfiyyat, tənzimləyici tam açıq olduqda və verilən giriş təzyiqi, müvafiq etalon qaz üçün 5.1.4 – cü yarımbənddə verilən minimum ifadəyə (qiymətə) bərabər olduqda aparılır.

Sərfiyyat, tənzimləyici tam bağlı olduqda və verilən giriş təzyiqi, müvafiq etalon qaz üçün 5.1.4-yarımbənddə verilən maksimum ifadəyə (qiymətə) bərabər olduqda aparılır.

5.2.2.1.3. Tənzimləyicinin sərfiyyat xüsusiyyətləri

Tənzimləyicinin sərfiyyat xüsusiyyətləri 5.2.3.7.1 – ci yarımbənddə şərh olunan şərtlər daxilində yoxlayırlar.

5.2.2.2. Aşağı sərfiyyat

Odluğu, 2.2.2.2 – yarımbəndinin tələblərinə əsasən, avadanlığın kateqoriyasına aidiyyatı olan hər bir etalon qazla yoxlayırlar, gərək olduqda, odluğun, nominal yekun istilik gücü alınanadən tənzimlənməsindən sonra və kranın dəstəyinin aşağı sərfiyyata uyğun vəziyyətə gətirilməsi və yaxud tənzimlənə bilən termostatın minimal iş vəziyyətinə çevrilməsi ilə yoxlayırlar.

5.2.3. İ ş i n t ə h l ü k ə s i z l i y i

5.2.3.1.1. Termodayanıqlıq

Sınağı, avadanlığın kateqoriyasını qane edən etalon qazla və müvafiq soplo ilə (5.2.2.1) yerinə yetirirlər.

Ventilyasiya olunan odluqlar üçün, qazı, bilərəkdən odluqda alışdırırlar, bir şərtlə ki, odluğun alışması, onun hər hansı bir hissəsinin demontajı olmadan mümkün olsun, həmçinin, əgər mümkünsə, odluğun baş hissəsində baş versin. Əgər alışma bu vəziyyətdə durarsa, sınağı 15 dəqiqə davam etdirirlər.

Əgər, avadanlıq nominal istilik gücü ilə işlədikdə, alışma soploda, yaxud odluğun daxilində durmazsa, sınağı, alışmanı yarada biləcək, azaldılmış təzyiqlə davam etdirilər, ancaq, minimal təzyiqin əldə olunması ilə sınağı dayandırırlar. Əgər, kranda aşağı təzyiqə uyğun vəziyyət varsa və aparılan sınaq soploda yaxud odluq daxilində yanmanın saxlanılmasına imkan vermirsə, o zaman sınağı, kranın aşağı təzyiq vəziyyətinə uyğun mövqeyində təkrar edirlər.

5.2.3.1.2. Yanmayan qaz itkisi

Sınağı, yekun istilik gücündə, etalon qazla, aşağı təzyiq və nominal yekun istilik gücü arasında aparırlar.

Soplonun çıxış deşiyi və odluğun alov deşikləri arasında itkini axtarmaq üçün yanacaq qazları detektorlarından istifadə edirlər.

5.2.3.2. Avadanlığın müxtəlif hissələrinin temperaturu

Sınağı, nominal yekun istilik gücündə, etalon qazla aparırlar.

Temperaturu, avadanlığın istilik tarazlığı halında, kontakt termocütlüyü (sensoru) vasitəsi ilə ölçürlər. Termostat tamamilə açıq vəziyyətdə olur.

5.2.3.3. Döşəmə, rəflər və divarların temperaturu

Avadanlıq, temperaturu 20°C – yə yaxın olan otaqda, qalınlığı 19 mm – dən 25 mm – dək olan və bərk ağac növündən hazırlanmış, səthləri tutqun qara boyaqla rənglənmiş panellerdən ibarət (yığılmış) sınaq küncünə (qutuya) (bax: şəkil 4 - ə) qoyulur. Panellər, 10 sm tərəfdən kvadratlara bölünmüşdür. Bu kvadratların mərkəzində, panellərin bayır tərəfindən iç tərəfinə keçirilməklə (dəliklər vasitəsi ilə) və işçi lehimlənmiş hissələri iç səthdən 3 mm kənarda, avadanlığa doğru yerləşməklə, termocütlüklər (temperatur sensorları) bərkidilmişdir.

Əgər istehsalçı göstərmişsə ki, avadanlıq rəfin altında qoyula bilər, o zaman, istehsalçının təlimatlarında istifadəçi üçün avadanlığın üstündə yerləşmə hündürlüyü və rəflərin dərinliyi üzrə məhdudlaşdırıcı təyin edilməlidir. Maksimal tövsiyə edilən dərinlikli müvafiq rəfi avadanlıq üzərində minimal hündürlükdə yerləşdirirlər.

Avadanlığı, 5.2.3.3.1 və 5.2.3.3.2-ci yarımbəndlərinə uyğun olaraq quraşdırırlar və nominal yekun istilik gücünə görə etalon qazla sınaq edirlər və FİƏ – nın təyini üçün, sınaqda olduğu kimi, birləşdirirlər.

5.2.3.3.1. Tikili içərisinə quraşdırılan avadanlıqlar

Avadanlığı sınaq qutusuna qoyurlar. Bu, gərək olduqda istehsalçı tərəfindən təmin edilən sınaq qurğusu ola bilər. Sınaq qutusu üç divardan döşəmə və tavandan, daxili boşluğu isə, quraşdırma təlimatlarında göstərilən minimal ölçülərdən ibarət olmalıdır. Sınaq qutusu bu tələblərə cavab verməlidir:

a) ağac materiallarından və ya ancaq boşluqda quraşdırılacaq avadanlıqlar üçün termodayanıqlı, tamamilə odadavamlı materiallardan hazırlanmalı;

b) kifayət qədər mexaniki davamlılığa (bərkliyə) malik olmalı;

c) divarları arasında kifayət edici ara məsafəsi olmalı;

d) təlimatlara uyğun olaraq, avadanlığın ön (qabaq) hissəsinin açıq qalması şərti ilə quraşdırılması imkanına malik olmalı;

e) quraşdırılma üzrə təlimatlarda göstərilən ventilyasiyası olmalıdır.

Temperaturu, avadanlıq istilik tarazlığına çatdıqdan 1 saat sonra, aşağıdakı şərtlər daxilində ölçürlər:

1) ilkin sınaqlardan biri zamanı kontakt termocütlük vasitəsi ilə sınaq modulunun hər bir divarının bayır səthinin ən qaynar zonası təyin edilməlidir;

2) bu zonalarda, termocütlüklər, divarların xarici səthinə nəzərən dərinlikdə, deşiklərin içərisində elə yerləşdirilməlidirlər ki, onların isti lehimləri modulun daxili səthindən 3 mm aralı olmaqla ağacla kontaktda olsunlar;

3) ayırma sisteminin bayır səthinin temperatur artması modulun üfiqi kanalında ölçülməlidir.

5.2.3.3.2. Digər bütün avadanlıqlar

Avadanlıq sınaq küncünə qoyulur. Arxa və yan panellər avadanlıqdan 200 mm məsafədə yerləşdirilir. Məsafə avadanlığa ən yaxın hissədən ölçülür. Yan paneli avadanlığa yaxın ən yüksək temperatura malik tərəfdən yerləşdirirlər.

İstehsalçının tövsiyyəsi əsasında, divara yaxud divarlara yaxın qoyula bilən avadanlıq üçün, avadanlığın arxa və yan səthləri ilə sınaq panelləri arasındakı məsafə istehsalçı tərəfindən təyin edilir, yaxud divarda quraşdırılası avadanlıq üçün divara bərkidilmə üsulu ilə müəyyənləşdirilir, istənilən halda bu məsafə 200 mm – i keçməməlidir.

Bütün ölçmələr istilik tarazlığı bərqərar olduqda aparılmalıdır. Buna görə də bu sınaq üçün avadanlığın, temperaturu 20°C – yə yaxın otaqda quraşdırılması tövsiyə olunur. Temperaturu 1.5 m hündürlükdə, avadanlıqdan isə 3 m aralı məsafədə, kənar istilik təsirlərindən azad termometrlə ölçürlər.

Əgər istehsalçının təlimatlarında, avadanlığın istismar olunması istilik izolyasiya materiallarından istifadə etməklə nəzərdə tutulmuşsa, o zaman istilik izolyasiyası ilə təchiz edilmiş avadanlıqla ikinci sınaq aparılır.

5.2.3.4. Alışdırma, çarpaz alışdırma, alovun dayanıqlığı

Sınaqlar iki dəfə aparılır: soyuq avadanlıqla və isti tarazlıq şəraitində olan avadanlıqla.

5.2.3.4.1 Bütün avadanlıqlar

5.2.3.4.1.1. Alışdırma və çarpaz alışdırma

Bu sınaqlar aparılır:

Sınaqdan öncə əsas və fitil odluqlarını 5.1.3.2.1 – yarımbənddə göstərilən tələblər əsasında tənzimləyirlər və avadanlığı normal təzyiqdə (bax: 5.1.4) müvafiq etalon və ya həddi qazla təchiz edirlər.

Bu şərtlər daxilində, fitil odluqdan əsas odluğun alışması, həmçinin əsas odluğun müxtəlif elementlərinin çarpaz alışdırılması düzgün və səssiz olması yoxlanılır.

Sınağı, ya termostatdan verilən (əgər o varsa) aşağı sərfiyyatda, yaxud, kranı aşağı sərfiyyat vəziyyətinə çevirməklə (əgər bu şərtlər daxilində, istehsalçının tövsiyyələri ilə avadanlıq normal istismar olunduqda, onun alışdırılması mümkünsə) təkrarlayırlar.

Sınaq qabağı əsas və fitil odluqlarıının ilkin olaraq tənzimlənməsi dəyişdirilmir və avadanlığı aşağıdakı şərtlərdə etalon qazla təchiz edirlər:

a) Əgər avadanlığın tənzimləmə qurğusu yoxsa, giriş qol boruda təzyiqi birinci və ikinci fəsilə qazlar üçün nominal təzyiqin (bax: 5.1.4) 70%- nə bərabər təzyiqədək, üçüncü fəsilə qazlar üçün isə minimal təzyiqə qədər (bax: 5.1.4 ) azaldırlar;

b) Əgər avadanlıqda tənzimləmə qurğusu varsa, o zaman yenə də təzyiqi nominal təzyiqin 70% -na bərabər ölçüyədək azaldırlar, tənzimləmə qurğusundan sonrakı təzyiqi isə, gərək olduqda, birinci fəsilə qazlar üçün nominal yekun istilik gücünün 90% - nə uyğun təzyiq ölçüsünədək, yaxud ikinci fəsilə qazlar üçün nominal yekun istilik gücünün 92,5% - nə uyğun təzyiq ölçüsünədək azaldırlar.

Bu şərtlər daxilində, fitil odluqdan əsas odluğun alışması, həmçinin əsas odluğun müxtəlif elementlərinin çarpaz alışdırılması düzgün və səssiz olması yoxlanılır.

a) Əsas və fitil odluqlarıının ilkin tənzimlənməsi dəyişdirilmədən müvafiq həddi qazlar alovun kəsilməsi və sıçrayışı üçün ardıcıl olaraq etalon qazla əvəz edilir və avadanlığın giriş qol borusunda təzyiq minimal təzyiqə qədər azaldılır (bax: 5.1.4). Təzyiq tənzimləyicisi olan avadanlıqlar üçün,tənzimləmə qurğusundan sonrakı təzyiqi, gərək olduqda, birinci fəsilə qazlar üçün nominal yekun istilik gücünün 90% - nə uyğun təzyiq ölçüsünədək, yaxud ikinci fəsilə qazlar üçün nominal yekun istilik gücünün 92,5% - nə uyğun təzyiq ölçüsünədək azaldırlar.

b) Fitil odluğuna verilən qaz sərfini, təhlükəsizlik klapanının açıq qalmasını təmin edən zəruri minimal ölçüyədək azaldırlar.

Qaz sərfinin lazım olan azalması mümkündür:

- fitil odluğu sərfiyyatının tənzimləmə qurğusunun (əgər o varsa) sazlanması ilə, əgər qurğu yoxsa;

- xüsusi olaraq bu məqsədlə, fitil odluğuna qaz verilməsi yolu üzərində quraşdırılmış, tənzimləmə qurğusunun sazlanması ilə;

c) Bundan sonra, əsas və fitil odluqlarının düzgün alovlanmasını yoxlayırlar.

Əgər fitil odluğunun bir neçə alov deşikləri və bunların da bloklanma (bağlanma) ehtimalları varsa, o zaman sınaq № 1 və № 2 – ni fitil odluğunun bir alov deşiyindən başqa ( hansı ki, alova nəzarət qurğusunun həssas elementini qızdırır), hər bir bloklanmış deşikləri üçün yerinə yetirirlər.

Avadanlığı, 5.1.3.2.1 – yarımbəndinin tələblərinə uyğun olaraq ilkin tənzimləyirlər və nominal yekun istilik gücündə müvafiq etalon qaz(lar)la təchiz edirlər (bax: Cədvəl 5).

Əsas odluğun buraxılış qaz sərfinin alovlanmasını (əgər o birbaşa alovlanarsa) yoxlayırlar. Sınağı, istehsalçı tərəfindən göstərilmiş təhlükəsizlik zaman müddəti ilə müqayisədə,alovlanmanı məcburi olaraq 25 % (avtomatik alışdırmaq üçün), yaxud 60 saniyədək (əl ilə alışdırmaq üçün) gecikdirməklə, təkrarlayırlar.

Alovlanmanı gecikdirmək üçün, əsas qaz sərfiyyatının asılı olmayan idarə olunmasını, buraxılış (işə salma) qaz sərfini, avtomatik bağlayıcı klapanların və alışdırma qurğusunun təchizatını təmin etmək lazımdır. Müvafiq sxem, odluğun avtomatik idarəolunma sistemindən asılı olmayaraq, müvafiq qaz klapan(lar)ına və alışdırma qurğusuna gərginliyin verilməsini təmin etməlidir.Təhlükəsizlik baxımından alışdırmanın gecikdirilməsi tədricən artırılmalıdır.

5.2.3.4.1.2. Alovun dayanıqlığı

Aşağıdakı iki sınaq aparılır:

Sınaq qabağı əsas və fitil odluqları 5.1.3.2.1 – yarımbənddə göstərilən tələblərə uyğun tənzimləyirlər və avadanlığı, minimal təzyiqdə (bax: 5.1.4 – yarımbəndə) alovun sıçrayışı üçün (bax: 5.1.3.2.1 – yarımbəndə) müvafiq həddi qazla təchiz edirlər.

Təzyiq tənzimləyicisi olan avadanlıqlar üçün, tənzimləmə qurğusundan sonrakı təzyiqi, gərək olduqda, birinci fəsilə qazlar üçün nominal yekun istilik gücünün 90% - nə uyğun təzyiq ölçüsünədək, yaxud ikinci fəsilə etalon qazlar üçün nominal yekun istilik gücünün 92,5% - nə uyğun təzyiq ölçüsünədək azaldırlar.

Bu qaz verilməsi şərtləri daxilində yoxlayırlar ki, alov dayanıqlı (davamlı) olsun.

Tənzimləyicisi olmayan bütün avadanlıqlar üçün əsas və fitil odluqlarının ilkin tənzimlənməsi saxlanılır və avadanlıq, maksimal təzyiqdə (bax: 5.1.4-ə) alovun kəsilməsi üçün, həddi qazla təmin edilir.

Tənzimləmə qurğusu olan avadanlıqlar üçün sınaqı, odluğa verilən qazın (birinci fəsilə qazlar üçün nominal yekun istilik gücünün 107,5% - nə, yaxud ikinci fəsilə qazlar (etalon qazlar) üçün nominal yekun istilik gücünün 105% - nə uyğun gələn) yüksək qiymətində yerinə yetirirlər.

5.2.3.4.2. BII - tipli avadanlıqlar üçün əlavə sınaqlar

BII - tipli avadanlıq uzunluğu 1 m olan, baca tərəfindən yaradılan hava sorma ilə işləyir (bax: şəkil 3).

Avadanlığı, alovun kəsilməsi üçün, maksimal təzyiqdə həddi qazla təchiz edirlər.

Avadanlığı, sürəti 2 m/san olan beş ardıcıl külək təsirinə (hər birinin təsir müddəti – 15 san., hər biri arasındakı fasilə 15 san. olmaqla) məruz qoyurlar. Külək təsirinin oxu, bütün bucaqlar altında, avadanlıq qarşısında təsvir edilmiş yarım dairə hədlərində, horizontal səthdə yerləşməlidir. Yarım dairənin mərkəzi, avadanlıq və divarın simmetriya səthlərinin kəsişmə nöqtəsində yerləşir ki, buna da əks olaraq mümkün olduğu qədər yaxın avadanlıq yerləşdirilir.

Əgər avadanlığın, əsas və fitil odluğa qaz verilməsini idarə edən, təhlükəsizlik qurğusu varsa, sınağı, eyni zamanda alışdırılan, hər iki odluqla yerinə yetirirlər. Əks halda, sınağı, ancaq alışdırılan fitil odluğu ilə aparırlar.

Sınağı, aşağı sərfiyyatda işləyən (əgər bu istehsalçı tərəfindən nəzərdə tutulmuşsa) odluqla təkrarlayırlar.

5.2.3.4.3. C1– tipli avadanlığın əlavə sınağı

Avadanlığı, istehsalçının təlimatlarına uyğun olaraq, sınaq stendinə yerləşdirirlər (bax: şəkil 5). Birləşdirici boruların uzunluğunu elə seçirlər ki, onlar divarın qalınlığına (≈ 350 mm) uyğun gəlsinlər. Əgər, 800 mm – dən çox uzunluqda, yaxud bucaqlıq borular istehsalçı tərəfindən təmin edilmişsə, o zaman avadanlığın sınağını bu təmin edilən borularla təkrarlayırlar.

Boruların birləşdirilməsini, zərurət olduqda, yapışqan bantla yerinə yetirirlər.

Avadanlığı elə tənzimləyirlər ki, 5.1.3.2 – yarımbənddə təyin edildiyi kimi, nominal yekun istilik gücü alına bilsin və avadanlığın kateqoriyasına uyğun etalon qazlardan biri ilə təhciz edirlər.

İki seriya sınaq aparırlar:

Avadanlığın terminalını ardıcıl olaraq, müxtəlif sürətlərdə, üç müstəvidə

- 30° üfüqi səthdən yuxarı;

- 30° üfüqi səthdən aşağı

külək təsirinə məruz qoyurlar.

Bu üç müstəvinin hər birində, küləyin təsir bucağını, artmağa doğru, 0° - dən 90° - dək diapazonda, hər dəfə 15° olmaqla, dəyişdirirlər.Əgər terminal vertikal oxa nəzərən simmetrik deyilsə, sınağı, hər dəfə 15° artırmaqla, 0° - dən 180° - dək diapazonda aparırlar.

Sınağı, küləyin dörd sürətində (2,5; 5; 10 və 12,5 m/san) aparırlar.

63 halın (terminal simmetrik olmadıqda - 117) hər birində vizual olaraq (müşahidə etməklə) yoxlayırlar:

a) əsas odluq söndürüldükdə, fitil odluğunun alovunun dayanıqlığını;

b) əsas odluğun fitil odluğundan alovlanmasını;

c) əsas odluğun çarpaz alışdırılmasını;

d) hər iki odluğun birgə işləməsi zamanı onların alovlarının dayanıqlığı;

Üç müstəvinin hər biri üçün, əsas və fitil odluqları alovlarının ən böyük rəqsini yaradan külək sürətinin və onun təsir bucağının üç kombinasiyası qeyd edirlər.

Verilən müstəvidə alovun rəqsini yaradan külək sürəti və onun təsir bucağının kombinasiyasını tapmaq (təyin etmək) mümkün olmadıqda, bu müstəvidə, küləyin təsir oxunun yerləşdiyi səthin sınaq divarına perpendikylyar olan vəziyyətində, seriya 2 sınaqları aparılır.

Seriya 1 - də göstərilən doqquz halın hər biri üçün fitil odluğunun soyuq halda, alışdırma qurğusunun köməyi ilə (bax: 2.1.2.2.2-ə) alışdıra bilməsi mümkünlüyünü yoxlayırlar.

5.2.3.5. Alova nəzarət qurğusu

Sınaqları, nominal yekun istilik gücünə tənzimlənmiş hər bir etalon qaz avadanlığı üçün ardıcıl olaraq aparırlar.

Avadanlıq tənzimləndikdən sonra bir müddətə söndürülür ki, onun temperaturu ətraf mühit temperaturuna qədər soyusun. Qazı yenidən verməklə fitil odluğu alışdırılır. Alışdırmanın gecikdirilməsi – fitil odluğunun alışdırılma momenti ilə təhlükəsizlik qurğusunun işə düşmə momenti arasındakı bir zamandır.

Bundan sonra avadanlığı işçi rejimində - nominal yekun istilik gücündə 10 dəqiqədən az olmayaraq saxlayırlar.

Alovun söndürülməsi zamanı işə düşmənin yubanması əsas və fitil odluğunun qabaqcadan, qısa müddətli olaraq, söndürmə məqamı və qazın verilməsini bərpa edərək təhlükəsizlik qapağını bağlayan məqamı arasında ölçülür. Alovun nəzarət mexanizminin təhlükəsizlik qapağının bağlı olduğunu müəyyən etmək üçün qaz sayğacı və hər hansı bir mexanizmdən istifadə etmək olar.

5.2.3.6. Alışdırma qurğusu

Fitil odluğunun nominal yekun istilik gücünü, nominal sınaq təzyiqində, hər bir etalon qaz üçün ölçürlər. Əgər fitil odluğunun tənzimləmə qurğusu varsa, nominal yekun istilik gücünü, minimal sınaq təzyiqində (tənzimləmə qurğusu tam açıq olmaq şərti ilə) ölçürlər.

5.2.3.7. Təzyiq tənzimləyiciləri

5.2.3.7.1. Əgər avadanlığın tənzimləyicisi varsa, gərək olduqda, 5.1.4 – yarımbənddə göstərilən və qaza uyğun olan nominal təzyiqdə, etalon qaz üçün nominal həcmi sərfiyyata qədər sazlama aparırlar. Bu, ilk tənzimləməni saxlanılmaqla, qaz verilməsini minimum və maksimum qiymətlər arası dəyişdirirlər.

Sınağı, tənzimləyicisi işsiz vəziyyətə keçirilə bilməyən, bütün etalon qazlar üçün aparırlar.

5.2.3.7.2. Avadanlığı, 5.1.4 – yarımbənddə göstərilən etalon qazla (əvvəlcə, minimum, sonra isə maksimum təzyiqlə) təchiz edirlər.Yekun istilik gücünü elə həmin temperaturda ölçürlər. Sonra isə,

şərtinin yerinə yetirilməsini yoxlayırlar.

Qmin - minimum təzyiqdə (Pmin)yekun istilik gücü, kVt;

Qmax - maximum təzyiqdə (Pmax)yekun istilik gücü, kVt;

Pmin - etalon qazın aid olduğu qaz fəsiləsi yaxud qaz qrupuna uyğun minimal təzyiq (bax: 5.1.4-ə ), kPa;

Pmax - etalon qazın aid olduğu qaz fəsiləsi yaxud qaz qrupuna uyğun maksimal təzyiq (bax: 5.1.4-ə ), kPa;

Sınağı, tənzimləyicisi işsiz vəziyyətə keçirilə bilməyən, bütün etalon qazlar üçün aparırlar.

5.2.3.8. Ön şüşə səthlər (qapı, panel və s.)

5.2.3.8.1. A l ı ş ı b y a n m a d a n m ü h a f i z ə

Avadanlıq, etalon qazdan istifadə etməklə, nominal istilik gücü və istilik tarazlığı şəraitində, 30 dəqiqədən az olmamaqla, işlədikdən sonra aşağıda göstərilən təlimatlar əsasında, quru flanel parçasını ilə birbaşa toxunmaqla, əvvəlcə panelin təxminən mərkəzində, sonra isə onun yuxarıdan aşağıyadək bütün səthindən keçirirlər. Elə tədbirlər qəbul edilməlidir ki, sınaq müddəti ərzində flanel parçası dartılmış vəziyyətdə olsun və panellə sıx kontaktı saxlaya bilsin.

Zərurət olduqda, materialın kənarına, onu tarım vəziyyətdə saxlaya biləcək qədər ağırlıqda yük qoyula bilər.

Sonra flanel zolağı panelin mərkəzinə qoymaqla, birbaşa kontaktda olmaqla, onu panelin bir kənarından digər kənarına örtürlər.

Panel bir neçə hissədən ibarət olduğu halda, avadanlığın sınağı bayır hissədə aparıla bilər, bu şərtlə ki, bu hissə 2.2.3.9.2 – yarımbəndin tələblərinə cavab vermiş olsun.

Ütülmə sınağı üçün istifadə edilən flanel parçası aşağıdakı tələblərə cavab verməlidir:

tərkib........................................ təmiz pambıq

kütlə, q/m............................... 135-152

yad maddələrin miqdarı, %....... 3- dən çox olmamaqla

lifin deformasiyası, mm:

əsası üzrə.................................. 2,32 - 2,44

səthi üzrə.................................. 2,28 - 2,40

hörülməsi.................................. düz və ya dioqanal 2/2

apertura.......................................rəngsizləşdirilmiş və xovlu (dəri deyil)

Sınaq müddəti ərzində nəmliyin materialın xarakteristikasını dəyişə bilmək ehtimalı olduğundan, sınağın keçirilməsindən öncə, flanel parçası havaya verilməli (avadanlıq qarşısında qurudulmamalıdır), sonra isə 10 dəqiqə ərzində soyudulmalıdır.

5.2.3.8.2. Ön şüşə səthlərin bərkliyi (davamlılığı)

Avadanlıq panelinin, soyuq vəziyyətdə olan, ən zəif yerinə 0,5 H•m enerji impulsuna ekvivalent olan düz zərbə vurulmalıdır.

Əgər panel, bir – birinə toxunmaqla, bir cərgədə yığılmış şüşə və ya ona oxşar zolaqlardan ibarətdirsə, bu zaman verilən enerji impulsu 0,25 H•m -ə qədər azaldılır.

Zərbəni, İEC 817 tələblərinə uyğun hazırlanmış, sınaq avadanlıqlarının yaylı mexanizminin köməyi ilə endirirlər.

5.2.4. Y a n m a n ı n t a m l ı ğ ı

5.2.4.1. Ümumi müddəalar

Avadanlığı qazla təchiz edirlər və gərək olduqda 5.2.4.2 və 5.2.4.3 – yarımbənddə verilən təlimatlara uyğun olaraq tənzimləyirlər.

Yanma məhsullarından nümunəni, avadanlıq istilik tarazlığını əldə etdikdə, 5.2.4.2 – yarımbənddə göstərilən metoda uyğun olaraq götürürlər.

Karbon oksidin (CO) miqdarını, 5•10- dən 100•10- dək həcmi payı təyin edə biləcək cihazla ölçürlər. İstifadə olunan diapazonda ölçmə metodunun xətası ± 2•10 həcmi pay həddində olmalıdır. Bu tələblərə hal – hazırda infraqırmızı uducu tipli cihazlar uyğun gəlir.

CO2 – nin miqdarını 5% xəta ilə ölçürlər. İnfraqırmızı uducu tipli cihazlardan istifadə tövsiyə olunur.

Quru, hava ilə qarışdırılmamış yanma məhsullarında CO – nun miqdarı aşağıdakı düsturla təyin edilir:

VCO, N - quru, hava ilə qarışdırılmamış yanma məhsullarında CO – nun miqdarı, % - lə;

- quru, hava ilə qarışdırılmamış yanma məhsullarında CO2 – nun hesablaşma miqdarı, %;

və -sınaq keçirilməsi zamanı nümunələrdə ölçülmüş, uyğun olaraq oksid və karbon dioksidin qatışıq miqdarı, %

- nin, sınaq qazları üçün qiymətləri Cədvəl 8 - də verilmişdir.

Cədvəl – 8 - in qiymətləri (bax: 5.2.4.1-ə)

Quru, hava ilə qarışdırılmamış yanma məhsullarında CO – nun miqdarı həmçinin bu düsturla da təyin edilə bilər:

- uyğun olaraq oksigen və karbon oksidin ölçülən nümunədə qatışıq miqdarı, % - lə

formula (7), digər – CO2 tərkibinə əsaslanan formulaya nəzərən daha dəqiq nəticələr verdiyi hallarda tətbiqi məsləhət görülür.

5.2.4.2. Normal şərtlər daxilində sınaqlar

5.2.4.2.1 Bütün tip avadanlıqlar

Avadanlığı əvvəlcə, 5.1.3.2 - ə uyğun, nominal yekun istilik gücü alınması üçün sazlayırlar, sonra isə aşağıdakı şərtlər daxilində etalon qazlarla təchiz edirlər:

a) qaz sərfi tənzimləyici qurğusu yaxud təzyiq nizamlayıcısı olmayan avadanlıqlar üçün və ya bu qurğuları olan, lakin işçi vəziyyətinə gətirilməyən avadanlıqlar üçün sınaq, 5.1.4- də göstərilən, maksimal təzyiqlə təhciz olunan avadanlıqla aparılır;

b) qaz sərfi tənzimləyici qurğusu olan, lakin təzyiq nizamlayıcısı olmayan avadanlıqlar üçün sınaq odluğun tənzimlənməsi ilə (sərfiyyat nominal yekun istilik gücünün 1,1 – nə bərabər olmaqla) aparılır;

c) tənzimləyicisi işsiz vəziyyətə gətirilməyən avadanlıqlar üçün sınaq, odluğun sərfiyyatı nominal yekun istilik gücünün 1,07 yaxud 1,05 ifadələrinə gətirilməklə (avadanlığın G110, G20 və ya G25 qazlarından biri ilə təchiz olunmasından asılı olaraq) aparılır.

Etalon qaz yaxud qazlarla sınaqdan sonra avadanlığı həddi sınaq qazı ilə, 5.1.3.1 – yarımbənddə göstərildiyi kimi, tam yanmayan kateqoriya avadanlıqlar görə yoxlayırlar.

Bu sınağı, etalon qazı müvafiq həddi qazla (tam yanmamağa uyğun) sadəcə əvəz etməklə (avadanlığın yaxud qaz verilməsi təzyiqinin tənzimlənməsini dəyişmədən) aparırlar.

5.2.4.2.2. BII - tip avadanlıqlar

Avadanlıqlar havası yaxşı dəyişilən otaqda, arxası divara mümkün olduğu qədər yaxın olmaqla (istehsalçının təlimatlarına uyğun olmaqla) yerləşdirirlər.

Avadanlıq, uzunluğu 1 metr olan (bax: şəkil 3 -ə) bacanın yaratdığı hava sormaya təsir etdirilir.

Yanma məhsulları, sınaq bacasının yuxarı kəsiyindən 200 mm məsafədə quraşdırılan nümunə seçicinin (ayırıcının) köməyi ilə (bax: şəkil 6-a) ayrılır. Ayrılan yanma məhsulları sərfi (dm/dəq - ilə ölçülür) (0,1 ÷ 0,4)•NNarasında olmalıdır. Burada, NN– avadanlığın yekun istilik gücüdür (kVt).

5.2.4.2.3. C1 – tip avadanlıqlar

Bu tip avadanlıqları, 5.2.3.4.3 – yarımbənddə uyğun olaraq sınaq qurğusunda quraşdırdıqda, sakit havada yoxlayırlar.

Əgər avadanlığın istifadəsi, terminalın qoruyucu qurğusu ilə birlikdə nəzərdə tutulmuşsa, sınağı, bu terminaldan istifadə etməklə təkrarlayırlar (istehsalçının təlimatlarına uyğun olaraq).

5.2.4.2.3.1. Nümunənin götürülməsi qurğusu

Sınaq üçün, şəkil 8 – də göstərildiyi kimi termocütlə təhciz olunmuş məhsulların ayrılma qurğusundan istifadə edirlər ki, yanma məhsulu ayrılaraq götürülsün və onun temperaturu ölçülsün. Yanma məhsulunun ayrılaraq götürülməsi nümunə yığıcı vasitəsi ilə həyata keçirilir (100 L/saat sərfi ilə).

5.2.4.2.3.2. Yığım yeri

Nümunənin götürülməsi, yanma məhsullarının axın istiqamətinə perpendikulyar olan, borunun sonunda çıxış diametrinə bərabər məsafədə (bax: şəkil 8) yerləşən səthdə həyata keçirilir. Əgər borunun en kəsiyi dairəvi deyilsə, o zaman onun en kəsik sahəsinə uyğun olan dairənin diametri götürülür.

Nümunə üçün sınaq yığım qurğusu, yanma məhsulları çıxışı borusunun içərisinə yuxarıdan aşağıya doğru vertikal olaraq geydirilir (bax: şəkil 8).

5.2.4.3. Xüsusi şərtlərdə əlavə sınaqlar

5.2.4.3.1. B – t i p a p a r a t l a r

Sınaqları, nominal yekun istilik gücündə, hər bir etalon qazlar üçün aparırlar.

Birinci sınağı bloklanmış baca ilə aparırlar.

İkinci sınağı, sınaq bacasının yuxarı hissəsinə daimi əks hava sormanı (3 m/san sürəti ilə) yaradan sınaq qurğusunu tətbiq etməklə aparırlar (bax: şəkil 10).

5.2.4.3.1.1. Nümunə götürmə qurğusu

5.2.4.2.3.1 – yarımbənddə nəzərdə tutulan nümunə götürücüdən istifadə edirlər.

5.2.4.3.1.2. Nümunənin yığılma yeri (şəkil 9)

Nümunənin götürülməsi, yanma məhsullarının axın istiqamətinə perpendikulyar olan, hava sorma stabilizatorundan sonra, 30 mm məsafədə yerləşən müstəvidə həyata keçirilir.

Hava sorma stabilizatorunun kənarları ilə məhdudlanan kəsik müstəvisini, ağırlıq mərkəzindən keçən iki perpendikulyar xətlə dörd hissəyə ayırırlar.

Ardıcıl olaraq beş nümunə götürülməsi həyata keçirilir: biri iki xəttin kəsişmə yerində, digərləri hər bir dörd kəsik seqmentinin ağırlıq mərkəzlərində (hər birində bir nümunə olmaqla). Yanma məhsullarında CO miqdarı, götürülən beş nümunənin hər birindəki CO miqdarının orta ədədi qiyməti kimi hesablanır. Beş nümunənin eyni zamanda götürülməsi o şərtlə qəbul edilir ki, bu beş nümunə götürücünün əhatə etdiyi cəmi sahə yanma məhsulları axın kəsiyinin 1 % - ni təşkil etsin.

5.2.4.3.2. C1– t i p a p a r a t l a r.

Avadanlıq, 5.2.3.4.3 -ə uyğun quraşdırılır və tənzimlənir.

Yanma məhsulları, 5.2.3.4.3 yarımbəndinin seriya 1 sınaqlarında qeyd olunan, doqquz haldan hər birində seçilib-ayrılır. Bu doqquz hal üçün təyin edilən CO miqdarlarının orta ədədi ifadəsi (qiyməti) hesablanır.

5.2.4.4. Ehtiyat yanacaqla işləməyi bacarmayan avadanlıqlar üçün qurum yaranmasına yönəldilmiş sınaq

Odluğu 5.2.4.2 – yarımbəndə əsasən tənzimləyirlər.

Qurum yaranmasını yoxlamaq üçün, həddi qazı etalon qazla əvəz edirlər.

5.2.4.5. Ehtiyat yanacaqla işləməyə yararlı avadanlıqlar üçün qurum yaranmasına yönəldilmiş sınaq

a) Avadanlığı əvvəlcədən, etalon qazla təchiz olunduqda, 5.1.3.2 - ə uyğun, nominal yekun istilik gücü almaqdan ötrü tənzimləyirlər. İdarəetmə qurğusunun bütün mümkün vəziyyətlərində CO miqdarını ölçürlər.

b) Avadanlıq soyuq halından işə salınır və 30 dəqiqə ərzində, idarəetmə maksimum sazlanmaqla, qurum yaranması üçün həddi qazdan istifadə etməklə, işlədilir. Sonra avadanlıq 60 dəqiqə ərzində soyudulur. Bu proses üç dəfə təkrarlanır. Avadanlıq, etalon qazdan istifadə etməklə, 30 dəqiqə ərzində işlədilir. Bundan sonra, avadanlığa, təhlükəsiz işə təsir edən qurum əmələ gəlməsi nöqteyi –nəzərindən baxış keçirilir.

Əgər, qurum yaranması yoxdursa, 2.2.4-ci yarımbəndin tələbi yerinə yetirilmiş sayılır və buradakı c) və d) sınaq bəndinin yerinə yetirilməsinə ehtiyac qalmır.

Hisin çöküntüsü olduğu təqdirdə, diqqət yetirmək lazımdır ki, hisin yaranmasının ən yüksək dərəcəsi hansı sazlanmada alınmışdır.

c) Avadanlıq hisdən təmizlənməyə dair təlimat üzrə təmizlənir və hisin yaranmasının ən yüksək dərəcəsi alındığı təqdirdə o b) bəndində müəyyən edilmiş idarəetmə sazlanması üzrə işə salınır. bundan sonra avadanlığın təhlükəsiz işləməsinə təsir göstərən hiss yaranma ehtimalı yoxlanılır.

Hisin çöküntüsü olmadığı təqdirdə 2.2.4-cü bəndin tələbləri yerinə yetirilmiş hesab olunur və d) bəndində olan sadalnma üzrə sınağın aparılmasına ehtiyac qalmır.

d) İdarəetmənin (b bəndində təyin edilən) sazlanması ilə yüksək səviyyədə qurum əmələ gələrsə, həddi qazdan istifadə etməklə, 24 saat ərzində avadanlıqla ardıcıl tsiklləri yerinə yetirirlər: işəsalma və 30 dəqiqə işləmə, sonra söndürmə və 60 dəqiqə ərsində soyuma.

Sonra, avadanlığı müvafiq etalon qazla 60 dəqiqə ərzində istismar edirlər. Bundan sonra, CO miqdarı ölçülür və nəticələr a) bəndində alınanlarla müqayisə edilir (idarəetmə qurğusunun eyni sazlanması şərtləri daxilində).

CO miqdarı, idarəetmə qurğusunun bütün mümkün olan vəziyyətlərində, minimaldan başlayaraq, ölçülür və nəticələr a) bəndində alınanlarla müqayisə edilir (idarəetmə qurğusunun eyni sazlanması şərtləri daxilində).

5.2.5. H a v a s o r m a s e n s o r u n u n y o x l a n m a s ı

5.2.5.1. Bacanın birləşdirici hissəsini, 1 metr uzunluqda olan sınaq bacası ilə birləşdirilər (şəkil 3)

Müvafiq etalon qazdan istifadə etməklə, nominal yekun istilik gücündə, avadanlıq 30 dəqiqə ərzində istismar olunur. Avadanlığı söndürürlər və avadanlığın səthlərində yığılmış istilik hesabına hava sorma sensorunun işə düşməsi yoxlanılır.

5.2.5.2. Avadanlığı, 5.2.5.1-ci yarımbəndin sınaq şərtlərində istismar edirlər və istilik tarazlığı əldə kimi sınaq bacasını tamamilə bağlayırlar.

Sınaq bacasını bağlanması ilə qaz verilməsinin kəsilməsi arasındakı zaman (fasilə) ölçülür.

Bağlanması olmayan avadanlıqlar üçün təhlükəsizlik klapanı ilə qazın kəsilməsi və əsas odluğun təkrar alışdırılması arasındakı zaman ölçülür.

Dəyişkən yekun istilik güclü avadanlıqlar üçün növbəti sınağı ən kiçik yekun istilik gücündə aparırlar. Tənzimlənə idarəetmə qurğusu ilə çalışan avadanlıqlar üçün sonrakı sınaqları yekun istilik gücünün mümkün ola biləcək ən kiçik qiymətində aparırlar.

Növbəti sınağı istilik tarazlığında və sınaq bacası hündürlüyünün maksimum kiçik halında (belə ki, bu halda yanma məhsulları hava sorma stabilizatorundan sızmağa başlayır) aparırlar.

Sızmanın başlanma anını “şeh nöqtəsi” plastinkasının köməyi ilə təyin edirlər.

Tərəddüdlü hallarda, sızmanı, CO2 miqdarını 0,1%-dək dəqiqliklə ölçməyə qabil, tez işləyən CO2 analizatorunun köməyi ilə təyin edirlər.

Sonra, sınaq bacasını, eni 0,5 D olan metal plastinka ilə bağlayırlar.

Sınaq bacasının bağlanması ilə qaz verilməsinin kəsilməsi arasındakı zaman fərqi ölçülür.

5.3.1. Avadanlıqların quraşdırılması və işə salınması

5.3.1.1. Ümumi məlumatlar

FİƏ - avadanlıq istilik tarazlığını bərqərar etdikdən sonra təyin edirlər. Avadanlığı, 5.1.3.2 – yarımbənddə uyğun nominal yekun istilik gücü almaq üçün, əvvəlcədən etalon qazla tənzimləyirlər. Otağın temperaturu 20°C – yə yaxın olmalıdır. Temperaturu, 1,5 metr hündürlükdə və avadanlıqdan 3 metrdən az olmayan məsafədə, kənar istilik mənbələrində müdafiə olunan termometr köməyi ilə ölçürlər.

5.3.1.2. B- tipli avadanlıqlar

B-tip avadanlığı hündürlüyü 1 metr olan sınaq bacası ilə birləşdirirlər (şəkil 3). Yanma məhsullarının ölçmə üçün ayrılmasını və temperaturun ölçülməsini, bacanın yuxarı sonluğundan 200 mm aralıda aparırlar.

Yanma məhsullarını şəkil 6-da təqdim olunan nümunə yığıcının köməyi ilə yığırlar.

5.3.1.3. C1 – tip avadanlıqlar

C1 – tip avadanlıqları 5.2.3.4.3 – yarımbənddə nəzərdə tutulmuş şərtlər əsasında, ancaq bayır tərəfdən, qalınlığı 20 mm olan şüşəlif materialı ilə izolyasiya edilmiş, birləşdirici borularla quraşdırırlar. Kənar turbulentliyin avadanlıq səthindən olan konveksiyasına təsirini (məsələn, külək generatorunun yaratdığı təsir) azaltmaq üçün tədbirlər görülür. Yanma məhsulları nümunələri ayrılaraq götürülür, birləşdirici boruda, havanın tərpənməz vəziyyətində (başqa sözlə, külək təsiri olmadan) yanma məhsulunun temperaturunu ölçürlər.

5.3.2. FİƏ – nin təyin olunması

5.3.2.1. Ümumi məlumatlar

Qaz yanmanın aşağı istiliyinə aid edilən FİƏ (η) – ni aşağıdakı düsturla təyin edirlər:

q1 – quru yanma məhsullarının istiliyi, %;

q2 –yanma məhsullarında olan su buxarının istiliyi, %;

Quru yanma məhsullarının istiliyini q1 (% - lə) aşağıdakı formulla hesablayırlar:

C1 – quru yanma məhsullarının orta xüsusi istilik tutumu, MJ/(m•K) (bax: şəkil 11);

Vf - quru yanma məhsullarının həcmi qaz həcmi vahidində, m/m;

t2 - yanma məhsullarının orta temperaturu, °C;

t1 - yanma üçün havanın orta temperaturu, °C;

QH – qaz yanmasının aşağı istiliyi, MJ/m

Vf –1mqaz ( ) yanmasından alınan CO2 həcmindən və yanma

məhsullarında ( ) CO2 miqdarından aşağıdakı formula üzrə hesablanır:

Yanma məhsullarında olan su buxarının istiliyi, q2 (%-lə) aşağıdakı formula üzrə hesablanır:

Burada, QH - qaz yanmasının yüksək istiliyidir, MJ/m

5.3.2.2. B11 – tipli avadanlıqlar

B11 – tipli avadanlıqlar üçün yoxlayırlar ki, FİƏ 90 % - i keçməsin və yanma məhsullarının temperaturu ətraf mühitin temperaturundan 300°C – dən çox olmasın.

5.3.3. Əks hava sorma şəraitində B11 – tipli avadanlıqlar üçün FİƏ

Avadanlığı, 5.3.1 – yarımbənddə göstərildiyi kimi quraşdırırlar, nominal yekun istilik gücündə etalon qazla təchiz edirlər və süni yaradılmış əks hava sorma təsirinə məruz qoyurlar. Hava sormanı elə tənzimləyirlər ki, 1 metr hündürlükdə bacanın təpəsindən 200 mm aralıda ölçülən CO2 – nin miqdarı, eyni yerdə, normal hava sorma şəraitində (başqa sözlə, 5.3.1 – yarımbənddə nəzərdə tutulmuş sınaq şərtləri daxilində) alınan CO2 miqdarının yarısına bərabər olsun.

Tənzimləməni ± 1% həddində (mütləq ifadə) CO miqdarına görə (CO – nu ± 5% xəta ilə ölçürlər) aparırlar.

FİƏ – nı 5.3.2.1 – yarımbənddə nəzərdə tutulduğu kimi, istilik tarazlığı əldə edildikdən sonra hesablayırlar.

5.3.4. A ş a ğ ı s ə r f i y y a t d a FİƏ

Avadanlığı, 5.3.1 – yarımbənddə göstərildiyi kimi quraşdırırlar, ancaq nominal yekun istilik gücü 40% olduqda etalon qazla təchiz edirlər.

FİƏ – nı 5.3.2.1 – yarımbənddə nəzərdə tutulduğu kimi istilik tarazlığı əldə edildikdən sonra hesablayırlar.

Şəkil 1 – Nominal yekun istilik gücündən asılı olaraq baca ağzının minimum genişliyi

1-ölçmə səthi (nümunə götürən cihaz və termocütlük); 2-istilik izolyasiyası (64 kq/m sıxlıqlı şüşə lif); 3-ara qat; 4,5-paslanmayan poladdan hazırlanmış birləşdirici borular; 6-divar qalınlığı 1 mm və daxili diametri 8 mm olan borucuq; 7-hündürlüyü tənzimləmə bilən dayaq tiri; 8-paslanmayan poladdan hazırlanmış baca borusu

Avadanlıqların ölçüləri elə olmalıdır ki, ən böyük sınaq olunan avadanlıq üçün avadanlıqla divar arasındakı məsafənin 200 mm olması təmin edilsin.

Avadanlığın bacasının yerləşdirilməsi üçün A paneli, bacaları müxtəlif hündürlüyə malik avadanlıqların sınaq küncünə yerləşdirilməsinə imkan verən, 4 dəyişilə bilən sökülən hissələrdən hazırlanmışdır.

Qalınlığı 19 mm-dən 25 mm-dək olan ağac panel, bayırdan material içərisindəki deşiyə qoyulmuş (içəri səthdən 3 mm məsafədə), avadanlığa doğru yönləndirilmiş termocütlüklə.

Termocütlükləri bir – birindən 100 mm intervalla yerləşdirirlər.

Çıxarıla bilən 1-4 hissələrdə, avadanlığın bacası yaxınlığında ən yüksək temperaturları ölçmək üçün əlavə termocütlər yerləşdirilir.

Sınaq paneli üçün material:

ağac taxta materialı (palıd daha məsləhətlidir, lakin xüsusi çəkisi

≈ 0,16 Vt/(m•K) – a yaxın istənilən

ağac növündən də istifadə edilə bilər)

α = 0° (horizontal küləklər), ± 30°

β = 0° (sürüşən küləklər), 15°, 30°, 45°, 60°, 75°, 90° (sınaq stendinə perpendikulyar olaraq) Terminal simmetrik olmadıqda, sınağı bu münaqişəli bucaqlar altında aparırlar: (105°, 120°, 135°, 150°, 165°, 180°)

β - bucağı, külək generatorunun vəziyyətinin dəyişdirilməsi ilə (təsbit edilmiş sınaq divarı), yaxud sınaq divarının mərkəzi şaquli oxa nəzərən fırladılması ilə dəyişdirilə bilər. Sınaq divarı, tərəfləri 1,8 m – dən az olmayan, mərkəzində əvəz oluna bilən divarla birlikdə, kvadrata bənzər, möhkəmləndirilmiş şaquli divarlardan təşkil olunmuşdur. Avadanlığın terminalı elə yerləşdirilir ki, onun geometrik mərkəzi divarın 0 nöqtəsində olsun, onun divardakı proyeksiyası isə istehsalçının tövsiyə etdiyi kimi olsun.

Külək generatorunun xarakteristikası və divardan (yerləşdirildiyi divardan) olan məsafəsi elə seçilir ki, mərkəzi panel götürüldükdən sonra, divar səthində aşağıda göstərilən kriteriyalar yerinə yetirilə bilsin:

a) çıxış kəsiyi, tərəfləri təxminən 90 sm olan kvadrat, ya da diametri 60 sm olan dairə olmalı;

b) külək sürətlərini (2,5; 5 və 12,5 m/san) 10% xəta ilə çıxış kəsiyində təyin edirlər;

c) hava axını, qalıq firlanma hərəkəti olmadan, paralel olmalıdır.

Dövlət standartlarının təsdiq edilməsi haqqında (Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsi, 14.12.2015)

Bu maddə üzrə məhkəmə təcrübəsi