Azərbaycan Respublikası Şəhərsalma və Tikinti Məcəlləsinin 5.1.9-cu maddəsinin icrasını təmin etmək məqsədilə Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin 2007-ci il 09 noyabr tarixli 647 nömrəli Fərmanı ilə təsdiq edilmiş “Azərbaycan Respublikasının Dövlət Şəhərsalma və Arxitektura Komitəsi haqqında Əsasnamə”nin 17-ci bəndini rəhbər tutaraq Azərbaycan Respublikası Dövlət Şəhərsalma və Arxitektura Komitəsinin Kollegiyası qərara alır:
1. Aşağıda qeyd olunan texniki normativ hüquqi aktlar təsdiq edilsin:
1.1. “Polad konstruksiyaları. Layihələndirmə normaları” (əlavə olunur);
1.2. “Ağac konstruksiyaları. Layihələndirmə normaları” (əlavə olunur);
1.3. “Yüklər və təsirlər” (əlavə olunur);
1.4. “Beton və dəmir-beton konstruksiyaları. Layihələndirmə normaları” (əlavə olunur);
1.5. “Dam örtükləri. Layihələndirmə normaları” (əlavə olunur);
1.6. “Svay bünövrələri. Layihələndirmə normaları” (əlavə olunur);
1.7. “Bina və qurğuların qrunt əsasları” (əlavə olunur).
2. Ümumi şöbəyə (S. Məmmədov) və Hüquq sektoruna (H.Əzimov) tapşırılsın ki, bu qərarın 1-ci bəndi ilə təsdiq edilmiş texniki normativ hüquqi aktların Azərbaycan Respublikasının Hüquqi Aktların Dövlət Reyestrinə daxil edilməsi üçün üç gündən gec olmayaraq Azərbaycan Respublikasının Ədliyyə Nazirliyinə göndərilməsini təmin etsin.
3. Bu qərarla təsdiq olunmuş texniki normativ hüquqi aktlar Azərbaycan Respublikasının Hüquqi Aktların Dövlət Reyestrinin elektron variantında dərc edildiyi gündən qüvvəyə minir.
4. Bu qərarın 1-ci bəndi ilə təsdiq edilən texniki normativ hüquqi aktlar qüvvəyə mindiyi tarixdən aşağıda qeyd olunan texniki normativ sənədlərin Azərbaycan Respublikası ərazisində hüquqi qüvvəsi dayandırılsın:
1. SSRİ Dövlət Tikinti Komitəsinin 1981-ci il 14 avqust tarixli 144 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmiş СНиП II-23-81* «Стальные конструкции»;
2. SSRİ Dövlət Tikinti Komitəsinin 1980-ci il 18 dekabr tarixli 198 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmiş СНиП II-25-80 «Деревянные конструкции»;
3. SSRİ Dövlət Tikinti Komitəsinin 1985-ci il 29 avqust tarixli 135 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmiş СНиП 2.01.07-85 «Нагрузки и воздействия»;
4. SSRİ Dövlət Tikinti Komitəsinin 1984-cü il 20 avqust tarixli 136 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmiş СНиП 2.03.01-84* «Бетонные и железобетонные конструкции»;
5. SSRİ Dövlət Tikinti Komitəsinin 1976-cı il 31 dekabr tarixli 226 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmiş СНиП II-26-76 «Кровли»;
6. SSRİ Dövlət Tikinti Komitəsinin 1985-ci il 20 dekabr tarixli 243 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmiş СНиП 2.02.03-85 «Свайные фундаменты».
7. SSRİ Dövlət Tikinti Komitəsinin 1983-ci il 05 dekabr tarixli 311 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmiş СНиП 2.02.01-83* «Основания зданий и сооружений».
5. Bu qərarın icrasına nəzarət aparatın rəhbəri E. Hüseynzadəyə həvalə edilsin.
1.1. Bu normalar müxtəlif təyinatlı bina və qurğuların 100°C-dən yuxarı və mənfi 60°C-dən aşağı olmayan temperaturlarda işləyən polad inşaat konstruksiyalarının layihələndirilməsində tətbiq olunur.
Bu normalar körpülərin, nəqliyyat tunellərinin və qrunt kütləsi altında olan boruların polad konstruksiyalarının layihələndirilməsinə şamil edilmir.
1.2. Xüsusi şəraitdə istismar olunan konstruksiyalar (məsələn, domna sobalarının konstruksiyaları, magistral və texnoloji boru xətləri, xüsusi təyinatlı rezervuarlar (çənlər), seysmik, intensiv temperatur, radiasiya təsirlərinə məruz qalan, aqressiv mühitdə işləyən bina və qurğuların konstruksiyaları, hidrotexniki və meliorasiya qurğuları), unikal bina və qurğu konstruksiyaları, atom elektrik stansiyalarının binaları, həmçinin xüsusi növ konstruksiyalar (qabaqcadan gərginləşdirilmiş, fəza, asma konstruksiyalar) layihələndirildikdə bu konstruksiyaların işləmə xüsusiyyətlərini nəzərə alan digər müvafiq normativ sənədlərin əlavə tələbləri təmin olunmalıdır.
2. Normativ istinadlar
Bu normalarda aşağıda göstərilən normativ sənədlərə istinad edilib:
Seysmik rayonlarda tikinti
İnşaat klimatologiyası və geofizika.
İnşaat konstruksiyalarının korroziyadan mühafizəsi
Sənaye müəssisələrinin qurğuları
Yükdaşıyan və qoruyucu konstruksiyalar
Hava elektrik ötürücü xətlər üçün izole edilməmiş məftillər. Texniki şərtlər
Polad tökmə məmulatları. Ümumi texniki şərtlər
Metallar. Dartılmaya sınaq üsulları.
Boltlar, vintlər,şpilkalar və qaykalar.Texniki şərtlər
Polad qaynaq məftili. Texniki şərtlər
1×7 (1×6) konstruksiyalı ЛК-0 tipli birqat burulmuş kanat. Sortiment
1×19 (1×6×12) konstruksiyalı ТК tipli birqat burulmuş kanat. Sortiment
1×37(1×6×12×18) konstruksiyalı ТК tipli birqat burulmuş kanat. Sortiment
6×7(1+6)+1×7(1+6) konstruksiyalı ЛК-0 tipli ikiqat burulmuş kanat. Sortiment
6×19 (1+6+12)+1×19× (1+6+12) konstruksiyalı ТК tipli ikiqat burulmuş kanat. Sortiment
6×37(1+6+12+18)+ 1×37× (1+6+12+18) konstruksiyalı ТК tipli ikiqat burulmuş polad kanat. Sortiment.
6×19 (1+9+9)+7×7(1+6) konstruksiyalı ЛК-0 tipli ikiqat burulmuş polad kanat. Sortiment.
Əl ilə qövs qaynağı. Qaynaq birləşmələri. Əsas tipləri, konstruktiv elementləri və ölçüləri.
Dəqiqlik sinfi B olan altıüzlü qaykalar.Konstruksiya və ölçülər
Dəqiqlik sinfi A olan altıüzlü qaykalar.Konstruksiya və ölçülər
Dəqiqlik sinfi B olan altıüzlü başlıqlı boltlar. Konstruksiya və ölçülər
Flyüs altında qaynaq.Qaynaq biləşmələri. Əsas tipləri, konstruktiv elementləri və ölçüləri.
Metrik yiv.Diametrlər və addımlar
Əridilmiş qaynaq flyüsləri.Texniki şərtlər
Qazaoxşar və maye arqon.Texniki şərtlər
Elektrikqaynaq polad borular.Texniki şərtlər
Düztikişli elektrik qaynaq polad borular.Texniki tələblər
Çəp şaybalar.Texniki şərtlər
Şaybalar.Texniki şərtlər
Bükülmüş polad profillər. Texniki şərtlər
Qövs qaynağı.Dəqiq qaynaq birləşmələri. Əsas tipləri, konstruktiv elementləri və ölçüləri.
Şaybalar.Ümumi texniki şərtlər
Yivin diametri 48 mm-dən çox olan boltlar və qaykalar.Ümumi texniki şərtlər
Yüksək möhkəmlikli poladdan prokat. Ümumi texniki şərtlər
İkitavr tirlər və xüsusi polad şvellerlər.Sortiment.
Dəqiqlik sinfi B olan yüksəkmöhkəmlikli boltlar.
Dəqiqlik sinfi B olan yüksəkmöhkəmlikli boltlar.Konstruksiya və ölçülər
Yüksəkmöhkəmlikli boltlar üçün dəqiqlik sinfi C olan şaybalar. Konstruksiya və ölçülər
Vərəq prokatlar. Ultrasəs yoxlama üsulu.
Polad inşaat konstruksiyaları. Ümumi texniki şərtlər
Bünövrə boltları. Ümumi texniki şərtlər
Bünövrə boltları. Konstruksiya və ölçülər
Metrik yiv. Əsas ölçülər
Polad inşaat konstruksiyaları. Prokat profillərdə dəliklərin yerləşməsi. Ölçülər
Yükqaldırıcı kranlar.İş rejimləri
Bu normalarda aşağıdakı əsas anlayışlardan istifadə olunur:
polad inşaat konstruksiyaları – tikintidə tətbiq olunan bina və qurğuların əsas yükdaşıyan və qoruyucu elementləri poladdan olan konstruksiyalar;
qaynaq birləşmələri - polad konstruksiya elementlərini birləşdirməsi üçün tətbiq olunan üsul;
bolt və pərçim birləşmələri -polad konstruksiyalarında birləşmə kimi istifadə olunan vasitələr;
yayma profilləri-yayma üsulu ilə hazırlanmış polad konstruksiyaları elementləri;
bucaqlı, şveller, ikitavr, borular -yayma profillər;
uc-uca birləşmə-elementlərin uc-uca qaynaqla birləşməsi, qaynaq birləşmə növü;
üst-üstə birləşmə-həmçinin, elementlərin üst-üstə qaynaqla birləşməsi, qaynaq birləşmə növü;
çərçivə, çərçivə-rabitə və rabitəli karkaslar-polad konstruksiyalarında tirlər, rigellər, diafraqmalar və daxil olmalardan ibarət karkasların hesablama sxemləri;
həddi-hallar üsulu-polad konstruksiyaların hesablanmasında qəbul olunan müasir üsul;
yorulma həddi - zamana görə periodik dəyişən yüklər təsirindən poladın möhkəmlik xarakteristikası;
axma həddi - poladın mərkəzi dartılmasında əsas möhkəmlik xarakteristikası;
kəsiyin netto sahəsi - elementin zəiflədilmiş en kəsik sahəsi;
kəsiyin brutto sahəsi - elementin bütöv en kəsik sahəsi;
əyinti - əyilmədə şaquli yerdəyişmənin qiyməti;
əvvəlcədən gərginləşdirilmiş polad konstruksiyalar - polad konstruksiyaların məftil və kanatları dartmaqla əvvəlcədən gərginləşməsi;
rabitələr, diafraqmalar-polad konstruksiyanın fəza sərtliyini təmin edən daxilolmalar;
bipolad - müxtəlif möhkəmlik xarakteristikalı ikilipolad;
struktur konstruksiyalar - polad millərin birləşməsindən təşkil olunan fəza sistemləri;
fermalar, tirlər-polad örtük konstruksiyaları;
sütunlar -polad karkas konstruksiyaların sıxılan elementləri;
yükdaşıma qabiliyyəti-polad konstruksiya elementlərində plastik deformasiyalar həddi qiymətə çatdığı halda elementin qəbul edə biləcəyi qüvvədir;
gərginlikli-deformasiya halları - polad elementin hər hansı nöqtəsindən keçən iki qarşılıqlı perpendikulyar müstəvidə təsir edən normal və toxunan gərginliklər toplumu.
4.1. Polad konstruksiyalara dair əsas tələblər
4.1.1. Polad inşaat konstruksiyaları layihələndirildikdə:
- bütövlükdə bina və qurğuların, eləcə də onların ayrı-ayrı elementlərinin nəqli, quraşdırılması və istismarı zamanı onların möhkəmliyini, dayanıqlılığını və fəza dəyişməzliyini təmin edən konstruktiv sxemlərin qəbul edilməsi;
- inşaat konstruksiyalarının korroziyadan qorunması və yanğından mühafizə tələblərinə riayət olunması, konstruksiyaların korroziyadan qorunması və odadavamlılıq həddinin yüksəldilməsi məqsədilə yayma profillərin və boru divarlarının qalınlığının artırılmasına yalnız texniki-iqtisadi əsaslandırma əsasında yol verilməsi;
- səmərəli yayma profillərin, effektiv poladların və proqressiv növ birləşmələrin tətbiq edilməsi. Yayma profilləri və borulara aid çeşidlər nəzərə alınmaqla konstruksiya elementlərinin, bu normaların tələblərinə cavab verən minimal kəsiyə malik olması;
- konstruksiyaların hazırlanmasının, nəqlinin və quraşdırılmasının texnoloji və ən az əmək tutumlu olması;
- konstruksiyaları hazırlayan müəssisələrin kran və texnoloji avadanlığının gücünün və istehsalat imkanlarının nəzərə alınması;
- konstruksiya elementlərinin hazırlanması və quraşdırılmasında onların layihə ölçülərindən və həndəsi formalarından kənara çıxmalarının buraxıla bilənliyinin nəzərdə alınması;
- konstruksiyaların müvafiq növlərinə şamil olunan dövlət standartlarının və digər normativ sənədlərin tələblərinin təmin olunması, lazım olduqda DÜİST 21780 standartına müfaviq konstruksiyaların və onların elementlərinin ölçülərinin dəqiqliyinin hesablanmasının yerinə yetirilməsi təmin olunmalıdır.
4.1.2. Betonda və ya kərpic hörgülərində yerləşməyən açıq konstruksiyalar müşahidələrin aparılmasını, texniki vəziyyətinin qiymətləndirilməsini, profilaktik və təmir işlərinin yerinə yetirilməsini əlçatan etməli, nəmliyi saxlamamalı və havalanmanı çətinləşdirməməlidir. Qapalı profillərin hermetikliliyi təmin edilməlidir.
4.1.3. Polad konstruksiyaların işçi cizgiləri konstruksiyaların hazırlanması (DÜİST 23118) və yükdaşıyan və mühafizə konstruksiyaların quraşdırılmasına (TNvəQ 3.03.01) görə tələblərə cavab verməlidir.
Konstruksiyaların işçi cizgilərində (“Polad konstruksiyalar”– PK markalı və “Detallaşdırılmış polad konstruksiyalar” –DPK markalı) və materiallarının sifariş sənədlərində aşağıdakılar göstərilməlidir:
- poladın markası və onlara aid dövlət standartları və ya texniki şərtlər, eləcə də bu normalarda nəzərdə tutulan əlavə tələblər;
- qaynaq birləşmələrinin yerinə yetirilmə qaydası, qaynağın növü və rejimi, elektrodun növü, markası, diametri, avtomatlaşdırılmış və mexanikləşdirilmiş qaynaq üçün materiallar, qaynaqlamada tikişin vəziyyəti, uc-uca tikişlər üçün altlıq lövhənin növü;
- boltların möhkəmlik və dəqiqlik sinifləri;
- friksion birləşmələr üçün “təmas” səthlərinin hazırlanma üsulları;
- zavod və ya quraşdırma şəraitində yerinə yetirilməsini göstərməklə qaynaq, bolt və friksion birləşmələrin yerləşməsi və ölçüləri, lazım olduqda, boltların və tikişlərin qoyulma ardıcıllığı;
- keyfiyyətə nəzarət üsulları və həcmi;
- konstruksiyanın korroziyadan mühafizəsinə aid tələblər.
4.2. Əsas hesablama tələbləri
4.2.1. Polad konstruksiyalar və onların hesablanması DÜİST 27751 standartının tələblərinə cavab verməlidir. Polad konstruksiyaların hesablanması konstruksiyanın təyinatını, onların hazırlanma, nəqletmə, quraşdırma və istismar şərtlərini, həmçinin materialın xassələrini nəzərə almaqla yerinə yetirilməlidir.
Hesablama sxemlərində dayaq bərkidilmələrinin, əsasların və bünövrələrin deformasiya xarakteristikaları nəzərə alınmalıdır.
4.2.2. Konstruksiyaları hesablayarkən yüklərin və təsirlərin qiymətlərini, həmçinin konstruksiya elementlərinin əyinti və yerdəyişmələrinin həddi qiymətləri TNvəQ 2.01.07, TNvəQ 2.09.03 tələblərinə müvafiq, bu normaların bölmə 14 və 15-nin tələbləri əsasında qəbul edilməlidir.
4.2.3. Tikinti rayonunun hesablama temperaturu TNvəQ 2.01.01-ə əsasən müəyyən edilən xarici havanın 0,98 təminatı ilə ən soyuq günlərində olan temperatur qəbul edilməlidir.
Hesablama texnoloji temperaturu tikinti hissəsinin işçi layihəsinin işlənilməsinə verilən tapşırıq ilə müəyyən edilir.
4.2.4. Hesablama sxemləri və hesablamanın əsas müddəaları polad konstruksiyaların həqiqi iş şəraitini əks etdirməlidir.
Yükdaşıyan konstruksiyaların aşağıdakı hesablama modellərinə baxılır:
- ayrı-ayrı konstruktiv elementlər (məsələn, dartılan və sıxılan millər, tirlər, bütöv en kəsikli dayaq və sütunlar və s.);
- bərkidilmiş (sərbəst olmayan) müstəvi və ya fəza sistemləri (şəkil 1, a); bərkidilən konstruksiya sisteminin üfüqi yerdəyişmələri 5 dəfədən az olmayaraq azalmış olduqda sistem bərkidilmiş hesab edilir; belə konstruksiyaların hesablanması onun elementlərinin arasında və əsasla qarşılıqlı əlaqəsi nəzərə alınmaqla elementlərin hesablanması yolu ilə yerinə yetirilir;
- bərkidilməyən (sərbəst olan) müstəvi və ya fəza sistemləri (şəkil 1, b); belə konstruksiyalar hesablanarkən ayrı-ayrı elementlərin yoxlanılması ilə yanaşı, sistemin bütövlükdə həddi-hala çatması mümkünlüyü də nəzərə alınmalıdır;
- vərəq konstruksiyalar (fırlanma qabıqları).
4.2.5. Fəza polad konstruksiyaları, bir qayda olaraq, gərginlik və deformasiya vəziyyətini, konstruksiya elementlərinin bir-biri ilə və qrunt əsasla qarşılıqlı təsirini, həndəsi və fiziki qeyri-xətliliyini, materialın və qruntun xassələrini müəyyən edən amillər nəzərə alınmaqla, vahid sistem kimi hesablanmalıdırlar.
Mil konstruksiyaların (o cümlədən, fəza konstruksiyalarının) dayanıqlılığa yoxlanılması poladın elastik deformasiyaya uğraması ehtimalı nəzərə alınmaqla ideallaşdırılmış sistemlər kimi sertifikasiya olunmuş kompleks hesablama proqramlarında yerinə yetirilə bilər.
4.2.6. Karkasın ümumi dayanıqlılığının qiymətləndirilməsinin bu normaların bənd 10.4-ə uyğun müəyyən edilən tərkibində boyuna və eninə çərçivələr və rabitələr olan çərçivə (rigellər ilə sütununların birləşmə düyünləri sərt olan), çərçivə-rabitəli (şaquli sərt diafraqmalı çərçivə və ya sərt daxiletmə çərçivə karkası) və ya rabitəli (rigelsiz karkas və ya sütunun rigellə birləşmə düyünləri qeyri-sərt olan) karkaslar deformasiyaya uğramayan sxem üzrə aparılmasına yol verilir.
Çərçivə-rabitəli və ya rabitəli sistemlərdə rabitə blokunun düyünləri karkasın düyünləri ilə üst-üstə düşmədiyi halda hesablamanı deformasiya uğrayan sxem üzrə (həndəsi qeyri-xəttiliyi nəzərə alınmaqla) aparmaq lazımdır.
4.2.7. Bu normalarda baxılan konstruksiya elementləri hesablama kəsiyinin gərginlik-deformasiya halından (GDH) asılı olaraq, üç sinifə bölünür:
1-ci sinif –GDH, bu halda kəsiyin bütün sahəsi üzrə gərginlik poladın hesablama müqavimətindən çox olmur £ Ry (kəsiyin elastik halı);
2-ci sinif – GDH, bu halda kəsiyin bir hissəsində £ Ry, digər hissəsində =Ry (kəsiyin elastik-plastik halı);
3-cü sinif – GDH, bu halda kəsiyin bütün sahəsi üzrə =Ry (kəsiyin plastik halı, şərti plastik oynaq).
4.2.8. Bu normalarda istifadə edilən kəmiyyətlərin hərfi işarələri Əlavə 1-də verilmişdir.
4.3. Konstruksiyaların təyinatının və iş şəraitlərinin nəzərə alınması
4.3.1. Bu normaların əlavə 2-ə müfaviq olaraq, təyinatından, iş şəraitindən və qaynaq tikişlərin olmasından asılı olaraq, konstruksiyalar dörd qrupa ayırılmalıdır.
4.3.2. Konstruksiyaları və birləşmələri hesabladıqda, aşağıdakıları nəzərə almaq lazımdır:
- TNvəQ 2.01.07 -nin tələblərinə görə qəbul olunan məsuliyyətlilik üzrə etibarlılıq əmsalı - gn;
- hesablama müqaviməti Ru-dan istifadə etməklə, möhkəmliyə hesablanan konstruksiya elementləri üçün etibarlılıq əmsalı - gu = 1,3;
- bu normaların cədvəl 1 (bənd 7.1.2); cədvəl 50 və 12, 14, 15 və 16-cı bölmələri üzrə konstruksiya və birləşmələr üçün qəbul olunan iş şəraiti əmsalları - gс, gс1 və gb.
Sertifikasiya olunmuş hesablama komplekslərindən istifadə etməklə ideallaşdırılmış fəza sistemləri kimi hesablanan mil konstruksiyalar üçün kritik yükün hesablama yükünə nisbəti (bənd 4.2.5 və 4.2.6-ya uyğun olaraq) sistemin dayanıqlılığa görə etibarlılıq əmsalından (gs = 1,3) az olmamalıdır.
4.3.3. Metalın yorğunluğuna səbəb olan hərəkətli, vibrasiyalı və digər zamana görə dəyişən yüklərin birbaşa təsirinə məruz qalan konstruksiyaların layihələndirilməsində gərginliklərin yüksək konsentrasiyasına səbəb olmayan konstruktiv həllər qəbul edilməlidir və normalarda göstərilən hallarda isə yorulmaya görə hesablama aparılmalıdır.
4.3.4. Kövrək dağılmanın mümkünlüyünü artıran aşağı temperatur şəraitlərində inşa edilən və ya istismar olunan konstruksiyalar layihələndirilərkən materiala, konstruksiyanın hazırlanmasına və hazırlanma texnologiyasına aid tələblər nəzərə alınmalıdır.
Teatr, klub, kinoteatr zallarının mərtəbəarası örtüklərinin, tribunaların, mağaza, kitabsaxlama arxivli və s. yerləşkələrinin örtük fermalarının sıxılan elementləri və bütöv en kəsikli tirlər, örtüyün çəkisindən artıq olmayan müvəqqəti yüklər təsir etdikdə
Daimi yük hesablama yükünün 0,8-dən az olmadığı halda ictimai bina sütunları və təzyiqli su qüllələrinin dayaqları
Körpü kranlı birmərtəbəli istehsalat binalarının sütunları
Örtük və mərtəbəarası örtük qaynaq fermalarının iki bucaqlıqdan olan quraşıq tavr en kəsikli əsas sıxılan və çevikliyi l>60 olan şəbəkə elementlərini (dayaq millərindən başqa) dayanıqlığa hesabladıqda
Dartılan elementlər (dartqılar, çəkicilər, asqılar) zəiflədilməmiş en kəsik üzrə hesablanarkən
Statik yükü daşıyan və axma həddi 440 N/mm-ə qədər olan polad konstruksiya elementləri bolt deşikləri ilə (firiksion birləşmələrindən başqa) zəiflədilmiş kəsik üzrə möhkəmliyə hesablanarkən
Bir rəfi ilə bərkidilən (qeyri-bərabəryanlı bucaqlıqlar üçün böyük rəfi ilə) tək bucaqlıqdan fəza şəbəkə konstruksiyaların sıxılan şəbəkə elementləri:
a) kəmərə bilavasitə qaynaq tikişləri ilə, yaxud bucaqlıq boyu yerləşdirilən iki və daha çox boltlarla:
15, a şəkli üzrə dirsəklər və 15, b, c, e şəkli üzrə dirəklər;
15, c, ç, d, e şəkli üzrə dirsəklər;
b) birləşmə növündən asılı olmayaraq, bilavasitə kəmərə bir bolt və ya lövhə vasitəsilə
Tək bucaqlıqdan və elementlərdən yığılan müstəvi fermaların bu cədvəlin bənd 7-də göstərilən elementləri və şəkil 15,b üzrə kəmərə bilavasitə qaynaq tikişləri ilə, yaxud bucaqlıq boyu qoyulan iki və daha çox boltlarla birləşdirilən dirsəklər istisna olunmaqla bir rəfi ilə bərkidilən (qeyri-bərabəryanlı bucaqlıq üçün kiçik rəfi ilə) tək bucaqlıqdan olan sıxılan elementlər və tək bucaqlıqdan olan müstəvi ferma elementləri
Statik yükü daşıyan və axma həddi 390 N/mm2-ə qədər olan poladdan dayaq tavaları, qalınlığı:
b) 40-dan 60 mm-ə qədər
c) 60-dan 80 mm-ə qədər
1. Hesablamada gс < 1 əmsalları birgə nəzərə alınmamalıdır.
2. Bolt deşikləri ilə zəiflədilmiş kəsik üzrə hesablama aparılarkən bu cədvəlin bənd 6 və 1; 6 və 2; 6 və 3-də göstərilən iş şəraiti əmsalları birgə nəzərə alınmalıdır.
3. Dayaq tavalarını hesablayarkən bu cədvəlin bənd 9 və 2, 9 və 3-də göstərilən əmsallar birgə nəzərə alınmalıdır.
4. Bu cədvəlin bənd 1 və 2-də elementlər üçün göstərilən əmsallar onların birləşmələrini hesablayarkən də nəzərə alınmalıdır.
5. Bu cədvəldə göstərilməyən hallarda düsturlarda gс = 1 qəbul edilir.
4.3.5. Qaynaq konstruksiyaları layihələndirilərkən, qalıq deformasiya və gərginliklərin, o cümlədən qaynaqların zərərli təsiri, həmçinin müvafiq konstruktiv tədbirlər (elementlərdə və detallarda gərginliklərin bərabər paylanması, kəsiyin kəskin dəyişməməsi, künc çıxıntılarının olmaması və digər gərginliklərin konsentrasiyasını aradan qaldıran konsentratorlar) və mühəndis texnoloji tədbirlər (yığma və qaynaqlama qaydaları, qabaqcadan əks əyilmə vermək, müvafiq zonaların yonma, frezerləmə, abraziv materiallar və s. vasitəsilə mexaniki işlənməsi) nəzərdə tutulmaqla gərginliklərin konsentrasiyası azaldılmalıdır.
5. Konstruksiya və birləşmələr üçün materiallar
5.1. Konstruksiyalar üçün polad təyin edilərkən konstruksiyaların qrupu, mühitin hesablama temperaturu, əlavə 2-yə müvafiq poladın zərbə özlülüyünə və kimyəvi tərkibinə verilən tələblər nəzərə alınmalıdır.
5.2.Konstruksiyalar üçün DÜİST 27772, DÜİST 14637, DÜİST 535, DÜİST 19281 standartlarının texniki tələblərinə cavab verən profillər (bucaqlıqlar, ikitavrlar, şvellerlər), vərəq, enlizolaqlı universal yayma və əymə profillər, DÜİST 16523 standartına uyğun karbonlu poladdan və DÜİST 17066 standartına uyğun möhkəmliyi yüksəldilmiş poladdan hazırlanmış nazik vərəqli yayma, DÜİST 11474 standartına uyğun soyuq əymə profillər, DÜİST 30245 standartına uyğun əymə kvadrat və düzbucaqlı qapalı profillər, DÜİST 535 və DÜİST 19281 standartlarına uyğun çeşidli yayma profillər (dairə, kvadrat, zolaq), DÜİST 10705 və DÜİST 10706 standartlarına uyğun elektro - qaynaqlanmış borular, DÜİST 8731 standartına uyğun qaynar halda deformasiya olunmuş borular tətbiq edilməlidir.
Bu normaların əlavə 2-də mexaniki xassələrinə və kimyəvi tərkibinə verilən tələblərini yerinə yetirmək şərti ilə müəyyən edilmiş formada sertifikatı olan digər materialların da istifadəsinə yol verilir.
Poladı sifariş verərkən konstruksiyanın və düyünlərin xüsusiyyətlərindən asılı olaraq DÜİST 28870 standartı üzrə yayma vərəqinin nisbi yığılma göstəricisinə uyğun təsnifatı nəzərə almaq tövsiyyə edilir.
Hesablama temperaturundan asılı olmayaraq, əlavə 2-yə uyğun olan bütün qrup açıq konstruksiyaların (bu normaların bənd 4.1.3-ü) odadavamlılıq həddini (45 dəq.) təmin etmək üçün DÜİST 27772 standartı üzrə С345-4 markalı poladının hesablama xarakteristikasına malik olan ТУ 14-1-5399 üzrə 06МБФ poladdan yayma profilləri və ya 45 dəq. odadavamlılıq həddini təmin edən digər polad yayma profilləri seçmək lazımdır.
5.3. Tökmə hissələr (dayaq hissələri və s.) həmçinin II (statik və zamana görə dəyişən yüklərə işləyən, möhkəmliyə hesablanan məsul təyinatlı detallar üçün tökmələr) və ya III (dinamik yüklərə işləyən, möhkəmliyə hesablanan xüsusi məsul təyinatlı detallar üçün tökmələr) tökmə qruplar üçün DÜİST 977 standartının tələblərinə cavab verən 15Л, 25Л, 35Л və 45Л markalı poladlar istifadə olunmalıdır. Boz çuqundan olan tökmələrin hesablama müqavimətlərini əlavə-3-də verilmiş cədvəl 64 üzrə qəbul etmək lazımdır.
Norma tərtib edən təşkilatla razılaşdırmaqla, II və III qrup tökmələr üçün aşağılegirlənmiş poladlar da tətbiq oluna bilər.
5.4. Polad konstruksiyalarının əllə qövsi qaynağı üçün DÜİST 9467 standartı üzrə elektrodlar, avtomatik və mexanikləşdirilmiş qaynağı üçün əlavə 3-də verilmiş cədvəl 65-ə müvafiq olaraq DÜİST 2246 standartı üzrə qaynaq məftili, DÜİST 9087 standartı üzrə flüslər, DÜİST 26271 standartı üzrə ovuntu məftilli, habelə DÜİST 8050 standartı üzrə karbon qazı, DÜİST 10157 standartı üzrə arqon materiallardan istifadə edilməlidir.
İstifadə edilən qaynaq materialları və qaynaq texnologiyası tikiş metalının müvəqqəti müqavimətinin qiymətinin, əsas metalın Run müvəqqəti müqavimətindən az olmamasını, həmçinin qaynaq birləşməsi metalının bərklik, zərbə özlülüyü və nisbi uzanma qiymətlərinin müvafiq standartlar və texniki şərtlərə uyğun olmasını təmin etməlidir.
5.5. Bolt birləşmələri üçün DÜİST 1759.0 standartının texniki şərtlərini ödəyən polad boltlar və qaykalar və DÜİST 18123 standartının tələblərini ödəyən şaybalar, həmçinin bu normaların bənd 5.6-da göstərilən yüksəkmöhkəmlikli boltlar qəbul edilməlidir.
Boltlar DÜİST 7798 və DÜİST 7805 standartları üzrə əlavə 3-də verilmiş cədvəl 68-in tələblərinə uyğun tətbiq olunmalıdır.
Qaykaları DÜİST 5915 və DÜİST 5927 standartları üzrə tətbiq etmək lazımdır. Boltların kəsilmə və dartılmaya işlədiyi halda, qaykaların möhkəmlik siniflərini boltların möhkəmlik siniflərinə müvafiq qəbul etmək lazımdır: 5.6 olduqda – 5; 8.8 olduqda – 8; 10.9 olduqda –10; 12.9 olduqda – 12.
Boltlar yalnız kəsilməyə işlədikdə, qaykaların möhkəmlik sinfini boltların möhkəmlik sinfinə görə: 5.6 və 5.8 olduqda – 4; 8.8 olduqda – 5; 10.9 olduqda – 8; 12.9 olduqda – 10 qəbul etmək olar.
Şaybaları DÜİST 11371 standartı üzrə dairəvi, DÜİST 10906 standartı üzrə çəp və DÜİST 6402 standartı üzrə yaylı normal qəbul etmək lazımdır.
Yüksəkmöhkəmlikli boltlar möhkəmlik sinfi 10.9 olan boltlar hesab olunmalıdır.
5.6. Friksion və flans birləşmələri üçün DÜİST 22353 standartının tələblərini ödəyən yüksəkmöhkəmlikli boltlar, qaykalar və şaybalar tətbiq edilməlidir, onların konstruksiyası və boltların ölçüləri DÜİST 22353 standartına uyğun, qayka və şaybalar isə DÜİST 22354 və DÜİST 22355 standartlarına uyğun qəbul edilməlidir.
5.7. Flans birləşmələri üçün ХЛ klimatik şərtli yüksəkmöhkəmlikli boltlar istifadə edilməlidir.
Müəyyən edilmiş formada sertifikatı olan və texniki şərtləri DÜİST 22353 standartından aşağı olmayan digər standartlar və Texniki Şərtlər (TŞ) üzrə yüksəkmöhkəmlikli boltlardan istifadə edilməsinə yol verilir.
5.8. Bünövrə boltları üçün poladın markası DÜİST 24379.0 standartına və cədvəl 69-da göstərilən tələblərə görə seçilməli, onların konstruksiyası və ölçüləri DÜİST 24379.1 standartına uyğun qəbul edilməlidir.
Anten qurğularının dartqılarını bərkitmək üçün U-şəkilli boltları, həmçinin elektrikötürücü xətt və paylayıcı qurğularının dayaqlarının U-şəkilli bünövrə boltları üçün əlavə 3-də verilmiş cədvəl 69-da göstərilən polad markaları qəbul edilməlidir.
Anker boltlarını TNvəQ 2.09.03 tələblərinə uyğun qəbul etmək lazımdır.
5.9. Diametri 48 mm-ə qədər olan bünövrə boltları və U-şəkilli boltlar üçün qaykaları DÜİST 1759.0 və DÜİST 5915 standartlarının texniki tələblərinə uyğun, diametri 48 mm-dən böyük olan boltlar üçün isə DÜİST 10605 standartına uyğun qəbul etmək lazımdır.
Ст3пс2, Ст3сп2, Ст3пс4, Ст3сп4 markalı poladdan hazırlanmış diametri 48 mm-ə qədər olan bünövrə boltları üçün DÜİST 1759.0 standartı üzrə möhkəmlik sinfi 4 olan, diametri 48 mm-dən çox olduqda DÜİST 18126 üzrə qrupu 02-dən az olmayan materialdan hazırlanmış qaykalar istifadə edilir.
DÜİST 19281 standartı üzrə 09Г2С və digər markalı poladlardan olan diametri 48 mm-ə qədər boltlar üçün DÜİST 1759.0 standartı üzrə möhkəmlik sinfi 5-dən az olmayan, diametri 48 mm-dən çox olanda isə DÜİST 18126 standartı üzrə möhkəmlik sinfi 05-dən az olmayan qaykalar istifadə edilməlidir. Qaykalar üçün poladın markasını boltlar üçün qəbul edilmiş poladın markasına uyğun seçilməsinə yol verilir.
5.10. Oynaq kimi işləyən dayaqların, diyircəklərin və boltların, həmçinin diyircəkaltı lövhələrin materialını TNvəQ 2.05.03 üzrə qəbul olunmalıdır.
5.11. Asma örtüklərin yükdaşıyan elementləri, elektrikötürücü hava xətlərin, paylayıcı qurğuların, maçta və qüllələrin, nəqliyyatın kontakt şəbəkələrinin dayaqlarının dartqıları, həmçinin qabaqcadan gərginləşdirilmiş konstruksiyaların gərginləşdirilmiş elementləri üçün aşağıdakıları qəbul edilməlidir:
- DÜİST 3062, DÜİST 3063 və DÜİST 3064 standartlarına uyğun spiral kanatlar;
- DÜİST 3066, DÜİST 3067, DÜİST 3068, DÜİST 3081, DÜİST 7669 və DÜİST 14954 standartları üzrə ikiqat sarınmış kanatlar;
- DÜİST 3090, DÜİST 18901, DÜİST 7675 və DÜİST 7676 standartları üzrə səthi örtülmüş yükdaşıyan kanatlar;
- DÜİST 7372 standartının tələblərini ödəyən məftillərdən formalaşdırılmış kanat dəstlər və paralel məftillərdən sarınmış eşmələr.
5.12. Polad konstruksiyalar üçün istifadə edilən materialların fiziki xarakteristikalarını əlavə 3-ə əsasən qəbul edilməlidir.
6. Materialların və birləşmələrin hesablama xarakteristikaları
6.1. Müxtəlif növ gərginlik halları üçün yayma, əymə profillərin və boruların hesablama müqavimətləri cədvəl 2-də göstərilən düsturlarla təyin edilməlidir. Burada, Ryn və Run normativ müqavimətləri standartlara və texniki şərtlərə uyğun olaraq qəbul edilməlidir. Yayma, əymə profillərinin və boruların materialı üzrə etibarlılıq əmsallarının qiymətləri (gm) cədvəl 3-ə əsasən qəbul edilməlidir.
Universal enlizolaqlı, vərəq və fasonlu yayma profillər üçün dartılmada, sıxılmada və əyilmədə normativ və hesablama müqavimətlərin qiymətləri əlavə-2 cədvəl 60-da, borular üçün cədvəl 61-də verilmişdir.
Yayma profilin kəllə səthinin əzilməyə, silindrik oynaqlarda yerli əzilmə və diyircəklərin diametral sıxılmaya qarşı hesablama müqavimətlərinin qiymətləri əlavə-2 cədvəl 62-də verilmişdir.
Dartılma, sıxılma,əyilmə:
- müvəqqəti müqavimətinə görə
- hamarlanmış kəllə səthdə
- silindrik oynaqlarda (sapfalarda) yerli əzilmə
Diyircəklərin diametral sıxılması (məhdud hərəkətli konstruksiyaların sərbəst toxunması)
Prokatın qalınlığı (60 mm-ə qədər) istiqamətində dartılma
DÜİST 27772 standartlarıı üzrə yayma profilin xassələrinə nəzarət olunması üçün istifadə edilən DÜİST 27772 (С590 və С590К markalı poladlardan başqa) və digər normativ sənədlər
DÜİST 19281 standartı üzrə borular üçün və DÜİST 8731 standartı üzrə axma həddi 380 N/mm-dən çox olan yayma profillər üçün
Bu normaların tələblərinə müvafiq olan digər yayma profillər və borular üçün
Xarici normativ sənədlər üzrə göndərilən yayma profil və borular üçün
6.2. Əymə profillərin hesablama müqavimətlərini onların hazırlandıqları yayma vərəqin hesablama müqavimətinə bərabər qəbul olunmalıdır.
6.3. Karbonlu poladlardan olan tökmələr üçün hesabi müqavimətlərinin qiymətləri əlavə-2 cədvəl 63 üzrə qəbul edilməlidir.
6.4. Müxtəlif növ birləşmələr və gərginlik halları üçün qaynaq birləşmələrinin hesablama müqavimətləri cədvəl 4-də verilən düsturlarla müəyyən olunmalıdır.
Müxtəlif normativ müqavimətli polad elementlərin uc-uca qaynaq birləşməsinin hesablama müqaviməti birləşdirilən poladların normativ müqavimətlərinin kiçiyinə bərabər qəbul edilməlidir.
Bucaq tikişləri metalının normativ (Rwun) və hesablama (Rwf) müqavimətləri əlavə-3 cədvəl 66-da verilmişdir. Avtomatik və ya yarımavtomatik qaynaqla yerinə yetirilən tikişlər üçün Rwun qiyməti əlavə-3 cədvəl 67-dən qəbul edilməlidir.
6.5. Birboltlu birləşmələrin hesablama müqavimətini cədvəl 5-də verilən düsturlarla müəyyən olunmalıdır.
Birboltlu birləşmələrdə boltların poladının kəsilməyə və dartılmaya normativ və hesablama müqavimətləri əlavə-3, cədvəl 70-də, boltlarla birləşdirilən elementlərin əzilməyə müqavimətləri isə cədvəl 71-də verilmişdir.
6.6. Bünövrə və anker boltlarının dartılmaya Rbа hesablama müqaviməti aşağıdakı düsturla müəyyən olunmalıdır:
Bünövrə boltlarının dartılmaya hesablama müqavimətləri əlavə-3, cədvəl 72-də verilmişdir.
Bu normanın bənd 5.8-də göstərilən U-şəkilli boltların dartılmaya hesablama müqaviməti RbU aşağıdakı düsturla təyin edilir:
Tikişin keyfiyyətinə fiziki nəzarət olunan avtomatik, mexanikləşdirilmiş və ya əl ilə qaynaqlamada sıxılma, dartılma və əyilmə
Avtomatik, mexanikləşdirilmiş və əllə qaynaqlamada dartılma və əyilmə
Qeyd. Tikişin metalı üzrə gwm etibarlılıq əmsallarının qimətləri Rwun £ 490 N/mm olduqda 1,25 və Rwun ³ 590 N/mmolduqda 1,35 qəbul edilməlidir.
6.7. Bu normanın bənd 5.5-də göstərilən yüksəkmöhkəmlikli boltların dartılmada Rbh hesablama müqaviməti aşağıdakı düsturla təyin olunmalıdır:
burada, Rbun – boltun əlavə-3, cədvəl 73-ə görə qəbul edilən normativ müqavimətidir.
6.8. Dəst və ya eşmə kimi tətbiq edilən yüksəkmöhkəmlikli polad məftilin dartılmada Rdh hesablama müqaviməti aşağıdakı düsturla müəyyən olunur:
A dəqiqlik sinifli boltlar
B dəqiqlik sinifli boltlar
* Rbр axma həddi 440 N/mm-ə qədər olan poladlardan olan birləşmələr üçün müəyyən edilməlidir.
6.9. Polad kanatın dartılmada hesablama müqavimətinin (qüvvənin) qiymətini bütövlükdə polad kanatlar üzrə dövlət standartları və ya texniki şərtlərlə müəyyən edilmiş kanatı qıran qüvvənin gm = 1,6 materiala görə etibarlılıq əmsalına bölməklə alınan qiymətinə bərabər qəbul edilməlidir.
7. Mərkəzi dartılan və sıxılan polad konstruksiya elementlərinin hesablanması
7.1. Bütöv en kəsikli elementlərin hesablanması
7.1.1. Normativ müqaviməti Ryn £ 440 N/mm olan polad elementlərin N qüvvəsi ilə mərkəzi dartılma və ya sıxılmada möhkəmliyə hesablanması aşağıdakı düsturla yerinə yetirilməlidir:
Polad elementlərin dartılma və ya sıxılmada möhkəmliyə hesablanması istismarı metalın axma həddinə çatmasından sonra da mümkün olduqda, həmçinin normativ müqaviməti Ryn > 440 N/mm oduqda düstur (5) ilə, Ry kəmiyyətinin əvəzinə Ru / gu qəbul etməklə aparılmalıdır.
7.1.2. Tək bucaqlıqlardan bir rəfi ilə boltlarla bərkidilən dartılan elementlərin bərkidilmə yerlərindəki kəsiklərinin möhkəmliyi düstur (5) ilə hesablanmalıdır. Axma həddi 380 N/mm qədər olan poladdan və bir tərəfi ilə ox boyu bir sırada qoyulmuş və bucaqlığın təpəsindən 0,5b-dən (b- bucaqlığın rəfinin enidir), ətəyindən isə 1,2d-dən (d – bolt deşiyinin diametridir) az olmayan məsafələrdə yerləşdirilmiş boltlarla bir rəfi ilə bərkidilən dartılan bucaqlığın en kəsiyinin möhkəmliyə hesablanması aşağıdakı düsturla aparılmalıdır:
gс1 = (a1 An1 / An + a2) b;
bucaqlığın netto en kəsik sahəsi;
bucaqlığın bərkidilən rəfinin deşiyin kənarı ilə ətək arasında qalan hissəsinin en kəsik sahəsi;
cədvəl 6 üzrə qəbul edilən əmsallardır.
Bilavasitə məftillərin bərkidilmə düyünlərinə birləşən yüksəkgərginlikli xətlərin (YGX), açıq paylayıcı qurğuların (APQ), əlaqələndirici şəbəkələrin (ƏŞ) dayaq elementlərinin, dartqıların və travers kəmərlərinin, və həmçinin dayaqlarda birləşən dartqıların düyünlərinin və traverslərin dartılan kəmərlərinin elementlərinin hesablanmasında gс1 əmsalı 10% azaldılmalıdır.
7.1.3. Bütöv en kəsikli N qüvvəsi ilə mərkəzi sıxılan və bu normaların bənd 7.3.2 – 7.3.9-nun tələblərini ödəyən elementlərin dayanıqlılığa hesablanması aşağıdakı düsturla yerinə yetirilməlidir:
burada, j – mərkəzi sıxılmada dayanıqlılıq əmsalı olub, qiyməti olduqda aşağıdakı düsturla hesablanır:
düstur (8)-də d əmsalının qiyməti aşağıdakı düsturla hesablanmalıdır:
burada, – milin şərti çevikliyi;
a və b – en kəsik növlərindən asılı olaraq cədvəl 7 üzrə müəyyən edilən əmsallardır.
* Rəfin qalınlığı 6 mm-ə qədər olduqda, daimi dartılmaya işləyən elementlərdən başqa yalnız qəfəsə elementləri (dirsək və dirəklər) üçün,.
Cədvəl 6-da göstərilən işarələr:
a – qüvvə boyu elementin kənarından ən yaxın deşiyin mərkəzinə qədər olan məsafə;
s – qüvvə boyu deşik mərkəzləri arasındakı məsafə
Qeyd. Divar müstəvisində dayanıqlılığa hesablanarkən hündürlüyü 500 mm-dən çox olan yayma ikitavrlar üçün а kəsik növü tətbiq olunmalıdır.
а, b və с tipli kəsiklər üçün şərti çeviklik, müvafiq olaraq 3,8; 4,4 və 5,8-dən böyük alınarsa, düstur (8) ilə hesablanan j əmsalının qiyməti -dan çox qəbul olunmamalıdır.
Bütün növ kəsiklər üçün qiymətlərində j =1 qəbul edilə bilər.
j əmsalının qiymətləri bu normaların əlavə 4-də verilmişdir.
7.1.4. Tək bucaqlıqdan olan millərin dayanıqlılığı bənd 7.1.3-ün tələbləri nəzərə alınaraq hesablanmalıdır. Bu millərin çevikliyini hesablayarkən, bucaqlığın kəsiyinin ətalət radiusu və hesablama uzunluğu bu normaların bənd 10.1.4 və 10.2.1-nin tələblərinə görə qəbul edilməlidir.
Tək bucaqlıqdan olan fəza konstruksiyalarının qəfəsə elementlərini və kəmərlərini hesablayarkən, bu normaların bənd 16.12 -nin tələbləri yerinə yetirilməlidir.
7.1.5. Bütöv divarlı açıq П-şəkilli en kəsiyə malik (şəkil 2) sıxılan elementləri lövhələr və ya qəfəsə ilə möhkəmləndirmək lazımdır, eyni zamanda, bu normaların bənd 7.2.2; 7.2.3; 7.2.7 və 7.2.8-nin tələbləri ödənməlidir.
Ensiz lövhə və qəfəsə olmadıqda, х–х və у–у baş müstəvilərində düstur (7) ilə hesablanmasından əlavə belə elementlər, əyilmə-burulma formasında dayanıqlılığın itirilməsinə görə aşağıdakı düsturla yoxlanmalıdır:
burada, jс – əmsalı j1 £ 0,85 olduqda jс =j1; j1 > 0,85 olduqda isə jс = 0,68 + 0,21j1 £ 1-ə bərabər qəbul edilən əmsaldır,
j1 əmsalı aşağıdakı düsturla hesablanır:
düstur (11)-də cmax əmsalı bu normaların əlavə 4-ə uyğun təyin edilməlidir.
7.1.6. Bütöv quraşıq en kəsikli mərkəzi-sıxılan elementdə kəmərin divarla birləşməsi düstur (18) ilə təyin olunan Qfic şərti kəsici qüvvədən sürüşməyə, bu normaların bölmə 14.4-nün cədvəl 43-dəki düsturları ilə hesablanmalıdır. Bu halda j əmsalı divarın müstəvisində qəbul edilməlidir.
7.2. Boşluqlu en kəsikli elementlərin hesablanması
7.2.1. Boşluqlu en kəsikli elementlər mərkəzi dartılma və sıxılmada möhkəmliyə düstur (5) ilə hesablanır, burada, Аn – bütün millərin netto en kəsik sahəsidir.
7.2.2. Budaqları lövhələr və ya qəfəsələrlə birləşdirilən, boşluqlu en kəsikli sıxılan millərin dayanıqlılığı düstur (7) ilə hesablanmalıdır; bu halda sərbəst oxa (lövhələr və ya qəfəsələr müstəvisinə perpendikulyar) nəzərən j əmsalı b növ (bax: cədvəl 7) en kəsik üçün düstur (8) və (9) ilə, onlarda -nı -lə əvəz etməklə hesablanmalıdır. Panellərin sayı, bir qayda olaraq, 6-dan az olmayan millər üçün -in qiyməti cədvəl 8-də verilmiş -in qiymətlərinə görə təyin edilməlidir.
Panellərinin sayı 6-dan az olan boşluqlu millərin, lövhələr olduqda çərçivə sistemlərinin hesablanması kimi, qəfəsələr olduqda isə bu normaların bənd 7.2.5-nin tələblərinə uyğun dayanıqlılığa hesablanmasına yol verilir.
7.2.3. Lövhəli boşluqlu millərin ayrı-ayrı budaqlarının, və ya şərti çevikliyi (bax: cədvəl 8) lövhələri bərkidən qaynaq tikişləri və ya kənar boltlar arasındakı sahələrdə 1,4-dən çox olmamalıdır
Müstəvilərindən birində lövhəciklər bütöv vərəq olduqda (bax: şəkil 2, b və c), budağın çevikliyi lövhəciklərin müstəvisinə perpendikulyar olan mərkəzi oxa nəzərən yarımkəsiyin inersiya radiusuna görə hesablanmalıdır.
7.2.4. Qəfəsəli boşluqlu millərdə, bütövlükdə mili dayanıqlılığa hesablamaqdan əlavə, həm də ayrı-ayrı budaqları düyünlərarası sahələrdə dayanıqlılığa yoxlanmalıdır. Zəruri halda düyünlərdə momentlərin (məsələn qəfəsə elementlərinin mərkəzləşməməsindən yaranan momentlərin və.s) təsiri nəzərə alınmalıdır.
Qəfəsəli boşluqlu millərdə ayrı-ayrı budaqların düyünlərarası şərti çevikliyi 2,7-dən, habelə bütövlükdə milin şərti çevrilmiş çevikliyindən çox olmamalıdır.
Hesablanması bu normaların bənd 7.2.5-nin tələblərinə uyğun yerinə yetirilən millərin budaqları üçün şərti çevikliyin qiymətinin 4,1-dən çox olmamaq şərti ilə daha böyük qəbul edilməsinə yol verilir.
7.2.5. Bu normaların bənd 7.2.2 və 7.2.4-də göstərilənləri nəzərə almaqla qəfəsəli boşluqlu millərin hesablanması düstur (7) ilə düsturda Ry qiymətini Ryd = j1 Ry –lə əvəz etməklə aparılmalıdır.
Bu halda, dayanıqlılıq əmsalını ayrı-ayrı budaqlar üçün olduqda j 1 =1, olduqda isə hesablama uzunluğu lef = 0,7 lb qəbul edilməklə düstur (8) ilə müəyyən edilməlidir.
burada lb – budağın sərbəst uzunluğudur (bax: şəkil 3, a-da budağın uzunluğu – 2 lb).
Şərti çevikliklərin intervalında j1-in qiymətini 1,0 ilə j1-in -yə uyğun qiyməti arasında xətti interpolyasiya ilə təyin edilməsinə yol verilir.
(d1 və d2 müvafiq olaraq, b1 və b2 tərəflərinə aiddir)
cədvəl 8-də qəbul edilən işarələr:
ly – bütövlükdə boşluqlu milin y – y oxuna perpendikulyar müstəvidə çevikliyi;
lmax – bütövlükdə boşluqlu milin x – x və ya y – y oxuna perpendikulyar müstəvilərdə ən böyük çevikliyi;
lb1, lb2, lb3, – lövhələri bərkidən qaynaq tikişləri və ya kənar boltlararası məntəqələrdə əyilmədə, müvafiq olaraq 1-1, 2-2 və 3-3 oxlarına
perpendikulyar müstəvilərdə ayrı-ayrı budaqların çevikliyi;
b (b1, b2,) – budağın oxları arasındakı məsafə;
d, lb – 3 və 4 şəkilləri üzrə təyin edilən ölçülər;
A – bütün mil kəsiyinin sahəsi;
Ad1, Ad2 – müvafiq olaraq, 1-1 və 2-2 oxlarına perpendikulyar müstəvilərdə yerləşən qəfəsə dirsəklərinin (xaçvari
qəfəsələrdə – iki dirsəyin) enkəsik sahələri;
Ad3 – bir üz müstəvidə yerləşən (üçüzlü bərabər üzlü mil) şəbəkə dirsəyinin (xaçvari qəfəsələrdə – iki dirsəyin) sahəsi;
Ib1, Ib3 – müvafiq olaraq, 1-1 və 3-3 oxlarına görə (1 və 3 tipli kəsiklər üçün) budaqların ətalət momentləridir;
Ib1, Ib2 – həmçinin iki bucaqlığın 1-1 və 2-2 oxlarına (2-ci tip kəsik üçün);
Is – lövhələrdən birinin öz x – x oxuna görə (şəkil 4, 1 və 3 tipli kəsiklər üçün) ətalət momenti;
Is1, Is2 – müvafiq olaraq 1-1 və 2-2 oxlarına (2-ci tip kəsik üçün) perpendikulyar müstəvilərdə yerləşən lövhələrdən birinin ətalət momenti;
Qeyd. 1 tipinə, həmçinin bir və ya hər iki budaq üçün şvellerlər əvəzinə ikitavrlardan, borulardan və digər profillərdən olan kəsikləri də aid etmək lazımdır; bu halda y – y və 1-1 oxları müvafiq olaraq, bütöv kəsiyin və ayrıca budağın ağırlıq mərkəzindən keçməli, düstur (12) –dəki n və lb1 qiymətləri isə lef-in ən böyük qiymətlərini təmin etməlidir.
7.2.6. Kip və ya aralıq qatla birləşdirilən, bucaqlıqlardan, şvellerlərdən və s. olan quraşıq kəsikli millərin hesablanmasını birləşdirici qaynaq tikişləri və ya kənar boltlararası sahələr sıxılan elementlər üçün 40i-dən və dartılan elementlər üçün 80i-dən çox olmamaq şərti ilə bütöv divarlı millərdə olduğu kimi yerinə yetirilməlidir. Burada i bucaqlıq və ya şvellerin ətalət radiusu olub, tavr və ya ikitavr kəsiklər üçün aralıq qatların yerləşdiyi müstəviyə paralel olan oxa görə, xaçvari kəsiklər üçün isə minimal qəbul edilməlidir.
Bu halda sıxılan elementin uzunluğu hüdudlarında ən azı iki aralıq rabitə (aralıq qat) nəzərdə tutulmalıdır.
7.2.7. Boşluqlu en kəsikli millərin birləşdirici lövhələrinin və qəfəsə elementlərinin hesablanması, milin boyu üzrə sabit qəbul edilən və aşağıdakı düsturla təyin olunan Qfic şərti kəsici qüvvəsinə görə yerinə yetirilməlidir:
burada N - boşluqlu mildə boyuna qüvvədir;
j - boşluqlu milin lövhələr və ya qəfəsə milləri müstəvisində mərkəzi sıxılmaya hesablanmasında (bax: cədvəl 7, en kəsik növü – c üçün) qəbul olunan dayanıqlılıq əmsalıdır.
Qfic şərti kəsici qüvvəni aşağıdakı kimi paylamaq lazımdır:
- yalnız birləşdirici lövhələr (qəfəsələr) olduqda, dayanıqlılığa yoxlama aparılan oxa perpendikulyar müstəvilərdə yerləşən lövhələr (qəfəsələr) arasında bərabər;
- bütöv vərəq və birləşdirici lövhələr (qəfəsələr) olduqda, vərəqə paralel olan müstəvilərdə yerləşən vərəq və lövhə (qəfəsə) arasında yarıbayarı;
- bərabərtərəfli üçüzlü boşluqlu millər hesablandıqda üzlərdən birində yerləşən hər birləşdirici lövhələr (qəfəsələr) sistemi üçün - 0,8 Qfic -ə bərabər.
7.2.8. Birləşdirici lövhələrin və onların bərkidilmələrinin (bax: şəkil 4) hesablanması, lövhəni kəsən Fs qüvvəsinin və lövhə müstəvisində onu əyən Мs momentinin birgə təsirinə, dirsəksiz fermaların elementlərinin hesablanmasında olduğu kimi aparılmalıdır. Fs qüvvəsinin və Мs momentinin qiymətləri aşağıdakı düsturlarla müəyyən olunmalıdır:
burada, Qs – üzlərdən birinin bir lövhəsinə düşən şərti kəsici qüvvədir.
7.2.9. Quraşıq millərin birləşdirici qəfəsə elementlərinin hesablanması müstəvi fermaların qəfəsə elementlərinin hesablanması kimi yerinə yetirilməlidir. Şəkil 3 üzrə qəfəsə dirsəklərini hesabladıqda, dirsəkdə olan qüvvəni aşağıdakı düsturla təyin etmək lazımdır:
burada, a1 - şəkil 3, a, b üzrə qəfəsə üçün 1,0-ə və şəkil 3, c üzrə 0,5-ə bərabər qəbul edilən əmsaldır;
Qs - qəfəsənin bir müstəvisinə düşən şərti kəsici qüvvədir.
Dafiəli xaçvari qəfəsənin (şəkil 3, ç) dirsəkləri hesablandıqda, budaqların sıxılmasından yaranan və aşağıdakı düsturla müəyyən edilən hər bir dirsəkdə alınan əlavə Nad qüvvəsini nəzərə almaq lazımdır:
burada, a2 = d l/ (2b + d); b, lb, d – şəkil 3-də göstərilən ölçülərdir;
Nb - milin bir budağındakı qüvvədir;
Ad, Аb – müvafiq olaraq bir dirsəyin və bir budağın en kəsik sahəsidir.
7.2.10. Sıxılan elementlərin hesablama uzunluğunu azaltmaq üçün tətbiq olunan millər əsas sıxılan elementdə düstur (18) ilə təyin edilən şərti kəsici qüvvəyə hesablanmalıdır.
Körpü kranları və ya asma kranlardan düşən yüklərdən eninə çərçivələrin müstəvisinə perpendikulyar olan müstəvidə sütun budaqlarının hesablama uzunluqlarını azaldan dartqılar düstur (18) ilə təyin olunan şərti kəsici qüvvəyə hesablanmalıdır. Bu halda, N-in qiyməti dartqılarla birləşdirilən iki budağın boyuna qüvvələrinin cəminə bərabər qəbul olunmalıdır.
7.3. Bütöv en kəsikli mərkəzi sıxılan elementlərin kəmər lövhələrinin və divarlarının dayanıqlılığının yoxlanılması
7.3.1. Divarların dayanıqlılığa yoxlanılmasında hef hesablama hündürlüyünü (şəkil 5) aşağıdakı kimi qəbul etmək lazımdır:
- qaynaq elementlərində - divarın tam hündürlüyü;
- friksion kəmər birləşmələri olan elementlərdə-elementin oxuna yaxın olan kəmər bucaqlıqlarının kənarları arasındakı məsafə;
- yayma profillərdə - rəf ilə divarın birləşmə yerində olan dəyirmiləşmələr arasındakı məsafə;
- əymə profillərdə - qatlanmış kənarlar arasındakı məsafə.
7.3.2. Divarın şərti çevikliyi, cədvəl 9-dakı düsturlarla müəyyən edilən şərti həddi çeviklikdən çox deyilsə, bütöv en kəsikli mərkəzi sıxılan elementlərin divarlarının dayanıqlılığının təmin olunduğu qəbul edilməlidir.
7.3.3. Şərti çevikliyin olduğu halda, bütöv en kəsikli mərkəzi sıxılan elementlərin (sütunlar, dayaqlar, dirəklər və s.) divarını, bir qayda olaraq, 2,5hef – 3hef addımla eninə sərtlik qabırğaları ilə bərkitmək lazımdır. Hər göndərilmə elementində ən azı iki qabırğa olmalıdır.
Boşluqlu en kəsikli sütunların bütöv divarlı budaqlarında sərtlik qabırğasının yalnız birləşdirici qəfəsələrin (lövhələrin) bərkidilmə düyünlərində yerləşdirilməsinə yol verilir.
Yalnız eninə qabırğalarla möhkəmləndirilən divarda qabırğa çıxıntısının eni qoşa simmetrik qabırğa üçün (hef / 30 + 40) mm-dən, birtərəfli qabırğa üçün (hef / 20 + 50) mm-dən az olmamalıdır; qabırğanın tr qalınlığı 2br-dən az olmamalıdır.
Divarın tək bucaqlıqdan olan və divara ətəyi ilə qaynaqlanan birtərəfli sərtlik qabırğası ilə möhkəmləndirilməsinə yol verilir. Belə qabırğanın divarın ona yaxın kənarı ilə üst-üstə düşən oxa görə hesablanmış ətalət momenti qoşa simmetrik qabırğada olduğundan az olmamalıdır.
1,20 + 0,35 £ 2,3 (24)
0,85 + 0,19 £ 1,6 (28)
(0,40+0,07)(1+0,25) (29)
Cədvəl 9-da göstərilən işarələr:
- mərkəzi sıxılmada elementin dayanıqlılığa hesablanmasında qəbul olunan şərti çevikliyi
bf - tavrın rəfinin eni.
1. Qutuvari en kəsiklərdə qiymətini bütövlükdə dayanıqlığa yoxlanılan elementin paralel müstəviləri üzrə yerləşən lövhəcikləri üçün müəyyən etmək lazımdır.
2. Tavr kəsikdə şərti gözlənilməlidir; və ya olduqda, düstur (29)-da müvafiq olaraq və ya qəbul etmək lazımdır.
3. Disturlarda «£» işarəsi göstərir ki, qiyməti düsturla hesablanan qiymətdən böyük alınarsa, onu sağ tərəfdə göstərilənə bərabər qəbul etmək lazımdır.
7.3.4. Divarının hesablama hündürlüyü hef olan, mərkəzi-sıxılan ikitavr en kəsikli elementlərin divarı onun ortasında yerləşən boyuna sərtlik qabırğası ilə möhkəmləndirildikdə və kəsiyinin Irl ətalət momenti olduqda, bu normaların bənd 7.3.2-si ilə təyin edilən qiyməti b əmsalına vurulmalıdır:
Sərtlik qabırğası divarın bir üzündə yerləşdirildikdə, onun ətalət momenti divarın bir tərəfi ilə üst-üstə düşən oxa görə hesablanmalıdır.
Boyuna qabırğa divar büzməsi kimi yerinə yetirildikdə, hef hesablanarkən büzmənin açılmış uzunluğu nəzərə alınmalıdır.
Boyuna sərtlik qabırğalarını elementlərin hesablama en kəsiklərinə daxil etmək lazımdır.
Boyuna sərtlik qabırğalarının çıxıntılarının minimal ölçüləri eninə qabırğalarda olduğu kimi bu normaların bənd 7.3.3-nün tələblərinə uyğun qəbul olunmalıdır.
7.3.5. Divarın şərti çevikliyinin qiyməti cədvəl 9-dakı düstur (23) – (29) ilə hesablanan həddi qiymətindən çox olduqda, elementin düstur (7) ilə dayanıqlılığa yoxlanılmasının bənd 7.3.6-ya müvafiq müəyyən olunan Аd kiçikldilmiş hesablama kəsiyə görə yerinə yetirilməsinə yol verilir.
7.3.6. Mərkəzi və qeyri-mərkəzi sıxılan bütöv kəsikli millərin hesablanmasında, divarın faktiki şərti çevikliyi bu normaların bənd 7.3.2, 9.4.2 və 9.4.3-nün tələblərinə görə alınan həddi şərti çevikliyindən böyük olarsa (mərkəzi sıxılmada 2 dəfədən çox olmamaqla), düstur (7), (109), (111), (116), (120) və (121)-də А əvəzinə kiçildilmiş Аd en kəsik sahəsinin qəbul edilməsinə yol verilir.
Аd –nın qiyməti aşağıdakı düsturlar ilə hesablanır:
ikitavr və şveller en kəsiklər üçün
qutuvari en kəsik üçün:
qeyri-mərkəzi sıxılmada
düstur (31) – (33) –də:
hef və hd – dayanıqlılığa yoxlanılan müstəviyə paralel olan divarın hesablama və kiçildilmiş hündürlüyüdür;
bef,1 və bd – qutuvari en kəsiyin dayanıqlılığı yoxlanılan müstəviyə perpendikulyar kəmərinin hesablama və kiçildilmiş enidir.
Mərkəzi sıxılan elementlər üçün hd qiyməti aşağıdakı kimi hesablanır:
- ikitavr en kəsik üçün
burada, > 3,5 olduqda, = 3,5 qəbul etmək lazımdır;
- qutuvari en kəsik üçün
burada, > 2,3 olduqda, = 2,3 qəbul etmək lazımdır;
- şveller en kəsik üçün
Mərkəzi sıxılan elementlər üçün düstur (34) – (36)-da və uw qiymətləri bu normaların bənd 7.3.2-nin tələblərinə görə qəbul edilməlidir. Qutuvari kəsik üçün düstur (35) ilə hd hesablandıqda, hd, tw, və əvəzinə müvafiq olaraq bd, hd, tf, və = (bef,1 / tf) qəbul edilməlidir, bu halda qiyməti bənd 7.3.10-un tələblərinə uyğun müəyyən olunmalıdır.
Qeyri-mərkəzi sıxılan ikitavr və qutuvari en kəsikli elementlər üçün hd-nın qiyməti müvafiq olaraq düstur (34) və (35) ilə hesablanmalıdır. Bu halda həmin düsturlarda və qiymətləri bu normaların bənd 9.4.2-nin tələblərinə görə qəbul edilməlidir.
7.3.7. Kəmər lövhələrinin dayanıqlılığını yoxlayarkən çıxıntının bef hesablama eni üçün aşağıdakı məsafələr (şəkil 5) qəbul olunmalıdır:
- qaynaq olan elementlərdə - divarın sərhədindən kəmər lövhəsinin (rəfinin) kənarına qədər;
- friksion kəmər birləşmələri olan elementlərdə-kəmərdə kənar boltun oxundan kəmər lövhəsinin kənarına qədər;
- yayma profillərdə -rəf ilə divrın birləşmə yerində olan dəyirmiləşmənin başlanğıcından rəfin kənarına qədər;
- əymə profillərdə -qatlanan kənardan rəfin kənarına qədər.
7.3.8. Kəmər (rəfin) çıxıntısının şərti çevikliyi cədvəl 10-da verilmiş düsturlar ilə təyin olunan kəmər (rəfin) çıxıntısının şərti çevikliyinin həddi qiymətindən kiçikdirsə mərkəzi sıxılan bütöv en kəsikli elementlərin rəflərinin və kəmər lövhələrinin dayanıqlılığının təmin olunduğu hesab edilməlidir. < 0,8 və ya > 4 olduqda cədvəl 10-da verilən düsturlarda uyğun olaraq = 0,8 və ya = 4 qəbul olunmalıdır.
7.3.9. Mərkəzi sıxılan qutuvari en kəsikli elementlərdə kəmər lövhəsinin həddi şərti çevikliyini qutuvari kəsiyin divarında olduğu kimi, cədvəl 9-a uyğun qəbul edilməlidir:
7.3.10. Rəfin (divarın) bükülən yerinin (şəkil 5) аef hündürlüyü, lövhələrlə gücləndirilməmiş elementlərdə 0,3 bef –dən və lövhələrlə gücləndirilmiş elementlərdə (cədvəl 10) 0,2 bef-dən az olmamalıdır; bu halda qabırğanın qalınlığı 2аef -dən az olmamalıdır.
7.3.11. Mərkəzi sıxılan elementlərin en kəsiklərini həddi çevikliyə görə (bölmə 8.4-ün tələblərinə uyğun olaraq) müəyyən etdikdə, divarın uw və kəmərin uf (uf,1) şərti həddi çevikliklərinin müvafiq olaraq cədvəl 9 və 10 ilə müəyyən edilən qiymətlərini 1,25-dən çox olmamaq şərti ilə əmsalına vurmaq lazımdır.
cədvəl 10-da qəbul edilən işarələr:
- mərkəzi sıxılan elementin dayanıqlılığa hesablanmasında, qəbul olunmuş şərti çeviklik.
Qeyd. Rəflərin çıxıntısı (əyməsi) üçün (şəkil 5) şərti çevikliyin düstur (37) və (38) ilə hesablanan uf həddi qiymətini 1,5 əmsalına, düstur (39) ilə hesablanan qiymətini isə 1,6 əmsalına vurmaq lazımdır.
8. Əyilən polad konstruksiya elementlərinin hesablanması
8.1. Hesablamanın ümumi müddəaları
Konstruksiyaların təyinatından və istismar şəraitindən asılı olaraq, bu normaların bənd 4.2.7-ə müvafiq üç sinfə bölünən əyilən elementlərin (tirlərin) hesablanması plastik deformasiyaları nəzərə almaqla və ya almamaqla aparılmalıdır.
1-ci sinif tirlər bütün növ yüklər üçün istifadə edilməlidir və elastik deformasiyalar hüdudunda hesablanmalıdır; 2-ci və 3-cü sinif tirlər statik yüklər üçün istifadə edilməlidir və plastik deformasiyaların inkişafı nəzərə alınmaqla hesablanmalıdır.
DÜİST 25546 standartı üzrə 1K-8K iş rejimli qrupların kran yolları tirlərini möhkəmliyə hesablayarkən, onları 1-ci sinfə aid etmək lazımdır.
Bipolad (müxtəlif möhkəmlik xarakteristikası olan ikili polad) tirlər 2-ci sinfə aid edilməlidir və tirin divarında məhdudlaşdırılmış plastik deformasiyaları nəzərə alınmaqla hesablanmalıdır. Plastik deformasiyaların qiymətləri daha möhkəm poladdan yerinə yetrilən kəmərlərdə, poladın müqavimətinin Ryf hesablama müqavimətinə çatdığı hala görə müəyyən olunmalıdır.
8.2. Bütöv en kəsikli əyilən elementlərin möhkəmliyə hesablanması
8.2.1. 1-ci sinif tirlərin möhkəmliyi aşağıdakı düsturlar ilə hesablanmalıdır:
- baş müstəvilərindən birində moment təsir etdikdə:
- kəsikdə eninə qüvvə təsir etdikdə:
- iki baş müstəvidə momentlər təsir etdikdə (bimoment - ikimomentli halında):
burada, х və у - baş oxlardan kəsiyin baxılan nöqtəsinə qədər olan məsafələrdir;
- tirin divarında moment və kəsici qüvvə eyni zamanda təsir etdikdə:
burada, sх = - tirin uzununa oxuna paralel divarın orta müstəvisində normal
sу - tirin uzununa oxuna perpendikulyar olan müstəvidə normal, o cümlədən düstur (47) ilə müəyyən edilən sloc gərginliklərdir;
t ху= QS / (Itw) - tirin divarında toxunan gərginlikdir.
Düstur (44)-də öz işarələri ilə qəbul edilən sх və sу gərginlikləri, həmçinin tху gərginliyi tir divarının eyni nöqtəsində təyin olunmalıdır.
Düstur (43) ilə hesablanan tirlərin divarında gərginliklərin qiymətləri iki baş əyilmə müstəvisində düstur (44) ilə yoxlanılmalıdır.
Divar boltlar üçün açılan deşiklərlə zəiflədildikdə, düstur (42)-nin sol tərəfini, həmçinin düstur (44)-də tху qiyməti aşağıdakı düsturla müəyyən olunan a əmsalına vurulmalıdır:
burada, s – bir sırada deşiklərin addımı;
d – deşiyin diametridir.
8.2.2. Üst kəmərə yük təsir edən yerlərdə, həmçinin tirin dayaq kəsiklərində sloc yerli gərginlik təsiri zamanı sərtlik qabırğaları ilə gücləndirilməyən tir divarının möhkəmliyə hesablanması aşağıdakı distur ilə aparılmalıdır:
burada, F – yükün (qüvvənin) hesablama qiymətidir;
lef – aşağıdakı düsturlarla təyin edilən yükün yayılma uzunluğudur:
şəkil 6, a və b üzrə olan hallar üçün
şəkil 6, c üzrə olan hallar üçün
burada, h – ölçü, əgər alt tir qaynaq tirdirsə (şəkil 6 a), üst kəmər qalınlığı və kəmər tikişinin kateti cəminə bərabər, əgər alt tir prokat tirdirsə (şəkil 6 b), rəfin xarici kənarından divarın girdə hissəsinin başlanğıcına qədər olan məsafələrdir;
y –qaynaq və yayma tirlər üçün 3,25; friksion kəmər birləşməli tirlər üçün 4,5 qəbul edilən əmsaldır;
I1f – tir kəmərinin və kran relsinin öz ətalət momentlərinin cəmi və ya relsin kəmərə onların birgə işini təmin edən tikiş ilə qaynaq olunduğu halda kəmər və relsdən ibarət olan kəsiyin ətalət momenti.
8.2.3. Bənd 8.4.6, 8.5.8, 8.5.9 və 8.5.18-in tələbləri ödənildikdə və tх = Qx / Aw £ 0,9Rs- - toxunan gərginliklərdə normativ müqaviməti Ryn £ 440 N/mm olduqda poladdan olan ikitavr və qutuvari en kəsikli (şəkil 7) 2-ci və 3-cü sinif kəsilən tirlər möhkəmliyə (dayaq en kəsiklərdən başqa) aşağıdakı disturlar ilə hesablanmalıdır:
daha böyük sərtliyə malik müstəvidə əyilmədə (Ix > Iy)
tу = Qy / (2Af) £ 0,5Rs gərginliklərdə və iki baş müstəvidə əyilmədə:
burada, Мх, Му – əyici momentlərin mütləq qiymətləridir;
cх, cу – cədvəl 83 üzrə qəbul olunan əmsallardır;
t х £ 0,5 Rs olduqda, b = 1;
0,5 Rs < t x £ 0,9 Rs olduqda,
burada, af = Af /Aw –kəmər en kəsiyi sahəsinin divar en kəsiyinin sahəsinə olan nisbətdir (qeyri-simmetrik kəsik üçün Аf –kiçik kəmərin en kəsik sahəsi; qutuvari kəsik üçün Аw –iki divar en kəsiklərinin ümumi sahəsidir).
En kəsiyi xalis əyilmə zonasında hesabladıqda, düstur (50) və (51) –də b=1 və сх və су əmsalları əvəzinə müvafiq olaraq
Tirlərin dayaq kəsiyində (Мх=0 və Му=0 olduqda) möhkəmliyə hesablama aşağıdakı düsturlarla yerinə yetirilməlidir:
Divar boltlar üçün deşiklərlə zəiflədildikdə, düstur (54) və (55)-in sol tərəfini düstur (45) ilə təyin edilən a əmsalına vurmaq lazımdır.
Quraşıq tirlərin kəsiklərinin minimal ölçülərini müəyyən etmək məqsədilə сх və су əmsallarının qiymətlərini cədvəl 83-dəki qiymətlərdən kiçik, amma 1,0-dən az olmayaraq qəbul edilməsinə yol verilir. Əyilən elementlərin minimal en kəsiklərinin seçilmə metodikası bu normaların əlavə 10-da verilmişdir.
8.2.4. Bu normaların bənd 8.2.3-ə müvafiq plastik deformasiyaları nəzərə almaqla dəyişən en kəsikli kəsilən tirlərin möhkəmliyə hesablanmasına yalnız bir en kəsikdə M və Q qüvvələrinin ən əlverişsiz yük birləşməsində yol verilir. Tirin qalan en kəsiklərində hesablama сх və су əmsallarının qimətlərinin bu normaların əlavə 5-nin cədvəl 83-dəki və ya bənd 8.2.3- dəki qiymətlərindən kiçik olduğu hal üçün yerinə yetirilməlidir.
8.2.5. İki simmetriya oxlu, qonşu aşırımları bir-birindən 20%-dən çox fərqlənməyən kəsilməz və ya sancılmış ikitavr və qutuvari dəyişməz en kəsikli tirlərin möhkəmliyə hesablanması bu normaların bənd 8.4.6, 8.5.8, 8.5.9 və 8.5.18-nin tələbləri ödənildikdə, dayaq və aşırım momentlərinin qismən paylanması nəzərə alınmaqla böyük sərtliyə malik olan müstəvidə 2-ci sinif kəsiklər kimi, düstur (50) ilə yerinə yetirilməlidir.
Bu halda momentin hesablama qiyməti aşağıdakı düsturla hesablanmalıdır:
burada, Mmax –poladın elastik mərhələdə işlədiyini fərz etməklə, kəsilməz tirin hesablanmasından təyin edilən aşırım və ya dayaq momentlərindən ən böyüyüdür;
Мef – şərti əyici moment olub, qiyməti aşağıdakı şərtlərdən qəbul edilir:
a) ucları oynaqlı oturdulmuş kəsilməz tirlərdə - aşağıdakı qiymətlərdən böyüyü:
burada, max simvolu göstərir ki, ondan sonrakı bütün ifadənin maksimumunu tapmaq lazımdır;
М1 – kənar aşırımda əyici moment olub, biraşırımlı sərbəst oturan tirdəki kimi hesablanır;
а – М1 təsir edən en kəsikdən kənar dayağa qədər olan məsafədir;
l – kənar aşırımın uzunluğudur;
М2 – aralıq aşırımda maksimal əyici moment olub, biraşırımlı oynaqlı tirdə olduğu kimi hesablanır;
b) ucları sərt sancılmış biraşırımlı və kəsilməz tirlərdə - Мef = 0,5М3
burada, М3 – dayaqlarda oynaqları olan tirlərdə hesablanan ən böyük əyici momentdir;
c) bir ucu sancılmış, digər ucu isə sərbəst oturan tirdə - Мef –in qiyməti düstur (57) ilə hesablanmalıdır;
Düstur (52) –də tх qiyməti Мmax təsir edən en kəsikdə hesablanmalıdır; əgər Мmax – aşırım momentidirsə, tirin dayaq en kəsiyi yoxlanılmalıdır.
8.2.6. İki baş müstəvidə əyilən halda bənd 8.2.5-in şərtini ödəyən kəsilməz və ucları sancılmış tirlərin möhkəmliyə hesablanması düstur (51) ilə yerinə yetirilməlidir. Bu halda iki baş müstəvidə bənd 8.2.5-in göstərişlərinə uyğun olaraq dayaq və aşırım momentlərinin paylanması nəzərə alınmalıdır.
8.2.7. Bu normaların bənd 8.2.5, 8.4.6, 8.5.8, 8.5.9 və 8.5.18-nin tələblərini ödəyən kəsilməz və ucları sərt bərkidilmiş tirlərin möhkəmliyə hesablanmasının, əyici momentin paylanması və şərti plastik oynaqların yaranması, həmçinin bənd 8.2.3-ə uyğun olaraq, əyici momentlərin maksimum olduqları kəsiklərdə toxunan gərginliklərin tх təsiri nəzərə alınmaqla, 3-cü sinif kəsiklər kimi düstur (50) ilə yerinə yetirilməsinə yol verilir.
8.2.8. İki simmetriya oxu olan ikitavr və qutuvari en kəsikli kəsilən bipolad tirlərin möhkəmliyə hesablanması, bu normaların bənd 8.4.4, 8.5.9 və 8.5.17-nin tələbləri ödənildikdə və toxunan gərginliklər tх £ 0,9Rs və ty £ 0,5 Rs olduqda (dayaq kəsiklərindən başqa), 2-ci sinif kəsiklər kimi aşağıdakı düsturlarla yerinə yetirilməlidir:
- bir baş müstəvidə əyilmədə
- iki baş müstəvidə əyilmədə
düstur (59) və (60) - da:
burada, af = Af / Aw; r = Ryf / Ryw;
br - əmsal olub, qiyməti aşağıdakı şərtlərdən asılı qəbul edilir:
tx £ 0,5 Rs olduqda, br = 1;
cyr – qiyməti ikitavr en kəsiklər üçün 1,15, qutuvari en kəsiklər üçün 1,05/r qəbul edilən əmsaldır.
Xalis əyilmə zonasında və dayaq en kəsiklərində, həmçinin en kəsiyin zəiflədilməsi nəzərə alınmaqla bipolad tirlərin hesablanması, bu normaların bənd 8.2.3-nün tələblərinə və əlavə 10-a müvafiq yerinə yetirilməlidir.
8.3. Bütöv en kəsikli kran yolu tirlərinin möhkəmliyə hesablanması
8.3.1. Kran yolu tirləri bənd 8.2.1-in tələblərinə uyğun TNvəQ 2.01.07 ilə müəyyən edilən şaquli və üfüqi yüklərin təsirinə qarşı möhkəmliyə hesablanmalıdir.
8.3.2. Kran yolu tirlərinin divarının möhkəmliyə hesablanması (yorulmaya hesablanması tələb olunan iş rejimləri qrupu 7K(metallurgiya istehsalat sexlərində) və 8K olan kran yollarından başqa) düstur (44) ilə yerinə yetirilməlidir və kəsilməz tirlərin dayaq en kəsiklərinin hesablanmasında düstur (44) –də olan 0,87 əmsalının əvəzinə 0,77 əmsalı qəbul edilməlidir.
8.3.3. Axma həddi 440 N/mm-dən çox olmayan poladdan olan 7K (metallurgiya istehsalat sexlərində) və 8K qrup iş rejimlərinə malik kran yolu tirlərinin divarının möhkəmliyə hesablanmasında aşağıdakı şərtlər ödənməlidir:
burada, b –qiyməti kəsilən tirlərin hesablanması üçün 0,87 və kəsilməz tirlərin dayaq kəsiklərinin hesablanması üçün 0,77 qəbul olunan əmsaldır;
burada, М və Q - TNvəQ 2.01.07 ilə müəyyən edilən hesablama yüklərindən tirin en kəsiyində
yaranan müvafiq əyici moment və kəsici qüvvədir;
gf – kran yükləri üçün yükə görə etibarlılıq əmsalıdır və TNvəQ 2.01.07-ə əsasən qəbul
gf1 – TNvəQ 2.01.07-ə əsasən qəbul olunan kranın bir təkərindən düşən şaquli topa
yükün artma əmsalıdır;
Fn – kranın bir təkərindən ötürülən şaquli topa yükün tam normativ qiymətidir;
lef – bu normaların bənd 8.2.2-nin tələblərinə görə müəyyən edilən şərti uzunluqdur;
Мt – aşağıdakı düsturla təyin edilən yerli burucu momentdir:
burada, е = 0,2 b (b – rels dabanının enidir);
Qt – сн TNvəQ 2.01.07-ə əsasən qəbul olunan və kran yollarının paralel olmamasından və körpü kranının çəpləşməsindən meydana çıxan, kran yolunun eninə istiqamətinə yönələn hesablama üfüqi yükdür;
hr – kran relsinin hündürlüyüdür;
– burulmada rels və kəmərin öz ətalət momentlərinin cəmi,
bf və tf – tirin yuxarı kəmərinin müvafiq olaraq eni və qalınlığıdır.
Düstur (63) – (67) –də bütün gərginlikləri “müsbət” işarəsi ilə qəbul etmək lazımdır.
8.3.4. Kran yollarının asma tirlərinin (monorelslərin) möhkəmliyə hesablanması, tirin oxu uzununa və eninə istiqamətdə yönələn kran təkərindən düşən təyziqdən yaranan yerli normal gərginliklər nəzərə almaqla yerinə yetirilməlidir.
8.3.5. 1K – 5K iş rejimli kran qrupları üçün iki simmetriya oxlu ikitavr kəsikli kran yollarının bipolad tirlərinin möhkəmliyə hesablanmasının r =Ryf / Ryw £ 1,5 olduqda, düstur (60) ilə aparılmasına icazə verilir.
Му –tirin yuxarı kəmərinə tamamilə verilən üfqi əyici momentdir;
Wxn=Wxnf – у–у oxuna görə yuxarı kəmər en kəsiyinin müqavimət momentidir;
су=1,15 qəbul edilən əmsaldır.
Kran yollarının bipolad tirlərinin divarının möhkəmliyə hesablanması bu normaların bənd 8.3.2- nin tələblərinə uyğun yerinə yetirilməlidir.
8.4. Bütöv en kəsikli əyilən elementlərin ümumi dayanıqlılığa hesablanması
8.4.1. Bu normaların bənd 8.2.1 və 8.2.8-nin tələblərini ödəyən 1-ci sinif ikitavr, həmçinin 2-ci sinif bipolad tirlərin dayanıqlılığa hesablanması aşağıdakı düsturlar ilə aparılmalıdır:
- en kəsiyin simmetriya müstəvisi ilə üst-üstə düşən divar müstəvisində əyilmədə:
- iki baş müstəvidə əyilmədə (və sektorial gərginliklər olduqda):
düstur (69) və (70)-də:
jb – əyilmədə dayanıqlıq əmsalı olub, dayaqları yana yerdəyişməyə və dönməyə qarşı
bərkidilmiş tirlər üçün bu normaların əlavə 6-ya uyğun müəyyən olunur;
Wcx – en kəsiyin х – х oxuna nəzərən sıxılan kəmər üçün hesablanmış müqavimət momenti;
Wy – en kəsiyin əyilmə müstəvisi ilə üst-üstə düşən у–у oxuna görə müqavimət momenti;
Wω – en kəsiyin sektorial müqavimət momentidir.
Bipolad tirlər üçün düstur (69) və (70)-də, həmçinin jb müəyyən edildikdə, Ry, Ryf ilə əvəz edilməlidir.
8.4.2. jb–nin qiyməti müəyyən edilərkən, tirin lef hesablama uzunluğu sıxılan kəmərin eninə yerdəyişmələrinə qarşı bərkidilən nöqtələri (boyuna və eninə rabitələrin düyünləri, sərt nastilin bərkidilmə nöqtələri) arasındakı məsafə rabitələr olmadıqda isə lef = l (burada l –tirin aşırımıdır); qəbul edilməlidir. Konsol tirlər üçün konsolun axırında üfüqi müstəvidə sıxılan kəmər bərkidilmədikdə hesablama uzunluğu lef = l (l – konsolun uzunluğu), bərkidildikdə isə konsolun və ya üfüqi müstəvidə sıxılan kəmərin bərkidilmə nöqtələri arasındakı məsafə qəbul edilməlidir.
8.4.3. Kran yollarının ikitavr en kəsikli tirlərinin dayanıqlılığa hesablanması düstur (70) ilə yerinə yetirilməlidir; burada, Му – tamamilə tirin üst kəmərinə üfüqi müstəvidə verilən əyici momentdir; Wy = Wyf – üst kəmər kəsiyinin у – у oxuna nəzərən müqavimət momentidir.
8.4.4. 1-ci sinif tirlərin, həmçinin 2-ci sinif bipolad tirlərin aşağıdakı hallarda dayanıqlılığının təmin olunduğu hesab olunmalıdır:
a) tirə yük sərt döşəmə vasitəsilə verildikdə (ağır, yüngül və məsaməli betondan hazirlanan dəmir-beton tavalar, müstəvi və profilləşdirilmiş metal döşəmə, dalğalı polad və s.). Göstərilən döşəmələr tirin sıxılan kəmərinə tam oturmalı və onunla qaynaq, boltlar, özükəsən vintlər və b. vasitələrlə bağlanmalıdır, bu halda sürtünmə qüvvəsi nəzərə alınmamalıdır;
b) simmetrik ikitavr kəsikli tirin sıxılan kəmərinin şərti çevikliyinin - qiyməti, düstur (69) ilə hesablanan və dartılan kəmərin eninin sıxılan kəmərin eninə olan nisbəti 0,75-dən kiçik olmayan simmetrik və ya sıxılan kəməri daha çox böyüdülmüş asimmetrik ikitavr en kəsikli tirlər üçün cədvəl 11-in düsturları ilə müəyyən edilən həddi çeviklik qiymətindən böyük olmadıqda;
0,35+0,0032 b/t +(0,76–0,02 b/t) b/h (71)
0,57+0,0032 b/t +(0,92–0,02 b/t)b/h (72)
Yükün tətbiq səviyyəsindən asılı olmayaraq, tirin xalis əyilməyə və ya onun rabitələrarası sahəsinin hesablanmasında
0,41+0,0032 b/t +(0,73–0,016 b/t) b/h (73)
Cədvəl 11-də qəbul olunan işarələr:
b və t – müvafiq olaraq sıxılan kəmərin eni və qalınlığı;
h – kəmər lövhələrinin oxları arasında məsafə (hündürlük).
1.- qiymətləri 1 £ h/b £ 6 və 15 £ b/t £ 35 olduğu hallar üçün müəyyən edilmişdir; b/t < 15 olduqda cədvəl 11-in düsturlarında tirlər üçün b/t = 15 qəbul etmək lazımdır.
2. Friksionlu kəmər birləşməli tirlər üçün qiymətini 1,2-yə vurmaq lazımdır.
3. qiymətinin əmsalına vurulmaqla artırmasına yol verilir, burada s = М / (Wcgc).
8.4.5. Əyilən elementin dayanıqlılığını təmin edən boyuna və eninə rabitələrin sərt döşənəklərin sıxılan kəmərə bərkidilmələrini faktiki və ya şərti eninə qüvvəyə hesablamaq lazımdır. Bu halda şərti eninə qüvvə aşağıdakı kimi müəyyən edilməlidir:
- tir ayrı-ayrı nöqtələrdə bərkidildikdə - düstur (18) ilə, bu disturda j əmsalı, çeviklik l =lef /i (burada, i – üfüqi müstəvidə sıxılan kəmərin kəsiyinin ətalət radiusudur) olduqda b tipli kəsik (bax: cədvəl 7) üçün müəyyən olunmalıdır, N isə aşağıdakı düsturla hesablanmalıdır:
burada, Af və Aw – müvafiq olaraq sıxılan kəmərin və divarın en kəsik sahələridir;
Ryf və Ryw –müvafiq olaraq sıxılan kəmərin və divarın poladının hesablama müqavimətləridir;
- tir kəsilməz olaraq bərkidildikdə:
burada, qfic – tirin kəmərinin vahid uzunluğuna düşən şərti eninə qüvvədir;
Qfic – düstur (18) ilə (disturda j=1) müəyyən edilən şərti kəsici qüvvədir, N –nin
qiyməti isə düstur (74) ilə hesablanmalıdır.
8.4.6. 2-ci və 3-cü sinif en kəsikli tirlərin dayanıqlılığı cədvəl 11-ə əsasən müəyyən edilən -nın d əmsalına vurulması şərti ilə bu normaların bənd 8.4.4 a, yaxud 8.4.4 b –nin tələbləri ödənildikdə, təmin olunmuş hesab edilməlidir. d əmsalı aşağıdakı düsturla hesablanır:
burada, c1х – aşağıdakı düsturlarla alınan qiymətlərdən ən böyüyünə görə müəyyən edilən
1 < c1х £ cх hüdudlarında dəyişir.
burada, Мх – en kəsikdə əyici momentdir;
b – düstur (52)-yə əsasən qəbul olunan əmsaldır;
cх – düstur (75)-ə əsasən qəbul olunan əmsaldır.
Bununla yanaşı, tir kəmərinin həddi şərti çevikliyinin qiymətini aşağıdakı kimi qəbul edilməsinə yol verilir:
d – tirin uzunluğunun plastik deformasiyalar nəzərə alındığı sahəsində;
– tirin en kəsiklərində gərginliklərinin olduğu sahələrdə.
Sıxılan kəmər dartılan kəmərdən kiçik olan tirlərin hesablanmasında plastik deformasiyaların nəzərə alınmasına yalnız bənd 8.4.4, a -nın tələbləri ödənildiyi halda yol verilir.
8.5. Bütöv en kəsikli əyilən elementlərin divarının və kəmər vərəqələrinin
dayanıqlılığının yoxlanması
8.5.1. 1-ci sinif tirlərin divarının dayanıqlılığı o halda təmin edilmiş hesab edilir ki, bu normaların bənd 8.2.1, 8.3.1–8.3.3, 8.4.1–8.4.5 –nin tələbləri yerinə yetirilsin və divarın = (hef / tw) şərti çevikliyi (şəkil 5) aşağıdakı qiymətlərdən çox olmasın:
3,5 –ikitərəfli kəmər tikişli tirlərdə yerli sloc gərginliyi olmadıqda;
3,2 – həmçinin birtərəfli kəmər tikişli tirlərdə;
2,5 –ikitərəfli kəmər tikişli tirlərdə sloc yerli gərginliyi olduqda.
Eyni zamanda tirin divarında bu normaların bənd 8.5.9 və ya 8.5.11 və 8.5.12-nin tələblərinə uyğun olaraq eninə (və dayaq) sərtlik qabırğaları qoyulmalıdır.
8.5.2. 1-ci sinif tirlərin divarının dayanıqlılığa yoxlanması divarın hesablama sərhəddində müsbət işarə ilə qəbul edilən ən böyük s sıxıcı gərginliyi, t orta toxunan gərginliyi və topa yük altında divarda sloc yerli gərginliyi nəzərə alınmaqla yerinə yetirilməlidir.
s və t gərginliklərini aşağıdakı düsturlarla müəyyən edilməlidir:
burada, М və Q – eninə qabırğalar arasındakı sahə hüdudunda müvafiq olaraq əyici
moment və kəsici qüvvənin qiymətləridir; əgər eninə qabırğalar arasındakı
sahənin uzunluğu a (eninə qabırğalar arasındakı məsafə) onun hesablama
hündürlüyündən hef çox olarsa, bu halda M və Q-nin qiymətləri, uzunluğu
hesablama hündürlüyü hef -ə bərabər olan ən çox gərginləşdirilmiş sahədə orta
qiymət kimi hesablanmalıdır; əgər bölmə hüdudlarında moment və ya kəsici
qüvvə işarələrini dəyişərsə, o halda onların orta qiymətlərini birişarəli eninə
qabırğalar arasındakı sahədə müəyyən edilməlidir;
hef – divarın bu normaların bənd 7.3.1-nin tələblərinə uyğun qəbul olunan hündürlüyü;
hw – divarın tam hündürlüyüdür.
Divarda topa yük altında sloc (sloc,y) yerli gərginliyi bu normaların bənd 8.2.2 və 8.3.3-nün tələblərinə müvafiq müəyyən edilməlidir.
Tirin dartılan kəmərinə topa yük tətbiq edilən qabırğa arası sahələrində eyni zamanda yalnız s və t və ya sloc və t nəzərə alınmalıdır.
8.5.3. Simmetrik en kəsikli, yalnız eninə sərtlik qabırğaları ilə möhkəmləndirilmiş (şəkil 8) 1-ci sinif tirlərdə yerli gərginlik (sloc ¹0) olduqda və divarın şərti çevikliyi şərtini ödədikdə aşağıdakı (80) şərti yerinə yetirilərsə, onda tirin divarının dayanıqlılığı təmin olunmuş hesab edilməlidir.
s, sloc, t – bu normaların bənd 8.5.2-nin tələblərinə görə təyin edilən gərginliklərdir;
scr– aşağıdakı düsturla hesablanan kritik gərginlikdir:
burada, сcr – bu normaların bənd 8.5.4 – 8.5.6-nın tələblərinə görə müəyyən olunan
sloc,cr – aşağıdakı düsturla müəyyən edilən kritik gərginlikdir:
burada, с1 və с2 – bu normaların bənd 8.5.5-nin tələbinə görə müəyyən edilən
tcr – aşağıdakı düsturla müəyyən olunan kritik gərginlikdir:
burada, m – divarın bölməsinin böyük tərəfinin kiçik tərəfinə olan nisbətidir:;
d – divar eninə qabırğalar arasındakı sahəsinin kiçik tərəfidir (hef və ya а).
8.5.4. Kəmər birləşmələrinin növündən və
düsturu ilə təyin edilən d əmsalının qiymətindən asılı olaraq, bənd 8.5.3 üzrə olan tirlər üçün sloc=0 olduqda, düstur (81) –dəki сcr əmsalı cədvəl 12-yə uyğun müəyyən edilməlidir.
burada, b – cədvəl 13-ə uyğun qəbul olunan əmsaldır;
bf, tf – tirin sıxılan kəmərinin eni və qalınlığıdır.
Qeyd. Topa yük dartılan kəmərə tətbiq edilə kran yolu tirlərinin eninə qabırğalar arasındakı sahə üçün, d əmsalı hesablanarkən b = 0,8 qəbul edilməlidir.
8.5.5. sloc ≠ 0 olduqda sloc,cr qiymətləri düstur (82) ilə hesablanarkən, aşağıdakılar qəbul edilməlidir:
с1 – cədvəl 14 üzrə а / hef nisbətindən və r = 1,04 lef / hef qiymətlərindən asılı olaraq
(burada, lef bənd 8.2.2 -nin tələblərinə müvafiq müəyyən olunmalıdırr);
c2 – cədvəl 15-ə görə а / hef nisbətindən və düstur (84) ilə hesablanan d
qiymətlərindən asılı olaraq müəyyən edilməlidir; friksion kəmər birləşməli tirlər
üçün d=10 qəbul edilməlidir.
sloc ¹ 0 olduqda, düstur (80) ilə divarın yoxlanılması а / hef qiymətindən asılı olaraq yerinə yetirilməlidir:
a) nisbətində сcr qiyməti düstur (81) ilə bənd 8.5.4-ün tələblərini nəzərə almaqla müəyyən edilməlidir.
Əgər topa yük dartılan kəmərə tətbiq olunubsa (şəkil 8 b), o halda yalnız sloc və t nəzərə alınmaqla divar yoxlanılarkən d əmsalı müəyyən edilən düstur (84)-də bf və tf müvafiq olaraq dartılan kəmərin eni və qalınlığı kimi qəbul edilməlidir:
b) a/hef > 0.8 nisbətində düstur (80) ilə yoxlamanı iki dəfə yerinə yetirilməlidir:
Birinci yoxlama bu normaların bənd 8.5.4-nün tələblərini nəzərə almaqla və scr –in düstur (81) ilə hesablanan qiymətində aparılmalıdır. İkinci yoxlama düstur (82) ilə müəyyən edilən sloc,cr –in elə bir qiymətində aparılmalıdır ki, c1 və c2 əmsalları müəyyən edildikdə, a ölçüsü əvəzinə 0,8 £ а / hef £ 1,33 olduqda а1 = 0,5а və ya а / hef >1,33 olduqda а1 = 0,67hef qəbul edilsin; а / hef faktiki qiymətində hesablanan scr və sloc,cr qiymətlərində əgər а / hef > 2 olarsa, hesablamada а / hef = 2 qəbul edilməlidir; bu halda düstur (81)-dəki сcr əmsalı cədvəl 16-ya uyğun müəyyən olunmalıdır.
Bütün hallarda tcr –in qiymətini eninə qabırğalar arasındakı sahənin faktiki ölçülərinə görə hesablamaq lazımdır
8.5.6. Sıxılan kəməri daha böyük olan, yalnız eninə sərtlik qabırğaları ilə bərkidilən, assimmetrik ikitavr en kəsikli 1-ci sinif tirlərin divarının dayanıqlılığı o halda təmin olunur ki, düstur (80)- in şərti aşağıdakı dəyişikliklər nəzərə alınmaqla ödənilsin:
- düstur (81) və (84) ilə scr qiymətləri hesablanarkən, hef qiyməti əvəzinə divarın sıxılan zonasının ikiqat hündürlüyü 2hc qəbul edilir;
- а / hef > 0,8 və sloc ¹ 0 olduqda, bu normaların bənd 8.5.5-də göstərilən iki yoxlama yerinə yetirilir; cədvəl 16 üzrə сcr və düstur (81) ilə scr müəyyən edilərkən, hef qiyməti əvəzinə divarın sıxılan zonasının ikiqat hündürlüyü 2hc qəbul edilir.
tcr və sloc,cr qiymətlərini divarın eninə qabırğalar arasındakı sahəsinin faktiki ölçülərinə görə təyin etmək lazımdır.
8.5.7. s və t gərginliklərinin eyni zamanda təsir etdiyi və sloc gərginliyi olmadıqda, dartılan kəməri daha böyük olan, yalnız eninə sərtlik qabırğaları ilə bərkidilmiş, assimmetrik ikitavr en kəsikli 1-ci sinif tirlərin divarının dayanıqlılığı, aşağıdakı şərt yerinə yetirildiyi halda təmin olunmuş hesab edilməlidir:
scr – düstur (81) ilə müəyyən edilir.
burada, s1 və s2 - divarın hesablama sərhədlərində müvafiq olaraq “müsbət” və “mənfi” işarələrlə qəbul edilən və düstur (78) ilə müəyyən olunan sıxıcı və dartıcı gərginliklər;
t və tcr - müvafiq olaraq düstur (79) və (83) ilə müəyyən edilən toxunan
сcr - a-dan asılı olaraq cədvəl 17-dən müəyyən olunan əmsaldır.
8.5.8. Eynicins polad və bipoladdan olan 2-ci və 3-cü sinif tir divarının dayanıqlılığı yerli gərginlik olmadıqda (sloc= 0) və bu normaların bənd 7.3.1, 8.2.3 və 8.2.8-nin tələblərinə əməl edilməklə, aşağıdakı şərtlər yerinə yetirildiyi halda təmin edilmiş hesab olunmalıdır:
a) ikiqat simmetrik ikitavr və qutuvari kəsiklər üçün:
burada, a – cədvəl 18-ə müvafiq müəyyən olunan əmsaldır (t = Q /olduqda);
r – bu normaların bənd 8.4.5-ə əsasən qəbul edilməlidir.
b) sıxılan kəməri daha böyük olan assimmetrik ikitavr en kəsikli yalnız eninə sərtlik qabırğaları ilə bərkidilmiş tirlər üçün:
M /{[s1 Af1 h1 + s2 Af2(hw – h1) + 4 h1 t a Ryw + hwt (hw – 2 h1) / 2] gc} £ 1 (87)
burada, s1, s2 – müvafiq olaraq sıxılan və dartılan kəmərlərdəki gərginliklərdir; əgər s1 ³ Ryf və ya s2 ³ Ryf olarsa, o halda müvafiq olaraq s1 = Ryf və ya s2 = Ryf qəbul edilməlidir.
Düstur (87)-də divarın sıxılan zonasının hündürlüyü aşağıdakı düstur ilə müəyyən edilməlidir:
М və Q qiymətlərini tirin eyni kəsiyində müəyyən olunmalıdır.
8.5.9. Tir divarı eninə sərtlik qabırğaları ilə aşağıdakı hallarda bərkidilməlidir:
- 1-ci sinif tirlərdə, əgər divarın şərti çevikliyi tirin kəmərində hərəkətli yük olmadıqda 3,2-dən və ya belə yük olduqda 2,2 – dən çox olarsa;
- 2-ci və 3-cü sinif tirlərdə - divarın şərti çevikliyinin istənilən qiymətlərində tirin uzunluğu üzrə plastik deformasiyaların nəzərə alındığı sahələrdə, digər sahələrdə isə 1-ci sinif tirlərdə olduğu kimi;
- eninə qabırğalar arası məsafə – olduqda, 2hef –dən və olduqda, 2,5hef -dən böyük olmamalıdır.
- tirin və divarın dayanıqlılığı bu normaların bənd 8.4.4, a və ya 8.4.4, b-nin tələbləri yerinə yetirilməklə təmin olunduqda və çevikliyi düstur (71) ilə müəyyən olunan qiymətləri aşmadıqda 1-ci sinif tirlər üçün bu məsafələrin 3hef qədər artırılmasına yol verilir.
Eninə sərtlik qabırğalarını, bir qayda olaraq, tərpənməz topa yüklər tətbiq edilən en kəsiklərdə və tirin dayaqlarında yerləşdirmək lazımdır.
Yalnız eninə qabırğalarla bərkidilən divarda qabırğa çıxıntısının eni br - qoşa qabırğalar üçün (hw /30 + 25) mm-dən, birtərəfli qabırğalar üçün (hw / 24 + 40) mm-dən, qabırğanın tr qalınlığı isə 2br-dən kiçik olmamalıdır.
Divar ətəklə qaynaq olunan tək bucaqlıqlardan ibarət birtərəfli eninə sərtlik qabırğaları ilə möhkəmləndirildikdə, divarın qabırğaya yaxın olan kənarı ilə üst-üstə düşən oxa nəzərən qabırğanın hesablanmış ətalət momenti ikitərəfli qabırğanın ətalət momentindən az olmamalıdır.
8.5.10. Yuxarı kəmərə topa yük tətbiq edilən yerdə qoyulan eninə sərtlik qabırğası - ikitərəfli olduqda mərkəzi sıxılan dirək kimi, birtərəfli olduqda isə-divarın orta müstəvisindən dirəyin hesablama kəsiyinin ağırlıq mərkəzinə qədər olan məsafəyə bərabər ekssentrisitetlə sıxılan dirək kimi dayanıqlılığa hesablanmaqla yoxlanmalıdır. Bu halda dirəyin hesablama en kəsiyinə sərtlik qabırğasının və divarın qabırğadan hər iki tərəfə 0,65 tw zolağının en kəsiyi daxil edilməlidir, dirəyin hesablama uzunluğu isə divarın hef hesablama hündürlüyünə bərabər qəbul olunmalıdır.
8.5.11. s normal gərginliklərin təsirindən 1-ci sinif tir divarının əyilmədə dayanılıqlığı təmin olunmadıqda, həmçinin divarın şərti çevikliyinin qiymətlərinin (burada, s-tirin sıxılan kəmərindəki gərginlikdir) olduğu hallarda, divar eninə qabırğalardan əlavə, boyuna qabırğalarla da möhkəmləndirilməlidir.
8.5.12. İkitavr simmetrik en kəsikli 1-ci sinif tirin divarı eninə qabırğalardan əlavə, sıxılan qabırğalararası sahənin sərhədindən h1 məsafəsində yerləşən (şəkil 9) və divar qabırğalararası sahəsini bölən ikitərəfli boyuna qabırğalarla möhkəmləndirildiyi halda, divarın hər iki qabırğalararası sahəsi ayrı-ayrılıqda aşağıdakı disturlar ilə hesablanmalıdır:
a) sıxılan kəmər və boyuna qabırğalararası 1- lövhəsi aşağıdakı düsturu ilə
burada, s, sloc,t – qiymətləri bənd 8.5.2-nin tələblərinə müvafiq olaraq müəyyən
scr,1 və sloc,cr,1 – qiymətləri aşağıdakı düsturlarla hesablanmalıdır:
burada, 1= (h1 / tw);
- sloc ¹ 0 və m1 = a / h1 £ 2 olduqda (m1>2 olduqda m1=2 qəbul olunmalıdır)
burada, y = (m1 + 1 / m1) və а = (а / tw ) (93)
tcr,1 – gərginliyini yoxlanılan lövhənin ölçülərini daxil etməklə, düstur (83) ilə
müəyyən etmək lazımdır;
b) dartılan kəmər və boyuna qabırğa arasındakı 2-lövhəsi aşağıdakı düstur ilə:
burada, s və t gərginlikləri bu normaların bənd 8.5.2-ə müvafiq müəyyən edilir;
sloc,2 – yük sıxılan kəmərə (şəkil 9,a) tətbiq edildikdə sloc,2 = 0,4sloc (burada, sloc –
bənd 8.5.2-ə əsasən müəyyən olunmalıdır); dartılan kəmərə (şəkil 9, b) tətbiq
edildikdə isə sloc,2 = sloc qiymətlərə bərabər qəbul edilən gərginliklər;
sloc,cr,2 – düstur (82) ilə müəyyən edilən gərginlikdir, düstur (82)-də с1 və с2 əmsallarının qiyməti müvafiq olaraq r = 0,4 olduqda cədvəl 14-dən və d =1 olduqda hef qiymətini (hef – h1) qiyməti ilə əvəz etməklə cədvəl 15-dən müəyyən olunmalıdır;
tcr,2 – yoxlanılan lövhənin ölçüləri daxil edilməklə, düstur (83) ilə müəyyən edilən gərginlikdir.
8.5.13. Sıxılan kəmərlə uzununa qabırğa arasında 1 lövhəsində yerləşən aralıq qabırğaları uzununa qabırğaya qədər çatdırılmalıdır (şəkil 10).
Bu halda, 1 lövhəsinin hesablanması düstur (89) - (93) ilə - düsturlarda а kəmiyyətinin а1 kəmiyyəti ilə əvəz etməklə - yerinə yetirilməlidir. а1 – qonşu aralıq qabırğaların oxları arasındakı məsafədir (şəkil 10). 2 lövhəsinin hesablanması bənd 8.5.12 b-nin tələblərinə uyğun olaraq yerinə yetirilməlidir.
8.5.14. Assimmetrik en kəsikli (sıxılan kəməri daha böyük olan) tirlərin eninə qabırğalarla və sıxılan zonada yerləşən uzununa qabırğa ilə ikitərəfli möhkəmləndirilən divarı dayanıqlılığa düstur (89) və (90) ilə yoxlanılmalıdır; bu halda düstur (90), (91) və (94)-ə h1 / hef nisbəti əvəzinə, düstur (95)-ə isə (0,5 – h1 / hef) nisbəti əvəzinə [s1 / (s1 – s2) – h1 / hef ] nisbətləri daxil edilməlidir. Burada, s2 –qabırğalararası sahəsinin hesablama sərhədində (“mənfi” işarə ilə) kənar dartıcı gərginlikdir.
8.5.15. Divar eninə qabırğalarla və ikitərəfli boyuna sərtlik qabırğası ilə möhkəmləndirdikdə, bu qabırğaların yerləri və en kəsiklərinin ətalət momentləri bu normaların bənd 8.5.9-nun tələblərini və cədvəl 19-un düsturlarının şərtlərini ödəməlidir.
(2,5 – 0,5 a / hef) at / hef
(1,5 – 0,4a / hef) at/ hef
Qeyd. Irl hesablanarkən h1 / hef nisbətinin aralıq qiymətləri üçün xətti interpolyasiyaya yol verilir
Boyuna və eninə sərtlik qabırğaları divarın bir tərəfində yerləşdirildikdə, onların hər birinin en kəsiyinin ətalət momentlərini divarın qabırğaya yaxın olan üzü ilə üst-üstə düşən oxa nəzərən hesablamaq lazımdır.
8.5.16. Divarın şərti çevikliyinin qiymətlərində simmetrik ikitavr en kəsikli tirlərin, çevik (dayanıqsız) divarlı 2-ci sinif tirlər kimi əlavə 10-a müvafiq layihələndirilməsinə yol verilir.
8.5.17. Tir divarının dayaq üzərindəki hissəsi dayaq reaksiyası ilə yüklənmiş dirək kimi tir müstəvisinə perpendikuyar müstəvidə mərkəzi sıxılmada dayanıqlılığa hesablanmalıdır.
Tir divarı çıxıntısının eni br olan (bir qayda olaraq 0,5bfi –dən az olmayaraq, burada bfi - tirin aşağı kəmərinin enidir) dayaq sərtlik qabırğaları ilə möhkəmləndirildikdə, bu dirəyin hesablama en kəsiyinə, divarın hər iki tərəfindəki dayaq qabırğalarının və divarın eni 0,65 tw -dan çox olmayan zolağınının en kəsiyi daxil edilməlidir.
Dayaq sərtlik qabırğasının tr qalınlığı 3br-dən kiçik olmamalıdır, burada, br - qabırğa çıxıntı hissəsinin enidir.
Dirəyin hesablama uzunluğu tir divarının hef hesablama hündürlüyünə bərabər qəbul edilməlidir.
Dayaq qabırğalarının aşağı kəllələri (şəkil 11) yonularaq tirin aşağı kəmərinə kip yerləşdirilməli və ya tirin alt kəmərinə qaynaq olunmalıdır. Dayaq reaksiyalarının təsirindən bu en kəsiklərdəki gərginliklər poladın birinci halda (şəkil 11,a) а £1,5t olduqda Rр əzilməyə və а >1,5t olduqda Ry sıxılmaya, ikinci halda (şəkil 11,b) isə Rр əzilməyə qarşı hesablama müqavimətlərini aşmamalıdır.
Dayaq qabırğasını tirin aşağı kəmərinə birləşdirən qaynaq tikişləri dayaq reaksiyasının təsirinə hesablanmalıdır.
Dayaq sərtlik qabırğaları olmaqdıqda (yayma tirlərdə), dirəyin hesablama en kəsiyi kimi, eni tirin dayaq hissəsinin uzunluğuna bərabər olan divar zolağı qəbul edilir.
8.5.18. Sıxılan kəmərlərinin dayanıqlılığı əgər bu normaların bənd 7.3.7, 8.2.1 və 8.2.8-nin tələbləri yerinə yetirildikdə 1-ci sinif, həmçinin 2-ci sinif bipolad tirlərin kəmərinin çıxıntısının və ya kəmər vərəqlərinin şərti çeviklikləri aşağıdakı düsturlarla müəyyən edilən həddi qiymətləri aşmırsa, o halda təmin olunduğu hesab edilməlidir:
Ikitavr en kəsik rəfinin çıxıntısı üçün (haşiyəsiz və qatlanmamış)
qutuvari en kəsiyin kəmər vərəqi üçün
burada, sс – sıxılan kəmərdə aşağıdakı düsturlarla müəyyən edilən gərginlikdir:
burada, – t = 0 olduqda cədvəl 18-dəki a-nın qiymətidir.
8.5.19. Bircinsli poladdan olan 2-ci və 3-cü sinif tirlərin sıxılan kəmərinin çıxıntısının və kəmər vərəqinin şərti çevikliyi bu normaların bənd 7.3.7, 8.2.3 və 8.5.8-nin tələblərini ödəyirsə və 2,2 ££ 5,5 halında aşağıdakı düsturlarla müəyyən edilən () həddi qiymətlərini aşmırsa, sıxılan kəmərin dayanıqlılığının təmin olunduğu hesab edilməlidir:
ikitavr en kəsiyinin rəfinin çıxıntısı üçün (haşiyəsiz və qatlanmamış)
qutuvari en kəsiyin kəmər vərəqi üçün
8.5.20. Ölçüsü аef ³ 0,3 bef və qalınlığı t > 2аef olan en kəsiyin (şəkil 5) haşiyələnmiş və ya qatlanmış rəfi (divarı) olduğu halda düstur (97) və (99) ilə müəyyən edilən qiymətinin 1,5 dəfə artırılmasına yol verilir.
8.6. Dayaq tavalarının hesablanması
8.6.1. Polad dayaq tavasının sahəsi bünövrənin möhkəmliyinin hesablanması tələblərinə cavab verməlidir.
Dayaq tavasına hesablama qüvvəsinin verilməsi, tavaya oturan konstruksiyanın cilalanmış kəllə hissəsi və ya qaynaq tikişləri vasitəsilə həyata keçirilir.
8.6.2. Dayaq tavasının qalınlığı lövhənin əyilməyə hesablanması şərtindən aşağıdakı düsturla müəyyən edilir:
burada, Mmax – dayaq tavasının ayrı-ayrı məntəqələrində təsir edən əyici momentlərdən
ən böyüyü olub, aşağıdakı düsturlarla müəyyən edilir:
tavanın konsol sahəsi üçün:
müvafiq olaraq qısa və uzun tərəfləri istiqamətində tavanın dörd tərəfinə oturdulan sahəsi
tavanın uc tərəfi ilə oturdulan sahəsi üçün:
bucaq altında qovuşan iki tərəfi ilə oturdulan tava sahəsi üçün də düstur (104) ilə
müəyyən edilir. Bu halda d1 – düzbucaqlının diaqonalı, cədvəl 84-dəki а1 ölçü bucaq
təpəsindən diaqonala qədərki məsafədir.
düstur (102), (103), (104) – də:
c – tavanın konsol sahəsinin çıxıntısıdır;
a1, a2, a3 – tava məntəqələrinin tərəflərinin ölçülərindən və oturma şərtlərindən asılı olan
əmsallardır və cədvəl 84-ə müvafiq qəbul olunurlar;
q– bünövrə tavasının baxılan sahəsinin altında vahid sahəyə düşən reaktiv
9. Polad konstruksiya elementlərinin əyilmə ilə boyuna qüvvənin təsirinə hesablanması
9.1. Bütöv en kəsikli elementlərin möhkəmliyə hesablanması
9.1.1. Dinamiki yüklərin təsirinə məruz qalmayan və normativ müqaviməti Ryn £ 440 N/mm olan qeyri-mərkəzi sıxılan (sıxılıb-əyilən) və qeyri-mərkəzi dartılan (dartılıb-əyilən) polad elementlərin t < 0,5Rs və s=N / An > 0,1Ry gərginliklərində möhkəmliyə hesablanması aşağıdakı düsturla yerinə yetirilir:
N, Mx və My, В – boyuna qüvvənin, əyici momentlərin və bimomentin daha əlverişsiz
birləşmələrində müvafiq olaraq onların mütləq qiymətləridir;
n, cx, cy – cədvəl 83-ə müvafiq qəbul olunan əmsallardır.
Əgər s = N / An £ 0,1Ry olarsa, düstur (105) bu normaların bənd 8.5.8 və 8.5.18-nin tələbləri yerinə yetirildikdə tətbiq edilməlidir.
Hesablanması düstur (105) ilə nəzərə alınmayan hallarda elementlərin möhkəmliyə hesablanması aşağıdakı düstur ilə yerinə yetirilməlidir:
х, у – baş oxlardan kəsiyin baxılan nöqtəsinə qədər olan məsafələrdir.
9.1.2. Möhkəmliyin və dayanıqlılığın hesablanmasında qəbul olunan çevrilmiş nisbi ekssentrisitetin mef £ 20 (bənd 9.2.2) qiymətlərində, en kəsik zəiflədilmədikdə və əyici momentlərin eyni qiymətlərində qeyri-mərkəzi sıxılan (sıxılıb-əyilən) elementlərin düstur (105) ilə möhkəmliyə hesablanması tələb olunmur.
9.1.3. Normativ müqaviməti Ryn > 440 N/mm poladdan olan, əyilmə müstəvisinə perpendikulyar oxa nəzərən qeyri-simmetrik en kəsikli (məsələn, cədvəl 70 üzrə 10, 11 növlü en kəsiklər) qeyri-mərkəzi sıxılan (sıxılıb-əyilən) elementlərin en kəsiyinin dartılan lifi momentin təsir müstəvisində möhkəmliyə aşağıdakı düstur ilə yoxlanılmalıdır:
Wtn – dartılan lif üçün hesablanan müqavimət momentidir;
d – aşağıdakı düsturla müəyyən olunan əmsaldır
9.2. Bütöv en kəsikli elementlərin dayanıqlılığa hesablanması
9.2.1. Moment baş müstəvilərdən birində təsir göstərdikdə, qeyri-mərkəzi sıxılan (sıxılıb-əyilən) elementlər dayanıqlılığa həm moment müstəvisində (dayanıqlılığının müstəvi formada itirilməsi), həm də ona perpendikulyar müstəvidə (dayanıqlılığın əyilib-burulma fomada itirilməsi) hesablanmalıdır.
9.2.2. Moment təsiri müstəvisi ilə üst-üstə düşən simmetriya müstəvisində qeyri-mərkəzi sıxılan (sıxılıb-əyilən) sabit en kəsikli elementlərin dayanıqlılığa hesablanması aşağıdakı düsturla yerinə yetirilməlidir:
Düstur (109) - da je sıxılıb-əyilmədə dayanıqlılıq əmsalı cədvəl 79-a uyğun şərti çevikliyindən və aşağıdakı düsturla təyin edilən mef çevrilmiş nisbi eksentrisitetdən asılı olaraq müəyyən olunmalıdır:
burada, h – cədvəl 78 üzrə müəyyən edilən en kəsik formasının təsiri əmsalıdır;
m = eA / Wc – nisbi eksentrisitet;
е = M / N – eksentrisitet, burada М və N qiymətləri bənd 9.2.3-ün tələblərinə görə qəbul edilməlidir;
Wc – en kəsiyin daha çox sıxılan lifi üçün hesablanmış müqavimət momentidir.
mef > 20 olduqda, hesablamanı əyilən elementlərdə olduğu kimi aparmaq lazımdır (bax: bölmə 8).
9.2.3. Elementdə N boyuna qüvvəsinin və M əyici momentinin hesablama qiymətləri eyni yük birləşməsi üçün poladın elastik deformasiyalarını fərz etməklə sistemin deformasiyaya uğramamış sxem üzrə hesablanmasından qəbul edilməlidir.
Bu halda M qiymətlərini aşağıdakı kimi qəbul olunmalıdır:
- çərçivə sisteminin sabit en kəsikli sütunu üçün – sütunun uzunluğu hüdudunda ən böyük əyici momentə görə;
- pilləli en kəsikli sütun üçün – sabit en kəsikli sahənin uzunluğu üzrə ən böyük əyici momentə görə;
- bir tərəfi sancılmış, digər tərəfi isə sərbəst olan sütun üçün – sancılmış kəsikdəki momentə görə, bu moment sancılmış kəsikdən sütunun üçdə biri uzunluğundakı momentdən az olmamalıdır;
- düyündən kənar yükləri qəbul edən sıxılan ferma kəmərləri və struktur tavalar üçün – kəmər panelinin orta üçdə bir uzunluğu hüdudlarında, kəmərin elastik kəsilməz tir kimi hesablanmasından alınan ən böyük momentə görə;
- ucları oynaqlı bərkidilən və əyilmə müstəvisi ilə üst-üstə düşən, bir simmetriya oxuna malik en kəsikli sıxılan mil üçün – 0,5 Mmax-dan az olmayaraq qəbul edilən və mmax = Mmax A/(NWc) nisbi ekssentrisitetdən aslı olaraq cədvəl 20-dəki düsturlar ilə müəyyən olunan momentə görə,
cədvəl 20-də qəbul olunan işarələr:
Mmax – milin uzunluğu hüdudlarında ən böyük əyici moment;
M1 – milin uzunluğunun üçdə biri hüdudlarında 0,5 Mmax –dən az qəbul edilməyən ən böyük əyici moment;
M2 – mmax £ 3 və < 4 olduqda M-ə bərabər, ancaq 0,5 Mmax–dən az qəbul edilməyən əyici moment
Ucları oynaqlı, bütöv ikiqat simmetrik en kəsikli sıxılan millərə əyici momentlər təsir etdikdə jе –nin qiymətini müəyyən etmək üçün lazim olan mef –inin qiymətlərini cədvəl 81-ə müvafiq olaraq qəbul edilməlidir.
9.2.4. Qeyri-mərkəzi sıxılan (sıxılıb-əyilən), bütöv sabit en kəsikli millərin (qutuvari en kəsikli millərdən başqa), həmçinin şvellerlərin moment müstəvisinə perpendikulyar müstəvidə əyilmədə dayanıqlılığa hesablanması, onların simmetriya müstəvisi ilə üst-üstə düşən sərtlikyi daha böyük olan müstəvidə (Ix > Iy) aşağıdakı düsturla aparılmalıdır:
burada, с – bənd 9.2.5-in tələblərinə müvafiq müəyyən edilən əmsaldır;
jy – mərkəzi sıxılan mil üçün bənd 7.1.3-ün tələblərinə müvafiq müəyyən olunan
dayanıqlılıq əmsalıdır.
9.2.5. Düstur (111) –dəki c əmsalı aşağıdakı kimi müəyyən edilməlidir:
- mx £ 5 qiymətlərində:
burada, a, b – cədvəl 21-ə müvafiq müəyyən olunan əmsallardır;
- mx ³ 10 qiymətlərində:
burada, jb – sıxılan kəmərləri iki və daha çox qabırğalarla möhkəmləndirilən tir üçün bu
normaların bənd 8.4.1-nin tələblərinə və əlavə 6-ya müvafiq təyin olunan
əyilmədə dayanıqlılıq əmsalıdır;
- 5 <mx< 10 qiymətlərində:
burada, с5 - mx = 5 olduqda düstur (112) ilə müəyyən edilən əmsaldır;
с10 - mx = 10 halına düstur (113) ilə müəyyən edilən əmsaldır;
- nisbi ekssentrisitetdir, burada Мх bu normaların bənd 9.2.6-nın tələblərinə
müvafiq qəbul edilməlidir.
Çeviklik > 3,14 olduqda, c əmsalının qiyməti bu normaların əlavə 4-ə müvafiq müəyyən edilən cmax qiymətindən böyük olmamalıdır; с > cmax olduqda, düstur (111) və (117) –də c əmsalı əvəzinə cmax qəbul etmək lazımdır.
9.2.6. mx nisbi ekssentrisiteti müəyyən edilərkən düstur (112) – (114) –dəki Mx hesablama momenti aşağıdakı kimi qəbul edilməlidir:
momentin təsir müstəvisinə perpendikulyar müstəvidə yerdəyişmələrə qarşı ucları bərkidilən millər üçün – milin uzunluğu üzrə ən böyük əyici momentin yarısından az olmamaqla, uzunluğun orta üçdə biri hüdudlarında maksimal moment;
bir ucu sancılan, digər ucu isə sərbəst olan millər üçün – sancılan kəsikdəki moment, bu moment sancılan nöqtədən milin uzunluğunun üçdə biri məsafəsində yerləşən kəsikdəki momentdən az olmamalıdır.
9.2.7. Rəflərindən biri istiqamətdə kəsilməz olaraq bərkidilən qeyri-mərkəzi sıxılan (sıxılıb-əyilən) ikitavr en kəsikli elementlərin dayanıqlılığa hesablanması bu normaların əlavə 6-a müvafiq aparılmalıdır.
9.2.8. Sərtliyi az olan müstəvidə (Iy < Ix və ey ¹ 0) əyilən qeyri-mərkəzi sıxılan (sıxılıb-əyilən) dəyişməz en kəsikli elementlər düstur (109) ilə hesablanmalıdır, çeviklik lх > ly olduqda onlar həm də mərkəzi sıxılan elementlər kimi momentin təsir müstəvisinə perpendikulyar müstəvidə aşağıdakı düsturla dayanıqlılığa yoxlanılmalıdır.
burada, j х – bənd 7.1.3-ün tələblərinə müvafiq müəyyən edilən mərkəzi sıxılmada dayanıqlılıq əmsalıdır.
lх £ ly olduqda, momentin təsir müstəvisindən perpendikulyar müstəvidə dayanıqlılığa yoxlama tələb edilmir.
9.2.9. İki baş müstəvilərdə sıxılma və əyilməyə məruz qalan bütöv, həmçinin 3-cü növ en kəsikli (cədvəl 21) millərin (qutuvari kəsikdən başqa) dayanıqlılığa hesablanması sərtliyi daha böyük olan müstəvinin (Ix > Iy) simmetriya müstəvisi ilə üst-üstə düşdüyü halda, aşağıdakı düstur ilə yerinə yetirilməlidir.
burada, jey – bənd 9.2.2 -nin tələblərinə müvafiq olaraq düsturlarda m və əvəzinə müvafiq
olaraq my və qəbul etməklə müəyyən edilməlidir;
с – bənd 9.2.5 -in tələblərinə uyğun müəyyən edilməlidir.
Kəmərləri müxtəlif olan ikitavr en kəsikli millər üçün mef,y=h my qiymətləri hesablandıqda h əmsalını cədvəl 78-dən 8-ci növ kəsik üçün müəyyən edilməlidir.
Əgər mef,y<h my olarsa, düstur (116) -ya görə hesablamadan əlavə, еу=0 qəbul edilərək, düstur (109) və (111) üzrə əlavə yoxlama aparılmalıdır.
Əgər lx > ly olarsa, düstur (116) -ya görə hesablamadan əlavə, еу=0 qəbul edilərək düstur (109) ilə əlavə yoxlama aparılmalıdır.
Nisbi ekssentrisitetlərin qiymətlərini aşağıdakı düsturlar ilə hesablanmalıdır:
burada, Wcx və Wcy – kəsiyin ən çox sıxılan lifinin müvafiq olaraq x-x və y-y oxlarına görə
müqavimət momentləridir.
Əgər milin sərtliyi böyük olan müstəvisi (Ix > Iy) simmetriya müstəvisi ilə üst-üstə düşmürsə, onda mx –in hesablama qiyməti (cədvəl 21-ə müvafiq 3-cü növ en kəsikdən başqa) 25% artırılmalıdır.
9.2.10. Bütöv en kəsikli qutuvari millərin bir və ya iki baş müstəvilərdə sıxılıb-əyilmədə dayanıqlılığa hesablanması aşağıdakı düsturlarla aparılmalıdır:
burada, jeх, jey – cədvəl 80 üzrə müəyyən edilən sıxılıb-əyilmədə dayanıqlılıq əmsallarıdır;
cx, cy – cədvəl 83 üzrə qəbul edilən əmsallardır;
dx, dy – aşağıdakı düsturlarla müəyyən edilən əmsallardır:
dx, dy -in qiymətləri £ 1 və £ 1 olduqda 1,0-ə bərabər qəbul edilir.
Sərtliyi daha böyük olan müstəvidə (Ix > Iy; My = 0) bir oxlu əyilmə olduqda jey-in yerinə jy qəbul etmək lazımdır.
9.3. Boşluqlu en kəsikli elementlərin dayanıqlılığa hesablanması
9.3.1. Qeyri-mərkəzi sıxılan (sıxılıb-əyilən) planka və ya qəfəsə birləşdiricili boşluqlu en kəsikli millərin dayanıqlılığa yoxlanılması həm bütöv mil kimi, həm də ayrı-ayrı budaqlar üçün yerinə yetirilməlidir.
9.3.2. Plankaları və qəfəsələri momentin təsir müstəvisinə paralel müstəvidə yerləşən mili bütövlükdə sərbəst oxa görə düstur (109) ilə hesabladıqda, düstur (123) ilə müəyyən edilən m nisbi eksentrisitetindən və (–bax: cədvəl 8) şərti çevrilmiş çeviklikdən asılı olaraq je əmsalını cədvəl 80-ə müvafiq müəyyən edilməlidir.
burada, e = M / N – ekssentrisitetdir, hesablamalarda M və N qiymətlərini bu normaların bənd 9.2.3-nün tələblərinə müvafiq qəbul edilməlidir;
а – momentin təsir müstəvisinə perpendikulyar olan kəsiyin baş oxundan
daha çox sıxılan budağa qədər olan məsafədir və bu məsafə budağın
divarının oxuna qədər olan məsafədən kiçik olmamalıdır;
I – sərbəst oxa nəzərən milin boşluqlu en kəsiyinin ətalət momentidir.
m > 20 olduqda, bütövlükdə milin dayanıqlılığa hesablanması tələb olunmur; bu halda hesablama əyilən elementlər üçün olduğu kimi aparılmalıdır.
9.3.3. Qəfəsəli boşluqlu sütunun ayrı-ayrı budaqları düstur (7) ilə hesablanarkən, hər budaqdakı boyuna qüvvə momentdən yaranan əlavə Nad qüvvəsi nəzərə alınmaqla təyin edilməlidir. Bu qüvvənin qiyməti aşağıdakı kimi hesablanmalıdır:
- 1 və 3-cü növ kəsiklər üçün (cədvəl 8) milin у – у oxuna perpendikulyar müstəvidə əyilməsində - Nad = Му / b; 2-ci növ en kəsiklər üçün (cədvəl 8) isə - Nad = 0,5Му / b1
- 3-cü növ en kəsiklər üçün (cədvəl 8) milin x-x oxuna perpendikulyar müstəvidə əyilməsində - Nad = 1,16Мх / b; 2-ci növ en kəsiklər üçün (cədvəl 8).Nad = 0,5Мх / b2
burada, b, b1, b2 – budaq oxları arasındakı məsafələrdir (cədvəl 8).
2-ci növ boşluqlu en kəsikli milin (cədvəl 8) iki müstəvidə əyilməsində Nad qüvvəsini aşağıdakı düstur ilə müəyyən edilməlidir:
9.3.4. Plankalı boşluqlu millərin ayrı-ayrı budaqlarını hesablayarkən düstur (109) -da M momentindən yaranan əlavə Nad qüvvəsi, eləcə də faktiki və şərti kəsici qüvvədən (dirsəksiz fermanın kəmərlərində olduğu kimi) budaqların yerli əyilməsi nəzərə alınmalıdır.
9.3.5. Qeyri-mərkəzi sıxılan (sıxılıb-əyilən) üçüzlü və uzunluğu üzrə bərabəryanlı sabit en kəsikli qəfəsəli boşluqlu millərin dayanıqlılığı bölmə 16-nın tələblərinə müvafiq hesablanmalıdır.
9.3.6. x-x oxuna (şəkil 12) nisbətən simmetrik olan bütöv divarlı iki budaqdan və iki paralel müstəvidə qəfəsədən ibarət, hər iki baş müstəvidə sıxılma və əyilməyə məruz qalan boşluqlu millərin dayanıqlılığa hesablanması aşağıdakı qaydada yerinə yetirilməlidir:
mil üçün bütövlükdə - qəfəsə müstəvilərinə paralel müstəvidə bənd 9.3.2-nin tələblərinə müvafiq, ех = 0 qəbul etməklə;
ayrı-ayrı budaqlar üçün – düstur (109) və (111) ilə qeyri-mərkəzi sıxılan elementlər kimi; bu halda hər budaqda boyuna qüvvə Му momentindən yaranan əlavə qüvvə (bənd 9.3.3) nəzərə alınmaqla müəyyən edilməlidir və Мх momenti budaqlar arasında onların sərtliklərinə Ixв (şəkil 12) mütənasib surətdə paylanılmalıdır; əgər Мх momenti budaqlardan birinin müstəvisində təsir göstərirsə, onda Мх-in tamamilə bu budağa ötürüldüyü qəbul edilməlidir. Tək budağın çevikliyi düstur (109) ilə hesablandıqda bənd 10.3.10-un tələbləri nəzərə alınmaqla, düstur (111) ilə hesablandıqda isə – qəfəsə düyünləri arasındakı maksimum məsafə müəyyən edilməlidir.
9.3.7. Plankalı və ya qəfəsəli böşluqlu mərkəzdənxaric-sıxılan (sıxılıb-əyilən) millərin Q faktiki və bənd 7.2.7-nin tələblərinə müvafiq hesablanan Qfic şərti kəsici qüvvələrin daha böyüyünün qiymətinə bərabər olan kəsici qüvvəyə bənd 7.2.8 və 7.2.9-un tələblərinə müvafiq hesablanması yerinə yetirilməlidir.
Faktiki kəsici qüvvənin şərti kəsici qüvvədən çox olduğu halda qeyri-mərkəzi sıxılan boşluqlu elementlərin budaqları, bir qayda olaraq, qəfəsələrlə birləşdirilməlidir.
Cədvəl 21-də qəbul edilmiş işarələr:
I1 və I2 –kəsiyin y-y simmetriya oxuna nəzərən müvafiq olaraq böyük və kiçik rəflərin ətalət momentəridir;
jc – = 3,14 olduqda jy qiymətidir.
Qeyd. b/h < 0,3 olduqda, b/h = 0,3 qəbul etmək lazımdır.
9.4. Kəmər və divarların dayanıqlılığa yoxlanması
9.4.1. Dayanıqlılığa yoxlanılan divar və kəmər lövhələrinin (rəflərin) hesablama ölçüləri bənd 7.3.1 və 7.3.7 -nin tələblərinə müvafiq qəbul edilməlidir.
9.4.2. Mərkəzdənxaric-sıxılan (sıxılıb-əyilən) elementlərin divarının dayanıqlılığı, divarın şərti çevikliyinin cədvəl 22-də verilmiş düsturlar ilə müəyyən edilən həddi şərti çevikliyinin qiymətindən böyük olmadığı halda təmin olunmuş hesab edilməlidir.
9.4.3. şərti ödənildikdə, cədvəl 22-nin düstur (125) və (126)-sı ilə hesablanan həddi şərti çevikliyini aşağıdakı düstur ilə müəyyən etməklə artırılmasına yol verilir:
burada, və – cədvəl 22-nin düstur (125), (126) və (127)-si ilə hesablanmış uw-nın
< 0,8 şərti ödənildikdə, -nın qiyməti -yə bərabər qəbul edilməlidir.
9.4.4. Mərkəzdənxaric-sıxılan (sıxılıb-əyilən) bütöv en kəsikli elementlərin (sütun, dirək və s.) divarları, ³ 2,3 olduqda bir qayda olaraq, bənd 7.3.3-ün tələblərinə müvafiq olaraq eninə sərtlik qabırğaları ilə möhkəmləndirilməlidir.
9.4.5. Mərkəzdənxaric-sıxılan (sıxılıb-əyilən) elementin divarını divarın ortasında yerləşən boyuna sərtlik qabırğası ilə (Irl ³ 6 hef t w ətalət momentli) möhkəmləndirildikdə, kəmərlə qabırğa oxu arasında yerləşən ən çox yüklənən divar hissəsinə sərbəst lövhə kimi baxılmalıdır və cədvəl 22-nin düsturları ilə yoxlanılmalıdır. Bu zaman qabırğanın və bütövlükdə elementin hesablanması və layihələndirilməsi bənd 7.3.4-ün tələbləri nəzərə alınmaqla yerinə yetirilməlidir.
9.4.6. Divarın şərti çevikliyinin faktiki qiyməti 1-ci növ en kəsik üçün cədvəl 22-nin düsturları ilə, 2 və 3 növ kəsiklər üçün isə cədvəl 22 də verilən qeydin 2-ci bəndini (a £ 0,5 olduqda) nəzərə almaqla hesablanmış qiymətindən böyük olmadığı hallarda milin dayanıqlılığa yoxlanılmasının düstur (109), (115) və (116) ilə, həmçinin a £ 0,5 olduqda düstur (111) ilə bənd 7.3.6-ya müvafiq olaraq Аd kiçildilmiş hesablama en kəsik sahəsi nəzərə alınmaqla yerinə yetirilməsinə yol verilir.
9.4.7. Qeyri-mərkəzi sıxılan (sıxılıb-əyilən) və çevikliyi 0,8 £ () £ 4 olan mil kəmərlərinin (rəflərinin) dayanıqlılığı kəmərin (rəfin) çıxıntısının və ya kəmər lövhəsinin şərti çevikliyinin cədvəl 23-ün düsturları ilə müəyyən edilən şərti həddi çevikliyinin qiymətindən böyük olmadığı hallarda təmin olunmuş hesab edilməlidir.
9.4.8. Əymə rəflər (divarlar) (şəkil 5) üçün şərti həddi çevikliklərinin cədvəl 23-ün düsturları ilə müəyyən edilən qiymətləri 1,5 əmsalına vurulmalıdır.
Əymənin ölçüləri bənd 7.3.10-un tələblərinə uyğun müəyyən edilməlidir.
= =1,2 + 0,35£ 3,1 (126)
= 0,75 £ 0,52 + 1,8 a (128)
Cədvəl 22-də qəbul edilən işarələr:
– momentin təsir müstəvisində milin şərti çevikliyi;
ссr – a-dan asılı olaraq,cədvəl 17-dən müəyyən edilən əmsaldır;
a = (s1 – s2) / s1 (burada, s1 – “müsbət” işarəsi ilə qəbul edilən və je, сjу və jexy əmsalları nəzərə alınmadan hesablanan divarın hesablama sərhəddində ən böyük sıxıcı gərginlikdir; s 2 – müvafiq olaraq divarın əks hesablama sərhəddində gərginlikdir); b = 0,15 ссr t /s1 (burada, t = Q / (tw hw) – baxılan kəsikdə orta toxunan gərginlikdir; qutuvari kəsik üçün t = Q / (2tw hw)); bf – tavrın rəfinin enidir.
1. 1-ci növ en kəsiklər üçün 0 < mx < 1 və ya 10 < mx £ 20 olduqda, qiymətlərini müvafiq olaraq bənd 7.3.2 (mx = 0) və ya bənd 8.5.8 (mx = 20) vədüstur (125) və (126) ilə hesablanmış qiymətləri arasında xətti interpolyasiya yolu ilə müəyyən edilməlidir.
2. 2-ci növ en kəsiklər üçün a £ 0,5 olduqda, qiyməti iki dəfə müəyyən edilməlidir: bu normaların bənd 7.3.2-ə müvafiq və düstur (125), (126) -dan istifadə etməklə;
0,5<a <1 olduqda, -nın a = 0,5 və a = 1 qiymətləri arasında xətti interpolyasiya ilə.
3. 4-cü növ en kəsiklər üçün < 0,8 və ya > 4 olduqda, düstur (129) -da müvafiq olaraq = 0,8 və ya = 4 qəbul edilməlidir.
4. 5-ci növ kəsiklər üçün 0 < my < 1 qiymətlərində qiymətləri bənd 7.3.2-ə (my = 0) müvafiq və düstur (130) ilə hesablanan qiymətləri arasınada xətti interpolyasiya ilə müəyyən edilməlidir.
cədvəl 23-də qəbul edilmiş işarələr:
- mərkəzi-sıxılan elementlərin kəmər çıxıntısının və ya kəmər lövhəsinin bənd 7.3.8 və 7.3.9-un tələblərinə müvafiq müəyyən edilən şərti həddi çevikliyidir.
Qeyd. 5 < mx £ 20 olduqda, () qiymətlərini, hazırki cədvəlin düsturları ilə hesablanan və bənd 8.5.18 və 8.5.19-a (m = 20 olduqda) uyğun () qiymətləri arasında xətti interpolyasiya ilə müəyyən edilməlidir.
9.4.9. Mərkəzdənxaric-sıxılan və sıxılan-əyilən elementlərin en kəsikləri həddi çevikliyə (bölmə 10.4) görə müəyyən edilərkən, divarın cədvəl 22-nin düsturları ilə müəyyən edilənşərti həddi çevikliklərini, həmçinin kəmərlərin cədvəl 23-ün düsturları və bənd 9.4.8-in tələblərinə müvafiq müəyyən edilən həddi şərti çevikliklərini əmsalına vurmaqla 1,25 dəfədən çox olmamaq şərti ilə artırılmasına yol verilir. Burada, jm – elementin dayanıqlılığını yoxladıqda istifadə olunan jе, сjу, jеху-in qiymətlərindən kiçiyidir.
10. Polad konstruksiya elementlərinin hesablama uzunluqları və həddi çeviklikləri
10.1. Müstəvi ferma və rabitə elementlərinin hesablama uzunluqları
10.1.1. Müstəvi fermaların sıxılan elementlərinin və rabitələrin öz müstəvisində lef və perpendikulyar müstəvidə lef,1 (şəkil 13, а, b, c, ç) hesablama uzunluqları bənd 10.1.2 və 10.1.3-də göstərilən elementlər istisna olmaqla, cədvəl 24-ə müvafiq olaraq qəbul edilməlidir.
10.1.2. Qəfəsə elementlərinin və rabitələrinin oynaqlı qovuşması fərz olunan (şəkil 14, a), sahələrdə (uzunluqluğu boyu sahələrin sayı k ≥2 olan) müxtəlif sıxıcı və dartıcı qüvvələr təsir edən fermanın (kəsilməz milin) sabit en kəsikli yuxarı kəmərinin lef və lef,1 hesablama uzunluqlarının aşağıdakı düsturlar ilə müəyyən edilməsinə yol verilir:
- fermanın kəmər müstəvisində
burada, α– fermanın qonşu panelindəki maksimal qüvvənin paneldə maksimal qüvvəyə olan
nisbətidir; həm də 1 ≥ α ≥ –0,55;
- fermanın kəmər müstəvisinə perpendikulyar müstəvidə
burada, β – kəmərin perpendikulyar müstəvidə bərkidilən nöqtələri arasında baxılan
uzunluğunun bütün sahələrində olan qüvvələrin (maksimal qüvvədən başqa)
cəminin maksimal qüvvəyə olan nisbətidir; bu halda (к–1)≥β≥–0,5.
Düstur (137)-də β – parametri hesablanarkən millərdəki dartıcı qüvvələr “mənfi” işarə ilə qəbul edilməlidir.
1. Ferma müstəvisində lef:
а) bənd 1,b -də göstərilənlərdən başqa digər fermalar üçün
b) tək bucaqlıqdan olan fermalar və qəfəsə elementləri bilavasitə kəmərə lap yaxın birləşən fermalar üçün
2. Ferma müstəvisinə perpendikulyar istiqamətdə (ferma perpendikulyar müstəvisindən) lef,1:
а) bənd 2,b-də göstərilənlərdən başqa digər fermalar üçün
b) qəfəsə elementləri bilavasitə kəmərlərə lap yaxın birləşən fermalar üçün
3. Ferma müstəvisində və perpendikulyar müstəvidə bərkidilmə nöqtələri arasında eyni məsafələr olduqda tək bucaqlıqdan olan fermalar üçün istənilən istiqamətdə lef = lef,1
Cədvəl 24-də qəbul edilmiş işarələr (bax: şəkil 13):
l – ferma müstəvisində elementin həndəsi uzunluğu (yaxın düyünlərin mərkəzləri arasındakı məsafə);
l1 – ferma müstəvisinə perpendikulyar müstəvidədən yerdəyişməyə qarşı (ferma kəmərləri ilə, xüsusi rabitələr ilə, qaynaq tikişləri və ya boltlarla kəmərə birləşdirilmiş sərt örtük tavaları ilə və s.) bərkidilmiş düyünlər arasında məsafə
Milin bir ucu (aşağı) sərt, digər ucu isə qəfəsə elementlərin birləşməsi oynaqlı olan (şəkil 14, b) qəfəs müstəvisinə oynaqla birləşdirilən budağın məntəqələrində (eyni uzunluqda məntəqlərin sayı k ≥ 2) müxtəlif sıxıcı qüvvələr olduqda sabit en kəsikli boşluqlu sütunun budaqlarının (kəsilməz millərinin) lef və lef,1 hesablama uzunluqlarının düstur (138) ilə müəyyən edilməsinə yol verilir:
burada, α –maksimum qonşu qüvvənin bağlama yerində maksimal qüvvəyə nisbətidir;
- budaq müstəvisinə perpendikulyar müstəvidə
burada, β – bütün sahələrdə qüvvələrin cəminin (maksimum qüvvədən başqa) bərkitmə
yerindəki maksimum qüvvəyə olan nisbətidir; bu halda (k –1) ≥ β ≥ 0.
Hər iki halda l- sahənin uzunluğu (şəkil 13 və 14), l1-milə perpendikulyar müstəvidə rabitələrin bərkidilmə nöqtələri arasındakı məsafədir (şəkil 14) və dayanıqlılığa hesablama maksimal qüvvəyə görə yerinə yetirilməlidir.
10.1.3. Xaçvari qəfəsənin öz aralarında bir-biri ilə bərkidilən (şəkil 13, d) elementlərinin hesablama uzunluqları lef və lef,1 (onların qüvvələr nisbətindən asılı olmadığı fərz edildikdə) cədvəl 25-ə müvafiq qəbul edilməlidir.
Hər iki element kəsilməyəndir
Saxlayan element kəsilir və lövhə ilə üstü örtülür:
baxılan element kəsilmir
baxılan element kəsilir və lövhə ilə üstü örtülür
Cədvəl 25-də qəbul edilmiş işarələr (şəkil 13, d):
l – fermanın (rabitənin) düyün mərkəzindən elementlərin kəsişməsinə qədər olan məsafə;
l1 – elementin tam həndəsi uzunluğu.
10.1.4.Tək bucaqlıqlardan olan elementlərin çevikliyi müəyyən edildikdə onların en kəsiklərinin i inersiya radiusları aşağıdakı kimi qəbul edilməlidir:
elementin hesablama uzunluğu 0,85 l-dən kiçik olmadıqda (burada, l-yaxın düyünlərin mərkəzləri arasındakı məsafədir) -minimal ( i = imin);
qalan hallarda -boyuna əyilmə istiqamətindən asılı olaraq, ferma müstəvisinə paralel və ya perpendikulyar olan müstəvidə (i = ix və ya i = iy) bucaqlığın oxuna nəzərən.
10.1.5. Müstəvi traverslərin (məsələn, şəkil 22-ə görə) elementlərinin çevikliyi müəyyən edilərkən, kəsiklərin lef hesablama uzunluqları və i ətalət radiusları cədvəl 26-ya uyğun qəbul edilməlidir.
Tək bucaqlıqdan kəmərlər və qəfəsələr (şəkil 22, а)
Kəmərləri şvellerlərdən və qəfəsələri tək bucaqlıqdan (şəkil 22, b)
Cədvəl 26-da qəbul olunmuş işarələr:
ix – traversin qəfəsə müstəvisinə paralel olan oxa nəzərən kəsiyin ətalət radiusu.
10.2. Fəza qəfəsə konstruksiya, o cümlədən struktur elementlərinin hesablama uzunluqları
10.2.1. Struktur konstruksiya elementlərinin lef hesablama uzunluqları cədvəl 27-ə müvafiq olaraq qəbul edilməlidir. (l -elementin həndəsi uzunluğudur- struktur konstruksiya elementlərinin düyünlərinin mərkəzləri arasındakı məsafə).
10.2.2. Struktur konstruksiyalarının çevikliyi müəyyən edildikdə, elementlərin en kəsiklərinin i ətalət radiusları sıxılıb-əyilən elementlər üçün – əyilmə müstəvisinə perpendikulyar və ya paralel olan oxa görə (i = ix və ya i = iy), qalan hallarda – minimal (i = imin) qəbul edilməlidir.
10.2.3. Tək bucaqlıqlardan fəza konstruksiyalarının çevikliyi müəyyən edildikdə (şəkil 15) onların sıxılan, dartılan və yüklənməyən elementlərinin kəsiklərinin lef hesablama uzunluqları və i ətalət radiusları cədvəl 27, 28 və 30-a görə qəbul edilməlidir.
10.2.4. Dirsəkləri kəmərə və dirəklərə fasonlu lövhələrsiz qaynaq tikişləri və ya dirəklər üzrə yerləşən boltlarla (ikidən az olmayaraq) birləşdirdikdə dirsəklərin hesablama uzunluqlarını şəkil 15, c-ə görə müəyyən etmək üçün cədvəl 30-dan n-in «2-yə qədər» qiymətinə görə md hesablama uzunluğu əmsalı qəbul olunmalıdır. Onların uclarının bir boltla bərkidilməsində md-nin qiyməti cədvəl 30-un «Bir boltla, lövhəsiz» sətrinə görə qəbul edilməlidir, cədvəl 28-ə görə lef qiyməti hesablanarkən isə md əvəzinə 0,5(1 + md) qəbul edilməlidir.
1. 2 və 3 bəndlərində göstərilənlərdən başqa
2. Kəsilməz (düyünlərdə qırılmayan) kəmərlər, həmçinin düyünlərdə bilavasitə kürəvari və ya silindrik düyün elementlərinə qaynaqla bərkidilən kəmər və qəfəsə elementləri
3. Düyünlərdə bir rəfi ilə bərkidilən tək bucaqlıq:
а) elementin uzununa boyu yerləşən qaynaq tikişləri və ya boltlarla (2-dən az olmayaraq) bərkidildikdə, l /imin-nin ağıdakı qiymətlərində:
90-dan böyük və 120-ə qədər
120-dən böyük və 150-ə qədər (yalnız qəfəsə elementləri üçün)
150-dən böyük və 200-ə qədər (yalnız qəfəsə elementləri üçün)
b) bir boltla l /imin-nın aşağıdakı qiymətlərində:
90-dan böyük və 120-ə qədər
120-dən böyük və 150-ə qədər (yalnız qəfəsə elementləri üçün)
150-dən böyük və 200-ə qədər (yalnız qəfəsə elementləri üçün)
10.2.5. Boru və ya qoşa bucaqlıqdan olan elementlərin lef hesablama uzunluqları və i ətalət radiusları bənd 10.1.1 – 10.1.3 –ün tələblərinə uyğun qəbul edilməlidir:
10.2.6. Qəfəsəli fəza konstruksiyalarının sıxılan elementlərinin hesablama uzunluqlarının sertifikasiya olunmuş hesablama komplekslərindən istifadə etməklə (poladın elastik işini və deformasiya uğramayan sxemini fərz etməklə), hesablamalardan müəyyən edilməsinə yol verilir. Belə halda sıxılan millərin yükdaşıma qabiliyyətini boyuna əyilmənin qeyri-müstəvi formasını nəzərə almaqla müəyyən edən proqram komplekslərindən istifadə edilməsi tövsiyə olunur.
şəkil 15 а, b, c-yə görə
şəkil 15 ç, d-yə görə
şəkil 15 а, d-yə görə
şəkil 15 b, c, ç, е-yə görə
şəkil 15 b, е-yə görə
cədvəl 28-də(şəkil 15) qəbul edilmiş işarələr:
ldc – cədvəl 29-a görə qəbul olunan şərti uzunluq;
md – dirsəyin cədvəl 30-a görə qəbul olunan hesablama uzunluğu əmsalı.
1., Şəkil 15, а, d-da göstərilən dirsəklər kəsişmə nöqtələrində öz aralarında bərkidilməlidir.
2. Şəkil 15, c-də göstərilən dayaqlar üçün lеf qiyməti bərabəryanlı bucaqlıqlar üçün verilmişdir.
3. Mötərizələrdə lеf və i qiymətləri, konstruksiya tərəfininə perpendikulyar müstəvidə yerləşmiş
dirsəklər üçün verilmişdir.
Saxlayan element kəsilir və fason lövhəsi ilə əlaqələndirilir; baxılan element kəsilmir:
şəkil 15, а-da göstərilən konstruksiyalarda
şəkil 15, d-də göstərilən konstruksiyalarda
Elementlərin kəsişmə düyünləri üz müstəvisinə perpendikulyar müstəvidə yerdəyişmədən bərkidilib (diafraqma və s. ilə)
cədvəl 29-da (şəkil 15) qəbul olunan işarələr:
n = Im,min ld / (Id,min lm),
burada, Im,min və Id,min – müvafiq olaraq kəmər və dirsəyin kəsiklərinin ən kiçik ətalət momentləridir.
Qeyd. n < 1 və n > 3 olduqda cədvəl 29-un düsturlarında müvafiq olaraq n = 1 və n = 3 qəbul etmək lazımdır.
Dirsəyin uzunnuğu istiqamətdə yerləşən qaynaq tikişləri və boltlar (ikidən az olmayaraq) ilə
Fason lövhəsiz bir boltla
cədvəl 30-da qəbul edilən işarələr:
l – şəkil 15,b, c, ç, е-də göstərilən dirsəklər üçün – ld;-yə, şəkil 15, а, d-də göstərilən dirsəklər üçün isə – cədvəl 29-də verilən ldc- yə bərarər qəbul edilən uzunluqdur
1. 2 £ n £ 6 olduqda, md qiyməti xətti interpolyasiya ilə müəyyən edilməlidir.
2. Dirsəyin bir ucunun kəmərə fasonlu lövhəsiz, qaynaq və ya boltlarla, digər ucunun isə fasonlu lövhəsi ilə birləşdiyi halda dirsəyin hesablama uzunluğu əmsalı - 0,5(1 + md) qəbul edilməlidir; dirsəyin hər iki ucunun fason lövhəli birləşməsində md = 1,0-dir.
10.3. Sütunların (dirəklərin) hesablama uzunluqları
10.3.1. Sabit en kəsikli sütunların (dirəklərin) və ya pilləli sütunların ayrı-ayrı məntəqələrinin hesablama uzunluqları lef aşağıdakı düstur ilə müəyyən edilməlidir:
burada, l – sütunun uzunluğu olub, onun ayrı-ayrı məntəqəsinuin uzunluğu və ya
mərtəbənin hündürlüyüdür;
m – hesablama uzunluğu əmsalıdır.
10.3.2. Sütunların (dirəklərin) hesablama uzunluğu əmsalı müəyyən edildikdə sistemin elementlərində boyuna qüvvələrin qiymətləri, bir qayda olaraq, bölmə 7 və 9-a müvafiq olaraq sütunların dayanıqlılığa yoxlanıldığı yük birləşməsi üçün qəbul edilməlidir.
Sabit en kəsikli sütunların və pilləli sütunların ayrı-ayrı məntəqələrinin hesablama uzunluğu əmsallarının, sütunlarda və ayrı-ayrı sahələrdə yalnız boyuna qüvvələrin ən böyük qiymətlərini verən yük birləşmələri üçün müəyyən edilməsinə və alınmış m əmsalının qiymətlərinin digər yük birləşmələri üçün istifadə edilməsinə yol verilir.
Bu halda, çərçivə müstəvisində sütun oxuna perpendikulyar istiqamətdə sütunların rigellərlə birləşmə düyünləri sərbəst yerdəyişməyə malik olmayan qeyri-sərbəst (bərkidilmiş) çərçivələri və belə yerdəyişmələri mümkün olan sərbəst (bərkidilməmiş) çərçivələri fərqləndirmək lazımdır (şəkil 1).
10.3.3. Sabit en kəsikli sütunların (dirəklərin) m hesablama uzunluğu əmsalları onların uclarının bərkidilmə şərtlərindən və yüklərin növündən asılı olaraq müəyyən edilməlidir. Bir sıra hallarda ucların müxtəlif bərkidilmə şərtləri və yük növləri üçün m-nün qiymətləri cədvəl 31-də verilmişdir.
Ucları elastik bərkidilmiş sabit en kəsikli sütunların (dirəklərin) hesablama uzunluğu əmsalları bu normaların əlavə 7, cədvəl 90 və 91-də verilmiş düsturlar ilə müəyyən edilməlidir.
10.3.4. Rigellərin sütunlara sərt birləşməsində və bir səviyyədə yerləşən düyünlər eyni dərəcədə yüklənərkən sərbəst və qeyri-sərbəst çərçivə müstəvisində sabit en kəsikli sütunların m hesablama uzunluq əmsalları cədvəl 32-nin düsturları ilə müəyyən edilməlidir.
10.3.5. Н / В ³ 6 olan hallarda (burada, Н – sərbəst çoxmərtəbəli çərçivənin tam hündürlüyü, В – çərçivənin enidir) çərçivə ümumi dayanıqlılığa bütövlükdə bir ucu əsasa sərt (sancılmış) və digər ucu isə sərbəst olan quraşıq mil kimi yoxlanmalıdır.
10.3.6. Birmərtəbəli sərbəst çərçivədə sütunların yuxarı düyünləri qeyri-bərabər yükləndikdə və örtük sərt disk və ya bütün sütunların yuxarı ucları üzrə boyuna rabitələr olduqda, çərçivə müstəvisində ən çox yüklənmiş sütunun mef hesablama uzunluğu əmsalı aşağıdakı düstur ilə müəyyən edilməlidir:
burada, m – yoxlanılan sütunun cədvəl 32-nin düstur (141) və (142) ilə hesablanan
hesablama uzunluq əmsalıdır;
Ic, Nc – müvafiq olaraq, baxılan çərçivənin ən çox yüklənmiş sütununun en
kəsiyinin ətalət momenti və sütuna təsir edən qüvvədir;
SNi, SIi – müvafiq olaraq baxılan çərçivənin və dörd qonşu çərçivələrin (hər tərəfdən iki çərçivə olmaqla) bütün sütunlarının hesablama qüvvələri və sütun en kəsiklərinin ətalət momentlərinin cəmidir. Bütün qüvvələr yoxlanılan sütunda Nс qüvvəsi yaradan eyni yük birləşməsi ilə tapılmalıdır.
10.3.7. Pilləli sütunun ayrı-ayrı sahələrinin çərçivə müstəvisində m hesablama uzunluq əmsalı əlavə 7 -yə müvafiq olaraq müəyyən edilməlidir.
Birmərtəbəli istehsalat binalarının çərçivələrinin pilləli sütunlarının m hesablama uzunluq əmsalları müəyyən edilərkən aşağıdakılara yol verilir:
- qonşu sütunların yükləmə dərəcəsinin təsiri və sərtliklərinin nəzərə alınmaması;
- çoxaşırımlı (iki və daha çox) çərçivələr üçün qurğunun fəza sərtliyini təmin edən sərt disk örtük və ya sütunların yuxarı uclarını bağlayan boyuna rabitələr olduqda, sütunların hesablama uzunluqlarının rigel səviyyəsində tərpənməz bərkidilmiş dirəklərdə olduğu kimi müəyyən edilməsi.
10.3.8. Birmərtəbəli (örtük sərt disk olmadıqda) və çoxmərtəbəli sərbəst çərçivə sütunları üçün hesablama uzunluq əmsalı m-nün qiymətinin aşağıdakı düstur ilə müəyyən edilən y əmsalına vurmaqla azaldılmasına yol verilir:
burada, a = 0,65 – 0,9b + 0,25b;
b = 1 – М1 / М £ 0,2; m = M A / (N Wc)
– sütunun bənd 7.3.2 və 7.3.3-ün tələbləri nəzərə alınmaqla hesablanan
Sərbəst çərçivədə hesablanan N boyuna qüvvənin və M əyici momentin hesablama qiymətləri bənd 9.2.3-ün tələblərinə müvafiq olaraq müəyyən edilməlidir.
М1 əyici momentin qiyməti bu hesablama halında çərçivə qeyri-sərbəst çərçivə kimi qəbul edilərək eyni yük birləşməsi ilə, sütunun M əyici moment təsir edən eyni en kəsiyində müəyyən edilməlidir.
cədvəl 32-də qəbul edilmiş işarələr:
Is1, Is2 və Ii1, Ii2 – yoxlanılan sütunun müvafiq olaraq, yuxarı və aşağı uclarına birləşən rigel kəsiklərinin ətalət momentləridir;
Iс, lс – müvafiq olaraq, yoxlanılan sütun kəsiyinin ətalət momenti və uzunluğudur;
l, l1, l2 – çərçivənin aşırımlarıdır;
k – aşırımların sayıdır.
Qeyd. Çoxaşırımlı sərbəst çərçivələrin kənar sütunları üçün m əmsalı p və n–in biraşırımlı çərçivə sütunları üçün olan qiymətləri ilə müəyyən olunmalıdır.
10.3.9. l2 / l1 £ 0,6 və H1 / H2 ³ 3 şərtləri ödəndikdə, birpilləli sütunlar üçün m-nin qiyməti cədvəl 33-ə əsasən qəbul edilməlidir.
10.3.10. Binanın uzunu istiqamətdə (çərçivə müstəvisinə perpendikulyar müstəvidə) sütunların hesablama uzunluqları, bir qayda olaraq, çərçivə müstəvisinə perpendikulyar müstəvidə yerdəyişmələrə görə bərkidilən nöqtələr (sütunların dayaqları, kranaltı tirlər və çatıaltı fermalar, rabitə və rigellərin bərkidilmə düyünləri və s.) arasındakı məsafəyə bərabər qəbul edilməlidir. Hesablama uzunluqların sütunların uclarının faktiki bərkidilmə şərtləri nəzərə alınmaqla hesablama sxemi əsasında müəyyən edilməsinə yol verilir.
Yalnız dönmədən bərkidilmiş uc
oynaqlı, tərpənməz uc
dönməyə qarşı bərkidilmiş tərpənməz uc
Cədvəl 33-də və bənd 10.3.9 -da göstərilən işarələr:
l1; J1; H1 – müvafiq olaraq sütunun aşağı hissəsinin uzunluğu, en kəsiyin ətalət momenti və bu hissədə təsir edən boyuna qüvvədir;
l2; J2; H2 – eyni ilə, sütunun yuxarı hissəsi üçün
10.3.11. Transportyor qalereyalarının müstəvi dayaq budaqlarının hesablama uzunluğu aşağıdakı kimi qəbul edilməlidir:
qalereyanın uzununa istiqamətində – sabit en kəsikli dirəklər üçün, uclarının bərkidilmə şərtlərindən asılı olaraq müəyyən olunan m əmsalına vurulan dayaq hündürlüyünə (bazanın altından fermanın və ya tirin alt kəmərinin oxuna qədər) bərabər;
eninə istiqamətdə (dayaq müstəvisində) – düyün mərkəzləri arasındakı məsafəyə bərabər. Bu halda dayaq bütövlükdə əsasa sərt birləşən və yuxarıda sərbəst olan quraşıq mil kimi ümumi dayanıqlılığa yoxlanılmalıdır.
10.4. Elementlərin həddi çevikliyi
10.4.1. Elementlərin l=lef/i çevikliyi, bir qayda olaraq, sıxılan elementlər üçün cədvəl 34-də və dartılan elementlər üçün cədvəl 35-də verilən lu- həddi qiymətlərindən böyük olmamalıdır.
10.4.2. I və II məsuliyyətlilik səviyyəli bina və qurğuların əlavə 2-yə müvafiq 4-cü qrupa aid edilən konstruksiya elementləri üçün, həmçinin III məsuliyyətlilik səviyyəli bina və qurğuların bütün elementləri üçün həddi çevikliyin qiymətinin 10% artırılmasına yol verilir.
1. Kəmərlər, dayaq reaksiyalarını ötürən dirək və dirsəklər:
а) borulardan və ya qoşa bucaqlıqlardan, müstəvi fermaların struktur konstruksiyalarının və hündürlüyü 50 m-ə qədər olan fəza konstruksiyalarının elementləri;
b) tək bucaqlıqdan olan fəza konstruksiyalarının, həmçinin boru və qoşa bucaqlıqlardan hündürlüyü 50 m-dən yuxarı olan fəza konstruksiyalarının elementləri
2. Bu cədvəlin 1 və 7-ci bəndlərində göstərilənlərdən başqa digər elementlər:
а) müstəvi fermaların, tək bucaqlıqdan olan qaynaq fəza və struktur konstruksiyalarının, boru və qoşa bucaqlıqdan olan fəza və struktur konstruksiyalarının elementləri;
b) tək bucaqlıqdan olan bolt birləşməli fəza və struktur konstruksiyalarının elementləri
3. Quraşdırma prosesində bərkidilməyən fermaların üst kəmərləri (quraşdırma başa çatdıqdan sonra həddi çevikliyi bu cədvəlin 1-ci bəndinə görə qəbul edilməlidir)
5. İkinci dərəcəli sütunlar (faxverq və fanar dirəkləri və s.), sütunun qəfəsə elementləri, sütunlararası şaquli rabitələr (kran yolu tirlərindən aşağı)
6. Bu cədvəlin 5-ci bəndində göstərilənlərdən başqa digər rabitə elementləri, həmçinin sıxılan millərin hesabi uzunluğunu azaltmaq üçün işlədilən millər və bu cədvəlin 7-ci bəndində göstərilənlərdən başqa, digər yüklənməmiş elementlər.
7. Külək yüklərinin təsirinə məruz qalan və şaquli müstəvidə dayanıqlığa yoxlanılan fəza konstruksiyalarının tavr və xaçvari kəsikli sıxılan və yüklənməmiş elementləri
Cədvəl 34-də göstərilən işarələr:
a = – 0,5-dən az qəbul edilməyən əmsaldır (lazımi hallarda j əvəzinə j е qəbul edilməlidir).
1. Müstəvi fermaların (tormoz fermaları da daxil edilməklə) kəmərləri və dayaq dirsəkləri və struktur konstruksiyalarının elementləri
2. Bu cədvəlin 1-ci bəndində göstərilənlər istisna olmaqla, fermaların və struktur konstruksiyalarının elementləri
3. Kran yolu tirlərinin və fermalarının alt kəmərləri
4. Sütunlararası şaquli rabitə elementləri (kran yolu tirlərindən aşağıda)
5. Rabitələrin digər elementləri
6. Dayaqların və traverslərin kəmərləri və dayaq dirəkləri, elektrikötürücü xətt dayaq traverslərinin dartqıları, açıq paylayıcı qurğuların və nəqliyyatın kontakt şəbəkələrinin elementləri
7. Bu cədvəlin 6 və 8 bəndlərində göstərilənlərdən başqa, digər elektrik-ötürücü xətt dayaqlarının, açıq paylayıcı qurğuların, nəqliyyatın kontakt şəbəkələrinin elementləri
8. Külək yüklərinin təsirinə məruz qalan fəza konstruksiyalarının şaquli müstəvidə çevikliyi yoxlanılan tavr və xaçvari en kəsikli elementləri (tək bucaqlıqdan elektrikötürücü xətt dayaq traverslərinin dartqılarında)
1. Dinamiki təsirlərə məruz qalmayan konstruksiyalarda dartılan elementlərin çevikliyi yalnız şaquli müstəvilərdə yoxlanılmalıdır.
2. Xüsusi çəkisindən əyilməsi l /150-ni keçməyən rabitə elementləri üçün (bu cədvəlin 5-ci bəndi) konstruksiyaya statiki yüklər təsir etdikdə, həddi çevikliyin lu = 500 qəbul edilməsinə yol verilir.
3. Qabaqcadan gərginləşdirməyə məruz qalan dartılan elementlərin çevikliyi məhdudlaşdırılmır.
4. 7К (metallurgiya istehsalı sexlərində) və 8К qrup iş rejimli kranlarda həddi çevikliyin qiymətləri TNvəQ 2.01.07 tələblərinə müvafiq olaraq qəbul edilməlidir.
5. 1К – 6К qrup iş rejimli kranlarda kran yolları ferma və tirlərinin alt kəmərləri üçün həddi çevikliyin lu = 200 qəbul edilməsinə yol verilir.
6. Konstruksiyaya bilavasitə tətbiq edilən dinamik yüklərə, yorulma ilə bağlı hesablamalarda qəbul edilən və ya TNvəQ 2.01.07 -ə əsasən dinamiklik əmsalları nəzərə alınan yüklər aid edilir.
11. Vərəq konstruksiyaların hesablanması
11.1. Möhkəmliyə hesablama
11.1.1. Momentsiz gərginlik vəziyyətində olan vərəq konstruksiyaların (fırlanma qabıqların) möhkəmliyə hesablanması aşağıdakı düstur ilə yerinə yetirilməlidior:
burada, sх və sу – iki qarşılıqlı perpendikulyar müstəvilərdə normal gərginliklərdir;
gс – konstruksiyaların TNvəQ 2.09.03 tələblərinə uyğun olaraq təyin
edilən iş şəraiti əmsalıdır.
Bununla yanaşı, baş gərginliklərin mütləq qiymətləri gс əmsalına vurulan hesablama müqavimətinin qiymətlərindən böyük olmamalıdır.
11.1.2. Maye, qaz və ya dənəvər materialların təzyiqi altında olan momentsiz nazikdivarlı fırlanma qabıqlarında (şəkil 16) gərginliklər aşağıdakı düsturlar ilə müəyyən edilməlidir:
burada, s1 və s2 – müvafiq olaraq meridional və dairəvi gərginliklərdir;
F – qabığın аbс (şəkil 16) hissəsinə təsir edən tam hesablama təyziqinin z–z oxuna
r və b – şəkil 16-da göstərilən radius və bucaq;
t – qabığın qalınlığı;
p – qabığın səthində hesablama təzyiqi;
r1, r2 – qabığın orta səthinin baş istiqamətlərində əyrilik radiuslarıdır.
11.1.3. Daxili müntəzəm təzyiq altında olan momentsiz nazikdivarlı qapalı fırlanma qabıqlarında gərginliklər aşağıdakı disturlar ilə müəyyən edilməlidir:
- silindrik qabıqlar üçün;
- sferik qabıqlar üçün;
- konusşəkilli qabıqlar üçün;
burada, р – qabığın vahid səthinə düşən hesablama daxili təzyiqi;
r – qabığın orta səthinin radiusu (şəkil 17);
b – konusun doğuranı ilə onun z – z oxu arasındakı bucaqdır (şəkil 17).
11.1.4. Qabıqların formasını və ya qalınlığını, həmçinin yüklərin dəyişmə yerlərində yerli gərginliklər (kənar effekt) nəzərə alınmalıdır.
11.2. Dayanıqlılığa hesablama
11.2.1. Doğurana paralel istiqamətdə eyni dərəcədə bərabər sıxılan qapalı dairəvi silindrik fırlanma qabıqların dayanıqlılığa hesablanması aşağıdakı düstur ilə yerinə yetirilməlidir:
burada, s1 – qabıqda hesablama gərginliyidir;
sсr,1 – kritik gərginlikdir və r/t £ 300 olduqda, sсr,1= yRу və ya сЕt / r ( r – qabığın orta səthinin radiusu, t – qabığın qalınlığıdır) qiymətlərindən kiçiyinə bərabər, r/t > 300 olduqda isə scr,1 = сЕt / r qəbul edilir.
0< r/t £ 300 olduqda, y əmsalının qiymətləri aşağıdakı düstur ilə müəyyən edilməlidir:
с – əmsalının qiymətləri cədvəl 36-ya görə müəyyən edilməlidir.
Doğurana paralel istiqamətdə qeyri-mərkəzi sıxılma və ya diametral müstəvidə xalis əyilmə halında əyici momentin ən böyük olduğu yerdə toxunan gərginliklər 0,07Е(t/r) qiymətlərindən kiçik olduqda, scr,1 gərginliyi (1,1–0,1s'1/s1) dəfə artırılmalıdır. Burada, s'1 – ən kiçik gərginlikdir (dartıcı gərginlikləri mənfi hesab etmək lazımdır).
11.2.2. Sıxılan və qeyri-mərkəzi sıxılan millər kimi hesablanan borularda şərti çeviklik =l ³ 0,65 olduqda, aşağıdakı şərt yerinə yetirilməlidir:
Belə borular dayanıqlılığa divarların dayanıqlılığa hesablanmasından asılı olmayaraq bu normaların 7 və 9-cu bölmələrinin tələblərinə müvafiq olaraq hesablanmalıdır. Əgər r/t qiymətləri düstur (156) ilə müəyyən olunan qiymətin yarısından böyük deyilsə, tikişsiz və ya elektrik qaynaqlı boruların divarlarını dayanıqlılığa hesablanması tələb olunmur.
11.2.3. Doğuranı istiqamətdə eyni dərəcədə bərabər sıxılan, iki doğuran və iki yönəldici qövs üzrə oturan silindrik panel b/(rt)£20 olduqda ( b – panelin yönəldicisinin qövsi üzrə ölçülən enidir) halında dayanıqlılığa lövhə kimi aşağıdakı disturlar ilə hesablanmalıdır:
- hesablama gərginliyi s £ 0,8 Ry olduqda,
- hesablama gərginliyi s = Ry olduqda,
- 0,8 Ry < s < Ry olduqda, ən böyük b/t nisbəti xətti interpolyasiya ilə müəyyən edilməlidir.
Əgər b/(rt) > 20 olarsa, lövhə dayanıqlılığa qabıq kimi bənd 11.2.1 -in tələblərinə müvafiq olaraq hesablanmalıdır.
11.2.4. Yan səthinə normal istiqamətdə xarici bərabər paylanmış р təzyiqi təsir etdikdə, dairəvi qapalı silindrik fırlanma qabıqlarının dayanıqlılığa hesablanması aşağıdakı düstur ilə yerinə yetirilməlidir:
burada, s2 = pr/t – qabıqda hesablama dairəvi gərginlikdir;
scr,2 –kritik gərginlikdir və aşağıdakı düsturlar ilə müəyyən olunur:
- 0,5 £ l / r £ 10 olduqda,
- l / r ³ 20 olduqda,
10< l/r <20 olduqda, scr,2 gərginliyi xətti interpolyasiya ilə müəyyən edilməlidir.
burada, l – silindrik qabığın uzunluğudur.
Qabıq oxlararası addımı s ³ 0,5r olan dairəvi qabırğalarla möhkəmləndirildiyi halda, dayanıqlığa hesablama düsturlarda l əvəzinə s–in qiymətini qoymaqla düstur (159) - (161) ilə yerinə yetirilməlidir.
Bu halda qabırğanın öz müstəvisində dayanıqlılıq şərti N=prs və milin hesablama uzunluğunun lef = 1,8r qiymətlərində bənd 7.1.3-ün tələblərinə müvafiq olaraq, sıxılan millərdə olduğu kimi ödənməlidir; Bu zaman qabırğanın en kəsiyinə qabırğanın oxunun hər tərəfindən qabığın enində olan sahələri daxil edilməlidir və milin şərti çevikliyi isə 6,5-dən kiçik olmalıdır.
Sərtlik qabırğası birtərəfli olduqda, onun ətalət momenti qabığın ən yaxın səthi ilə üst-üstə düşən oxa nəzərən hesablanmalıdır.
11.2.5. Qapalı dairəvi silindrik fırlanma qabıqlar bənd 11.2.1 və 11.2.4-də göstərilən yüklərin eyni vaxtda təsirindən dayanıqlılığa aşağıdakı düstur ilə hesablanmalıdır:
burada, scr,1 – bənd11.2.1 -in və scr,2 – isə bənd11.2.4 –ün tələblərinə müvafiq olaraq
11.2.6. N qüvvəsi ilə ox boyu sıxılan (şəkil 18), konusluq bucağı b £ 60° olan konusşəkilli qapalı fırlanma qabıqlar dayanıqlılığa hesablanması aşağıdakı düsturlar ilə yerinə yetirilməlidir:
burada, Ncr – kritik qüvvədir və aşağıdakı düsturla müəyyən olunur:
burada, t – qabığın qalınlığıdır;
scr,1 – gərginliyinin qiyməti r radiusunu rm radiusu ilə əvəz etməklə bənd 11.2.1-in
tələblərinə müvafiq olaraq hesablanır.
11.2.7. Yan səthinə normal istiqamətdə xarici bərabər paylanmış р təzyiqi təsir edən konusşəkilli fırlanma qabığını dayanıqlılığa hesablanması aşağıdakı düstur ilə yerinə yetirilməlidir:
burada, s2 = рrm / t – qabıqdakı hesablama dairəvi gərginlikdir;
scr,2 – kritik gərginlik olub, aşağıdakı düstur ilə müəyyən olunur
rm – düstur (165) ilə müəyyən edilən radiusdur;
h – konusşəkilli qabığın hündürlüyüdür (oturacaqlar arası).
11.2.8. Bu normaların bənd 11.2.6 və 11.2.7-də göstərilən yüklərin eyni zamanda təsirinə məruz qalan konusşəkilli fırlanma qabığının dayanıqlılığa hesablanması aşağıdakı düstur ilə yerinə yetirilməlidir:
burada, Ncr və scr,2 müvafiq olaraq düstur (164) və (167) ilə hesablanmalıdır.
11.2.9. Səthinə normal istiqamətdə xarici bərabər paylanmış р təzyiqi təsir etdikdə və r/t £ 750 olduqda tam sferik qabığın (və ya onun seqmentin) dayanıqlılığa hesablanması aşağıdakı düstur ilə yerinə yetirilməlidir:
burada, s = рr / (2t) – hesablama gərginliyidir;
scr=0,1Et/r – Ry-dan çox qəbul olunmayan kritik gərginlikdir;
r – sferanın orta səthinin radiusudur.
11.3. Metal membran konstruksiyalarının hesablanmasına aid əsas tələblər
11.3.1. Membran konstruksiyaları hesablanarkən, membranın kənarlarının konturun elastik elementlərinə birləşməsi oturdulma xətti üzrə oynaqlı və sürüşməni kontur elementinə ötürmə qabliyyətli hesab edilməlidir.
11.3.2. Membran konstruksiyalarının hesablanması kontur elementlərinin deformasiyaya uğrama vəziyyəti və membranın həndəsi qeyri-xəttiliyi nəzərə alınmaqla membran və kontur elementlərinin birgə işi əsasında yerinə yetirilməlidir.
11.3.3. Membranın kənarları üzrə paylanan normal və toxunan gərginliklər tangensial müstəvidə dayaq konturunun sıxılması və əyilməsi ilə müvazinətləşmiş hesab edilməlidir.
Membran konstruksiyalarının dayaq kontur elementləri hesablanarkən aşağıdakılar nəzərə alınmalıdır:
-tangensial müstəvidə əyilmə;
-kontur elementlərində ox boyu sıxılma;
-membranın kontakt xətti üzrə kontur elementləri ilə toxunan gərginliklərdən yaranan sıxılma;
-şaquli müstəvidə əyilmə.
11.3.4. Membran konturun elementlərinin en kəsiklərinin ağırlıq mərkəzlərinə nisbətən ekssentrisitetlə bərkidildikdə, konturların hesablanmasında bənd 11.3.3 –də göstərilən amillərdən başqa, burulma da nəzərə alınmalıdır.
11.3.5. Planda dairəvi olan müstəvi membranların mərkəzində gərginliklər müəyyən edilərkən, dayaq konturunun deformasiyaya uğramayan kimi qəbul edilməsinə yol verilir.
11.3.6. Deformasiyaya uğrayan kontura bərkidilən elliptik membranın mərkəzində gərginliyi müəyyən etmək üçün radiusun qiymətini ellipsin böyük baş yarımoxu ilə əvəz etmək şərti ilə (böyük yarımoxun kiçiyə olan nisbəti 1,2–dən çox olmamalıdır), bənd 11.3.5-in tələblərinin tətbiq edilməsinə yol verilir.
12. Polad konstruksiya elementlərinin yorulmaya hesablanması
12.1. Hesablamanın ümumi müddəaları
12.1.1. Yorulmaya gətirə bilən bilavasitə çox saylı təsir göstərən mütəhərrik (hərəkətli), vibrasiyalı yükləri və ya yükləmə dövrlərinin sayı 10 və daha çox olan digər növ yükləri qəbul edən polad konstruksiyalar və onların elementləri (kran yolu tirləri, iş meydançasının tirləri, bunker və boşaltma estakadalarının elementləri, mühərrikaltı konstruksiyaları və s.) layihələndirilərkən, gərginliklərin böyük konsentrasiyasına səbəb olmayan konstruktiv həllər qəbul edilməlidir və bu elementlər yorulmaya hesablanmaqla yoxlanılmalıdır.
Yükləmə dövrlərinin sayı istismarın texnoloji tələblərinə görə qəbul edilməlidir.
Konstruksiyaların yorulmaya hesablanması TNvəQ2.01.07 tələblərinə müvafiq olaraq təyin edilmiş yüklərin təsirinə aparılmalıdır.
Yorulmaya hesablama, TNvəQ 2.01.07 tələblərinə müvafiq olaraq küləyin rezonansına yoxlanılan (maçta, qüllə və s. tipli) qurğular üçün də yerinə yetirilməlidir.
12.1.2. Yorulmaya hesablama aşağıdakı düsturla aparılmalıdır:
burada, smax – elementin baxılan en kəsiyində dinamiklik əmsalı və j, jb, jе əmsalları nəzərə
alınmadan netto kəsik üzrə hesablanan gərginliyin ən böyük mütləq qiymətidir;
Rv – poladın Run müvəqqəti müqavimətindən və cədvəl 97-də verilən element
qruplarından və konstruksiya birləşmələrindən asılı olaraq cədvəl 37-ə görə
qəbul olunan yorulmanın hesablama müqavimətidir;
a – yükləmə dövrlərinin n sayını nəzərə alan əmsaldır və aşağıdakı kimi qəbul
- n ³ 3,9·10 olduqda, a=0,77;
- n < 3,9·10 olduqda,
1 və 2-ci qrup elementlər üçün:
3 – 8-ci qrup elementlər üçün:
gv – gərginlik vəziyyətindən və gərginliyin asimmetriya əmsalı olan r=smin/smax-
dan (burada, smin – elementin hesablanan kəsiyində mütləq qiymətinə görə ən
az gərginlikdir və smax kimi eyni yükləmə halında hesablanır) asılı olaraq
cədvəl 38-ə görə müəyyən edilən əmsaldır. smax və smin gərginliklərinin fərqli
işarəli qiymətlərində r əmsalının qiyməti “mənfi” işarə ilə qəbul edilməlidir.
Düstur (170) ilə hesablamada a Rv gv £ Ru / gu şərti ödənilməlidir.
12.1.3. Dövrlərinin sayı 10-dən az olan yükləri bilavasitə qəbul edən polad konstruksiyaları və onların elementləri gərginliklərin yüksək konsentrasiyasına səbəb olmayan konstruktiv həllər tətbiq etməklə layihələndirilməlidir və zəruri hallarda bu elementlər aşağıdövrlü yorulmaya hesablama ilə yoxlanılmalıdır.
12.2. Kran yolu tirlərinin hesablanması
Kran yolu tirlərinin yorulmaya hesablanması TNvəQ 2.01.07 tələblərinə müvafiq olaraq müəyyən edilən kran yüklərinin təsirinə, bənd 12.1.1 və 12.1.2-nin tələblərinə uyğun olaraq yerinə yetirilməlidir. Bu halda 7К (metallurgiya istehsalı sexlərində) və 8К iş rejimli kranlar üçün a=0,77, qalan hallarda isə a=1,1 qəbul edilməlidir. Bu hallarda kran yolunun quraşıq tir divarının yuxarı zonasının yorulmaya hesablanması aşağıdakı düstur ilə yerinə yetirilməlidir:
burada, Rv – yorğunluğun hesablama müqaviməti olub, bütün polad markaları üçün qaynaq və friksion kəmər birləşməli tirlərdə müvafiq olaraq aşağıdakı kimi qəbul edilir:
- divarın yuxarı sıxılan zonası üçün (tirin aşırımda en kəsikləri)
- divarın yuxarı dartılan zonası üçün (kəsilməz tirlərin dayaq en kəsikləri)
Düstur (173) –dəki gərginliklərin qiyməti bənd 8.3.3-ün düsturları ilə müəyyən edilməlidir.
13. Kövrək dağılmanın qarşısını almaqla, polad konstruksiyaların layihələndirilməsi
13.1. t £ -45°C şərti aşağı hesablama temperaturlarında mərkəzi və qeyri-mərkəzi dartılan elementləri, həmçinin konstruksiyaların əyilən elementlərinin dartılma zonaları kövrək dağılma müqaviməti nəzərə alınmaqla möhkəmliyə aşağıdakı düstur ilə yoxlanılmalıdır:
burada, smax – dinamiklik və jb əmsalları nəzərə alınmadan netto en kəsiyə görə hesablanan,
elementin hesablama en kəsiyində ən böyük dartıcı gərginlikdir;
b – əlavə 9, cədvəl 98-dən qəbul olunan əmsaldır.
Kövrək dağılmanı nəzərə almaqla möhkəmliyə yoxlanılan elementlər, bu normaların 7-ci bölməsinin tələblərinə müvafiq olaraq hesablama yolu ilə təyin olunan en kəsik sahəsinin artırılmasını tələb etməyən həllər istifadə edilərək layihələndirilməlidir.
13.2. Polad konstruksiyalar layihələndirilərkən aşağıdakı amillərin əlverişsiz birləşməsinin təsiri nəticəsində kövrək dağılmanın mümkünlüyünü aradan qaldırılmalıdır:
kimyəvi tərkibindən, strukturundan və prokatın qalınlığından asılı olaraq poladın kövrək hala keçdiyi aşağı temperatur;
hərəkətli, dinamik və vibrasiyalı yüklərin təsiri;
topa yüklərin və ya birləşmə detallarının deformasiyasının təsirindən həmçinin qalıq gərginliklərdən yaranan yüksək yerli gərginliklər;
dartıcı gərginliklər təsirinin eninə istiqamətinə yönələn gərginliklərin kəskin konsentrasiyası.
13.3. Konstruksiyanın kövrək dağılmasının qarşısını almaq üçün:
- polad bu normaların bənd 5.2-dən və cədvəl 56, 57, 58 –dən seçilməlidir;
- qaynaq tikişləri qiyməti 0,4Ry-dən böyük olanda mümkün qədər dartıcı gərginliklərin təsir zonasında yerləşdirilməməlidir;
- konstruktiv həllər ilə və ya müxtəlif texnoloji (düzəlmə, əymə, gilyotin kəsmə, deşiklərin açılması və s.) əməliyyatlardan meydana gələn gərginlik konsentrasiyalarını azaltmaq üçün tədbirlər qəbul edilməlidir;
- qaynaq tikişlərinin kəsişməsinə yol verilməməlidir;
- uc-uca qaynaq birləşmələri üçün çıxış lövhələri və tikişlərin fiziki nəzarət üsulları tətbiq edilməlidir;
- bütöv divarlı konstruksiyaların qəfəsəli konstruksiyalara nisbətən daha az gərginlik konsentrasiyasına malik olması nəzərə alınmalıdır;
- üstlük lövhə ilə bağlanan elementlərin düyünündə yan tikişlər 25 mm-dən az olmamaqla hər tərəfdən düyünün oxuna qədər çatdırılmalıdır;
- mümkün qədər en kəsik qalınlıqları kiçik olan (xüsusilə gilyotin kəsmədə və deşikləri basmaqla açılmasında) elementlər tətbiq edilməlidir;
- rabitələrin, köməkçi və digər ikinci dərəcəli elementlərin lövhələri konstruksiyaların dartılan elementlərinə mümkün qədər boltlarla bərkidilməlidir.
13.4. Qalınlığı s ≥ 25 mm olan yayma profillərin aşağı legirlənmiş polad qaynaq birləşmələrində xaçvari, tavr və bucaq birləşmələrində, həmçinin tam əridilən qaynaq tikişlərində elementlərdən biri vərəqin qalınlığı üzrə dartıcı gərginliyə məruz qalır, laylı dağılma (qaynağın təsiri altında yayma profilin müstəvisinə paralel laylı çatlar kimi yayma profildə yaranan qüsur) riski yaranır.
Belə nöqsanlar, qüsurlar adətən tikişin keyfiyyətinin ultrasəs nəzarəti ilə müəyyən edilir.
Laylı dağılmanın meydana gəlməsi birləşmələrin növündən, qaynaq tikişlərinin yerləşməsindən, tikişin ölçüsündən, qaynaqlanan elementlərin qalınlığından, birləşmənin sərtlik dərəcəsindən və qaynaq texnologiyasından asılıdır.
13.5. Yayma profilinin laylı dağılmaya meyilli olması, nümunələrin DÜİST 28870 standartına müvafiq olaraq oxu yayma profillərin səthinə normal dartılmaya sınaqlarla, ψz nisbi yığılmanın kəmiyyəti ilə müəyyən edilməlidir.
13.6. Laylı dağılma mümkünlüyünü aradan qaldırmaq üçün aşağıdakı şərt ödənilməlidir:
burada, ψzр – cəm risk faktorudur;
ψzн – yayma profil üçün DÜİST 28870 standartına müvafiq olaraq risk faktorunun
normalaşdırılan qiymətidir: Z15, Z25, Z35 keyfiyyət qruplu yayma profillər üçün
müvafiq olaraq: ψzн=15, ψzн =25, ψzн =35.
ψzр – nin hesablama qiyməti aşağıdakı düstur ilə hesablanmalıdır:
burada, ψzf – birləşmə forması və qaynaq tikişlərinin yerləşməsidir;
ψzqal – qaynaq olunan yayma profilinin qalınlığıdır;
ψzt – tikişin katetidir;
ψzs – birləşmənin sərtlik dərəcəsidir;
ψzq – qaynaq texnologiyasının təsiridir (keçidlərin miqdarından, tikişlərin qoyulma
ardıcıllığından və qızdırılmadan asılı olan cəm faktor).
ψzf, ψzqal, ψzt, ψzs, ψzq –nin qiymətləri cədvəl 39-da verilmişdir.
ψzр-nin hesablama qiyməti materialın qalınlıq üzrə statik dartılmadakı işində 50% azaldıla və qalınlıq üzrə dinamik və ya vibrasiyalı yüklər təsir etdikdə 10% artırıla bilər.
Birləşmənin sərtlik dərəcəsi ψzs
Aşağı – sərbəst yığılma deformasiyası mümkündür
Orta – tikişin yığılması və konstruksiyanın deformasiyası qismən mümkündür
Yüksək – tikişin yığılma deformasiyası olmadan sərt bərkidilmə
Qaynaq olunma texnologiyası ψzq
Tikişlərin qoyulma ardıcıllığı
Növbə ilə birləşmənin bir və digər tərəfindən
Əvvəlcə birləşmənin bir, sonra isə digər tərəfindən
14. Polad konstruksiyaların birləşmələrinin layihələndirilməsi
14.1. Qaynaq birləşmələri
14.1.1. Qaynaq birləşməli polad konstruksiyalar layihələndirilərkən:
qaynaq tikişlərinin minimal ölçüləri bənd 14.1.4 - 14.1.6-nın tələblərini nəzərə almaqla müəyyən edilməlidir, həmçinin hesablama və konstruktiv qaynaq tikişlərinin minimal zəruri miqdarı tətbiq olunmalıdır;
qaynaq olunma növü və texnologiyası nəzərə alınmaqla, qaynaq birləşmələri aparılan yerlərə sərbəst daxil olma təmin olunmalıdır.
14.1.2. Qaynaq birləşmələrinin əsas növləri, konstruktiv elementləri və ölçüləri DÜİST 5264, DÜİST 8713, DÜİST 11533, DÜİST 11534, DÜİST 14771, DÜİST 23518 standartları üzrə qəbul edilməlidir.
14.1.3. Elektrodlar, qaynaq məftilləri və flüslər seçilərkən, bu normaların əlavə 2 və 3-də göstərilən konstruksiya qrupları və hesablama temperaturları nəzərə alınmalıdır.
14.1.4. Qaynaq birləşmələrini layihələndirilərkən, bu normaların bölmə 13-nün tələblərinə müvafiq olaraq konstruksiyaların kövrək dağılmasının mümkünlüyü aradan qaldırılmalıdır.
14.1.5. Yayma profilin qalınlığı istiqamətində dartıcı gərginliklərə malik polad konstruksiya elementlərinin tavr və bucaq birləşmələri layihələndirilərkən, metalın qaynaq tikişi altında laylı dağılma mümkünlüyünü aradan qaldırmaq məqsədilə, bir qayda olaraq, aşağıdakılar nəzərə alınmalıdır:
- bu normaların əlavə 2-ə müvafiq olaraq 1-ci qrup konstruksiyalar üçün axma həddi 375 N/mm -ə qədər olan poladlar, həmçinin DÜİST 28870 standartının tələblərinə müvafiq yayma profilin qalınlığı istiqamətində zəmanətli mexaniki xassələri olan poladlardan istifadə etmək;
- möhkəmliyi azaldılmış və plastikliyi artırılmış qaynaq materiallarını tətbiq etmək; qalıq qaynaq gərginliklərinin azaldılmasına yönəldilən qaynaq texnologiyalarından istifadə etmək; ovuntulu məftil tətbiq etməmək;
- birtərəfli bucaq tikişindən imtina etmək və ikitərəfli tikişə keçmək;
- bucaq birləşmələrini tavr birləşmələri ilə əvəz etmək, axırıncılarda isə element çıxıntısı eninin qalınlığına nisbətinin 1-dən az olmamasını təmin etmək;
- əridilmiş metal həcminin azalmasının təmin edilməsi üçün elementin kənarlarının hazırlanması.
14.1.6. Vərəq detallarının qaynaq birləşmələri, bir qayda olaraq, düz, tam qaynaq olunmaqla və çıxıntılı lövhələr tətbiq edilməklə yerinə yetirilməlidir. Quraşdırma şəraitində tikişin əsasını tam qaynaq etməklə, birtərəfli qaynağa və saxlanılan altlıq lövhələrdə qaynaq etməyə yol verilir.
14.1.7. Künc qaynaq tikişlərinin ölçüləri və birləşmənin konstruksiyası aşağıdakı tələbləri təmin etməlidir:
a) bucaq tikişinin kf kateti 1,2t-dən böyük olmamalıdır. Burada, t -qaynaq olunan elementlərin qalınlıqlarının ən kiçiyidir.
Qalınlığı t olan fasonlu yayma profilin yuvarlaq ucuna qoyulan tikişin qalınlığı, bir qayda olaraq, 0,9t-dən çox olmamalıdır;
b) künc tikişinin kateti kf hesablama tələblərinə cavab verməlidir və bir qayda olaraq, cədvəl 40-da göstərilənlərdən az olmamalıdır. Ərimənin böyük dərinliyini təmin etmək mümkün olduqda, ikitərəflı tavr, həmçinin üst-üstə və künc birləşmələrində tikişin katetini (5 mm və daha çox) cədvəl 40-da göstərilənlərdən az, lakin 4 mm-dən az olmayaraq qəbul edilməsinə yol verilir. Bu halda qüsurların, o cümlədən texnoloji çatların olmaması əlavə nəzarət olunması yolu ilə dəqiqləşdirilməlidir;
1. Axma həddi 590 N/mm-dən çox olan polad konstruksiyalarda, həmçinin elementlərinin qalınlığı 80 mm-dən çox olan polad konstruksiyalarda tikiş katetinin qalınlığı xüsusi texniki şərtlər ilə qəbul edilməlidir.
2. 4-cü qrup konstruksiyalarda birtərəfli künc qaynaq tikişinin minimal kateti qaynaq olunan elementlərin qalınlığı 40 mm-ə qədər olduqda -1 mm və elementlərin qalınlığı 40 mm-dən yuxarı olduqda isə 2 mm azaldılmalıdır.
c) künc tikişinin hesablama uzunluğu 4kf -dən və 40 mm-dən az olmamalıdır;
d) yan tikişin hesablama uzunluğu, qüvvənin tikişin bütün uzunluğu üzrə təsir etdiyi haldan başqa 85 bf kf -dən çox olmamalıdır, (burada, bf –cədvəl 41-ə müvafiq olaraq qəbul olunan əmsaldır);
e) üst-üstə qoyulmanın ölçüsü qaynaq olunan elementlərin ən naziyinin qalınlığının beş mislindən az olmamalıdır;
f) künc tikişi kateti ölçülərinin nisbətini, bir qayda olaraq, 1:1 qəbul etmək lazımdır; qaynaq olunan elementlər müxtəlif qalınlıqlı olduqda, tərəfləri bərabər olmayan katetlərin qəbul edilməsinə yol verilir. Bu halda daha nazik, yaxud daha qalın elementə qovuşan katetlər müvafiq olaraq bu bəndin “a” və “b” yarımbəndlərinin tələblərini ödəməlidir;
g) hesablama temperaturu mənfi 45 °С-dən aşağı olan rayonlarda tətbiq edilən konstruksiyalarda həmçinin səlis keçid qaynaq birləşmələrinin hesablama yorulma müqavimətini artıran hallarda künc tikişləri əsas metala səlis keçidlə yerinə yetirilməlidir.
14.1.8. Ölçüləri hesablama ilə müəyyən edilən künc tikişləri üçün axma həddi 285 N/mm-ə qədər olan polad elementlər üçün, bir qayda olaraq, aşağıdakı şərtləri ödəyən elektrod materialları tətbiq olunmalıdır:
mexanikləşdirilmiş qaynaqda – Rwf > Rwz;
əl ilə qaynaqda – 1,1 Rwz £ Rwf £ Rwz bz / bf;
axma həddi 285 N/mm-dən yuxarı poladlardan olan elementlər üçün Rwz < Rwf < Rwz bz / bf şərtini ödəyən elektrod materialların tətbiq olunmasına yol verilir (burada, bf və bz – qaynaq texnologiyasından və tikiş katetindən asılı olan və cədvəl 41-ə müvafiq olaraq müəyyən edilən əmsallardır).
Avtomatik, d = 3 – 5 olduqda
Avtomatik və mexanikləşdirilmiş,
Əllə və mexanikləşdirilmiş,
d < 1,4 olduqda və ya ovuntulu məftillə
Aşağı, üfqi, şaquli, tavan
14.1.9. Axma həddi 375 N/mm-ə qədər olan polad elementlərin tavr birləşmələrində birtərəfli künc tikişləri, bir qayda olaraq, qızdırılan binaların daxilində aqressiv olmayan və zəifaqressiv mühitdə (TNvəQ 2.03.11 üzrə sinifləşdirmə) istismar edilən konstruksiyalarda, aşağıdakı hallarda tətbiq edilməlidir:
- aralıq sərtlik qabırğalarını və diafraqmaları bərkitmək üçün – bütün qrup konstruksiyalarda, yorulmaya hesablanan 1-ci qrup konstruksiyalardan başqa;
- qaynaq ikitavrların kəmər tikişləri üçün – 2-ci və 3-cü qrup konstruksiyalarda (divarının şərti çevikliyi olan tirlərdən başqa), kateti kf ³ 0,8tw / bf olan tikişlər mexanikləşdirilmiş qaynaqla yerinə yetirildikdə, sütun və dirəklərdə divarın tw qalınlığı 12 mm-ə qədər və tirlərdə 10 mm-ə qədər olduqda, bu halda, bu normaların bənd 15.3.3 və 15.5.5-nin tələbləri nəzərə alınmalıdır;
- 4-cü qrup konstruksiyalarda bütün konstruktiv elementlər üçün.
Birtərəfli tikişlərin kateti, cədvəl 40-da göstərilənlərdən kiçik olmayaraq, hesabatla qəbul edilməlidir.
I məsuliyyət səviyyəsinə aid, seysmikliyi 8 bal və yuxarı olan, mənfi 45С-dən aşağı hesablama temperaturuna malik rayonlarda tikilən bina və qurğuların konstruksiyalarında, kranın iş rejimi 7К (metallurgiya istehsalı sexlərində) və 8К olan binaların 1, 2 və 3-cü qrup konstruksiyalarında, həmçinin bənd 8.2.3, 8.2.6 və 8.2.7-nin tələblərinə müvafiq olaraq hesablanan çərçivə konstruksiyalarının rigellərində və tirlərində birtərəfli bucaq tikişləri tətbiq edilməməlidir.
14.1.10. Fasiləli künc tikişlərinin statik yükləmədə minimal ölçülü fasiləsiz tikişin artıq (izafi) yükdaşıma qabiliyyəti olduqda 4-cü qrup konstruksiyaların, həmçinin aqressiv olmayan və zəifaqressiv mühütə malik rayonlarda (hesablama temperaturu mənfi 45°С-dən aşağı olanlardan başqa) istismar olunan 3-cü qrup rekonstruksiya olunan konstruksiyaların birləşmələri üçün tətbiq edilməsinə yol verilir.
Qaynaq tikişlərinin ölçüləri bənd 14.1.7-nin tələblərinə müvafiq olmalıdır.
Qaynaq tikişlərinin hissələri arasındakı s məsafəsi (şəkil 19), bir qayda olaraq, 200 mm-dən böyük olmamaq şərti ilə sıxılan elementdə –12tmin (tmin – birləşdirilən elementlərdən ən naziyinin qalınlığıdır), dartılan elementdə –16tmin qəbul edilir. 4-cü qrup konstruksiyalarda s məsafəsinin 50% artırmasına yol verilir.
Hissə-hissəli tikişlər yerinə yetirildikdə, birləşdirilən elementlərin uc hissələrində tikiş nəzərdə tutulmalıdır; lövhələrdən ibarət olan quraşıq elementlərdə bu tikişin lw1 uzunluğu 0,75b-dən kiçik olmamalıdır, burada b – birləşdirilən elementlərdən ən ensizinin enidir.
14.1.11. Deşik və kəsiklərin perimetri üzrə yerləşən künc qaynaq tikişlərinin, konstruktiv və ya üst-üstə qoyma elementlərinin üst-üstə minmə müstəvisində dayanıqlılığının itirməsinin qarşısının alınması, bu müstəvidə qüvvələri ötürmək üçün bənd 14.1.10-da nəzərdə tutulan hallarda elementlərin konstruktiv birləşmələrində tətbiq edilməsinə icazə verilir.
14.1.12. Dairəvi və ya yarıq deşiklərin bütün sahəsini ərimiş metalla dolduran tıxac tikişlərinin, yalnız üst-üstə birləşmə elementlərinin dayanıqlılığının itirilməsinin qarşısını almaq üçün və ya elementlərin konstruktiv birləşmələri üçün bənd 14.1.10-da nəzərdə tutulan hallarda üst-üstə birləşmələrdə tətbiq edilməsinə yol verilir.
Tıxac tikişlərinin qalınlığı:
- deşilmiş və ya kəsilmiş elementin t qalınlığından kiçik, amma 16 mm-dən böyük olmamalıdır;
- kəsiyin uzunluğunun 0,1-dən, yaxud 0,45d-dən və ya 0,45b-dən az olmamalıdır (burada, d və b – deşiyin diametri və kəsiyin enidir və d ³ t +8 mm və b ³ t + 8 mm-ə bərabərdir).
Deşiklərin mərkəzləri və ya kəsiklərin boyuna oxları arasındakı məsafə 4d-dən və ya 4b-dən az olmamalıdır.
14.1.13. Sürüşdürücü qüvvələrin bir hissəsinin friksion, digər hissəsinin isə qaynaq birləşmələri ilə qəbul edildiyi kombinə edilmiş birləşmələrinin tətbiqinə qaynağın boltlarların hesablama qüvvəsinə və sonradan zəruri olan hala qədər dartılmaqla yerinə yetirilməsi şərti ilə yol verilir.
Friksion və qaynaq birləşmələri arasında qüvvələrin onların yükdaşıma qabiliyyətinə mütənasib paylamasına yol verilir. Boltların kombinasiya edilmiş birləşmələrdə kontrol dartılma olmadan tətbiqinə yol verilmir.
14.1.14. Birləşmənin ağırlıq mərkəzindən keçən boyuna N qüvvəsi təsir etdikdə, uc-uca qaynaq birləşmələrinin hesablanması aşağıdakı düsturla yerinə yetirilməlidir:
burada, t – birləşdirilən elementlərin ən naziyinin qalınlığıdır;
lw– tikişin hesablama uzunluğudur və tikişin 2t qədər azaldılmış tam uzunluğuna və ya
əgər tikişin sonu calaqdan kənara çıxarlarsa, onun tam uzunluğuna bərabər qəbul
Ru/gu > Ry nisbəti ilə axma həddinə çatdıqdan sonra da istismarı mümkün olan poladdan, həmçinin axma həddi Ryn > 440 N/mmolan poladdan hazırlanmış elementlərin uc-uca qaynaq tikişlərinin hesablanması zamanı düstur (176)-da Rwy yerinə Rwu / gu qəbul edilməlidir.
Qaynaq materialları əlavə 3-ə müvafiq olaraq tətbiq edildikdə, birləşdirilən elementlərin tam qaynaq olunmasına və dartılmaya işləyən birləşmələrin keyfiyyətinə fiziki nəzarət həyata keçirildikdə, uc-uca qaynaq birləşmələrinin hesablanması tələb olunmur.
14.1.15. Keyfiyyətinə fiziki nəzarət olmadan yerinə yetirilən, tikişin eyni kəsiyində normal swx, swy və toxunan twxy gərginliklərin birgə təsiri zamanı uc-uca qaynaq birləşmələrini düstur (44) ilə düsturda sx = swx, sy = swy, txy = twxy, Ry = Rwy qəbul edilərək yoxlanılmalıdır.
14.1.16. Birləşmənin ağırlıq mərkəzindən keçən N qüvvəsi təsir etdikdə, bucaqkünc tikişli qaynaq birləşmələrinin (şərti) kəsilməyə hesablanması iki kəsikdən birinə görə (şəkil 20) aşağıdakı düsturlar ilə yerinə yetirilməlidir:
burada, lw – qaynaq birləşməsində tikişin uzunluğudur və tikişin kəsilməz hissəsinin hər
tərəfindən 1 sm çıxmaqla onun bütün sahələrinin uzunluqları cəminə bərabərdir;
bf, bz – cədvəl 39-a əsasən qəbul edilən əmsaldır.
14.1.17. Tikişlərin yerləşdiyi müstəviyə perpendikulyar olan müstəvidə M əyici momenti təsir etdikdə, bucaq tikişli qaynaq birləşmələrinin hesablanması (şərti) kəsilməyə iki kəsikdən birinə görə (şəkil 20) aşağıdakı düsturlar ilə yerinə yetirilməlidir:
- tikişin metalı üzrə:
- ərimə sərhəddinin metalı üzrə:
burada, Wf və Wz – qaynaq birləşməsinin müvafiq olaraq, tikişin metalı və ərimə sərhədinin
metalı üzrə hesablama kəsiklərinin müqavimət momentləridir.
14.1.18. Bucaq tikişli qaynaq birləşməsinə bu tikişlərin yerləşdiyi müstəvidə M momenti təsir etdikdə, onun (şərti) kəsilməyə hesablanması iki kəsiklərdən birinə görə (şəkil 20) aşağıdakı düsturlar ilə yerinə yetirilməlidir:
- tikişin metalı üzrə:
- ərimə sərhəddinin metalı üzrə:
burada, х və у – qaynaq birləşməsinin hesablama kəsiyinin “O” ağırlıq mərkəzindən ən çox uzaq
nöqtəsinin koordinatlarıdır (şəkil 21);
Ifx, Ify – qaynaq birləşməsinin tikiş metalı üzrə hesablama kəsiyinin müvafiq olaraq, х – х
və у – у baş oxlarına görə ətalət momentləridir;
Izx, Izy – həmçinin, ərimə sərhəddinin metalı üzrə.
14.1.19. Bucaq tikişli qaynaq birləşməsi boyuna N, kəsici V qüvvələrinin və М momentinin eyni zamanda təsirinə (şəkil 21) hesablandıqda aşağıdakı şərt ödənməlidir:
burada, tf və tz – müvafiq olaraq tikişin metalı və ərimə sərhəddinin metalın üzrə qaynaq birləşməsinin hesablama kəsiyinin nöqtəsində aşağıdakı düstur ilə müəyyən edilən gərginlikdir:
14.1.20. Qalınlığı 4 mm-ə qədər olan elementlərin üst-üstə birləşməsinin elementin qalınlığı boyu əridilmiş qövsi qaynaqla nöqtəvi tikişlə yerinə yetirilməsinə yol verilir. Bu halda bir nöqtənin yükdaşıma qabiliyyəti aşağıdakı iki həddi qiymətdən kiçiyinə bərabər qəbul edilməlidir:
burada, d – birləşdirilən elementlərin müstəvisində nöqtəvi tikişin DÜİST 14776 üzrə qəbul
olunan diametridir; DÜİST 14776 standartında nəzərdə tutulmayan qaynaqlama
üsulu tətbiq edildikdə, d -nin qiymətini müvafiq qaydada razılaşdırmalıdır və
b =1,1 – bərabər qalınlıqlı elementləri qaynaq olunduqda;
b =1,9 – qalınlığına görə 2 dəfə və daha çox fərqlənən müxtəlif elementləri qaynaq olunduqda;
qalınlıqlar az fərqləndikdə, b-nın qiymətini interpolyasiya ilə qəbul edilməlidir;
t – qaynaqlanan elementlərin qalınlıqlarından kiçiyidir.
14.2. Bolt birləşmələri
14.2.1. Polad konstruksiyaların elementlərinin bolt birləşməsi üçün bu normaların əlavə 3-ə müvafiq boltlar işlədilməlidir.
14.2.2. Boltlar cədvəl 42-nin tələblərinə müvafiq yerləşdirilməlidir. Bu halda qovuşma yerlərində və düyünlərdə boltlar minimal, birləşdirici konstruktiv boltlar isə, bir qayda olaraq, maksimal məsafələrdə yerləşdirilməlidir.
Bucaqlıq bir rəfi ilə şahmat qaydası ilə yerləşən boltlarla bərkidildikdə, onun ucundan ən çox uzaqda duran deşiyi bucaqlığın təpəsinə ən yaxın olan nişanlama xətti üzərində yerləşdirmək lazımdır.
Elementlərin bir boltla bərkidilməsinə yol verilir.
14.2.3. Dəqiqlik sinfi A olan boltlar, deşikləri yığılan elementlərdə, yaxud konduktorlar üzrə ayrı-ayrı elementlərdə və detallarda layihə diametrinə burğu ilə açılmış, yaxud ayrı-ayrı detallarda burğu ilə və ya basma üsulu ilə layihə diametrindən daha kiçik diametrdə açılan və sonradan yığılan elementlərdə layihə diametrinə qədər genişləndirilən birləşmələr üçün tətbiq olunmalıdır.
Dəqiqlik sinfi B olan boltlar çoxboltlu birləşmələrdə axma həddi 375 N/mm-ə qədər olan polad konstruksiyalarda tətbiq olunmalıdır.
Boltları əsasən dartılmaya işləyən birləşmələrdə, bir qayda olaraq, dəqiqlik sinfi B olan və ya yüksəkmöhkəmlikli boltlar tətbiq edilməlidir.
14.2.4. Kəsilməyə işləyən birləşmələrdə yivsiz hissənin uzunluğu üzrə müxtəlif diametrli sahələri olan boltlar tətbiq olunmamalıdır.
14.2.5. Struktur konstruksiyalarının, elektrikötürücü xətt və açıq paylayıcı qurğuların dayaqlarının elementlərində, həmçinin xarici elementinin qalınlığı 8 mm-ə qədər olan birləşmələrdə sürüşdürücü qüvvəni qəbul edən boltun yivi birləşdirilən elementlərin dəstindən kənarda olmalıdır. Qalan hallarda boltun yivi qayka tərəfdən deşiyin içərisinə kənar elementin qalınlığının yarısından və ya 5 mm-dən çox daxil olmamalıdır.
14.2.6. Bolta şaybanın qoyulması TNvəQ 3.03.01 tələblərinə müvafiq olaraq yerinə yetirilməlidir.
Dəqiqlik sinifləri A və B olan boltlu hesablama birləşmələrində (köməkçi kostruksiyaların bərkidilməsi istisna olmaqla) qaykaların öz-özünə açılmasına qarşı tədbirlər (yaylı şaybaların, ikinci qaykanın qoyulması və s.) nəzərdə tutulmalıdır
1. Boltlar üçün olan deşiklərin mərkəzləri arasında istənilən istiqamətdə məsafə:
b) maksimal, kənar sıralarda: dartılma və sıxılmada, haşiyələndirici bucaqlıqlar olmadıqda;
c) maksimal, orta sıralarda, həmçinin kənar sıralarda haşiyələndirici bucaqlıq olduqda:
2. Bolt deşiyinin mərkəzindən elementin kənarına qədər olan məsafə
a) minimal, qüvvə istiqamətində:
b) minimal, qüvvəyə perpendikulyar istiqamətdə:
d) minimal, friksion birləşmədə, istənilən kənarlı və qüvvənin istənilən istiqamətində;
3. Şahmat qaydasında yerləşmiş boltlar üçün qüvvə istiqamətində deşiklərin mərkəzləri arasında minimal məsafə
cədvəl 42-də göstərilən işarələr:
d – bolt deşiyinin diametri;
t – ən nazik xarici elementin qalınlığı;
u – deşik sıraları arasında qüvvəyə perpendikulyar istiqamətdə məsafədir.
1. Deşiklərin diametri dəqiqlik sinfi А olan boltlar üçün d = db; dəqiqlik sinfi B olan boltlar üçün YGX, QK və PQ konstruksiya dayaqlarında d = db + 1 mm, qalan hallarda d = db + (1; 2 və ya 3 mm) qəbul edilməlidir. burada, db – boltun diametridir.
2. Daimi dartılmaya işləyənlərdən başqa, qəfəsə elementlərinin (dirsək və dirəklərinin) birboltlu birləşmələrində,, elementlərinin qalınlığı 6 mm-ə qədər, axma həddi 375 N/mm qədər poladdan olduqda, elementin kənarından deşiyin mərkəzinə qədər qüvvə istiqamətində məsafənin 1,35d qəbul edilməsinə yol verilir (element hazırlanarkən onun ölçülərinin azalmasına yol verilmir və bu barədə layihədə göstərilməlidir).
3. Boltları şahmat qaydası ilə bu cədvəlin 3-cü bəndində göstərilənlərdən kiçik olmayan məsafədə yerləşdirdikdə, elementin Аn en kəsiyi qüvvəyə perpendikulyar istiqamətdə yerləşən en kəsikdə onun deşiklərlə zəiflədilməsi nəzərə alınaqla müəyyən edilməlidir.
14.2.7. Birləşdirilən detalların və elementlərin maili səthlərində (ikitavr və şvellerlərin rəflərinin daxili tərəfi) bolt başlığı və ya qayka altına çəp şaybalar qoylmalıdır.
14.2.8. Prokat elementlərdə boltlar üçün deşiklərin diametri DÜİST 24839 standartına və cədvəl 42-nin qeydlərin 1-ci bəndinə müvafiq olmalıdır.
14.2.9. Bir boltla qəbul edilə bilən hesabi qüvvə gərginlik halından asılı olaraq, aşağıdakı düsturlar ilə müəyyən olunmalıdır:
burada, Rbs, Rbр, Rbt – birboltlu birləşmələrin hesablama müqavimətləridir;
Аb və Аbn – uyğun olaraq, bolt mili kəsiyinin brutto və yivli hissəsi üzrə netto
sahələridir və cədvəl 74-ə müvafiq olaraq qəbul edilir;
ns – bir boltun hesablama kəsilmələrinin sayıdır;
db – bolt milinin xarici diametridir;
St – bir istiqamətdə birləşdirilən elementlərin cəmi ən az olan əzilmə qalınlığıdır;
gс – cədvəl 1-ə əsasən meəyyən edilən iş şəraiti əmsalıdır;
gb – bolt birləşməsinin cədvəl 43 üzrə müəyyən olunan və 1,0-dən böyük qəbul
edilməyən iş şəraiti əmsalıdır.
14.2.10. Birləşmənin ağırlıq mərkəzindən keçən bolt birləşməsinə təsir göstərən N qüvvəsinin boltlar arasında bərabər paylanması qəbul edilməlidir. Bu halda birləşmədəki boltların sayı aşağıdakı düstur ilə müəyyən edilməlidir:
burada, Nb, min – Nbs və ya Nbр qiymətlərindən ən kiçiyi, yaxud bənd 14.2.9 -un tələblərinə
müvafiq hesablanan Nbt qiymətidir.
Qovuşma yerlərində sürüşdürücü qüvvə istiqamətində yerləşən kənar boltlar arasında l məsafəsi 16d-ni keçmədiyi hallarda, düstur (190) - da n qiyməti 0,75-dən az qəbul edilməyən b = 1 – 0,005(l / d – 16) əmsalına bölməklə artırılmalıdır. Bu tələb qüvvə birləşmənin bütün uzunluğu üzrə təsir edərkən (məsələn, tirin kəmər birləşmələrinə) nəzərə alınmır.
Gərginlik vəziyyətinin xarakteris-tikası
A, B dəqiqlik sinifli və ya yüksək-möhkəmlikli boltlar
Çoxboltlu, dəqiqliyi A sinifli olan boltlar
cədvəl 43-də göstərilən işarələr:
а – qüvvə istiqamətində elementin kənarından ən yaxın deşiyin mərkəzinə qədər olan məsafə;
s – qüvvə istiqamətində deşiklərin mərkəzləri arasındakı məsafə;
d – bolt üçün deşiyin diametri.
1. Dəqiqlik sinfi B olan boltlarda, həmçinin dartılması tənzimlənməyən yüksəkmöhkəmlikli boltlarda çoxboltlu birləşməni kəsilmə və əzilməyə hesablanması üçün, birləşdirilən elementlərin poladının Ryn axma həddinin bütün qiymətlərində gb əmsalının qiyməti 0,9-a vurulmalıdır.
2. Çoxboltlu birləşməni əzilməyə hesablanması üçün gb əmsalı d, a, s-nin qəbul edilmiş qiymətlərində hesablanan qiymətlərindən ən kiçiyinə uyğun qəbul edilməlidir.
14.2.11. Bolt birləşmələrinə birləşdirilən elementlərin sürüşməsinə səbəb olan M momenti təsir etdikdə, boltlara qüvvələrin paylanması birləşmənin ağırlıq mərkəzindən baxılan bolta qədər olan məsafələrə mütənasib qəbul edilməlidir.
Ən çox yüklənən boltdakı Nb,max qüvvəsi bənd 14.2.9-un tələblərinə müvafiq hesablanan Nbs və ya Nbр qiymətlərinin kiçiyindən böyük olmamalıdır.
14.2.12. Bolt birləşməsinə bir müstəvidə, birləşdirilən elementlərdə sürüşmə yaradan qüvvə və moment eyni zamanda təsir edərkən, boltlar əvəzləyici qüvvəyə (ən çox yüklənmiş boltdakı qüvvə bənd 14.2.9-un tələblərinə müvafiq hesablanan Nbs və ya Nbр qiymətlərinin kiçiyindən böyük olmamalıdır) yoxlanılmalıdır.
14.2.13. Bolt birləşməsinə boltların kəsilmə və dartılmasına gətirən qüvvələr eyni zamanda təsir etdikdə ən çox gərginləşdirilmiş bolt düstur (189) ilə yanaşı, aşağıdakı düstur ilə də yoxlanılmalıdır:
burada, Ns və Nt – müvafiq olaraq, boltla təsir edən kəsici və dartıcı qüvvələrdir;
Nbs, Nbt –bənd 14.2.9-un tələblərinə müvafiq olaraq müəyyən edilən hesablama
14.2.14. Bir element digərinə aralıqla və ya digər aralıq elementlə bərkidildikdə, həmçinin üzərinə birtərəfli qoyma elementlərdə boltların sayı hesablama ilə təyin olan miqdardan 10 % artıq olmalıdır.
Bucaqlıq və şvellerlərin çıxıntı rəfləri gödək elementlərlə bərkidildikdə, boltların sayı hesablama nəticələri ilə müqayisədə 50% artırılmalıdır.
14.2.15. Bünövrə (anker) boltları TNvəQ 2.09.03 normasının tələblərinə müvafiq olaraq yoxlanılmalıdır.
14.3. Friksion birləşmələr (kontrol dartılmalı boltlarda)
14.3.1. Qüvvələrin yüksəkmöhkəmlikli boltların dartılması nəticəsində birləşdirilən elementlərin toxunan səthlərində yaranan sürtünmə ilə ötürüldüyü friksion birləşmələr aşağıdakı hallarda tətbiq edilməlidir:
axma həddi 375 N/mm-dən yuxarı poladdan olan, bilavasitə hərəkətli, vibrasiyalı və digər dinamik yükləri qəbul edən konstruksiyalarda;
deformasiyaların məhdudlaşdırılmasına görə yüksək tələblər irəli sürülən çoxboltlu birləşmələrdə.
14.3.2. Friksion birləşmələrində boltlar, qaykalar və şaybalar bənd 14.2.6-nın tələblərinə müvafiq qəbul edilməlidir.
Boltlar cədvəl 42-nin tələblərinə müvafiq yerləşdirilməlidir.
14.3.3. Bir yüksəkmöhkəmlikli boltla sıxılan elementlərin hər sürtünmə müstəvisi ilə qəbul edə biləcəyi hesablama qüvvəsi aşağıdakı düstur ilə müəyyən edilməlidir:
burada, Rbh – yüksəkmöhkəmlikli boltun bənd 6.7-nin tələblərinə görə müəyyən olunan
dartılmaya hesablama müqavimətidir;
Аbn – boltun yiv üzrə cədvəl 74-ə müvafiq qəbul olunan kəsik sahəsidir;
m – cədvəl 44 üzrə qəbul olunan sürtünmə əmsalıdır;
gh – cədvəl 44 üzrə qəbul olunan əmsaldır.
1. İki səthin konservasiyasız qırma-atma və ya şırnaqlama ilə işlənməsi
2. İki səthin konservasiyasız qaz alovu ilə işlənməsi
3. İki səthin konservasiyasız polad fırça ilə işlənməsi
Qeyd. Qaykanın dönmə bucağı üzrə boltun dartılmasına nəzarət edilərkən, gh qiymətləri 0,9-a vurulmalıdır.
14.3.4. Friksion birləşməyə birləşmənin ağırlıq mərkəzindən keçən və birləşdirilən elementlərdə sürüşmə yaradan N qüvvəsi təsir edərkən, bu qüvvənin boltlar arasında bərabər paylanması qəbul edilməlidir. Bu halda, birləşmədə boltların sayı aşağıdakı düstur ilə müəyyən edilməlidir:
burada, Qbh –düstur (192) ilə müəyyən edilən hesablama qüvvəsidir;
к – birləşdirilən elementlərin sürtünmə müstəvilərinin sayıdır;
gс – cədvəl 1 üzrə qəbul edilən iş şəraiti əmsalıdır;
gb – hesablama qüvvələri qəbul etmək üçün lazım olan boltların n sayından asılı olan
friksion birləşmələrin iş şəraiti əmsalıdır, və aşağıdakı qiymətlərə bərabər qəbul
14.3.5. Friksion birləşmələrinə birləşdirilən elementlərin sürüşməsinə səbəb olan moment və ya qüvvə və moment təsir etdikdə, qüvvələrin boltlar arasında paylanması bənd 14.2.11 və 14.2.12-nin göstərişlərinə müvafiq olaraq qəbul edilməlidir.
14.3.6. Friksion birləşmələrinə birləşdirilən elementlərdə sürüşmə yaradan N qüvvəsi ilə yanaşı boltlarda dartılma yaradan F qüvvəsi də təsir etdikdə, bənd 14.3.4-ün tələblərinə müvafiq müəyyən edilən gb əmsalının qiyməti (1 – Nt / Pb) əmsalına vurulmalıdır. Burada, Nt – bir bolta düşən qüvvədir, Рb – boltun dartılma qüvvəsidir və Рb = Rbh Abn qiymətinə bərabər qəbul edilir.
14.3.7. Friksion birləşməsində boltun diametri ∑t ≤ 4db şərtinə görə qəbul edilməlidir. Burada, ∑t – bir istiqamətdə əzilən elementlərin cəm qalınlığıdır, db – boltun diametridir.
Boltların sayı çox alınan friksion birləşmələrində boltun diametrini mümkün olduqca böyük təyin edilməlidir.
14.3.8. Layihədə poladın markaları, boltların, qaykaların, şaybaların mexaniki xassələri və birləşdirilən səthlərin işlənmə qaydası və bənd 14.3.6 -ya müvafiq qəbul olunan boyuna Рb qüvvəsi göstərilməlidir.
14.3.9. Friksion birləşmələr layihələndirilərkən, boltların qoyulması, paketin boltlarla sıx dartılaraq bağlanması, qaykaların dinamometrik açarların, qaykafırladanların və s. istifadəsi ilə bərkidilməsi üçün sərbəst yerin olmasının mümkünlüyü təmin edilməlidir.
14.3.10. DÜİST 22354 standartı üzrə başlıqlarının ölçüləri böyüdülmüş yüksəkmöhkəmlikli boltlar və qaykalar üçün deşiyin və boltun nominal diametrlər fərqi 3 mm-dən çox olmadıqda, müvəqqəti müqaviməti 440 N/mm–dən az olmayan poladdan olan konstruksiyalarda isə 4 mm-dən çox olmadıqda, qayka altında bir şayba qoyulmasına yol verilir.
14.3.11. Friksion birləşməsində deşiklərlə zəiflədilmiş birləşdirilən elementlərin möhkəmliyə hesablanması hər bolta düşən qüvvənin yarısının sürtünmə qüvvələri ilə ötürüldüyü nəzərə alınmaqla yerinə yetirilməlidir. Bu halda zəiflədilmiş kəsiyin yoxlanması hərəkətli, vibrasiyalı və digər dinamik yüklərdə – Аn netto en kəsik sahəsinə görə; statik yüklərdə – А (Аn ³ 0,85А olduqda) brutto en kəsik sahəsinə görə yaxud şərti sahəyə Аef = 1,18 An ( An < 0,85А olduqda) görə yerinə yetirilməlidir.
14.4. Quraşıq tirlərdə kəmər birləşmələri
14.4.1. Quraşıq ikitavr tirlərin qaynaq və friksion kəmər birləşmələri cədvəl 45-in düsturları üzrə hesablanmalıdır.
Yst kəmərə tətbiq olunmuş hərəkətsiz topa yükləri ötürmək üçün eninə sərtlik qabırğaları olmadıqda, eləcə də alt kəmərə yük tətbiq edilən yerlərdə sərtlik qabırğalarının olmasından asılı olmayaraq hərəkətsiz topa yüklər tətbiq edildikdə, kəmər birləşmələri hərəkətli yüklərdə olduğu kimi hesablanmalıdır.
Divarın bütün qalınlığı üzrə yerinə yetirilən qaynaq tikişləri divarla bərabər möhkəmlikli hesab edilməlidir.
Т / (n bf kf Rwf gc) £ 1 (194)
T / (n bz kf Rwz gc) £ 1 (195)
T s / (Qbh к gc ) £ 1 (196)
cədvəl 45-də göstərilən işarələr:
T = QS / I –kəməri vahid uzunluq qədər sürüşdürən Q kəsici qüvvəsindən yaranan qüvvədir. burada, S – mərkəzi oxa görə tirin kəmərinin brutto statik momentidir;
n –künc tikişlərinin sayıdır: ikitərəfli tikişlərdə n = 2, birtərəflilərdə n = 1;
Qbh,к –bənd 14.3.3 və 14.3.4-ə müvafiq olaraq müəyyən edilən kəmiyyətlərdir;
V = gf gf1 Fn / lef – Fn topa yükündən vahid uzunluğa düşən təzyiqdir, bənd 8.2.2 və 8.3.3-ün tələbləri nəzərə alınmaqla müəyyən edilir (hərəkətsiz yüklər üçün gf1 = 1);
gf və gf1 – yükün TNvəQ 2.01.07 norması üzrə qəbul edilən etibarlılıq əmsallarıdır;
s – kəmər boltlarının addımıdır;
a – əmsal, yükün üst kəmərə tətbiq edildiyi və divarın yonulduğu halda a = 0,4, divarın yonulmadığı və ya yükün alt kəmərə tətbiq edildiyi halda a = 1,0 qəbul olunur.
14.4.2. Çoxvərəqli kəmər paketli friksion kəmər birləşməli tirlərdə, hər vərəqin öz nəzəri qırılma yerinə görə bərkidilməsi vərəqin kəsiyi ilə qəbul oluna biləcək qüvvənin yarısına hesablanmalıdır. Hər vərəqin onun həqiqi qırılma yeri və əvvəlki vərəqin qırılma yeri arasındakı sahədə bərkidilməsi vərəqin kəsiyinin qəbul edə biləcəyi tam qüvvəyə hesablanmalıdır.
15. Bina və qurğuların layihələndirilməsi üzrə əlavə tələblər
15.1. Temperatur tikişləri arasındakı məsafələr
15.1.1. Birmərtəbəli binaların və qurğuların polad karkaslarının temperatur tikişləri arasındakı l- məsafə cədvəl 46 üzrə qəbul edilən lu maksimal qiymətlərindən kiçik olmalıdır.
Cədvəl 46-da göstərilən məsafələr 5% -dən çox artırıldıqda, həmçinin divar və ya digər konstruksiyalarla karkasın sərtliyi artırıldıqda, hesablamada klimatik temperatur təsirləri, konstruksiyaların qeyri-elastik deformasiyaları və düyünlərin təsirə tabeliliyi nəzərə alınmalıdır.
Blokun ölçüləri müəyyən edilərkən, seysmik tələblər (AzDTN 2.3-1*, cədvəl 8), eləcə də çökmə tikişləri (varsa) nəzərə alınmalıdır.
temperatur tikişindən və ya binanın kəlləsindən ən yaxın şaquli rabitənin oxuna qədər
Q e y d. – Bina və qurğunun temperatur tikişləri arasında iki şaquli rabitə olarsa, bu rabitələrin oxları arasındakı məsafə bina və qurğular üçün 40,0 – 50,0 metrdən və açıq estakadalar üçün 25,0 – 30,0 metrdən böyük olmamalıdır. Bu halda t < –45 С hesablama temperaturlarında tikilən bina və qurğular üçün göstərilən məsafələrdən kiçiyi qəbul olunmalıdır.
15.2 Konstruksiyaların nisbi əyintiləri və sapmaları
15.2.1. Əyintilər normativ yükdən en kəsiyin boltlar üçün deşiklərlə zəiflədilməsi və dinamiklik əmsalı nəzərə alınmadan müəyyən edilməlidir.
Elementlərin şaquli nisbi əyintiləri cədvəl 47-də göstərilən qiymətlərdən böyük olmamalıdır.
Hazırlanan inşaat əks əyintili konstruksiyalar üçün şaquli əyinti tam əyinti ilə inşaat əks əyintisi arasındakı fərq kimi müəyyən olunmalıdır. Konstruksiyaların cədvəl 47-də nəzərdə tutulmayan nisbi əyintiləri xüsusi tələblər üzrə təyin edilməlidir, lakin bu halda onlar aşırımın 1/150 uzunluğunu və ya konsolun ikiqat çıxıntısını keçməməlidir.
15.2.2. Dirəklərin, rigellərin və asma divar panellərinin nisbi üfüqi əyintisi aşırım uzunluğunun 1/300, şüşələmə proqonlar üçün isə aşırım uzunluğunun 1/200 nisbətinindən böyük olmamalıdır.
1. DÜİST 25546 üzrə iş rejimli qruplardan olan kranların altında kran yollarının tir və fermaları:
- 1К-3К (əllə idarə olunan kranlar, telferlər və tallar da daxil olmaqla)
2. Rels yolları olan istehsalat binalarının işçi meydançalarının tirləri:
3. Relsli yolları olmyan istehsalat binalarının işçi meydançalarının tirləri və mərtəbəarası örtük tirləri:
- digər tirlər və pilləkən çəpkasaur tirləri
4. Örtüklərin və çardaq örtüklərinin tir və fermaları:
- yükdaşıyan asma qaldırıcı-nəqliyyat və ya texnoloji avadanlığın asılma yerlərində
- profilləşdirilmiş döşəmə
5. Faxverk elementləri:
- şüşələmə üçün proqonlar
1. Konsollar üçün l aşırımını konsol çıxıntısının iki mislinə bərabər qəbul etmək lazımdır.
2. Suvaq qatı olduqda örtük tirlərinin yalnız qısamüddətli yükdən əyintisi aşırımın uzunluğunun 1/350-ni aşmamalıdır.
3. Asma tavanlar olduqda tir və fermaların nisbi əyintilərini yalnız müvəqqəti yüklərdən təyin etmək lazımdır.
15.2.3. Kranaltı tirlərin yuxarı kəməri səviyyəsində sütunların üfüqi nisbi sapmaları cədvəl 48-də göstərilən qiymətlərdən böyük olmamalıdır.
Tormoz konstruksiyalarının (tirlər və fermalar) üfüqi əyintiləri DÜİST 25546 standartı üzrə 7К (metallurgiya istehsalı sexlərində) və 8К qrup iş rejimli kranlar üçün aşırım uzunluğunun 1/2000-ni keçməməlidir.
Sütunların eninə və boyuna istiqamətlərdə sapmaları, həmçinin tormoz konstruksiyaların əyintiləri TNvəQ 2.01.07-in tələblərinə müvafiq olaraq müəyyən edilmiş tormozlama qüvvələrindən hesablanmalıdır.
Boyuna tormozlama qüvvəsi bir temperatur bloku hüdudunda qoyulan şaquli rabitələr arasında, onlar olmadıqda isə bu blokun bütün sütunları arasında paylanmalıdır.
15.2.4. Nəqliyyat qalereyaları dayaqlarının eninə sapmaları 1/250h qiymətini keçməməlidir. burada, h – tir və ya fermaların altına qədər olan dayağın hündürlüyüdür.
- müstəvi hesablama sxemində
- fəza hesablama sxemində
cədvəl 48-də göstərilən işarələr:
h – bazanın altından kranaltı tir relsinin başlığına qədər sütunun hündürlüyüdür.
15.3. Örtük fermaları və struktur tavaları
15.3.1. Fermaların və strukturların bütün milləri, bir qayda olaraq, bütün düyünlərdə mərkəzləşdirilməlidir. Qaynaqlı fermalarda millərin mərkəzləşdirilməsi en kəsiklərin ağırlıq mərkəzlərinə görə (5 mm-ə qədər yuvarlaqlaşdırmaqla), boltlu fermalarda isə bucaqlığın təpəsinə yaxın risklərə görə yerinə yetirilməlidir.
En kəsiklər dəyişərkən ferma kəmərlərinin oxlarının yerdəyişməsi kiçik en kəsikli kəmərin hündürlüyünün 1,5 %-ni keçmirsə, onda yerdəyişmənin nəzərə alınmamasına yol verilir.
Düyünlərində ekssentrisitet olduqda, ferma və strukturların elementləri müvafiq əyici momentlər nəzərə alınmaqla hesablanmalıdır.
Yüklər ferma düyünlərindən kənarda tətbiq edildikdə, kəmərlər boyuna qüvvə və əyici momentlərin birgə təsirinə hesablanmalıdır.
15.3.2. Müstəvi fermaların hesablanmasında ferma elementlərinin düyünlərində birləşməsinin oynaqlı qəbul edilməsinə aşağıdakı hallarda yol verilir:
- elementlərin en kəsikləri bucaqlıq və ya tavrlardan ibarət olduqda;
- element en kəsiyinin h hündürlüyünün onun düyünlərarası l uzunluğuna nisbəti: hesablama temperaturu mənfi 45°С-dən aşağı olan rayonlarda istismar edilən konstruksiyalar üçün 1/15, digər rayonlarda istismar edilən konstruksiyalarda isə 1/10 qiymətlərini keçməməklə elementlərin en kəsikləri ikitavr, H-vari və borudan ibarət olduqda;
h/l-in göstərilən nisbətləri keçildikdə, elementlərdə düyünlərin sərtliklərindən əlavə əyici momentlər nəzərə alınmalıdır.
15.3.3. Qaynaq fermaların fason lövhəli düyünlərində qəfəsə elementlərinin ucları ilə kəmər arasındakı məsafə а = (6t – 20) mm-dən az, 80 mm-dən isə böyük qəbul olunmamalıdır (burada t – birləşdirici lövhənin qalınlığıdır, mm).
Fermaların üstlük lövhə ilə örtülən uc-uca birləşdirilən kəmər elementlərinin ucları arasındakı məsafə 50 mm-dən kiçik qəbul edilməməlidir.
Fermaların qəfəsə elementlərini fason lövhələrlə birləşdirən cinah qaynaq tikişləri elementin kəllə tərəfinə 20 mm-dən az olmayan uzunluqda çıxarmaq lazımdır.
15.3.4. Kəmərləri tavrlardan, ikitavrlardan və tək bucaqlıqlardan olan ferma düyünlərində kəmər rəflərinə uc-uca bərkidilmiş fason lövhələri bütün qalınlığı üzrə qaynaqlamaq lazımdır. 1-ci qrup, həmçinin mənfi 45°С-dən aşağı temperaturda istismar edilən konstruksiyalarda düyün fason lövhələrinin kəmərlərə birləşməsi əlavə 8-ə (bənd 7, cədvəl 97) müvafiq qəbul edilməlidir.
15.3.5. Milləri boru və ikitavr en kəsikli olan və qəfəsə elementləri bilavasitə (fason lövhələrsiz) kəmərə birləşdirilən ferma düyünlərinin hesablanmasında aşağıdakı elementlərin yükdaşıma qabiliyyətləri yoxlanılmalıdır:
- qəfəsə elementlərinin (dairəvi və düzbucaqlı borular) birləşmə yerlərində kəmər divarları yerli əyilməyə (basılıb yarılmaya);
- sıxılan qəfəs elementinin (düzbucaqlı borular üçün) birləşmə yerində kəmərin yan divarı;
- kəmər rəfləri(ikitavr enkəsiklər üçün) qatlanmaya;
- kəmər divarları (ikitavr en kəsiklər üçün);
- qəfəsə elementləri kəmərə birləşən kəsikdə;
- qəfəsə elementlərini kəmərə birləşdirən qaynaq tikişləri.
Göstərilən yoxlamalar əlavə 9-da verilmişdir.
Bundan əlavə, kəmərlərin materiallarına Z-xassələri üzrə tələblərə (bənd 13.5) əməl olunmalıdır.
15.3.6. Örtük fermalarının aşırımları 36 m-dən çox olduqda, daimi və uzunmüddətli normativ yüklərdən yaranan əyintiyə bərabər inşaat əks əyintisi nəzərdə tutulmalıdır. Müstəvi örtüklərdə aşırımından asılı olmayaraq, cəm normativ yükdən yaranan əyintiyə bərabər aşırımın 1/200 nisbəti qədər inşaat əks əyintisi nəzərdə tutulmalıdır.
15.4.1. İki müstəvidə qəfəsli olan boşluqlu sütunların göndərilmə elementləri bu elementlərin uclarına yaxın yerləşdirilən diafraqmalarla möhkəmləndirilməlidir.
Birləşdirici qəfəsəsi bir müstəvidə yerləşən boşluqlu sütunlarda diafraqmalar addımı 4 m-dən çox olmamaqla yerləşdirilməlidir.
15.4.2. Birtərəfli kəmər tikişli sütunlarda və dirəklərdə rabitələrin, tirlərin, dafiələrin və digər elementlərin birləşmə düyünlərində qüvvənin ötürülmə zonasında bənd 14.1.9-a müvafiq olaraq bərkidilən elementin (düyünün) konturu xaricinə hər tərəfdən 30 kf -ə qədər uzunluqda çıxan, ikitərəfli kəmər tikişi verilməlidir.
15.4.3. Qəfəsənin fason lövhələrini sütunlarla üst-üstə birləşdirən künc tikişləri hesablama yolu ilə təyin edilməlidir və sütun boyu fason lövhələr hər iki tərəfdən ayrı-ayrı sahələr şəklində şahmat qaydası ilə yerləşdirilməlidir və tikişlərin ucları arasındakı məsafə lövhənin qalınlığının 15 mislini keçməməlidir.
Mənfi 45°С-dən aşağı hesabi temperaturu olan rayonlarda inşa edilən, həmçinin əllə qövsi qaynaq tətbiq edilən hallarda künc qaynaq tikişləri fason lövhəsinin bütün uzunluğu üzrə kəsilməz olmalıdır.
15.4.4. Sütunların quraşdırma calağını kəllələr frezerlənməklə, uc-uca qaynaqlanmış, üstlük lövhələrlə qaynaq tikişləri və ya bolt, həmçinin friksion birləşmələr ilə yerinə yetirilməlidir. Üstlük lövhələrini qaynaq edərkən, qaynaq tikişləri calağa qədər hər tərəfdən 25 mm-ə qədər çatdırılmamalıdır. Flans birləşmələrin sıxıcı qüvvələrin sıx toxunma ilə, dartıcı qüvvələrin boltlarla verildiyi halda tətbiq edilməsinə yol verilir.
15.4.5. Budaqları lövhələrlə birləşdirilən boşluqlu sütunlarda lövhələrin eni aşağıdakı kimi qəbul edilməlidir:
aralıq lövhələrin eni bs - 0,5b-dən 0,75b-yə qədər (burada, b – lövhə müstəvisində sütunun qabarit enidir);
kənar (uclardakı) lövhələrin enini – 1,3bs-dən 1,7bs-ə qədər.
15.5.1. Binanın hər temperatur blokunda ayrıca sərbəst rabitələr sistemi nəzərdə tutulmalıdır.
15.5.2. Aşırımı 12 m-dən yuxarı olan kran yollarının tir və fermalarının aşağı kəmərləri üfüqi rabitələr ilə bərkidilməlidir.
15.5.3. Kran yolları tirlərinin səviyyəsindən aşağıda, əsas sütunlar arasında şaquli rabitələr mümkün qədər temperatur blokunun ortasında və ya ortasına yaxın yerləşdirilməlidir. Yuxarı şaquli rabitələri binanın kəllələrində və temperatur tikişləri ilə yanaşı olan sütunların addımlarında, həmçinin aşağı yarus rabitələri olan addımlarda yerləşdirmək məqsədəuyğundur.
Binanın boyuna istiqamətində sütun budaqları lazım olan sərtliyə malik olmadıqda, rabitə düyünlərində bərkidilən əlavə dafiələrin qoyulmasına yol verilir.
İkibudaqlı sütunlarda şaquli rabitələr hər sütun budağı müstəvilərində yerləşdirilməlidir. İkibudaqlı rabitələrin budaqları, bir qayda olaraq, öz aralarında birləşdirici qəfəsə ilə birləşdirilməlidir.
15.5.4. Örtüyün rabitə sistemi karkasın növündən (polad və ya qarışıq), örtüyün növündən (proqonlu və ya proqonsuz), kranların yükdaşıma qabiliyyətindən və onların iş rejimindən, asma qaldırıcı – nəqliyyat avadanlıqların və çatıaltı fermaların mövcud olmasından asılıdır.
15.5.5. Çatı fermaların alt kəmərləri səviyyəsində binanın kəllələrində hər bir aşırımda, həmçinin temperatur tikişləri yanında eninə üfüqi rabitələr nəzərdə tutulmalıdır. Temperatur blokunun uzunluğu 144 m-dən çox və kranların yükdaşıma qabiliyyəti böyük (≥50 t) olduqda, hər 60 m-dən bir əlavə üfqi eninə rabitələr nəzərdə tutulmalıdır.
Yükdaşıma qabiliyyəti 10 t və daha çox olan körpü kranları ilə təchiz edilmiş polad karkaslı binalarda və çatıaltı fermalı binalarda çatı fermalarının kənar aşağı panelləri üzrə yerləşən və eninə rabitələrlə birlikdə fermaların alt kəmərləri müstəvisində sərt kontur əmələ gətirən boyuna rabitələr nəzərdə tutulmalıdır.
Biraşırımlı binalarda sütunların hər iki sırası boyu alt kəmərlər üzrə bu tip rabitələr təyin edilməlidir.
Kranlarının yükdaşıma qabiliyyəti ≤ 50 t, iş rejimi 1К – 6К (TNvəQ 2.01.07-ə müvafiq) olan çoxaşırımlı binalarda boyuna rabitələr, bir qayda olaraq, kənar sütunlar boyu və bir sıradan bir orta sütunlar boyu yerləşdirilməlidir. Yükdaşıma qabiliyyəti > 50 t, 7К – 8К iş rejimli kranlı çoxaşırımlı binalarda, həmçinin hündürlüklər fərqi olan binalarda fermaların alt kəmərləri üzrə uzununa rabitələrin daha sıx-sıx yerləşməsi təyin olunmalıdır. Yanaşı aşırımlar eyni hündürlükdə olduqda, sütunların orta sıraları üzrə uzununa rabitələr sütunların kənar sıralarında olduğu kimi layihələndirilməlidir.
İki eninə rabitə fermaları arasında yerləşən fermaların alt kəmərləri (bənd 10.4-ə müvafiq) panellərinin üfüqi müstəvisində çevikliyi kifayət qədər olmadığı halda, çeviklik rabitə fermalarının düyünlərinə bərkidilən dartqılar verilməklə təmin edilməlidir.
15.5.6. Proqonlu örtükləri olan hər bir birmərtəbəli sənaye binasında çatı fermalarının üst kəmərləri üzrə eninə üfqi rabitələr təyin olunmalıdır. Üst və alt kəmərlər üzrə eninə rabitə fermalarını planda eyni arada yerləşdirmək tövsiyyə edilir.
Çatı fermalarının bilavasitə eninə rabitələrə birləşməyən yuxarı kəmərlərini bu rabitələrin yerləşdiyi müstəvidə, bir qayda olaraq, şaquli rabitələrin olduğu istiqamətdə (bu normaların bənd 15.5.10-a əsasən) dartqılarla birləşdirmək lazımdır.
15.5.7. Proqonlarsız (iriölçülü dəmirbeton tavalarının fermanın üst kəmərinə qaynaqlanan və ya profilləşdirilmiş polad vərəqin hər dalğada bağlanan) örtüklərdə üst kəmərlər səviyyəsində damın sərt diski olduqda fermanın üst kəməri üzrə eninə üfüqi rabitələr yalnız binanın sonlarında və temperatur tikişləri yaxınlığında verilməlidir. Digər addımlarda çatı fermaların bel tilində və dayaqlarında dafiələrin verilməsi zəruridir.
Üst kəmərlər səviyyəsində damın sərt diski olduqda, konstruksiyaların yerləşdirilməsi və onların quraşdırılması prosesində dayanıqlığının təmin edilməsi üçün qoyulub-çıxardılan inventar rabitələr nəzərdə tutulmalıdır.
Proqonsuz örtüklərdə alt və üst kəmərlər üzrə üfüqi rabitələr örtüyün növündən asılı olmayaraq, yalnız böyük yükdaşıma qabiliyyəti ≥ 50 t, (TNvəQ 2.01.07-ə müvafiq olaraq) 8К və metallurgiya istehsalı sexlərində 7К iş rejimli kranları olan binalarda verilməlidir.
Çatıaltı fermaları olan proqonsuz biraşırımlı örtüklərdə və bir səviyyədə yerləşən çoxaşırımlı örtüklərdə fermaların kənar panellərinin birində üst kəmərlər müstəvisində uzununa boyu üfüqi rabitələr quraşdırılmalıdır.
15.5.8. Örtüklər müxtəlif səviyyələrdə yerləşdirildikdə, hər səviyyədə bir boyuna rabitələr sistemi nəzərdə tutulmalıdır.
Fermaların üst kəmərləri üzrə proqonların olmadıqda fənər hüdudlarında dartqı nəzərdə tutulmalıdır. Fermaların bel düyünləri üzrə belə dartqıların olması mütləqdir.
15.5.9. Fənərlər üzrə rabitələr üst kəmərlərin (rigellərin) müstəvisində fənərin kəllələrində və temperatur tikişlərinin hər iki tərəfində yerləşdirilməlidir.
15.5.10. Örtüyün eninə rabitələr yerləşən yerlərində fermalar arasında şaquli rabitələrin qoyulması nəzərdə tutulmalıdır.
Hesablama temperaturu mənfi 45°С-dən aşağı olan rayonlarda istismar edilən bina və qurğuların örtüklərində, bir qayda olaraq, bütün bina boyu hər aşırımın ortasında (adi tətbiq olunanlara əlavə) şaquli rabitələr nəzərdə tutulmalıdır.
Şaquli rabitələr, bir qayda olaraq, çatı fermalarının dayaq dirəkləri müstəvilərində, aşırımı 30 m-ə qədər olan fermaların dam bel tili müstəvilərində, həmçinin aşırımı 30 m-dən çox olan fermalar üçün fənərin xarici ayaqları bərkidilən düyünü altındakı dayaqlar müstəvisində verilməlidir.
Şaquli rabitə elementlərinin en kəsikləri, bir qayda olaraq, həddi çeviklik (bənd 10.4) üzrə təyin edilməlidir.
15.5.11. Nəqliyyat qalereyalarının aşırım tikililərinin kəsilən fermalarının üst və alt kəmərləri üzrə üfüqi rabitələrin ayrıca olaraq hər aşırım üçün konstruksiyası işlənməlidir.
15.5.12. I qrup məsuliyyət səviyyəli bina və qurğulardan başqa örtüyün xaçvari qəfəsə rabitələri tətbiq olunduqda, dirsəklərin yalnız dartıcı qüvvələri qəbul etməsi fərz olunan şərti sxem üzrə hesablamaya yol verilir.
Rabitə elementlərində qüvvələr müəyyən edilərkən, ferma kəmərlərinin sıxılmasının nəzərə alınmamasına yol verilir.
15.5.13. Müstəvi yükdaşıyan sistemli asma örtüklərdə (iki kəmərli, əyilən-sərt vantlı və s.) yükdaşıyan sistemlər arasında şaquli və üfüqi rabitələr nəzərdə tutulmalıdır.
13.5.14. Rabitələrin bərkidilməsi В dəqiqlik sinfi olan boltlarla yerinə yetirilməlidir.
Böyük yükdaşıma qabiliyyəti və 7К - 8К iş rejimli kranları ilə təchiz edilmiş binalarda, həmçinin rabitə elementlərində böyuk qüvvələr olduqda (külək fermaları və s.), rabitə elementlərinin bərkidilməsi qaynaq tikişləri ilə, ayrı-ayrı hallarda dəqiqlik sinfi А olan boltlarla da yerinə yetirilməsinə yol verilir.
15.6.1. Qaynaq ikitavr tirlərinin kəmərlərində, bir qayda olaraq, lövhə paketlər tətbiq edilməməlidir.
Friksion birləşməli tirlərin kəmərlərində üç vərəqdən artıq olmayan paketlərin tətbiq edilməsinə yol verilir. Bu halda kəmər bucaqlıqlarının sahəsi kəmər kəsiyinin tam sahəsinin 30%-dən az qəbul edilməməlidir.
15.6.2. Qaynaq tirlərin kəmər tikişləri, həmçinin köməkçi elementləri (məsələn, sərtlik qabırğaları) tirin əsas kəsiyinə birləşdirən tikişləri, bir qayda olaraq, fasiləsiz yerinə yetirilməlidir. Eninə sərtlik qabırğalarında kəmər tikişlərini buraxmaq üçün kəsiklər olmalıdır.
Dayaq düyünlərinin çərçivə konstruksiyaları rigellərində uzunluğu rigel kəsiyinin hündürlüyündən az olmayan ikitərəfli kəmər tikişi tətbiq edilməlidir.
15.6.3. Statik yükdaşıyan 1-ci sinif qaynaq ikitavr tirlərdə birtərəfli kəmər tikişləri tətbiq edildikdə, aşağıdakı tələblər yerinə yetirilməlidir:
- hesablama yükü tirin en kəsiyinə nisbətən simmetrik tətbiq olunmalıdır;
- tirin sıxılan kəmərinin dayanıqlılığı bənd 8.4.4a -ya müvafiq olaraq təmin edilməlidir;
- tirlər divarının dayanıqlılığının hesablanması bənd 8.5.1 və 8.5.2-nin tələblərinə müvafiq olaraq yerinə yetirilməlidir;
- tirin kəmərinə topa yük tətbiq edilən yerlərində, qabırğalı dəmir-beton tavalardan verilən yüklər də daxil olmaqla, eninə sərtlik qabırğaları qoyulmalıdır.
15.6.4. Qaynaq tirlərinin sərtlik qabırğaları divarın qovuşuq yerlərindən divarın qalınlığının 10 mislindən az olmayan məsafəyə uzaqlaşdırılmalıdır. Tir divarının qovuşuq tikişlərinin uzununa sərtlik qabırğası ilə kəsişmə yerlərində, sərtlik qabırğasını divara bərkidən tikişləri, divarın qovuşuq tikişindən (6t – 20) mm-dən az məsafəyə qədər çatdırılmamalıdır.
15.6.5. 2 – 4 qrup konstruksiyaların qaynaq ikitavr tirlərində, bir qayda olaraq, tirin kəmərinə qaynaqlanan və tirin bir tərəfində yerləşdirilən birtərəfli sərtlik qabırğası tətbiq edilməlidir.
Birtərəfli kəmər tikişli tirlərdə divarın sərtlik qabırğaları kəmər tikişlərinin əks tərəfində yerləşdirilməlidir.
Birtərəfli sərtlik qabırğasının dayanıqlılığa hesablanması bənd 8.5.9 və 8.5.10-un tələblərinə müvafiq yerinə yetirilməlidir.
15.7. Kran yollarının tirləri
15.7.1. İş rejimləri 7К (metallurgiya istehsalı sexlərində) və 8К (TNvəQ 2.01.07 üzrə) olan qrup kranlarının kran yol tirlərində üst kəmər tikişini divarın tam qalınlığı üzrə qaynaq edilməsi ilə yerinə yetirilməlidir.
15.7.2. Kran yolu tirlərinin və bilavasitə hərəkətli kran körpülərdən düşən yükləri qəbul edən işçi meydança tirlərinin dartılan kəmərlərinin sərbəst kənarları yaymalı, yonulmuş olmalı və ya oksigen maşını və ya plazma-qövslə kəsilmiş olmalıdır.
15.7.3 Kran yolu tirlərinin sərtlik qabırğalarının ölçüləri bənd 8.5.9, 8.5.10 və 8.5.17-nin tələblərini ödəməlidir və ikitərəfli aralıq sərtlik qabırğasının çıxıntı hissəsi 90 mm-dən az olmamalıdır. İkitərəfli eninə sərtlik qabırğaları, bir qayda olaraq, tirin kəmərlərinə qaynaq edilməməlidir və sərtlik qabırğalarının kəllələri tirin yuxarı kəmərinə kip oturdulmalıdır. 7К və 8К (TNvəQ 2.01.07 tələbləri üzrə) qrup iş rejimli kranlar altındakı tirlərdə qabırğaların üst kəmərə qovuşan kəllələri yonulmalıdır.
1К – 5К (TNvəQ 2.01.07 tələbləri üzrə) qrup iş rejimli kranlar altındakı tirlərdə bənd 15.6.5 -ya müvafiq olaraq divara və üst kəmərə qaynaq edilən və yerləşdirilən polad zolaqlardan və ya bucaqlıqdan birtərəfli eninə sərtlik qabırğaların tətbiq edilməsinə yol verilir.
15.8. Vərəq konstruksiyalar
15.8.1. Qabıqların sərtlik eninə elementlərinin konturu qapalı olaraq layihələndirilməlidir.
15.8.2. Topa yüklərin vərəq konstruksiyalarına verilməsi, bir qayda olaraq, sərtlik elementi vasitəsilə nəzərdə tutulmalıdır.
15.8.3. Müxtəlif formalı qabıqların qovşaqlarında, bir qayda olaraq, yerli gərginlikləri azaltmaq məqsədi ilə səlis keçidlər nəzərdə tutulmalıdır.
15.8.4. Bütün qovuşuq tikişlərini ikitərəfli qaynaqla, yaxud əsasının qaynaqlanması ilə və ya altlıq lövhələr ilə birtərəfli qaynaqla yerinə yetirilməlidir.
Sıxlığı tələb edilən konstruksiyaların birləşmələrində sıxlığın təmin edilməsi vacibliyi layihədə göstərilməlidir.
15.8.5. Vərəq konstruksiyalarda, bir qayda olaraq, uc-uca qaynaq birləşmələri tətbiq edilməlidir. Qalınlığı 5 mm və daha az olan vərəqlərin üst-üstə birləşdirilməsinə yol verilir.
15.9.1. Sapdan olan konstruksiyalar üçün, bir qayda olaraq, kanatlar, tellər və yüksəkmöhkəmlikli məftillər tətbiq olunmalıdır. Yayma profillərin də tətbiqinə yol verilir.
15.9.2. Asma örtüyün damı, bir qayda olaraq, yükdaşıyan saplar üzərində yerləşdirilməli və onların yaratdığı formanı təkrar etməlidir. Dam örtüyünün xüsusi damüstü tikiliş konstruksiyasına oturdularaq saplar üzərinə qaldırılmasına və ya saplara aşağıdan asılmasına yol verilir. Belə halda, damın örtüyünün forması sapların sallanma formasından fərqlənə bilər.
15.9.3. Dayaq konstruksiyalarının çevrəsi onlara bərkidiləcək saplarda hesablama yükündən yaranacaq qüvvələrin təzyiq əyrilərini nəzərə alınmaqla təyin edilməlidir.
15.9.4. Damın qəbul olunmuş konstruksiyasının hermetikliyini təmin edən formanın sabitliyini saxlamaq üçün asma örtüklər müvəqqəti yüklərin təsirinə, həmçinin küləyin sorma təsirinə hesablanılmalıdır. Bu halda örtüyün əyriliyinin dəyişməsi iki istiqamət üzrə - sapların boyuna və eninə istiqamətlərində yoxlanılmalıdır. Lazım olan sabitlik aşağıdakı konstruktiv tədbirlərin köməyi ilə əldə olunur:
- örtüyün çəkisi hesabına və ya qabaqcadan gərginləşdirmə ilə sapın gərilməsini artırmaqla;
- xüsusi sabitləşdirici konstruksiyalar yaratmaqla;
- əyilən-sərt sapların tətbiqi ilə;
- sap sistemlərini və dam tavalarını vahid konstruksiyaya çevirməklə.
15.9.5. Sapın kəsiyi örtüyün verilmiş həndəsi formasının dəyişməsi nəzərə alınmaqla, hesablama yüklərindən yaranan ən böyük qüvvəyə görə hesablanmalıdır. Bundan başqa şəbəkəli sistemlərdə sapın kəsiyi yalnız sapın uzunu boyu yerləşən müvəqqəti yükdən alınan qüvvəyə yoxlanılmalıdır.
15.9.6. Sapların şaquli və üfüqi yerdəyişmələri və onlardakı qüvvələr örtük konstruksiyalarının qeyri-xətti işi nəzərə alınmaqla müəyyən edilməlidir.
15.9.7. Kanatlardan ibarət sapları və onların birləşmələrini hesabladıqda, iş şəraiti əmsalı (bölmə 17) cədvəl 52-ə müvafiq olaraq qəbul edilməlidir. Əgər sabitləşdirici kanatlar dayaq konturu üçün dartqı rolunu oynamırsa, onda onlar üçün iş şəraiti əmsalı gс = 1 qəbul edilməlidir.
15.9.8. Yayma profillərdən olan sapların dayaq düyünləri, bir qayda olaraq, oynaqlı yerinə yetirilməlidir.
15.10. Flans birləşmələri
15.10.1. Flans birləşmələrini layihələndirilərkən:
- flanslar üçün nisbi daralması ψz ≥ 25% (bənd 13.3 – 13.5 -in tələbləri nəzərə alınmaqla) olan С255, С285, С345, С375, С390 markalı poladlar tətbiq edilməlidir;
- eninə qüvvələri flanslar arasında sürtünmə qüvvələri hesabına qəbul edilməsini təmin edən yüksəkmöhkəmlikli boltlardan istifadə olunmalıdır.
Boltların dartılması üzrə tələblər, ona nəzarət və flanslar arasındakı toxunma sıxlığı TNvəQ 3.03.01- də verilmişdir.
15.10.2. Flans birləşmələri hesablandıqda, konstruktiv həlldən, ötürülən qüvvələrin xarakterindən və istismar şərtlərindən asılı olaraq aşağıdakılar yoxlanılmalıdır:
- bolt birləşmənin yükdaşıma qabiliyyəti;
- friksion birləşmənin yükdaşıma qabiliyyəti;
- əyilmədə flans vərəqlərin möhkəmliyi;
- flansları əsas elementlə birləşdirən qaynaq tikişlərin möhkəmliyi.
15.11. Ucları frezerlənmiş birləşmələr
Ucları frezerlənmiş olan elementlərin birləşmələrində (sütunların baza və qovuşuqlarında və s.) sıxıcı qüvvənin tamamilə həmin uc tərəfindən ötürülməsi hesaba alınmalıdır.
Ucları frezerlənmiş birləşmələrin qeyri-mərkəzi sıxılan (sıxılıb-əyilən) elementlərində qaynaq tikişləri, yüksəkmöhkəmlikli boltlar da daxil olmaqla bütün boltları, moment və boyuna qüvvənin ən əlverişsiz birləşməsindən alınan dartıcı qüvvəyə, həmçinin kəsici qüvvənin təsirindən yaranan sürüşdürücü qüvvəyə hesablanmalıdır.
15.12. Montaj bərkitmələri
15.12.1. Kran yolu tirləri olan bina və qurğuların yorulmaya hesablanan konstruksiyalarının, həmçinin dəmiryol qatarları altındakı konstruksiyaların montaj bərkitmələri qaynaq və ya friksion birləşmə vasitəsilə yerinə yetirilməlidir.
Aşağıdakı konstruksiyaların montaj bərkitmələrində dəqiqlik sinfi B olan boltların tətbiqinə yol verilir:
- proqonların, fənər konstruksiyalarının elementlərinin, fermaların yuxarı kəmərləri üzrə rabitələrin (aşağı kəmərlər üzrə rabitələr və ya sərt örtük olduqda), fermalar və fənərlər üzrə şaquli rabitələrin, həmçinin faxverk elementlərin bərkidilməsi üçün;
- sərt örtük olduqda (üst kəmərlərə dəmir-beton və ya məsaməli betondan olan armaturlanmış tavaların bərkidilməsi, yaxud profillənmiş polad nastilin hər dalğasının bərkidilməsi və s.), fermaların alt kəmərləri üzrə rabitələrin bərkidilməsi üçün;
- şaquli dayaq təzyiqinin stolcuq vasitəsilə ötürülməsi şərti ilə çatı və çatıaltı fermaların sütunlara və çatı fermalarının çatıaltı fermalara bərkidilməsi üçün.;
- kran yollarının kəsilən tirlərinin öz aralarında, həmçinin onların alt kəmərlərinin şaquli rabitələr birləşdirilməyən sütunlara bərkidiməsi üçün;
- işçi meydançalarının dinamik yüklərin təsirinə məruz qalmayan tirlərinin bərkidiməsi üçün;
- ikinci dərəcəli konstruksiyaların bərkidilməsi üçün.
15.12.2. Karkas binaların çərçivə sistemi elementlərində əyici momentləri paylamaq üçün rigellərin sütunlarla birləşmə düyünlərində plastik mərhələdə işləyən polad üstlük lövhələrin tətbiqinə yol verilir.
Üstlük lövhələri axma həddi 345 MPа-ya qədər olan poladlardan hazırlanmalıdır.
Üstlük lövhələrində qüvvələr sy,min = Ryn minimal axma həddində və sy,max = Ryn + 100 N/mm maksimal axma həddində müəyyən edilməlidir.
Plastik mərhələdə işləyən üstlük lövhələr yonulmuş və ya frezerlənmiş boyuna kənarlara malik olmalıdır.
15.13. Dayaq hissələri
15.13.1. Mərkəzləşdirici aralıq elementli tərpənməz tangensial oynaqlı dayaqlar, yüksək dayaq reaksiyaları olduqda isə müvazinətli dayaqlar altında təyziqin ciddi şəkildə müntəzəm yayılması tələb olunduğu hallarda tətbiq edilməlidir.
Müstəvi və ya diyircəkli hərəkətli dayaqlar onların altındakı konstruksiyanın tirlərin və ya fermaların tərpənməz oturmasından yaranan üfüqi qüvvələrdən azad olunması lazım olan hallarda tətbiq edilməlidir.
Müstəvi tərpənən dayaqlarda sürtünmə əmsalı 0,3-ə, diyircəklilərdə isə 0,03-ə bərabər qəbul edilməlidir.
15.13.2. Silindrik oynaqlarda (sapfalarda) müvazinətli dayaqların əzilməyə (səthlərin 90º-yə bərabər və ya çox mərkəzi toxunma bucağında) hesablanılması aşağıdakı düstur ilə yerinə yetirilməlidir:
burada, F – dayağa verilən təzyiq (qüvvə);
r, l – müvafiq olaraq, oynağın radiusu və uzunluğu;
Rlp –möhkəm toxunmada yerli əzilməyə hesablama müqaviməti olub bənd 6.1-in
tələblərinə müvafiq olaraq qəbul edilir.
15.13.3. Diyircəklərin diametral sıxılmaya hesablanması aşağıdakı düstur ilə aparılmalıdır:
burada, n – diyircəklərin sayı;
d, l – müvafiq olaraq diyircəyin diametri və uzunluğu;
Rcd – sərbəst toxunmada diyircəklərin diametral sıxılmaya hesablama müqaviməti olub bənd 6.1-in tələblərinə müvafiq olaraq qəbul edilir.
15.14. Yaşayış, ictimai binalar və qurğular
15.14.1. Kostruksiyaların əyilən elementlərinin əyilməsi bənd 15.2.1 -in tələblərinə müvafiq olaraq yoxlanılmalıdır.
15.14.2. Qrunt əsasın deformasiyası, divar doldurucuları və arakəsmələrin sərtlikləri nəzərə alınmadan normativ külək yükünün statik toplananından bina karkasının ən yuxarı nöqtəsinin üfüqi sapması onun hündürlüyünün 1/500-dən çox olmamalıdır.
15.14.3. Konstruksiyalar arakəsmələrin və divar elementlərin sərtlikləri nəzərə alınmadan möhkəmliyə və dayanıqlılığa hesablandıqda külək yükünün normativ statik toplananından karkasın bir mərtəbə hüdudunda nisbi üfüqi sapmaları cədvəl 49-da göstərilən qiymətlərdən böyük olmamalıdır.
Gipsbeton arakəsmələr
Keramik bloklar və ya şüşədən olan divarlar (vitrajlar)
Təbii daşlarla üzlənmiş divarlar
Dəmir-beton divar panelləri
15.14.4. Çərçivə sistemlərinin elementlərində əyici momentləri paylaşdırmaq üçün rigellərin sütunlarla birləşmə düyünlərində plastik mərhələdə işləyən üstlük lövhələrin tətbiq edilməsinə yol verilir.
Üstlük lövhələri axma həddi 325 MPа-ya (3300 кqq/sm) qədər olan poladlardan hazırlanmalıdır.
Üstlük lövhələrində qüvvələr sy,min = Ryn minimal axma həddində və sy,max = Ryn + 100 MPа (1000 кqq/sm) maksimal axma həddində müəyyən edilməlidir.
Plastik mərhələdə işləyən üstlük lövhələr yonulmuş və ya frezerlənmiş boyuna kənarlara malik olmalıdır.
16. Elektrikötürücü hava xətti, açıq paylaşdırıcı qurğuların və nəqliyyatın kontakt şəbəkəsinin dayaq konstruksiyalarının layihələndirilməsi üzrə əlavə tələblər
16.1. Elektrikötürücü hava xətt dayaqları (HX), açıq paylaşdırıcı qurğu (APQ) və nəqliyyatın kontakt şəbəkəsi (KŞ) dayaq konstruksiyaları üçün, bir qayda olaraq, DÜİST 27772 standartı üzrə С235, С245, С255, С285, С345, С345К, С375 markalı poladlarını, əlavə 2-yə müvafiq olaraq DÜİST 8731 standartı üzrə 20 və 09Г2С markalı poladları qəbul edilməlidir.
Təyinatından və birləşmələrin növündən asılı olaraq, konstruksiyaların dayaqları aşağıdakı qruplara (əlavə 2) bölünür:
1-ci qrup – hündürlüyü 60 m-dən çox olan böyük keçidlərin qaynaqlı xüsusi dayaqları;
2-ci qrup –1-ci qrupda göstərilənlərdən başqa, HX qaynaqlı dayaqlar; gərginlikdən asılı olmayaraq APQ elektrik açarları altı və şinləmənin qaynaq dayaqları, gərginliyi 330 кV-dan çox olan APQ avadanlığı altındakı qaynaq dayaqları; məftillərin dartılması (dartqılar, ştanqlar, xamıtlar) ilə bağlı olan KŞ elementləri və konstruksiyaları; həmçinin qaynaq birləşmələri olmadıqda, 1-ci qrupda göstərilən dayaqlar;
3-cü qrup –gərginliyi 330 кV qədər olan APQ dəzgahları altında, elektrik açaraltı dayaqlardan başqa, boltlu və qaynaq dayaqları; KŞ qurğularının yükdaşıyan, saxlayıcı və tənzimedici (dayaqlar, sərt eninə çərçivə rigelləri, projektor maçtları, fiksatorlar) konstruksiya və elementləri, həmçinin KŞ-dən başqa qaynaq birləşmələri olmayan 2-ci qrup konstruksiyaları;
4-cü qrup – kabel kanallarının qaynaq və boltlu konstruksiyaları, transformatorların diyirlətmə yolunun detalları, traplar, pilləkənlər, hasarlar və APQ, HX və KŞ-nin digər köməkçi konstruksiya və elementləri.
16.2., Hündürlüyü 60 m-ə qədər olan HX, APQ və KŞ dayaqları üçün A və B dəqiqlik sinifli boltları yorulmaya hesablanmayan konstruksiyalarda olduğu kimi, flyans birləşmələri və hündürlüyü 60 m-dən çox olan HX dayaqları üçün isə cədvəl 68 üzrə yorulmaya hesablanan konstruksiyalarda olduğu kimi qəbul edilməlidir.
16.3. Tökmə detalları DÜİST 977 standartı üzrə II və III tökmə qruplarının 35Л və 45Л markalı karbonlu poladlardan layihələndirilməlidir.
16.4. HX dayaqlarını, APQ və KŞ konstruksiyaları hesablanarkən bölmə 4 və 14, bənd 7.1.2 və cədvəl 50 üzrə təyin edilən iş şəraiti əmsalları qəbul olunmalıdır.
HX, APQ və KŞ dayaqları üçün məsuliyyətlilik üzrə etibarlılıq əmsalı gn=1,0 qəbul edilməlidir.
Düstur (5)-də Ry-i Ru/gu-la əvəz etməklə dayaqların dartılan elementlərinin möhkəmliyə hesablanmasına yol verilmir.
16.5. Cədvəl 8 üzrə çevrilmiş çeviklik müəyyən edilərkən, bütün milin lmax ən böyük çevikliyi aşağıdakı düsturlar ilə hesablamalıdır:
- ucları oynaqlı biləşən, paralel kəmərli dördüzlü millər üçün:
- ucları oynaqlı biləşən, paralel kəmərli bərabərtərəfli üçüzlü millər üçün:
- piramida formalı sərbəst duran dayaq üçün (şəkil 15):
Düstur (202) – (204) –də qəbul olunan işarələr:
l – boşluqlu milin həndəsi uzunluğu;
b – paralel kəmərli milin ən ensiz tərəfli kəmərlərin oxları arasında məsafə;
h – sərbəst duran dayağın hündürlüyü;
m = 1,25 (bs / bi) – 2,75(bs / bi) + 3,5 – hesablama uzunluğunu müəyyən etmək üçün əmsal;
burada, bs və bi – piramida formalı dayağın ən ensiz üzünün yuxarı və aşağı oturacaqlarında müvafiq olaraq, kəmərlərin oxları arasındakı məsafələrdir.
1. Tək bucaqlıqlardan kəməri olan sərbəst duran dayağın düyün birləşmələrində başmaqdan birinci iki panelində sıxılan kəmərlər:
2. Bir rəfi ilə bərkidilən, tək bərabəryanlı bucaqlıqdan qəfəsəli müstəvi traversin sıxılan elementi (şəkil 22):
а) travers kəməri boyu yerləşdirilən, dayağın dirəyinə bilavasitə iki və daha çox boltlarla birləşdirilən kəmər
b) dirəyin dayağına bir boltla və ya birləşdirici fasonlu lövhə ilə bərkidilən kəmər
c) dirsək və dirəklər
3. Polad kanat və ya yüksəkmöhkəmlikli məftil dəstindən olan dartqı:
а) normal iş rejimində, aralıq dayağı üçün
b) anker, anker-künc və künc dayaqları üçün:
16.6. Uzunluğu boyu sabit en kəsik qəfəsəli boşluqlu milin əyilmə ilə sıxılmada dayanıqlılığa hesablanması bölmə 9-un tələblərinə müvafiq olaraq yerinə yetirilməlidir.
Uzunluğu boyu sabit en kəsik qəfəsəli bərabərtərəfli üçüzlü boşluqlu mil üçün nisbi ekssentrisitet aşağıdakı düsturlar ilə hesablanmalıdır:
- üzlərdən birinə perpendikulyar müstəvidə əyilərkən:
- üzlərdən birinə paralel müstəvidə əyilərkən:
burada, b – üz müstəvisində kəmərlərin oxları arasındakı məsafədir;
b – boltlu birləşmələrdə - 1,2; qaynaq birləşmələrində isə 1,0-ə bərabər qəbul olunan
16.7. Qəfəsəli boşluqlu mil bənd 9.3.1 və 9.3.2-nin tələblərinə müvafiq olaraq əyilmə ilə sıxılmada dayanıqlığa hesablanarkən elementlərin boltlu birləşmələrində е ekssentrisitetinin qiyməti 1,2 əmsalına vurulmalıdır.
16.8. Dartqıları olan dayaqların boşluqlu en kəsikli milinin ayrı-ayrı kəmərlərini əyilmə ilə sıxılmada dayanıqlılığa yoxlanılarkən, hər kəmərdə boyuna qüvvə deformasiyaya uğrayan sxem üzrə hesablanan M əyici momentindən yaranan əlavə Nad qüvvəsi nəzərə alınmaqla müəyyən edilməlidir.
Dartqılı dayağın ucları oynaqlı bərkidilən uzunluğu boyu sabit düzbucaq en kəsikli (cədvəl 8, 2-ci tip,) qəfəsəli dirəyi üçün dirək х – х və ya у – у müstəvilərindən birində əyilərkən onun uzunluğunun ortasında yaranan əyici momentin M qiyməti aşağıdakı düstur ilə müəyyən edilməlidir:
burada, Mq – eninə yükdən dirəyin uzunluğunun ortasında yaranan əyici momentdir və tirlərdə
olduğu kimi müəyyən edilir;
b –bənd 16.6-ya müvafiq olaraq qəbul olunan əmsaldır;
N – dirəkdə boyuna qüvvədir;
fq – eninə yükdən dirəyin uzunluğunun ortasında yaranan əyintidir, kəsiyin Ief
çevrilmiş ətalət momenti istifadə olunmaqla adi tirlərdə olduğu kimi müəyyən
fn = 0,0013l – əyilmə müstəvisində dirəyin başlanğıc əyilməsidir:
d = 1 – 0,1N l / (E Ief ).
burada, l – dirəyin uzunluğudur;
А – dirəyin kəsik sahəsidir;
lef – dirəyin çevrilmiş çevikliyidir, cədvəl 8 üzrə 2-ci növ kəsik üçün, düstur (16)-da
lmax-u əyilmə müstəvisində müvafiq olaraq lх və ya lу ilə əvəz edilməklə
Dirək iki müstəvidə əyildikdə Nad qüvvəsi düstur (124) ilə müəyyən edilməlidir. Bu halda, fn başlanğıc əyintisi, yalnız Мх və ya Му momentindən Nad toplanan qüvvəsinin ən böyük qiyməti alınan müstəvidə nəzərə alınmalıdır.
16.9. Dartqıları olan dayağın ucları oynaqlı birləşən uzunluğu boyu sabit düzbucaq en kəsikli (cədvəl 8, 2-ci növ), qəfəsəli dirəyi х–х və ya у–у müstəvilərindən birində əyilmə ilə sıxılarkən Q kəsici qüvvəsi dirək boyu daimi qəbul edilməlidir və aşağıdakı düstur ilə hesablanmalıdır:
burada, Qmax – kəsici qüvvələrdən əyilmə müstəvisində maksimal kəsici qüvvə olub, tirlərdə
olduğu kimi müəyyən edilir.
Düstur (208)-də olan digər işarələr düstur (207)-də olduğu kimi qəbul edilməlidir.
16.10. Dartqılı dayağın ucları oynaqlı birləşən uzunluğu üzrə sabit üçbucaq en kəsikli (cədvəl 8, 3-cü növ), qəfəsəli boşluqlu dirəyi х–х və ya у–у müstəvilərindən birində əyilmə ilə sıxılarkən dirəyin uzunluğunun ortasında М əyici momenti düstur (207) ilə, çevrilmiş çeviklik isə cədvəl 8 üzrə 3-cü növ kəsik üçün müəyyən edilməlidir.
Dirəyin iki müstəvidə əyilməsində Nad qüvvəsi aşağıdakı düsturlar ilə müəyyən edilən qiymətlərdən böyüyünə bərabər qəbul olunmalıdır:
(209)-un ikinci disturunda hər iki Мх və Му momentləri nəzərə alındıqda hər iki müstəvidə dirəyin başlanğıc əyintisi fn = 0,001l qəbul edilməlidir.
16.11. Əyilmə ilə sıxıldıqda dartqıları olan üçbucaq boşluqlu en kəsikli dayağın qəfəsəli dirəyin qurtaracağına oynaqlı oturan müstəvinin sərhəddində Q kəsici qüvvəsi cədvəl 8-də 3-cü növ kəsik üçün müəyyən olunan lef çevrilmiş çeviklik nəzərə alınmaqla, düstur (208) ilə hesablanılmalıdır.
16.12. Tək bucaqlıqdan olan konstruksiyaların (kəmərlərin, qəfəslərin) sıxılan elementlərinin dayanıqlılığa hesablanması, bir qayda olaraq, boyuna qüvvənin ekssentrisitetlə tətbiq edilməsi nəzərə alınmaqla yerinə yetirilməlidir.
Bu elementlərin düstur (7) ilə mərkəzi sıxılmaya hesablanmsına, boyuna qüvvələri qiyməti 1,0-dən kiçik qəbul edilməyən am və ad əmsallarına vurmaq şərti ilə yol verilir.
Şəkil 15 üzrə (şəkil 15,c –dən və kənar dayaqlardan başqa) boltlu fəza konstruksiyalarında qəfəsə elementlərinin boltları bir sırada yerləşdirildikdə və düyündə dirsəklər kəmər rəfinin hər iki tərəfindən bərkidildikdə bərabəryanlı tək bucaqlıqlardan olan elementləri düyünlərdə onların nişanlama xətləri üzrə mərkəzləşdirilərkən, am və ad əmsallarının qiymətləri aşağıdakı kimi müəyyən edilməlidir:
£ 3,5 olduqda (>3,5 olduqda, =3,5 qəbul edilməlidir) kəmərlər üçün aşağıdakı düsturlar ilə:
0,55£с/b£0,66 və Nmd/Nm£0,7 olduqda,
0,4£с/b<0,55 və Nmd /Nm£(2,33c/b–0,58) olduqda,
kəmərin hesablanan panelinə birləşən dirsəklər üçün aşağıdakı düsturlar ilə:
0,55£с/b£0,66 və Nmd /Nm<0,7 olduqda,
0,4£с/b<0,55 və Nmd /Nm £ (2,33c/b–0,58) olduqda,
Şəkil 15,ç,d üzrə boltlu fəza konstruksiyaları üçün düstur (211) və (213)-də 0,45 £ с / b < 0,55 qəbul edilməlidir.
Düstur (212) və (213)-də dirsək bucaqlığının rəfi üzrə bucaqlığın küncündən boltlar yerləşən nişanlama xəttinə qədər olan məsafəsinin bucaqlığın rəfinin eninə olan nisbəti 0,54-dən 0,6-ya qədər qəbul edilmişdir. Bu nisbət 0,5-ə bərabər olduqda, düstur (212) və (213) ilə hesablanan ad əmsalı 5% artırılmalıdır.
düyündə dirsəklər yalnız kəmər rəfinin içəri tərəfindən bərkidilən şəkil 15,b,ç üzrə tək bərabəryanlı bucaqlıqdan olan fəza qaynaq konstruksiyalarında (kənar dayaqlardan başqa), Nmd / Nm £ 0,7 olduqda, am və ad əmsallarının qiymətləri aşağıdakı kimi qəbul edilməlidir:
- düyünlərdə elementlər en kəsiklərin ağırlıq mərkəzləri üzrə mərkəzləşdirildikdə,
- düyünlərdə dirsəklərin oxları kəmər künclərinə görə mərkəzləşdirildikdə,
Konstruksiyaları şaquli və eninə yüklərin və məftil və ya trosların qırılmasından yaranan burucu momentlərin birgə təsirinə hesabladıqda, am = ad = 1,0 qəbul edilməsinə yol verilir.
Düstur (210) – (213)-də qəbul edilmiş işarələr:
c – kəmər bucaqlığının rəfi üzrə küncdən düyün mərkəzi yerləşən riskə qədər olan məsafədir;
b – kəmər bucaqlığının rəfinin enidir;
Nm – kəmər panelindəki boyuna qüvvədir;
Nmd – düyündə kəmərə ötürülən və Nm üçün eyni yük birləşməsində olduğu kimi müəyyən edilən, kəmərin bir rəfinə birləşən dirsəklərdəki qüvvələrin kəmər oxuna proyeksiyaların cəmi. Kəmər hesablanarkən panelin sonlarındakı düyünlər üçün Nmd qiymətlərindən böyüyü, dirsəkləri hesablayarkən isə dirsəyin birləşdiyi düyündəki qüvvə qəbul edilməlidir.
16.13. Kəmərləri və qəfəsəsi tək bucaqlıqdan ibarət olan (şəkil 22) müstəvi travers elementlərinin çevikliyi müəyyən edilərkən lef hesablama uzunluqları və kəsiklərin i inersiya radiusları aşağıdakılara bərabər qəbul edilməlidir:
- kəmər üçün – lef=lm, i=imin, lef =lm1, i=ix;
- dirsək üçün – lef=ld, i=imin;
- dirəklər üçün – lef=lc, i=imin,
burada, ix – travers qəfəsə müstəvisinin paralel oxuna nəzərən kəsiyin ətalət radiusudur.
16.14. Sərbəst duran qəfəsəli HX dayağının aşağıdan birinci tək bucaqlıqdan olan dirsəyinin çevikliyi 160-dan böyük olmamalıdır.
16.15. Dayağın yuxarısının sapması və traversin əyintiləri cədvəl 51-də göstərilən qiymətləri keçməməlidir.
16.16. HX və APQ dayaqlarının olan polad fəza konstruksiyalarında eninə kəsiklərdə tək bucaqlıqlardan diafraqmalar nəzərdə tutulmalıdır. Diafraqmalar sərbəst duran dayaqların dirəklərində 25 m-dən, dartqıları olan dayaqların dirəklərində 15 m-dən az olmayaraq yerləşdirilməlidir. Diafraqmalar topa yüklərin tətbiq edilən yerlərində və həmçinin kəmərlərin sınan yerlərində quraşdırılmalıdır.
məftillər boyu hündürlüyü 60 m-ə qədər olan HX-nin anker tipli kənar və künc dayağı,
məftillər boyu hündürlüyü 60 m-ə qədər olan HX-nin anker tipli dayağı,
məftillər boyu HX-nin aralıq dayağı (keçid dayağından başqa),
məftillər boyu hündürlüyü 60 m-dən yuxarı olan bütün növ HX-nin keçid dayaqları,
məftillər boyu APQ-nin dayağı,
məftillərə perpendikulyar istiqamətdə APQ-nin dayağı,
Avadanlıqaltı dayaq dirəyi
1. Qəza və quraşdırma rejimlərində APQ dayaqlarının və HX dayaqlarının traversinin sapması normalaşdırılmır.
2. Əgər texniki şərtlərlə avadanlığın istismarına sərt tələblər təyin edilibsə, onda cədvəlin 7 və 8 bəndləri üzrə sapmalar və əyilmələr azaldılmalıdır.
16.17. Birboltlu birləşmələrdə qüvvə istiqamətində elementin kənarından deşiyin mərkəzinə qədər məsafə 1,5d-dən kiçik olduqda qəfəsənin birləşdirilən elementləri əzilməyə hesablanarkən cədvəl 42-nin 2-ci qeydi nəzərə alınmalıdır.
Daimi olaraq dartılmaya işləyən elementlərin birboltlu birləşmələrində (traverslərin dartqıları, məftil və trosların bərkidilmə düyünlərinə qovuşan elementlərin və avadanlığın bərkidilmə yerlərində) qüvvə istiqamətində elementin kənarından deşiyin mərkəzinə qədər məsafə 2d-dən kiçik qəbul edilməməlidir.
16.18. Bir düyündə kəmərə boltlarla bərkidilən dirsəklər, bir qayda olaraq, kəmər bucaqlığının rəfinin hər iki tərəfində yerləşdirilməlidir.
16.19. Bərabəryanlı bucaqlıqlardan olan kəmərlərin uc-uca boltlu birləşmələrində, boltların sayı cüt təyin edilməli və boltlar bucaqlığın rəfləri arasında bərabər paylanmalıdır.
Birsıralı və şahmat qaydası ilə düzülüşündə boltların sayı, həmçinin ikisıralı düzülüşündə boltların eninə sıralarının sayı, bir qayda olaraq, calaqdan hər tərəfə bucaqlığın bir rəfində beşdən çox olmamaqla təyin olunmalıdır.
gb əmsalının cədvəl 43-ə görə müəyyən olunan qiymətinin 0,85-ə vurmaqla azaldılması şərtilə boltların və eninə sıraların göstərilən sayının 7-yə qədər artırılmasına yol verilir.
16.20. Çoxüzlü borulardan olan dayaqların divarlarını dayanıqlılığa hesablaması, üzlərinin sayı 8-dən 12-yə qədər olduqda aşağıdakı düstur ilə yerinə yetirilməlidir:
burada, s1 – dayağı deformasiyaya uğrayan sxem üzrə hesabladıqda dayağın en kəsiyində ən
böyük sıxıcı gərginlikdir;
scr – kritik gərginlik olub, aşağıdakı düstur ilə hesablanır:
Düstur (215)-də işarələnmişdir:
– eni b və qalınlığı t olan üz divarının şərti çevikliyidir;
y = 1+ 0,033 w (1 – s2 / s1)
burada, w –nın qiyməti 2,4-dən çox qəbul olunmamalıdır;
s2 – kəsikdə ən kiçik gərginlik olub, dartılmada “mənfi” işarə ilə qəbul edilir.
Xaricinə çəkilmiş çevrə radiuslu çoxüzlü borular uyğun dairəvi borulara aid olan bənd 11.2.1 və 11.2.2-nin tələblərinə cavab verməlidir.
17. Hündürlüyü 500 m-ə qədər olan rabitə antena qurğularının layihələndirilməsinə əlavə tələblər
17.1. Antena qurğularının (AQ) polad konstruksiyaları üçün, bir qayda olaraq, DÜİST 27772 standartı üzrə poladlar (С390К, С590, С590К markalı poladlardan başqa) və DÜİST 8731 standartı üzrə 20 və 09Г2С markalı poladlar əlavə 2-yə müvafiq olaraq tətbiq edilməlidir. Eyni zamanda konstruksiyaların qruplar üzrə aşağıdakı kimi paylanılması qəbul edilməlidir:
1-ci qrup – müxtəif konfiqurasiyalı polad kanatlardan və zəncirlərdən olan dartqılar, antena lentlərin yükdaşıyan vantları və anten məftilləri; antena lent və matç dartqılarının elementləri (mexaniki detalları), dartqıların bünövrələrə və polad dayaqların gövdəsinə bərkidilmə detalları; dayaq flansları və başmaqları da daxil olmaqla, matç və qüllə gövdələrinin elementlərinin flans birləşmələri və flanslar;
2-ci qrup – matçların və qüllələrin bütöv divarlı və qəfəsəli gövdələri, qəfəsə, qüllə dayaqlarının gövdələrinin diafraqmaları;
3-cü qrup – pilləkənlər, keçid meydançaları, antena avadanlığının bərkitmə metal konstruksiyaları.
Birləşmələr üçün materiallar bölmə 5-ə, materialların və birləşmələrin normativ və hesablama müqavimətləri bölmə 6-ya və əlavə 2 və 3-ə müvafiq olaraq qəbul edilməlidir.
17.2. Antena lentlərin elementləri və dartqıları üçün CC qrupu üzrə sinklənmiş dairəvi, ağır açılmayan buruqlu tək hörməli (spiral) və ya metal içlikli açılmayan buruqlu ikili xaçvari hörməli (dairəvi saplı) polad kanatlar tətbiq edilməlidir. Bu zaman spiral kanatlar hesablama qüvvələri 325 кN-a qədər olduqda tətbiq edilməlidir. Kanatlarda 1 markalı ən böyük diametrli dairəvi kanat polad məftilləri tətbiq olunmalıdır. Orta və yüksək aqressiv mühitlər üçün CC qrup kanatlarının tələblərini ödəyən ЖС qrupu üzrə sinklənmiş kanatlar tətbiq olunmalıdır. Açılan buruqlu kanatların tətbiqinə kanatların uclarında yerləşən yumşaq sinklənmiş məftillərdən bağlamanın uzunluğunun 25%-ə qədər artırılması şərtilə yol verilir.
En kəsiyi damlavari izolyator tipli dartqılar üçün radiotexniki tələblər yol verirsə, qeyri-metal içlikli polad kanatlar tətbiq edilməlidir.
Dartqı qüvvələri dairəvi məftillərdən olan kanatların yükdaşıma qabiliyyətindən böyük olduqda dartqılar üçün zetşəkilli və pazşəkilli sinklənmiş məftillərdən olan polad kanatların tətbiq edilməsinə yol verilir.
17.3. Polad kanatların ucları stəkanlarda və ya muftalarda DÜİST 21437 standartı üzrə ЦАМ 9-1,5Л markalı sinkli ərinti ilə bərkidilməlidir.
17.4. Antena lentlərin elementləri üçün əlavə 3-ün cədvəl 75-ə müvafiq məftillər tətbiq edilməlidir. Mis məftillərin tətbiqinə yalnız texnoloji ehtiyac olduqda yol verilir.
17.5. Məftillərin və tellərin dartılmaya hesablama müqavimətinin (qüvvənin) qiyməti dövlət standartları ilə təyin edilən dağıdıcı qüvvənin aşağıdakı gm material üzrə etibarlılıq əmsalına bölünmüş qiymətinə bərabər qəbul edilməlidir:
alüminium və mis məftillər üçün gm=2,5;
nominal en kəsiklərindən (mm) asılı olaraq polad alüminium məftillər üçün,:
120 və daha çox – gm = 2,2;
bimetal polad mis məftillər üçün gm=2,0.
17.6. AQ konstruksiyaları hesablandıqda, bölmə 14, bənd 4.3, və cədvəl 52-də təyin edilmiş iş şəraiti əmsalları qəbul edilməlidir.
Qəfəsənin qabaqcadan gərginləşdirilmiş elementləri
Matç dartqılarının və ya anten lentlərinpolad kanatları, onların saylarından asılı olaraq:
yarusda 3–5 dartqı və ya antena lentlərin elementləri
yarusda 6–8 dartqılar
yarusda 9 və daha çox dartqılar
Ucların yuvada sıxacla bərkidilməsi və ya oymaqda nöqtəvi preslənməsi
Kanatın yuvada və ya izolyatorda hörülməsi
Dartqıların, antena lentlərinin, məftillərinin, çəp dayaqlarının dayaq konstruksiyalarına və bünövrə ankerlərinə bərkidilmə elementləri
Əyilmə ilə dartılımaya işlədikdə yivsiz birləşən anker dartqıları
Dartılmaya işlədikdə qulaqcıqlar
Polad kanatların bərkidilmə və birləşmə detalları:
oynaq oxlarından başqa mexaniki
əzilmədə oynaq oxları
17.7. Dayaqların nisbi sapmaları (hündürlüyə nisbətdə), dayaqların layihələndirməyə aid texniki tapşırıqla digər qiymətləri təyin edilən sapmalarından başqa, cədvəl 53-də göstərilən qiymətlərdən böyük olmamalıdır
17.8. Hesablama qüvvələrini ötürən konstruksiya elementlərinin quraşdırma birləşmələri, bir qayda olaraq, dəqiqlik sinfi B olan boltlarla və ya yüksəkmöhkəmlikli botlarla layihələndirilməlidir. İşarələri dəyişkən qüvvələrdə bir qayda olaraq, yüksəkmöhkəmlikli bolt və ya quraşdırma qaynaq birləşmələr qəbul olunmalıdır.
Flans birləşmələrində, bir qayda olaraq, yüksəkmöhkəmlikli boltlar tətbiq edilməlidir.
Quraşdırma qaynağının və ya dəqiqlik sinfi A olan boltların tətbiq olunması quraşdırıcı təşkilatla razılaşdırılmalıdır.
Külək və ya buzlaşma yükündən
Külək olmadıqda, antena dayağa birtərəfli asılmasından
17.9. Xaçvari qəfəsədə çevikliyi 250-dən böyük olan dirsəklər kəsişmə yerlərində öz aralarında bərkidilməlidir.
Şaquli və üfüqi müstəvilərdə diafraqma dirəklərinin və texnoloji meydança elementlərinin əyintiləri aşırımın 1/250-dən böyük olmamalıdır.
17.10. Qəfəsəli dayaqların konstruksiyalarında diafraqmalar onlar arasında dayaq bölməsinin orta en kəsik ölçüsünün üç mislindən artıq olmayan məsafədə, həmçinin topa yüklər tətbiq edilən yerlərdə və kəmərin sındığı yerlərdə quraşdırilmalıdır.
17.11. Boruların flans birləşmələrinin boltları mümkün minimal diametrli bir dairə üzərində, boltlararası məsafələr eyni olmaqla, yerləşdirilməlidir.
17.12. Fermaların bir düyündə kəsişən qəfəs elementləri kəmərin oxu üzərində, onların oxlarının kəsişmə nöqtəsində mərkəzləşdirilməlidir. Dirsəklərin flanslara birləşdirildiyi yerlərdə onların mərkəzləşdirilməməsinə kəmərin en kəsik ölçüsünün üçdə birindən çox olmamaq şərti ilə yol verilir. Qeyri-mərkəzləşmə böyük ölçüdə olduqda, elementlər düyün momentləri nəzərə alınmaqla hesablanmalıdır.
Dairəvi en kəsikli polad çəp dirəklərin bərkidilməsi üçün fason kəsilmə elementində çəp dirəyin diametrindən 1,2 dəfə böyük olan dəlik açılmalıdır.
17.13. Qəfəsə dirəkli matçlarda dartqılar kəmərlərin və dafiələrin kəsişmə nöqtəsində mərkəzləşdirilməlidir. Dartqıların şərti oxu əyrinin iki nöqtəsini birləşdirən xətt kimi qəbul edilməlidir.
Dartqıların bərkidilməsi üçün vərəq qulaqcıqların əyilmədən qorunması məqsədi ilə onlar sərtlik qabırğaları ilə möhkəmləndirilməlidir.
Matçların gövdə bölmələrinin nəqletmə qabaritinə sığmayan dartqıların bərkidilmə düyünlərinin konstruksiyaları gövdədən ayrıca əlavə sərt qabarit diafraqmalar şəklində layihələndirilməlidir.
17.14. Matçların dartqılarının uzunluğunu və bərkidilməsini tənzimləmək üçün dartqı qurğuları (muftalar) anker qurğusuna çevik kanat əlavəsi ilə birləşdirilməlidir. Belə kanat əlavəsinin oymaq və başlıq arasındakı uzunluğu kanatın diametrinin 20 mislindən kiçik olmamalıdır.
17.15. AQ elementləri üçün möhkəmliyə və yorulmaya sınaqdan keçmiş tipləşdirilmiş mexaniki detallar tətbiq edilməlidir.
Dartılan elementlərdəki yivi DÜİST 8724, DÜİST 9150, DÜİST 24705 standartları üzrə qəbul edilməlidir (yivin çökəkləri dəyirmi yerinə yetirilir).
17.16. Matç dartqılarında, üfüqi antena lentlərinin məftil və kanatlarında vibrasiyanın söndürülməsi üçün ardıcıl quraşdırılan qoşa aşağıtezlikli (1-2,5 Hs) və yüksəktezlikli (4-40 Hs) ressor tipli vibrosöndürücü nəzərdə tutulmalıdır. Aşağıtezlikli söndürücülər dartqının, məftil və ya kanatın əsas tonunun tezliyindən asılı olaraq seçilməlidir. Kanatın ucunun bərkidilmə yerindən söndürücünün asılma yerinə qədər olan s məsafəsi aşağıdakı düstur ilə müəyyən edilməlidir:
burada, d – kanatın, məftilin diametridir, mm;
m – 1 m kanatın, məftilin kütləsidir, kq;
Р – kanatda, məftildə qabaqcadan dartılmadır, N.
Yüksəktezlikli söndürücülər aşağı tezliklərdən yüksəklikdə s məsafəsində yerləşdirilməlidir. Məftillərin və antena laylarının 300 m-dən çox aşırımlarında söndürücülər hesablamadan asılı olmayaraq quraşdırılmalıdır.
«Sıçrayış» tipli rəqsləri söndürmək üçün kanatın (məftilin) sərbəst uzunluğunu azaldılmalıdır.
17.17. Radioəlaqə anten qurğularını mülki aviasiyada aerodinamik xidmətlər üzrə təlimatlara uyğun surətdə yüksək maneələrin nişanlanması və işıqmühafizəsi tələblərinə görə rənglənməlidir.
17.18. Dartqıların mexaniki detalları, izolyatorların armaturları, həmçinin metizlər (qarışıq metal məmulatlar) bir qayda olaraq, sinklənmiş olmalıdır.
18. Çay hidrotexniki qurğularının layihələndirilməsi üzrə əlavə tələblər
18.1. Hidrotexniki qurğuların konstruksiyaları üçün ТУ 14-1-3023, DÜİST 380 standartları üzrə poladlar və 09Г2С, 14Г2АФ, 16Г2АФ və 15Г2АФД markalı poladlar, həmçinin müvafiq texniki-iqtisadi əsaslandırma olduqda DÜİST 6713 standartı üzrə 16Д markalı polad tətbiq edilməlidir.
18.2. Çay hidrotexniki qurğularının polad konstruksiyaları hesablanarkən bölmə 4 və 14-ə əsasən, həmçinin cədvəl 54 üzrə təyin edilən iş şəraiti əmsalları qəbul edilməlidir.
18.3. Su mühitinin təsirinə məruz qalmayan polad konstruksiyalar bölmə 1-12-nin tələblərinə müvafiq olaraq layihələndirilməlidir.
Su mühitinin təsirinə məruz qalan konstruksiyalar hesablanarkən etibarlılıq əmsalları hidrotexniki qurğuların layihələndirilməsi üzrə TNvəQ 2.06.01 tələblərinə uyğun olaraq qəbul edilməidir.
18.4. Layihələndirmə tapşırığında boru xəttində axınının pulsasiya toplananının olması haqqında qeyd olduqda bölmə 12-nin tələblərinə müvafiq olaraq boru xətlərinin üçağızlı və haçalı sahələrinin yorulmaya hesablanmasına yol verilir.
İkioxlu dartılmaya məruz qalan elementlərin faktiki gərginlik vəziyyəti nəzərə alınmaqla daha dəqiq üsullar ilə yorğulmaya hesablanmasına yol verilir.
18.5. Suötürücülərin və sipər kameralarının müstəvi üzlüyü möhkəmliyə aşağıdakı hallara hesablanmalıdır:
- üzlük arxasına inyeksiya üsulu ilə təzə doldurulan beton və sement məhlulunun təzyiqinə;
- üzlük arxasındakı betonda suyun təzyiqi nəzərə alınmaqla, suyun filtrasiya təzyiqinə.
1. Yerli gərginliklər nəzərə alınmadan daxili təzyiqə hesablandıqda müstəvi qapayıcının örtüyü istisna olmaqla boru xəttinin elementləri
2. Yerli gərginliklər nəzərə alınmaqla daxili təzyiqə hesablandıqda, tirsiz qəfəsələrin müstəvi qapayıcından başqa, boru xəttinin elementləri
3. Daxili təzyiqə hesablandıqda tirsiz qəfəsələrin müstəvi boru xətt qapayıcıları
4. Xarici təzyiqə hesablandıqda boru xətlərinin elementləri:
- düzxətli sahələrin və dirsəklərin qabıqları
5. Müstəvi üzlüklərin ankerləri
18.6. Daban altında beton sıxılarkən divar yerli sıxılmaya məruz qaldıqda, təkərli və diyircəkli sipərlər altındakı işçi yollar əyilmədə və diyirlənmədə səthinin yerli əzilməsində möhkəmliyə hesablanmalıdır.
18.7. Uzunluğu boyu dəyişən diametrli boru xətləri dəyişməz diametrli sahələrə bölünməlidir. Bir diametrdən digərinə keçid konusvari və ya hissələrlə yerinə yetirilməlidir.
19. Rekonstruksiya olunan bina və qurğuların konstruksiyalarının layihələndirilməsi üzrə əlavə tələblər
19.1. Ümumi müddəalar
19.1.1. Bina və qurğuların konstruksiya elementlərinin qalıq ehtiyatının qiymətləndirilməsi istismar prosesində zədələr almış və ya qüsuru olan konstruksiya elementlərinin yükdaşıma və deformasiya qabiliyyətinin yoxlanılması hesablamalarına, əldə olan texniki sənədlərə, vizual və instrumental yoxlamalara əsasən aparılmalıdır. Nəticədə bina və qurğuların elementlərinin texniki vəziyyətinin qiymətləndirilməsi aşağıdakı kimi müəyyənləşdirilməlidir:
saz (işçi) vəziyyət – qüsurlar olmadıqda və qüvvədə olan normaların və dövlət standartlarının bütün tələbləri ödənildikdə;
iş qabiliyyətli – sonrakı inkişafı digər element və konstruksiyalara təsir göstərməyən, lakin təhlükəsiz istismar şərtinə təsir edən yerli xarakterli qüsurlar və zədələnmələr olduğu (C kateqoriyası), başqa sözlə DÜİST 27751 standartının birinci qrup həddi-hal vəziyyətinin tələbləri pozulmadan normaların tələblərindən qismən çıxan və ikinci qrup həddi-hal vəziyyətinin pozulmasına görə bina və qurğuların konkret şəraitdə normal istismarı məhdudlaşdırılmadıqda;
məhdudlaşdırılmış iş qabiliyyətli – konstruksiyaların dağılmasına təhlükə yaratmayan, lakin sonradan digər elementlərdə və konstruksiya düyünlərində zədələr yarada bilən və ya zədələr inkişaf etdikdə təhlükəlilik kateqoriyasına keçən qüsur və zədələnmələr (B kateqoriyası) olduqda, başqa sözlə binanın (qurğuların) istismarını təmin etmək üçün konstruksiyaların texniki vəziyyətinə, onların istismar müddətinə və ya texnoloji proseslərin parametrinə (məsələn, körpü kranlarının yükdaşıma qabiliyyətinin məhdudlaşdırılması) nəzarətin vacib olduğu hallarda;
qəzalı – xüsusilə məsul elementlər və birləşmələrdə konstruksiyanın dağılması üçün təhlükə yaradan, nöqsanlar və zədələr (A kateqoriyası) olduqda, başqa sözlə birinci qrup həddi-hal vəziyyətləri üzrə tələblərin pozulmasının qarşısını almaq mümkün olmadığı və ya bu tələblərin pozulduğu hallarda.
19.1.2. İstismar üçün saxlanılan konstruksiyaların gücləndirilməsində və ya iş şəraitinin dəyişdirilməsində ən azı onların iş qabiliyyətləri təmin edilməlidir.
Tələb olunan nəzarətin təmin edildiyi halda məhdud iş qabiliyyətli konstruksiyaların müayinə dövründən rekonstruksiya dövrünə qədər gücləndirilməməsinə yol verilir.
19.1.3. Əgər 15 ildən az olmayan istismar müddətində konstruksiyalarda qüsur və zədələnmələr yaranmamışdırsa və sonrakı istismar şəraitində yüklər və təsirlər dəyişmirsə, yaxud dəyişsə də əsas elementlərdə qüvvələrin artmasına səbəb olmursa əvvəlki illərdə qüvvədə olan normativ sənədlər, texniki şərtlər əsasında layihələndirilmiş konstruksiyalar üçün yoxlama hesablamalarının aparılmamasına yol verilir.
19.1.4. Konstruksiyalar gücləndirilərkən gücləndirici element və konstruksiyaların mövcud konstruksiya ilə birgə işləməsinə müntəzəm qoşulmasını təmin edən konstruktiv həllər və istehsalat iş üsulları nəzərdə tutulmalıdır. Zəruri hallarda, qüvvələrin süni tənzimlənməsi və konstruksiyaların müvəqqəti olaraq yük təsirindən azad olunması üsullarından istifadə edilməlidir.
19.2. Polad və birləşmələrin hesablama xassələri
19.2.1. Konstruksiya materiallarının keyfiyyətinin qiymətləndirilməsi zavod sertifikatının göstəriciləri və ya material nümunələrinin sınaqları vasitəsilə aparılmalıdır. Konstruksiyalarda metalın keyfiyyətinin aşağı olması ilə əlaqədar zədələnmələr aşkar edildikdə, icra sənədləri və sertifikatlar olmadıqda və ya onlarda məlumatlar çatışmadıqda sınaqlar aparılmalıdır.
19.2.2. Metal tədqiq edildikdə və sınanıldıqda aşağıdakı göstəriciləri müəyyən edilməlidir:
kimyəvi tərkibi – poladın tərkibində dövlət standartları və ya texniki şərtlərlə normalaşdırılan, kimyəvi elementlərin kütlə hissəsini;
DÜİST 1497 standartı üzrə dartılmaya sınaqlarda axma həddi, müvəqqəti müqaviməti və nisbi uzanmasını (sınaqlar poladın iş diaqramını qurmaqla aparılmalıdır);
əlavə 2, cədvəl 58 üzrə konstruksiya qruplarına və hesablama temperaturuna müvafiq temperaturlar üçün DÜİST 9454 standartı üzrə zərbə özlülüyünü;
əlavə 2, cədvəl 58 üzrə konstruksiya qrupları və hesablama temperaturlaru üçün DÜİST 7268 standartı üzrə qocalma deformasiyasından sonrakı zərbə özlülüyünü;
ayrı-ayrı hallarda poladın makro və mikro strukturunu (xüsusi halda, qalınlığı 12 mm-dən yuxarı olan və mənfi temperaturlarda istismar edilən qaynar poladlardan yerinə yetirilən əlavə 2-nin 1-ci və 2-ci qrup konstruksiyaları üçün).
Sadalanan göstəriciləri müəyyən etmək üçün nümunələrin götürülmə yeri və sayı, kəsilmiş yerlərin gücləndirilməsi zərurəti konstruksiyaları tədqiq edən təşkilat tərəfindən təyin edilir.
19.2.3. 1932-ci ilə qədər hazırlanan konstruksiyaların metalının tədqiqi və sınaqları xüsusi ixtisaslaşdırılmış elmi-tədqiqat institutlarında aparılmalıdır. Burada metalın xassələrindən başqa poladın istehsal - pudlinq, hava üfürülməklə konvertor (bessemer və ya tomasov) marten və ya elektropolad) - üsulları da təyin edilməlidir.
19.2.4. İstismar üçün saxlanılan konstruksiyalardakı yayma profillərin, əymə profillərin və boruların hesablama müqavimətləri bənd 6.1-in tələblərinə müvafiq təyin edilməlidir, bu halda Ryn, Run və gm qiymətləri aşağıdakı kimi qəbul olunmalıdır:
1932-ci ilə qədər hazırlanmış konstruksiyaların metalı üçün – sınaqlarda axma həddinin və müvəqqəti müqavimətin alınmış minimal qiymətlərinə görə, gm=1,2;
Ry qiyməti pudlinq üsulu ilə hazırlanan polad üçün 170 N/mm-dən; konvertor, marten və elektropolad üsulları ilə hazırlanan polad üçün isə – 210 N/mm-dən çox qəbul edilməməlidir;
1932-ci ildən sonra hazırlanmış konstruksiyaların metalı üçün:
а) sertifikatlar olduqda – metal məmulatın hazırlandığı dövlət standartları və texniki şərtlər üzrə axma həddi və müvəqqəti müqavimətin minimal qiymətləri üzrə:
DÜİST 27772 standartı üzrə hazırlanan yayma profillər üçün gm=1,025;
1982-ci ildən sonra DÜİST 380 və DÜİST 19281 standartları üzrə hazırlanan yayma profillər üçün gm=1,05;
qalan bütün yayma profillər üçün gm = 1,1;
b) sertifikat olmadıqda (bənd 19.2.2-yə müvafiq metalın tədqiqatlarının nəticələri üzrə, həmçinin yaymanın növü və tikintinin vaxtı haqqında məlumatlar üzrə baxılan metal məmulatın hazırlandığı poladın markası və normativ sənəd müəyyən edilməlidir) –normativ sənədlərdəki axma həddinin və müvəqqəti müqavimətin minimal qiymətləri üzrə, bu məmulat üçün gm=1,1;
c) poladı sinfinə görə müəyyənləşdirmək mümkün olmayan hallarda – sınaqların minimal nəticələrinə görə, gm=1,1; Ry - 210 N/mm-dən çox olmamalıdır.
Elementlərdə normativ gərginliyin 165 N/mm-dən yuxarı olmadığı hallarda konstruksiya metalının sınağının aparılmamasına yol verilir.
19.2.5. Rekonstruksiya olunan və ya gücləndirilən konstruksiyaların qaynaq birləşmələrinin hesablama müqavimətləri konstruksiyalarda tətbiq edilən poladın markası, qaynaq materialları, qaynaq növü, tikişlərin vəziyyəti və nəzarət üsulları nəzərə alınmaqla təyin edilməlidir.
Normalarla müəyyən edilən lazım olan məlumatlar olmadıqda aşağıdakıların qəbul edilməsinə yol verilir:
bucaq tikişləri üçün Rwf=Rwz=0,44Run; bf=0,7 və bz=1,0; bu halda gс = 0,8 hesab edilir;
dartılan qovuşuq tikişləri üçün 1972-ci ilə qədər hazırlanan konstruksiyalar üçün Rwy= 0,55Ry və 1972-ci ildən sonra hazırlanan konstruksiyalar üçün - Rwy=0,85Ry. Qaynaq birləşmələrinin yükdaşıma qabliyyətinin konstruksiyalardan götürülmüş nümunələrin sınaq nəticələrinə görə dəqiqləşdirilməsinə yol verilir.
19.2.6. Boltların kəsilməyə və dartılmaya, həmçinin boltlarla birləşdirilən elementlərin əzilməyə hesablama müqavimətləri bənd 6.5-in göstərişlərinə müvafiq olaraq müəyyən edilməlidir. Əgər boltların möhkəmlik sinfini təyin etmək mümkün olmazsa, onda birboltlu birləşmələrin hesabi müqavimətləri - Rbs=150 N/mm və Rbt=160 N/mm qəbul edilməlidir.
19.2.7. Pərçim birləşmələrinin hesablama müqavimətləri cədvəl 55 üzrə qəbul edilməlidir.
Əgər icra sənədlərində deşiklərin açılması üsulu və pərçimin materialı haqqında göstərişlər yoxdursa və onları əldə olan məlumatlara əsasən müəyyən etmək mümkün deyildirsə, hesablama müqavimətləri cədvəl 55-ə görə Ст2 markalı poladdan olan C qrupu pərçimli birləşmələrdə olduğu kimi qəbul edilməlidir.
Pərçim birləşmələrinin hesablanması bənd 14.2.9-un düsturları ilə Rbs=Rrs; Rbp=Rrp; Rbt=Rrt; Ab=Abn=Ar=0,785d; gb =1; db =dr qəbul edilərək yerinə yetirilməlidir.
Pərçim birləşməsinin hesablama müqaviməti, N/mm
pərçimlərin kəsilməyə və dartılmaya müqaviməti (aşağıdakı polad markalarından asılı olaraq)
birləşdirilən elementlərin əzilməyə müqaviməti
Dartılma (başlığın qopması)
1. Yığılan elementlərdə və ya detallarda konduktorla açılan deşiklərə yerləşdirilən pərçim birləşmələri B qrupuna, ayrı-ayrı detallarda basılıb-əzilməklə və ya burğu ilə konduktorsuz açılan deşiklərə yerləşdirilən pərçim birləşmələri С qrupuna aid edilməlidir.
2. Gizli və ya yarım-gizli başlıqlı pərçimlər tətbiq edildikdə, pərçim birləşmələrinin kəsilməyə və əzilməyə hesablama müqavimətləri 0,8 əmsalına vurulmaqla azaldılmalıdır. Göstərilən pərçimlərin dartılmasına yol verilmir.
19.3. Konstruksiyaların gücləndirilməsi
19.3.1. Müsbət temperaturlarda istismar edilən və qaynar azkarbonlu poladlardan, həmçinin sınaq nəticələrinə görə poladların zərbə özlülüyünün qiymətləri dövlət standartları ilə Əlavə 3-ün tələblərinə müvafiq konstruksiya qrupları üçün təyin edilən qiymətlərdən kiçik olan digər poladlardan hazırlanmış konstruksiyaları, elementlərdəki gərginliklər rekonstruksiyaya qədər olan qiymətlərdən böyük olmadıqda gücləndirmək və dəyişdirmək lazım gəlmir. İstismarı bu şərtlərə uyğun olmayan konstruksiyaların istifadə edilməsi, gücləndirilməsi və ya dəyişdirilməsi haqqında qərar ixtisaslaşdırılmış elmi tədqiqat institutunun rəyi nəticəsində qəbul edilməlidir.
19.3.2. Konstruksiyanın hesablama sxemi, onun həqiqi işinin xüsusiyyətləri, həmçinin həndəsi formasının, en kəsik ölçülərinin faktiki sapmaları, elementlərin birləşmə düyünlərinin yerinə yetirilmə və bərkidilmə şərtləri nəzərə alınmaqla qəbul edilməlidir.
Konstruksiya elementlərinin və onların birləşmələrinin yoxlama hesablamaları aşkar edilən qüsurlar və zədələr, korroziyadan aşınma, faktiki qovuşma və oturma şərtləri nəzərə alınmaqla yerinə yetirilməlidir. İş şəraiti əmsalı cədvəl 1-in 4 və 5-ci bəndinə əsasən gс = 1,0 qəbul edilməklə elementlərin hesablanmasının deformasiyaya uğurayan sxem üzrə yerinə yetirilməsinə yol verilir.
19.3.3. Bu normaların bölmə 7–9, 11–14-ün və bənd 15.7.1–15.7.5, 17.2-nin tələblərinə, həmçinin şaquli əyilmələrin məhdudlaşdırılması üzrə TNvəQ 2.01.07 tələblərinə cavab verməyən konstruksiyalar bir qayda olaraq bu bölmədə göstərilən hallardan başqa, bütün hallarda gücləndirilməli və ya dəyişdirilməlidir.
Elementlərin və birləşmələrin həndəsi formalarının, ölçülərinin DÜİST 23118 və TNvəQ 3.03.01 tələbləri ilə buraxıla bilən nominalı keçən, amma normal istismar şəraitinə mane olmayan sapmaları bənd 19.3.2-nin tələbləri nəzərə alınmaqla konstruksiyaların yükdaşıma qabiliyyətinin təmin edilməsi şərtində aradan qaldırılmaya bilər.
19.3.4. Konstruksiya elementlərinin aşağıdakı hallarda gücləndirilməməsinə yol verilir:
onların şaquli və üfüqi əyilmələri və yerdəyişmələri TNvəQ 2.01.07 tələbləri ilə təyin edilən həddi qiymətləri keçirsə, amma texnoloji tələblərdən irəli gələn normal istismarına mane olmursa;
onların çevikliyi bənd 10.4 ilə təyin edilən həddi qiymətlərdən böyükdürsə, amma konstruksiyaların vəziyyətinin sapmaları TNvəQ 3.03.01 tələbləri ilə təyin olunan qiymətlərdən kiçikdirsə və elementdəki qüvvələr sonrakı istismar müddətində artmadıqda, həmçinin belə elementlərin istifadə edilməsi mümkünlüyü hesablama və ya sınaqlarla yoxlanıldıqda.
19.3.5. Konstruksiyalar gücləndirilərkən, qabaqcadan gərginləşdirmənin və (o cümlədən, qaynaqlama, konstruktiv və hesablama sxemlərinin dəyişdirilməsi hesabına) qüvvələrin aktiv tənzimlənməsinin, həmçinin qüvvədə olan normalara müvafiq olaraq poladın elastik-plastik işinin, nazikdivarlı elementlərin və konstruksiya üzlüklərinin kritik vəziyyətdən sonrakı işinin nəzərə alınmasına yol verilir.
19.3.6. Gücləndirmə konstruksiyaları və onun yerinə yetirilməsi üsulları bənd 4.3.5-ə müvafiq olaraq gücləndirmə prosesində elementlərin arzu olunmayan əlavə deformasiyalarının azaldılması üzrə tədbirləri nəzərə almalıdır.
Gücləndirmə prosesində konstruksiyaların yükdaşıma qabiliyyəti boltlar üçün açılan əlavə deşiklərlə və qaynaq təsiri ilə en kəsiklərin zəiflədilməsi nəzərə alınmaqla təmin edilməlidir.
Zəruri hallarda gücləndirmə dövründə konstruksiya tam və ya qismən yükdən azad edilməlidir.
19.3.7. Mənfi 45С-dən aşağı olmayan hesablama temperaturunda qeyri-aqressiv və ya zəifaqressiv mühitdə istismar edilən (əlavə 2-yə müvafiq) 2-ci, 3-cü və 4-cü qrup konstruksiyalarda mövcud konstruksiyanın və gücləndirmə detallarının birgə işinin təmin edilməsi üçün fasiləli cinah tikişlərinin tətbiq edilməsinə yol verilir.
Künc tikişlərinin tətbiq edildiyi bütün hallarda tikişlərin kateti, bir qayda olaraq, lazım olan səviyyədə minimal qəbul edilməlidir. Tikişlərin sonlarında tikişin katetinin aralıq sahələrin tikişinin katetinə nisbətən böyük layihələndirilməsinə və onların ölçülərinin hesablamalara müvafiq olaraq təyin edilməsinə yol verilir.
19.3.8. Konstruksiya elementlərini gücləndirərkən, kombinasiya edilmiş birləşmələr - pərçim və friksion; dəqiqlik sinfi A olan boltlar və pərçim birləşmələrinin tətbiq edilməsinə yol verilir.
19.3.9. Gücləndirmə zamanı qızdırılmaya məruz qalan (əlavə 2-yə müvafiq) 1, 2, 3 və ya 4-cü qrup konstruksiya elementlərində hesablama gərginliyi sd uyğun olaraq 0,2Ry; 0,4Ry; 0,6Ry və ya 0,8Ry qiymətlərinindən kiçik olmalıdır.
sd gərginliyi gücləndirilməmiş en kəsik üçün konstruksiyanın faktiki vəziyyəti nəzərə alınmaqla (kəsiyin zəifləməsi, elementin əyilməsi və s.) gücləndirmə müddətində təsir edən yüklərdən müəyyən olunmalıdır.
Gərginliklər göstərilən qiymətlərdən böyük olduqda, konstruksiyalar yükdən azad edilməlidirlər və ya müvəqqəti dayaqlar qoyulmalıdır.
19.3.10. En kəsiyin sahəsini artırmaqla gücləndirilən konstruksiya elementlərini hesabladıqda, bir qayda olaraq, konstruksiyaların və güclənmənin materiallarının müxtəlif hesabi müqavimətləri nəzərə alınmalıdır. Əgər müqavimətlər bir-birindən 15%-dən çox fərqlənmirsə, kiçik hesablama müqavimətinə bərabər bir hesablama müqavimətinin qəbul edilməsinə yol verilir.
19.3.11. Mərkəzi sıxılan və əyilmə ilə sıxılan elementləri dayanıqlılığa hesabladıqda bütövlükdə gücləndirilən en kəsik üçün aşağıdakı düstur ilə müəyyən olunan hesablama müqavimətinin çevrilmiş qiymətinin qəbul edilməsinə yol verilir:
burada, Ry – əsas metalın bənd 19.2.4-ün tələblərinə müvafiq müəyyən edilən hesablama
k – aşağıdakı düstur ilə hesablanan əmsaldır:
burada, Rya – gücləndirici metalının hesablama müqavimətidir;
A, I – elementin gücləndirilməmiş en kəsiyinin dayanıqlılığı yoxlanılan müstəviyə
perpendikulyar olan oxa nəzərən müvafiq olaraq sahəsi və ətalət momentidir;
Aa, Ia – elementin gücləndirililən en kəsiyinin dayanıqlılığı yoxlanılan müstəviyə
perpendikulyar olan oxa nəzərən müvafiq olaraq sahəsi və ətalət momentidir.
19.3.12. En kəsiyin sahəsinin artırılması ilə gücləndirilən elementlərin möhkəmliyə və dayanıqlılığa hesablanması bir qayda olaraq (konstruksiyanın yükdən azad olunması nəzərə alınmaq ilə) elementdə gücləndirmə anında mövcud olan gərginlik nəzərə alınmaqla yerinə yetirilməlidir. Bu halda elementlərin başlanğıc əyilmələri, gücləndirilən en kəsiyin ağırlıq mərkəzinin yerdəyişməsi və qaynaqlanmadan alınan əyilmələr nəzərə alınmalıdır.
Qaynaqlanmadan alınan əyilmənin mərkəzi sıxılan və əyilmə ilə sıxılan elementlərin dayanıqlılığa yoxlanılmasında gc,ad = 0,8 əlavə iş şəraiti əmsalı daxil etməklə nəzərə alınmasına yol verilir.
Bənd 19.3.10-a müvafiq olaraq, bir hesablama müqaviməti qəbul edilmiş elementlərin möhkəmliyə yoxlanılması düstur (50), (51) və (105) ilə hesablamalardan başqa, gücləndriməyə qədər mövcud olan gərginliklər nəzərə alınmadan, tam hesablama yükünə aparılmasına, tir divarlarını yerli dayanıqlılığa yoxladıqda isə gс,аd = 0,8 əlavə iş şəraiti əmsalından istifadə olunmasına yol verilir.
19.3.13. En kəsik sahəsinin artırılması üsulu ilə gücləndirilən konstruksiya elementləri möhkəmliyə aşağıdakı düsturlar ilə hesablanmalıdır:
а) mərkəzi dartılan simmetrik gücləndirilən elementlər üçün –düstur (5) ilə;
b) mərkəzi sıxılan simmetrik gücləndirilmiş elementlər üçün:
N / (A Ry gN gc ) £ 1 (219)
burada, gN = 0,95 – gücləndirmədə qaynaq istifadə olunmadıqda;
gN = 0,95 – 0,25 sd / Ry – gücləndirmədə qaynaq istifadə olunduqda;
c) mərkəzi dartılan, mərkəzi sıxılan və qeyri-mərkəzi sıxılan qeyri-simmetrik gücləndirilən elementlər üçün:
burada, 1-ci qrup konstruksiyalar üçün gМ=0,95;
2, 3 və 4-cü qrup konstruksiyalar üçün gМ=1;
N / (ARy) ³ 0,6 olduqda, gМ = gN qəbul edilməlidir, burada gN düstur (219)-da olduğu kimi müəyyən edilməlidir.
Мх və Му əyici momentləri gücləndirilmiş en kəsiyin baş oxlarına nəzərən müəyyən edilməlidir.
19.3.14. Bu normaların bənd 14.1.7, 14.1.10, 14.2.2, 15.1.1, 15.2.1, 15.2.3, 15.3.3–15.3.5, 15.4.2, 15.4.5, 15.5.2, 15.5.4, 15.11.1, 16.14, 16.16, 17.8–17.11, 17.16 –nın tələblərindən kənara çıxmaqla hazırlanmış mövcud polad konstruksiyaların gücləndirilməməsinə aşağıdakı şərtlər ilə yol verilir:
- bu kənara çıxmalardan konstruksiya elementlərində zədələr yaranmır;
- konstruksiyaların istismar şəraitlərinin əlverişsiz tərəfə dəyişməsi istisna olunur;
- yükdaşıma qabiliyyəti və sərtlik bənd 19.3.2, 19.3.4, 19.3.9-un tələbləri nəzərə alınmaqla hesablama ilə əsaslandırılır;
- bənd 12.1.1, 12.1.3-ün və bölmə 13-ün göstərişləri şamil olunan konstruksiyaların yorulma və kövrək dağılmasının qarşısını almaq üçün tədbirlər yerinə yetirilir.
Mərkəzi sıxılan elementlərin dayanıqlılığa yoxlanması üçün bu şərtlər ödənildikdə, en kəsiyin «c» tipi əvəzinə «b» tipinin qəbul edilməsinə yol verilir (cədvəl 7 və əlavə 4-ün cədvəl 77-ə əsasən ).
– kəsiyin brutto sahəsi;
– boltun netto en kəsik sahəsi;
– dirsəyin en kəsik sahəsi;
– rəfin (kəmərin) en kəsik sahəsi;
– kəsiyin netto sahəsi;
– divarın en kəsik sahəsi;
– künc tikişinin metalı üzrə en kəsik sahəsi;
– metalın ərimə sərhədi üzrə en kəsik sahəsi;
– brutto en kəsiyin ətalət momenti;
– budaq en kəsiyinin ətalət momenti;
– ferma kəməri və dirsəyinin en kəsiyinin ətalət momenti;
– qabırğa (lövhə) en kəsiyinin ətalət momenti;
– boyuna qabırğa en kəsiyinin ətalət momenti;
– sərbəst burulmada ətalət momenti;
– brutto enkəsiyinin müvafiq olaraq х – х və у – у oxlarına nəzərən ətalət momentləri;
– həmçinin, netto en kəsiyinin;
– kəsiyin sektorial ətalət momenti;
– moment, əyici moment;
– müvafiq olaraq х – х və у – у oxlarına nəzərən momentlər;
– sütun budağında momentdən boyuna qüvvə;
– kəsici qüvvə, sürüşdürücü qüvvə;
– birləşdirici elementlər üçün şərti kəsici qüvvə;
– bir müstəvidə yerləşmiş üstlük lövhələrə düşən şərti kəsici qüvvə;
– bünövrə boltlarının dartılmaya hesabi müqaviməti;
– yüksəkmöhkəmlikli boltların dartılmaya hesabi müqaviməti;
– birboltlu birləşmənin əzilmədə hesabi müqaviməti;
– birboltlu birləşmənin kəsilmədə hesabi müqaviməti;
– birboltlu birləşmənin dartılmada hesabi müqaviməti;
– polad boltların boltlar üçün dövlət standartları və texniki şərtlər üzrə sв müvəqqəti, müqavimətinə bərabər götürülən normativ müqaviməti;
– U-şəkilli boltların dartılmada hesablama müqaviməti;
– polad boltların boltlar üçün dövlət standartları və texniki şərtlər üzrə sт axıcılıq həddinə bərabər götürülmüş normativ müqaviməti;
– diyircəklərin diametral sıxılmada (məhdud yerdəyişməli konstruksiyada sərbəst toxunma zamanı) hesablama müqaviməti;
– yüksəkmöhkəmlikli məftillərin dartılmada hesablama müqaviməti;
– silindrik oynaqlarda (sapfalarda) kip toxunma zamanı yerli əzilmədə hesablama müqaviməti;
– kəllə səthin əzilməsində (səlis toxundurma olduqda) poladın hesablama müqaviməti;
– poladın sürüşmədə hesablama müqaviməti;
– müvəqqəti müqavimətə görə poladın dartılmada, sıxılmada, əyilmədə hesablama müqaviməti;
– poladın dövlət standartı və texniki şərtlər üzrə sв-in minimum qiymətinə bərabər götürülən müvəqqəti müqaviməti;
– poladın yorulmada hesablama müqaviməti;
– bucaq tikişlərinin tikiş metalı üzrə kəsilməyə (şərti) hesablama müqaviməti;
– uc-uca qaynaq birləşmələrinin sıxılmada, dartılmada, əyilmədə müvəqqəti müqavimətə görə hesablama müqaviməti;
– tikiş metalının müvəqqəti müqavimətə görə normativ müqaviməti;
– uc-uca qaynaq birləşmələrinin sürüşməyə hesablama müqaviməti;
– uc-uca qaynaq birləşmələrinin sıxılmada, dartılmada və əyilmədə axıcılıq həddinə görə hesablama müqaviməti;
– bucaq tikişlərinin metalın ərimə sərhədi üzrə kəsilmədə (şərti) hesablama müqaviməti;
– poladın dartılmada, sıxılmada və əyilmədə axıcılıq həddinə görə hesablama müqaviməti;
– həmçinin, rəf (kəmər) üçün;
– həmçinin, divar üçün;
poladın dövlət standartları və texniki şərtlər üzrə sт axıcılıq həddi qiymətinə bərabər qəbul edilən axıcılıq həddi;
– brutto kəsiyin sürüşən hissəsinin neytral oxa nəzərən statik momenti;
brutto kəsiyin müvafiq olaraq х – х və у – у oxlarına nəzərən müqavimət momentləri;
– sıxılan və dartılan kəmər üçün enkəsiyinin uyğun müqavimət momentləri;
– netto kəsiyin müvafiq olaraq х – х və у – у oxlarına nəzərən müqavimət momentləri;
– kəsiyin hesablama eni;
– rəfin (kəmərin) eni;
– qabırğa çıxıntısının eni;
– əyilmə zamanı plastik deformasiyaların inkişafını nəzərə almaqla möhkəmliyə hesablamaq üçün müvafiq olaraq х – х və у – у oxlarına nəzərən əmsallar;
– bolt deşiyinin diametri;
– bolt milinin xarici diametri;
– qüvvə ekssentrisiteti;
– divarın hesablama hündürlüyü;
– divarın hündürlüyü;
– kəsiyin ətalət radiusu;
– kəsiyin ən kiçik ətalət radiusu;
– kəsiyin müvafiq olaraq х – х və у – у oxlarına nəzərən ətalət radiusları;
– bucaq tikişinin kateti;
– dirəyin, sütunun, çəp dirəyin uzunluğu;
– hesablama uzunluğu;
– ferma və ya sütun kəməri panelinin uzunluğu;
– qaynaq tikişinin uzunluğu;
elementin müvafiq olaraq х – х və у – у oxlarına perpendikulyar müstəvilərdə hesablama uzunluqları;
– nisbi ekssentrisitet m = eA / Wc;
– rəfin (kəmərin) qalınlığı;
– rəflərin (kəmərlərin) və divarın kəsik sahələrinin nisbəti af = Af /Aw;
– bucaq qaynaq tikişini müvafiq olaraq metalın tikiş və ərimə sərhədi üzrə hesablamaq üçün əmsallar;
– bolt birləşməsinin iş şəraiti əmsalı;
– yükə görə etibarlılıq əmsalı;
– materiala görə etibarlılıq əmsalı;
– təyinata görə etibarlılıq əmsalı;
– müvəqqəti müqavimətə görə hesablamalarda etibarlılıq əmsalı;
– sistemin dayanıqlılığına görə etibarlılıq əmsalı;
– kəsik formasının təsirini nəzərə alan əmsal;
– çeviklik l = lef / i;
– şərti çeviklik = l;
– boşluqlu kəsik milinin çevrilmiş çevikliyi;
– boşluqlu kəsiyin şərti çevrilmiş çevikliyi ef = lef;
– kəmər çıxıntısının şərti çevikliyi = (bef / tf);
– kəmər vərəqinin şərti çevikliyi f,1 = (bef,1 / tf );
– divarın şərti çevikliyi w = (hef / tw);
– kəmərin çıxıntısının (kəmər vərəqinin) həddi şərti çevikliyi;
– divarın həddi şərti çevikliyi;
elementin müvafiq olaraq х – х və у – у oxlarına perpendikulyar müstəvilərdə hesabi çevikliyi;
– normativ gərginliyin mütləq qiyməti;
– müvafiq olaraq х – х və у – у oxlarına paralel normal gərginliklər;
– mərkəzi sıxılmada dayanıqlılıq əmsalı;
– əzilmədə dayanıqlılıq əmsalı;
– əyilmədə dayanıqlılıq əmsalı;
– sıxılıb-əyilmədə dayanıqlılıq əmsalı;
– iki müstəvidə sıxılıb-əyilmədə dayanıqlılıq əmsalı.
1-ci qrup. Xüsusi ağır şəraitdə işləyən (DÜİST 25546 standartına uyğun), o cümlədən plastik deformasiyaların inkişafı maksimal məhdudlaşdırılmış və ya dinamik, vibrasiyalı, yaxud hərəkətli yüklərin bilavasitə təsirlərinə məruz qalan qaynaqlı konstruksiyalar*, yaxud onların elementləri [kranaltı tirlər; işçi meydançalarının tirləri; hərəkətli nəqliyyat yollarının tirləri; hərəkətli qatarlardan bilavasitə yük qəbul edən bunker və boşaldıcı estakadaların konstruksiya elementləri; dinamik yüklər olduqda çərçivələrin baş tir və rigelləri; nəqliyyat qalereyalarının aşırım qurğuları; fermaların düyün lövhələri; çən və qazholderlərin divarları, dib kənarları, sərtlik həlqələri, üzən damları, örtükləri; bunker tirləri; parabolik bunker qabıqları; sərbəst dayanan tüstü borularının polad qabıqları; yüksəkgərginlikli elektrik ötürmə xətlərinin (YEX) böyük keçidlərinin hündürlüyü 60 m-dən çox olan qaynaqlanmış xüsusi dayaqları; dor çəkəcəklərinin və çəkəcək düyünlərinin elementləri].
2-ci qrup. Statik yük altında işləyən və dartılma gərginliyinə məruz qalan qaynaqlı konstruksiya, yaxud onların elementləri [fermalar; çərçivə rigelləri; mərtəbəarası və dam örtüyü tirləri; plləkən kosaurları; silos qabırğaları; böyük keçidlərin qaynaqlı dayaqları istisna olmaqla yüksəkgərginlikli elektrik xətti dayaqları; yarımstansiyaların açıq paylayıcı qurğularının (APQ) şinləmə dayaqları; nəqliyyat qalereyalarının dayaqları; işıqlandırma (projektor) qüllələri; anten qurğularının (AQ) kombinəedilmiş dayaqlarının elementləri və digər dartılan, dartılıb-əyilən və əyilən elementləri], eləcə də qaynaq birləşmələri olmayan 1-ci qrup konstruksiyalar və onların elementləri; quraşdırma qaynaq birləşmələrinə malik DÜİST 19425 standartı və ТУ 14-2-427 üzrə ikitavrlardan asma kran yolu tirləri.
3-cü qrup. Statik yük altında işləyən və əsasən sıxılmaya məruz qalan qaynaqlı konstruksiyalar və onların elementləri [sütunlar; dayaqlar; dayaq tavaları; örtük döşəməsi elementləri; texnoloji avadanlıqları saxlayan konstruksiyalar; hesabi kəsiklərdə gərginlikləri 0,4Ry-dan yüksək olan sütunlararası şaquli rabitələr; nəqliyyatın kontakt şəbəkəsinin anker, daşıyıcı və fiksəedici konstruksiyaları (dayaqlar, sərt çərçivə rigelləri, fiksatorlar); açar dayaqları istisna olmaqla, APQ avadanlıqlarının dayaqları; AQ gövdələri və qüllələrinin elementləri; betondaşıyan estakada sütunları; örtük atmaları (proqonlar) və digər sıxılan və sıxılıb-əyilən elementlər], eləcə də qaynaq birləşmələri olmayan 2-ci qrup konstruksiyalar və onların elementləri.
4-cü qrup. Bina və qurğuların köməkçi konstruksiyaları (3-cü qrupda göstərilənlərdən başqa digər rabitələr), faxverk elementləri; pilləkənlər; traplar; meydançalar; qoruyucu məhəccərlər; kabel kanallarının metal konstruksiyaları; qurğuların köməkçi elementləri və s.), eləcə də qaynaq birləşmələri olmayan 3-cü qrup konstruksiyalar və onların elementləri.
1. DÜİST 27751 standartı üzrə I məsuliyyət səviyyəli bina və qurğuların konstruksiyaları üçün polad seçilərkən konstruksiyaların qrup nömrəsini bir vahid azaltmaq lazımdır (2-4-cü qruplar üçün).
2. Yaymanın qalınlığı t > 40 mm olduqda, konstruksiyanın qrupunu bir vahid azaltmaq (2-4-cü qruplar üçün); t £ 6 mm olduqda isə bir vahid artırmaq (1-3-cü qruplar üçün) lazımdır.
* Konstruksiya və ya onun elementi o zaman qaynaq birləşməsi olan hesab edilir ki, bu birləşmələr əhəmiyyətli hesablama dartıcı gərginliklər (s > 0,3Ry; s > 0,3Rwf və ya s > 0,3Rwz) təsir edən yerlərdə, yaxud qaynaq birləşməsinin dağıla biləcəyi yerlərdə (məsələn, əhəmiyyətli qalıq gərginliyindən) olsun, konstruksiyanı bütövlükdə istismara yararsız vəziyyətə gətirə bilsin.
** Konstruksiya o zaman dinamik yüklər təsirinə məruz qalmış hesab olunur ki, eyni kəsikdə dinamik yüklərdən yaranan mütləq gərginlik qiymətinin bütün yüklərdən yaranan dartıcı gərginliyə nisbəti a > 0,2 olsun.
Cədvəl 56. Konstruksiya və qurğularda poladın təyinatı
Cədvəl 56-da qəbul edilmiş işarələr:
“+” işarəsi verilən poladın qəbul edilə bilməsini, “-” işarəsi qəbul edilə bilməməsini göstərir; “´” işarəsi verilən poladın müvafiq texniki-iqtisadi əsaslandırmalarla qəbul edilə bilməsini göstərir.
C345 və 09Г2С markalı poladlar üçün verilən zərbə özüllüyünə görə kateqoriyalar müvafiq olaraq kəsrin surətində DÜİST 27772 standartı, məxrəcində isə DÜİST 19281 standartı üzrə tələblərdir.
Axıcılıq həddi Ryn ³ 390 N/mm poladlardan olan yaymaları cədvəl 58 və 59-un tələblərinə görə təyin etmək lazımdır.
Cədvəl 57. Borular üçün poladlar
* DÜİST 10705 standartı cədvəl 1 üzrə B qrupu.
** DÜİST 10706 standartı, bənd 5.1.4 üzrə əlavə tələbatlarla B qrupu.
*** YGX, APQ və ƏŞ istisna olmaqla.
**** Göstərilən markalı poladlardan isti halda deformasiya edilmiş, tikişsiz boruların YEX-in böyük aşırımlı keçidlərdəki hündürlüyü 60 m-dən çox olan xüsusi dayaqlarının elementlərində (1-ci qrup konstruksiya) istifadəsinə yol verilir; bunlar eyni zamanda aşağıdakı zərbə özlülüyü tələblərinə cavab verməlidir:
– 20 markalı poladlar üçün t ³ –45°C hesablama temperaturlarında (sınaqlar mənfi 20°C temperaturda) 30 Coul/sm-dən az olmamalı;
– 09Г2С markalı poladlar üçün –45°C > t ³ –55°C hesablama temperaturlarında (sınaqlar mənfi 40°C temperaturda) divarın qalınlığı 9 mm-ə qədər olduqda 40 Coul/sm-dən, divarın qalınlığı 10 mm və böyük olduqda 35 Coul/sm –dən az olmamalı.
Cədvəl 57-də qəbul edilmiş işarələr:
«+» işarəsi verilən poladın qəbul edilə bilməsini; «–» işarəsi qəbul edilə bilməməsini; «+» işarəsi yanındakı rəqəm poladın kateqoriyasını göstərir.
Qeyd. Digər standartlarla və TŞ-lərlə göndərilən, o cümlədən xarici ölkə istehsalı olan borulardan bu normaları hazırlayan təşkilatla razılaşdırıldıqdan sonra istifadə edilə bilər.
Cədvəl 58. Yaymanın zərbə özlülüyünün normativ göstəriciləri
1. KCA - müsbət 20°C temperaturda DÜİST 9454 standartı üzrə U – şəkilli yarıqlı; I tip nümunələrin zərbə özlülüyü, deformasiya qocalmasından sonra KCV – V – şəkilli yarıqlı nümunələrin (DÜİST 9454 standartı üzrə II tip) zərbə özlülüyü.
2. Qalın vərəqli yaymada eninə nümunələr, fasonlu və sortlaşdırılmış yaymalarda isə boyuna nümunələr sınaqdan keçirilir.
Cədvəl 59. Kimyəvi tərkib üzrə tələblər
* hazır yaymada kimyəvi tərkibinə görə həddi fərqlənmə DÜİST 27772 standartı üzrə.
** Dənələrin xırdalanmasına yönəlmiş termik emal halında, S £ 0,025 %.
1. Karbon ekvivalentini (Сэ, %) aşağıdakı düsturla təyin etmək lazımdır
burada, C, Mn, Si, Cr, Ni, Cu, V, Nb, Мо, P – elementlərin kütlə hissəsidir, %.
2. Normativ müqaviməti 290 £ Ryn < 390 N/mm olan poladlar üçün normaları tərtib edən təşkilatla razılaşdırmaq şərti ilə karbonun miqdarının 0,17 %-ə qədər artırılmasına yol verilir. Normativ müqaviməti 390 £ Ryn < 490 N/mm olan fasonlu yaymalar üçün normaların tərtibatı ilə məşğul olan təşkilatların razılığı ilə tərkibdə fosforun miqdarının Р £ 0,030 %-ə kimi və kükürdün miqdarının S £ 0,025 %-ə kimi olmasına yol verilir.
27772 standartı üzrə polad
* Fasonlu yaymanın qalınlığı kimi rəfin qalınlığını qəbul etmək lazımdır.
** Normativ müqavimət kimi dövlət standartlarında və ya texniki şərtlərdə göstərilmiş axıcılıq həddi və müvəqqəti müqavimət qiymətləri qəbul edilmişdir. Dövlət standartlarında və ya texniki şərtlərdə bu qiymətlər yalnız bir ölçü vahidində verildiyi hallarda – (kqq/mm), normativ müqavimət (N/mm) müvafiq qiymətlərin 9,81-ə vurulması ilə hesablanmış və 5 N/mm-ə yuvarlaqlaşdırılmışdır. Normaları tərtib edən təşkilatla razılaşdırmaq şərtilə normativ müqavimətlərin cədvəl 60-da verilənlərdən fərqli qiymətlərinin qəbul edilməsinə yol verilir.
*** Hesablama müqaviməti qiymətləri normativ müqavimətlərin materiala görə etibarlılıq əmsalına (cədvəl 3) bölünərək, 5 N/mm-ə yuvarlaqlaşdırılması ilə alınmışdır. Kəsrin surətində DÜİST 27772 standartı üzrə göndərilən və ya keyfiyyətinə nəzarət prosesində həmin DÜİST-dan istifadə edilən (С590К markalı poladdan savayı) (gm=1,025) yaymaların hesablama müqavimətləri, məxrəcində isə digər yaymaların (gm = 1,050) hesablama müqavimətləri verilmişdir.
1. DÜİST 8731 standartı üzrə 09Г2С markalı poladdan olan borular üçün normativ müqavimətlər bu standartların tələblərinə uyğun tərəflərin razılaşması ilə müəyyənləşdirilir; hesablama müqaviməti isə bu normaların bənd 6.2-ə əsasən qəbul edilir.
2. Poladın markası və qalınlığı digər standart və TŞ üzrə göndərilən borular üçün normativ və hesablama müqavimətlərinin bu normaları tərtib edən təşkilatla razılaşdırılaraq qəbul edilməsinə yol verilir.
Qeyd. Cədvəldə hesablama müqavimətlərinin bu normaların bölmə 6-dakı düsturlarla hesablanmış qiymətləri: kəsrin surətində gm=1,025, məxrəcində gm=1,050 əmsallarına uyğun olmaqla verilmişdir.
Dartılma, sıxılma və əyilmə
Kəllə səthin əzilməsi (hamarlanıb uyğunlaşdırma olduqda)
Səthi toxunmada silindrik oynaqda (sapfalarda) yerli əzilmə
Sərbəst toxunmada diyircəklərin diametral sıxılması (məhdud hərəkətli konstruksiyalarda)
Qeyd. Digər standart və TŞ üzrə, o cümlədən xarici ölkə istehsalı olan karbonlu polad tökmələrin hesablama müqavimətlərini bu normaları tərtib edən təşkilatla razılaşdırmaqla müəyyənləşdirmək lazımdır.
Mərkəzi dartılma və əyilmə
Mərkəzi sıxılma və əyilmə
Kəllə səthin əzilməsi (hamarlanıb uyğunlaşdırma olduqda)
Cədvəl 65. Qaynaq üçün materiallar, müvafiq poladlar
*АН-60 flüsunu və Э42, Э46, Э50 tipli elektrodları t ³ –45°C temperaturlarda 2, 3 qrup konstruksiyalar üçün istifadə etmək lazımdır.
** АН-43 flüsu ilə əlaqəli istifadə etməməli.
*** АН-348-А flüsu üçün hesablama temperaturlarının t < –45°C olduğu hallarda bütün qalınlıqlı elementlərin,
t ³ –45°C olduğu hallarda qalınlığı 32 mm-dən çox olan elementlərin qaynaq birləşmələrində qaynaq tikişlərinə əlavə mexaniki nəzarət tələb olunur.
**** Keramik flüs – ТУ 59295-001-56315282-2004 üzrə.
Qeyd. Müvafiq texniki-iqtisadi əsaslandırmalar olduğu halda konstruksiyaların qaynaqlanmasında bu cədvəldə göstərməmiş qaynaq materiallarından (məftil, flüs, qoruyucu qaz) istifadə edilməsinə yol verilir. Bu halda həmin materialların istifadəsi ilə yerinə yetirilmiş qaynaq tikişlərinin mexaniki xarakteristikaları bu cədvəldə verilmiş materialların istifadəsi ilə əldə edilə biləcək xarakteristikalardan aşağı olmamalıdır.
Cədvəl 66. Bucaq tikişli qaynaq birləşmələrinin tikiş metalının
normativ və hesablama müqavimətləri
* Ancaq axıcılıq həddi 440 N/mm və çox olan polad konstruksiyalarda kateti kf £ 8 mm olan tikişlər üçün
Cədvəl 67. Avtomat və yarımavtomat qaynaqla yerinə yetirilmiş birləşmələrin
tikiş metalının normativ müqavimətləri
* Св-08Г2С və Св-08Г2СЦ markalı məftillərlə qaynaqlama zamanı Rwun = 590 МPа (6000 кqq/sm) qiymətini ancaq axıcılıq həddi 440 MPа (4500 кqq/sm) və çox olan polad konstruksiyalarda kateti kf£8 mm olan bucaq tikişləri üçün qəbul etmək lazımdır.
* DÜİST 1759.0 -a görə çəp şaybada qopmaya sınaq tələbi ilə
Hava elektrik xətt dayaqları, paylayıcı qurğular və kantakt şəbəkə konstruksiyaları istisna olunmaqla digər konstruksiyaların boltları üçün
U – şəkilli boltlar üçün, eləcə də hava elektrik xətt dayaqları, paylayıcı qurğular və kontakt şəbəkə konstruksiyaları boltları üçün
* DÜİST 19281 standartı üzrə (kateqoriya 4) digər poladlardan istifadəyə yol verilir.
** DÜİST 19281 standartı üzrə (kateqoriya 6) digər poladlardan istifadəyə yol verilir.
Qeyd. Cədvəldə göstərilmiş hesablama müqavimətinin qiymətləri bu normaların bölmə 6-nın düsturları ilə hesablanaraq 5 N/mm-ə qədər yuvarlaqlaşdırılmışdır
* Digər markalı poladlardan olan boltların hesablama müqavimətləri bu normaların 4-cü bölməsinin düsturları ilə hesablanmalıdır.
1. DÜİST 535 standartı üzrə polad 1-ci qrup üzrə göndərilməlidir.
2. Bu cədvəldə göstərilmiş hesablama müqaviməti qiymətləri bu normaların bölmə 6-nın düsturları ilə hesablanaraq 5 N/mm-ə qədər yuvarlaqlaşdırılmışdır.
Qeyd. Mötərizəyə alınmış ölçülərin istifadəsi məsləhət görülmür
1. Diametri 48 mm-dən böyük olan boltların kəsik sahələrini DÜİST 24379.1 standartı üzrə qəbul etmək lazımdır.
2. Mötərizəyə alınmış ölçülərin YGX və APQ dayaq konstruksiyalarından başqa, digər konstruksiyalarda istifadəsi məsləhət götülmür.
yaymanın və polad tökmənin,
Boyuna genişlənmə əmsalı a, С
Elastiklik modulu Е, N/mm
yayma poladın və polad tökmənin,
çuqun tökmənin, markaları:
paralel məftilli dəstlər və eşmələr
spiralşəkilli və qapalı daşıyıcı
qeyri-metal özəklə ikiqat eşməli
Yayma poladların, tökmə poladların sürüşmə modulu G, N/mm
Eninə deformasiya (Puasson) əmsalı, n
Qeyd. Kanatlar üçün elastiklik modullarının qiyməti onların dağıdıcı qüvvəsinin 60%-dən az olmayan qüvvə ilə ilkin dartılma halına uyğun verilmişdir.
Alüminium məftillər - DÜİST 839Е standartı üzrə
Mis məftillər - DÜİST 839Е standartı üzrə
Poladalüminium məftillər - DÜİST 839Е standartı üzrə,
Alüminiumun sahəsinin polada nisbəti:
Bimetal polad mis tellər
DÜİST 3822 standartı üzrə, diametri, mm:
Qeyd. Məftil və tellərin kütlə qiymətlərini DÜİST 839Е və DÜİST 3822 standartları üzrə qəbul etmək lazımdır
Cədvəl 77. Mərkəzi sıxılmada dayanıqlılıq əmsalları
Qeyd. Bu cədvəldə j əmsallarının qiymətləri 1000 dəfə artırılmışdır.
Cədvəl 78. Kəsik formalarının təsiri əmsalları h
1. 5-7 tipli kəsiklər üçün nisbəti hesablanarkən, rəfin şaquli elementlərinin sahələri nəzərə alınmamalıdır.
2. 6-7 tipli kəsiklər üçün h5 qiymətini qiymətinə uyğun 5 tipli kəsik üçün təyin edilmiş h qiymətinə bərabər qəbul etmək lazımdır.
Cədvəl 79. Moment təsiri müstəvisi simmetriya müstəvisi ilə üst-üstə düşən bütövdivarlı millərin mərkəzdənxaric sıxıldığı halda je dayanıqlılıq əmsalı
1. Bu cədvəldə jе əmsalının qiymətləri 1000 dəfə atırılmışdır.
2. jе qiymətləri j qiymətlərindən yüksək qəbul edilməməlidir.
Cədvəl 80. Moment təsiri müstəvisi simmetriya müstəvisi ilə üst-üstə düşən boşluqlu
millərin mərkəzdənxaric sıxıldığı halda je dayanıqlılıq əmsalı
1. Bu cədvəldə jе əmsalının qiymətləri 1000 dəfə artırılmışdır.
2. jе qiymətləri j qiymətlərindən yüksək qəbul edilməməlidir.
Cədvəl 81. Ucları oynaqlı bərkidilmiş mərkəzdənxaric sıxılan
millər üçün çevrilmiş nisbi ekssentrisitetlər, mef
Bu cədvəldə qəbul edilmiş işarələr:;
5.1. Cədvəl 82-də göstərilmiş şəkillərə uyğun kəsiklər üçün cmax əmsalı aşağıdakı düsturla hesablanmalıdır
a = ax / h – kəsiyin ağırlıq mərkəzi və əyilmə mərkəzi arasında ах məsafəsinin
kəsiyin h hündürlüyünə nisbəti;
ех = Mx /N – х – х oxunda tətbiq olunmuş sıxıcı qüvvənin ekssentrisiteti olub, öz işarəsi ilə
qəbul edilir (cədvəl 82-də “müsbət” işarəsi ilə göstərilmişdir).
Düstur (222) –də aşağıdakılar işarələnmişdir:
w = – burada, Iw – kəsiyin sektorial ətalət momentidir;
It = (1/3)S bi ti – sərbəst burulmada kəsiyin ətalət momentidir;
bi və ti – divar da daxil olmaqla, kəsiyi təşkil edən vərəqlərin müvafiq
olaraq eni və qalınlığıdır.
ω,, a və b kəmiyyətlərini təyin etmək üçün düsturlar cədvəl 82-də verilmişdir.
5.2. Şveller kəsikli milləri (qəbul edilmiş işarələr cədvəl 82-dəki kimi olduğu halda (Iу > Iх) – П-şəkilli kəsik) dayanıqlılığa hesablayarkən cmax əmsalını düstur (221) ilə hesablamaq lazımdır. Bu zaman nəzərə alınmalıdır ki, h = b tw / h tf, burada, tw – divarın qalınlığı; tf – rəfin qalınlığıdır:
Iw = tf hb (3 +2 h) / [12 (6 + h)] = А hb (3 +2 h) / [12 (6 + h)(2 + h)];
Iy = h tf b (6 + h) / 12 = A b (6 + h) / [12 (2 + h)];
Ix = tf h (1 +2 h) / [3 (2 + h)] = A h (1 +2 h) / [3 (2 + h)].
Kəsiyi П-şəkilli olan millərin düstur (221) ilə mərkəzi sıxılmaya hesablanması zamanı ех = 0, В = 1 qəbul etmək lazımdır.
Cədvəl 82. w, a, b əmsalları
Bu cədvəldə qəbul edilən işarələr:
I1 və I2 – kəsiyin y–y simmetriya oxuna nəzərən müvafiq olaraq böyük və kiçik kəmərlərinin ətalət momentləridir
5.3. İki simmetriya oxuna malik, rəflərindən biri boyunca fasiləsiz bərkidilmiş mərkəzdənxaric sıxılan ikitavr enkəsikli elementlərin (şəkil 23) dayanıqlılığa hesablanmasını bu normaların düstur (111) və (112)-si ilə aparmaq və bu zaman cmax əmsalını aşağıdakı düsturla təyin etmək lazımdır
a əmsalını bu normaların əlavə 6-dakı düstur (227) ilə təyin etmək lazımdır.
a-nı təyin edərkən lef qiymətini boyuna oxa nisbətən dönməyə qarşı bərkidilmiş element kəsikləri arasındakı məsafəyə bərabər qəbul etmək lazımdır (rabitə, dartqı və bu kimi elementlərin bərkidilmə düyünləri arasındakı məsafə).
Düstur (223)-də ех = Мх / N ekssentrisiteti o vaxt “müsbət” qəbul edilir ki, qüvvə tətbiqi nöqtəsi sərbəst tərəfə sürüşmüş olsun; mərkəzi sıxılan elementlər üçün ех = 0.
ех təyin edilərkən hesablama Мх momenti kimi elementin lef hesablama uzunluğu həddindəki maksimal moment qəbul edilməlidir.
Cədvəl 83. cx, cy, n əmsalları
* My ¹ 0 olduğu hallarda, 5, a tipli kəsik üçün n = 2; 5, b tipli kəsik üçün n = 3; qalan hallarda n = 1,5 qəbul etmək lazımdır.
1. Af /Aw nisbətinin aralıq qiymətləri üçün əmsallar təyin edilərkən xətti interpolyasiyaya yol verilir.
2. cx, cy əmsallarının qiymətləri 1,15gf -dən böyük qəbul edilmir; burada, gf — yükə görə etibarlılıq əmsalı olub, ekvivalent (əyici momentin qiymətinə əsasən) hesablama və normativ yüklərin nisbəti kimi təyin edilir.
Cədvəl 84. Dörd və üç tərəfləri ilə oturmuş düzbucaqlı tavaların
əyilməyə hesablanması üçün α1, α2, α3 əmsalları
Bu cədvəldə qəbul edilmiş işarələr:
b – uzun tərəfin; a – qısa tərəfin; d1 – sərbəst tərəfin; a1 – sərbəst tərəfə perpendikulyar tərəfin uzunluğudur.
7.1. İkitavr, tavr və şveller kəsikli əyilən elementlərin dayanıqlılığa hesablanması üçün jb əmsalı sıxılan kəməri bərkidən rabitələrin yerləşməsindən, yükün növündən və tətbiq yerindən asılı olaraq təyin edilir. Bu zaman yükün daha böyük sərtlikli müstəvidə (Ix > Iy) təsir etdiyi, dayaq kəsiyinin isə yan yerdəyişməyə və dönməyə qarşı bərkidildiyi qəbul edilir.
7.2. İki simmetriya oxlu ikitavr kəsikli tir və konsollar üçün jb aşağıdakı kimi qəbul edilir:
j1 £ 0,85 olduqda, jb = j1; (224)
j1 > 0,85 olduqda, jb = 0,68 + 0,21j1 £ 1, (225)
burada, j1 qiyməti aşağıdakı düsturla hesablanmalıdır:
y – əmsalı bu normaların bənd 7.3-nün tələblərinə uyğun hesablanır;
h – yayma ikitavr kəsiyin tam hündürlüyü və ya quraşıq ikitavrın kəmərlərinin (kəmər vərəq paketlərinin) oxları arasındakı məsafədir;
lef – tir və ya konsolun hesablama uzunluğu olub, bu normaların bənd 8.4.2-nin tələblərinə uyğun təyin edilir.
7.3. Düstur (226) -dakı y əmsalının cədvəl 85 və 86-dakı düsturlarla hesablamaq və bu zaman sıxılan kəmərin bərkidilmə sayları, yükün növü və onun tətbiq yeri, habelə a əmsalının aşağıda göstərilən qiymətləri nəzərə alınmalıdır:
а) yayma ikitavrlar üçün:
burada, It – sərbəst burulmada ətalət momenti olub, bu normaların əlavə 5-ə uyğun təyin edilir;
h – kəsiyin tam hündürlüyüdür;
b) vərəqlərdən qaynaqlanmış və ya friksionlu kəmər birləşməli quraşıq ikitavrlar üçün:
burada, üç vərəqdən quraşıq ikitavrlar üçün:
tf və bf – tir kəmərinin qalınlığı və eni;
h – kəmər oxları arası məsafə;
t – divarın qalınlığıdır, (t = tw);
friksion kəmər birləşməli quraşıq ikitavrlar üçün:
tf – kəmər vərəqlərinin və kəmər bucaqlığının rəfinin qalınlıqlarının cəmi;
bf – kəmər vərəqlərinin eni;
h – kəmər vərəqləri paketlərinin oxları arasındakı məsafə;
а – rəfinin qalınlığını çıxmaq şərtilə kəmər bucaqlığının şaquli rəflərinin enidir;
t – divarın və kəmər bucaqlığının şaquli rəflərinin qalınlıqları cəmidir.
Əgər tirin lef hissəsində Мх epürü öz forması ilə cədvəl 85-də verilmiş formalardan fərqlənirsə, y qiymətinin ən yaxın (uyğun) Мх epür formalarına uyğun düsturla təyin edilməsinə yol verilir.
Tir konsolunun sonlarında və ya onun uzunluğu boyu sıxılan kəmərin yan yerdəyişməyə qarşı bərkidildiyi halda y qiymətinin aşağıdakı kimi qəbul edilməsinə yol verilir:
topa yükün konsolun ucunda dartılan kəmərə tətbiq edildiyi halda, y = 1,75y1, burada y1 qiyməti cədvəl 85-ə aid qeydlərə uyğun qəbul edilməlidir;
digər hallarda – bərkidilməmiş konsol kimi.
7.4. Bir simmetriya oxlu ikitavr kəsikli kəsilən tir üçün (şəkil 24) jb əmsalını cədvəl 87 üzrə təyin etmək və burada j1, j2 və n qiymətlərini aşağıdakı düsturla hesablamaq lazımdır:
Düstur (229) – (231) –də aşağıdakılar qəbul edilmişdir:
ya – aşağıdakı düsturla hesablanan əmsaldır
h – kəmər oxları arasındakı məsafədir;
h1 və h2 – kəsiyin ağırlıq mərkəzindən müvafiq olaraq böyük (enli) və kiçik (ensiz) kəmər oxlarına qədər məsafələrdir;
lef – tirin hesablama uzunluğu olub, bu normaların bənd 8.4.2-nin tələblərinə uyğun təyin edilir;
I1 və I2 – tirin simmetriya oxuna nəzərən müvafiq olaraq böyük (enli) və kiçik (ensiz) kəmərinin ətalət momentləridir.
Cədvəl 85. İki simmetriya oxlu ikitavr kəsikli tirlər üçün y əmsalları
Qeyd. Sıxılan kəmərin aşırımda iki və çox yerdə bərkidildiyi halda y1 qiymətini y qiymətinə bərabər götürmək lazımdır
7.5. Düstur (232) –dəki В, С və D qiymətləri cədvəl 88 və 89 üzrə aşağıdakı əmsallardan asılı olaraq təyin edilməlidir:
burada, n, b1, h, I2, lef – qiymətləri bu əlavəyə, It – isə bu normaların əlavə 5-ə əsasən təyin edilməlidir.
cədvəl 89-dakı a əmsalını düstur (227) ilə təyin etmək lazımdır:
7.6. İkitavr kəsik üçün 0,9 < n < 1,0 olduğu halda yа əmsalını düstur (232) əsasında ikitavr kəsik üçün n = 0,9, tavr kəsik üçün n = 1 qəbul etməklə, xətti interpolyasiya ilə təyin etmək lazımdır.
Tavr kəsiklər üçün topa və müntəzəm yayılmış yükləmə halında və a < 40 olduqda, yа əmsalını (0,8 + 0,004a) qiymətinə vurmaq lazımdır.
Kiçik (ensiz) sıxılan kəmərli tirlərdə n > 0,7 və 5 £ lef / b2 £ 25 olduğu halda j2 əmsalını (1,025 – 0,015lef / b2) qiymətinə vurmaqla azaltmaq və 0,95-dən böyük olmamaqla qəbul etmək lazımdır. Belə tirlərdə lef / b2 > 25 olması yolverilməzdir.
7.7. Şveller kəsiklər üçün jb əmsalının jb = 0,7j1 qəbul edilməsinə yol verilir, burada j1 əmsalını düstur (226) və (227)-dən istifadə etməklə, iki simmetrik oxlu ikitavr kəsiklərdə olduğu kimi hesablamaq, Ix, Iy, It qiymətlərini şveller üçün qəbul etmək lazımdır.
Bu cədvəldə qəbul edilmiş işarələr:;
– sütunun dayaq kəsiklərinin elastik bərkidilmə sərtlik əmsallarının nisbəti,
burada, – dayaq kəsiyinin j =1 bucaq qədər dönməsindən, orada yaranan reaktiv momentə (N×sm) bərabər olan elastik bərkitmənin sərtlik əmsalıdır;
– dayaq kəsiyinin d = 1 yerdəyişməsindən orada yaranan reaktiv qüvvəyə (N/sm) bərabər olan elastik dayağın sərtlik əmsalıdır;
Qeyd. Müxtəlif çərçivə sistemləri üçün və əmsallarının qiyməti cədvəl 91-də verilmişdir.
8.1. Əsasa sancılmış birpilləli sütunun aşağı hissəsi üçün m1 hesablama uzunluğu əmsalı aşağıdakı kimi qəbul olunur:
sütunların yuxarı ucu sərbəst olduqda – cədvəl 92 üzrə;
yuxarı ucu dönməyə qarşı bərkidildikdə və onun sərbəst yerdəyişməsi mümkün olduqda – cədvəl 93 üzrə;
yuxarı ucu yerdəyişməyə qarşı bərkidildikdə
burada, m12 və m11 – sütunun aşağı hissəsinin hesablama uzunluğu əmsalları olub, F1=0 və F2=0 halında, müvafiq olaraq yuxarı uc oynaq oturduqda cədvəl 94 üzrə, dönməyə qarşı bərkidildikdə isə cədvəl 95 üzrə təyin olunur.
Cədvəl 92 – 95-dəki işarələnmələr:
burada, I1, I2, l1, l2 – sütunun aşağı və yuxarı hissələrinin en kəsiklərinin ətalət momentləri və uzunluqlarıdır;
8.2. Birpilləli sütunun yuxarı hissəsi üçün m2 hesablama uzunluğu əmsalı bütün hallarda aşağıdakı düsturla təyin olunur:
8.3. Aşağı ucu əsasa sancılmış (şəkil 25, a) və cədvəl 96-da göstərildiyi kimi, yuxarı ucu bərkidilmiş ikipilləli sütunların aşağı hissəsi üçün hesablama uzunluğu əmsalı m1 düstur (242) ilə təyin edilir:
burada, b1 = F1 / F3; b2 = F2 / F3; d2 = l2 / l1;
mm1, mm2, mm3 – cədvəl 96 üzrə təyin olunan əmsallardır (birpilləli sütunlar üçün olduğu kimi şəkil 25, b, c, ç üzrə);
Im1 = (I1 l1 + I2 l2) / (l1 + l2) – uzunluğu (l1 + l2) olan hissədə en kəsiyinin ətalət momentinin çevrilmiş qiymətidir.
Burada, F1, F2, F3 – ətalət momentləri I1, I2, I3 və uzunluqları l1, l2, l3 olan sütunun müvafiq olaraq aşağı, orta və yuxarı hissələrinin üstündə tətbiq olunmuş boyuna qüvvələrdir.
Uzunluğu (l2 + l3) olan hissədə en kəsiyinin ətalət momentinin çevrilmiş qiyməti (şəkil 25, b) aşağıdakı düsturla təyin olunmalıdır:
8.4. Hesablama uzunluğu əmsalları: m2 ikipilləli sütunun uzunluğu l2 olan orta hissəsi üçün və m3 uzunluğu l3 olan yuxarı hissəsi üçün aşağıdakı düsturlarla təyin olunur:
Bərkidilmələrdən azaddır
Dönməyə qarşı bərkidilir, yerdəyişməyə yol verilir
Oynaq bərkidilir, yerdəyişməyə yol verilmir
Dönməyə və yerdəyişməyə qarşı bərkidilir
Cədvəl 97. Yorulmaya hesablamada elementlərin və birləşmələrin qrupları
Kənarları yayma və ya mexaniki yolla işlənmiş əsas metal;
Kənarları qaz kəsmə üsulu ilə işlənmiş əsas metal
Kənarları müxtəlif enli və radiuslu keçidlə mexaniki yolla işlənmiş əsas metal, r, mm:
Friksiyon birləşmələrində əsas metal
Bolt birləşməsində (dəqiqlik sinifli A olan bolt) əsas metal deşiklər üzrə kəsiklərdə:
а) qoşa üstlük olduqda;
b) birtərəfli üstlük olduqda
Keçid və yuvarlaqlaşdırmalar (qazla kəsmənin təmizlik sinfi 1 olduqda və ya frezerləmə) a ³ 72°, r ³ 0,5b olduqda
Elementlə uc-uca və ya tavr şəkilli qaynaqlanmış düzbucaqlı fason lövhə, fason lövhədən elementə keçid mexaniki yolla işlənməmiş
Tirlərin divarlarına və kəmərlərinə, həmçinin ferma elementlərinə uc-uca və ya tavr qaynaqlanmış fason lövhələr (a £ 45 olduqda)
Tirlərin kəmərlərinə aşırma yolu ilə konturu üzrə qaynaqlanmış mexaniki işlənməmiş tikişli düzbucaq və ya trapesiya formalı fason lövhələr
İşlənməmiş uc-uca tikiş; yük qaynaq tikişinə perpendikulyardır; birləşən elementlərin eni və qalınlığı eynidir
İşlənməmiş uc-uca tikiş; yük qaynaq tikişinə perpendikulyardır, birləşən elementlərin enləri və ya qalınlıqları müxtəlifdir
Mexaniki üsulla yonulan gücləndirilmiş uc-uca tikişə keçid yerində əsas material:
а) enləri və qalınlıqları eyni olan elementlərin birləşmələrində;
b) həmçinin, müxtəlif enli və qalınlıqlı elementlər olduqda
Uc-uca qaynaq tikişləri:
vərəq altlıq üzərində vərəq elementin (yük qaynaq tikişinə perpendikulyardır);
halqa altlıqlar üzərində boruların;
Boyun fasiləsiz qaynaq tikişli ikitavr, tavr və başqa tip qaynaqlanmış kəsiklərdə, qüvvə tikişin oxu boyu təsir etdikdə
Köməkçi elementi boyuna qaynaq tikişi ilə bərkidilmiş elementin əsas metalı, a:
Kəmər vərəqinin kəsilməsi mexaniki işlənilməmiş eninə (alın) tikişi
Eninə tikişli elementin əsas metalı; əsas metala tədricən keçən ikitərəfli qaynaq tikişi
Bucaq qaynaq tikişi ilə qaynaqlanan tirin dartılan kəmərinin və dartılan ferma elementlərinin əsas metalı, diafraqma və qabırğaların yaxınlığında
Eninə (alın) bucaq tikişinə keçid yerində əsas metal
Cinah tikişlə birləşmələrdə əsas metal (elementdən yan tikişlərin axırına keçid yerlərində):
а) ikiqat cinah tikişləri ilə;
b) cinah və alın tikişləri ilə;
c) qüvvə əsas metal tərəfindən ötürüldükdə;
ç) polad kanatların bərkidilməsi üçün anker yanaqları
Dartılan dirsək borusunun əsas metalı, kəmər borusunun qalınlığının xarici diametrinə nisbətindən asılı olaraq:
Dartılan dirsək borusunun əsas metalı, dirsəyin və kəmərin diametrləri nisbəti dd /dm = 0,4–0,7 olduqda, kəmər borusunun qalınlığının xarici diametrinə nisbətindən asılı olaraq:
Cədvəl 98. Elementlərin hesabatında poladın kövrək dağılmasını nəzərə alan b əmsalı
Element №1 - sərbəst kənarlar gilotinlə kəsildikdə
Element №3 və ya 4 - batıraraq açılmış deşiklər olduqda
Element №19 - sərbəst kənarlar gilotinlə kəsildikdə
Qalan hallarda b = 1,00
Burğu ilə açılmış deşiklər olduqda, b = 1,00
5.1-ci bındin tələblərini nəzərə almaqla
10.1. Ümumi müddəalar
10.1.1. Qəfəsə elementləri bilavasitə kəmərlərə bərkidilmiş ferma düyünlərində (bənd 15.2.5-ə əsasən) aşağıdakılar yoxlanılmalıdır:
- qəfəsə elementlərinin birləşdiyi kəmər divarının (rəfinin) yükdaşıma qabiliyyəti;
- kəmərə birləşmə yaxınlığında qəfəsə elementinin yükdaşıma qabiliyyəti;
- qaynaq tikişlərinin möhkəmliyi.
Əlavə 10-da göstərilmiş düsturlarda aşağıdakılar işarələnmişdir:
- qəfəsənin birləşən elementində qüvvə;
- əsas təsirdən ferma müstəvisinə biləşən elementin kəmər divarı (rəfi) ilə üst-üstə düşən en kəsiyində yaranan əyici moment (düyünlərin sərtliyindən yaranan moment bənd 15.3.2 –yə müvafiq olaraq nəzərə alınmalıdır; dairəvi borulardan olan fermalar üçün –- baxılan elementin oxu ilə kəməri əmələ gətirənin kəsişmə nöqtəsində elementin en kəsiyində yaranan analoji momentdir);
- qəfəsənin dartılan elementi tərəfindən kəmərdə boyuna qüvvə;
- kəmərin en kəsik sahəsi;
- kəmər poladının hesablama müqaviməti;
- kəmər divarının (rəfinin) qalınlığı;
- qəfəsə elementinin kəmərə birləşmə bucağı;
- qəfəsə elementinin en kəsik sahəsi;
- qəfəsə elementinin divarının (rəfinin) qalınlığı;
- qəfəsə elementi poladının hesablama müqaviməti.
10.1.2. Qəfəsə elementləri bilavasitə kəmərlərə bərkidilən fermaların hazırlanması, ancaq qaynaqlamadan qabaq ferma dirsək və kəmərləri arasındakı aralığın layihəyə uyğunluğu yoxlanılmaqla iş prosesi üzrə ardıcıl olaraq keyfiyyətə xüsusi nəzarət aparılması şərti ilə mümkündür.
10.2. Əymə-qaynaq profillərdən hazırlanan fermalar
10.2.1. Düzbucaq en kəsikli qapalı əymə-qaynaq profillərdən hazırlanmış fermanın düyünləri (şəkil 26) bu əlavənin bənd 10.1-nin tələblərinə müvafiq olaraq yoxlanılmalıdır, həmçinin sıxılan qəfəsə elementinin birləşən yerində kəmərin (düyün müstəvisinə paralel) yan divarının yükdaşıma qabiliyyəti nəzərə alınmalıdır.
10.2.2. Müxtəlif işarəli qüvvələrlə kəmərə bir tərəfli iki və ya daha çox qəfəsə elementi (şəkil 26 а, b), həmçinin dayaq düyünlərinə bir element (şəkil 26, c) birləşən hallarda, və d / D £ 0,9 və g / b £ 0,25 olduqda, kəmər divarının yükdaşıma qabiliyyəti hər birləşən element üçün aşağıdakı düstur ilə yoxlanılmalıdır:
- birləşən elementdə qüvvənin işarəsinin təsirini nəzərə alan əmsal olub, dartılmada 1,2-ə, qalan hallarda 1,0-ə bərabərdir;
- kəmərdə boyuna qüvvənin təsirini nəzərə alan əmsaldır, sıxılan kəmər üçün
êF ê/ (ARy) > 0,5 olduqda, gD = 1,5 – êF ê/ (ARy) düsturu ilə hesablanır, qalan hallarda gD = 1,0 qəbul edilir;
- kəmərin oxu istiqamətində kəmər ilə birləşən elementin kəsişmə xəttinin uzunluğu olub, db / sina-ya bərabər qəbul edilir;
- qəfəsənin qonşu elementlərinin divarları arasında və ya dirsəyin eninə divarı ilə dayaq qabırğası arasında qalan məsafənin yarısıdır;
10.2.3. У-şəkilli düyünlərdə (şəkil 26, ç), həmçinin bu əlavənin bənd 10.2.2-də göstərilən düyünlərdə kəmər divarının yükdaşıma qabiliyyəti g/b > 0,25 olduqda aşağıdakı düstur ilə yoxlanılmalıdır:
10.2.4. d / D > 0,85 olduqda, düyün müstəvisində sıxılan elementin birləşmə yerində yan divarın yükdaşıma qabiliyyəti aşağıdakı düstur ilə yoxlanılmalıdır:
kəmərin nazikdivarlılığının təsirini nəzərə alan əmsaldır, Db/t ³ 25 olduqda,
0,8-ə, qalan hallarda 1,0-ə bərabər qəbul edilir;
əmsalı aşağıdakı kimi qəbul olunur:
4 (t / Db) – Ry / E £ 0 olduqda,
k = 3,6 (t / Db) E/Ry;
0 < 4(t / Db) – Ry / E < 6 10 olduqda,
k = 0,9 + 670 (t / Db) – 170 Ry / E;
10.2.5. Kəmərə birləşmə yerinin yaxınlığında qəfəsə elementinin yükdaşıma qabiliyyəti aşağıdakı kimi yoxlanılmalıdır:
а) bu əlavənin bənd 10. 2.2 -də göstərilən düyünlərdə aşağıdakı düstur ilə:
burada, k - əmsalı bu əlavənin bənd 10.2.4-də olduğu kimi, lakin kəmərin göstəriciləri qəfəsə elementlərinin göstəriciləri ilə yəni Db - d və ya db-nin qiymətlərinin böyüyü ilə, t - td ilə, Ry - Ryd ilə əvəz edilməklə müəyyən olunmalıdır.
En kəsiyi kvadrat olmayan qəfəsə elementləri üçün düstur (248)-in sol hissəsinə vuruğu əlavə olunmalıdır;
b) bu əlavənin bənd 10.2.3 –də göstərilən düyünlərdə aşağıdakı düstur ilə:
Düstur (249) - da kiçik mötərizə daxilində olan ifadələr 0-dan kiçik olmamalıdır.
En kəsiyi kvadrat olmayan qəfəsə elementləri üçün düstur (249)-un sol hissəsinə (1 + d / db) / 2 vuruğu əlavə olunmalıdır.
10.2.6. Qəfəsə elementlərini kəmərə bərkidən qaynaq tikişlərinin möhkəmliyi aşağıdakı kimi yoxlanılmalıdır:
а) bu əlavənin bənd 10.2.2 -də göstərilən düyünlərdə:
burada, bf, kf, Rwf qiymətləri bölmə 14-ün tələblərinə müvafiq olaraq qəbul edilməlidir;
b) bu əlavənin bənd 10.2.3 –də göstərilən düyünlərdə:
c) (0,5 – 0,7)td -ə bərabər təyin olunmuş aralıq məsafəsi olduqda profil divarının tam əridilməsi ilə yerinə yetirilən qaynaq tikişləri uc-uca tikiş kimi hesablanmalıdır.
burada, bf, kf, Rwf bölüm 14- ün tələblərinə görə qəbul olunur;
10.3. Dairəvi borulardan fermalar
10.3.1. Dairəvi borulardan fermaların düyünləri (şəkil 27) bu əlavənin bənd 10.1-nin tələblərinə müvafiq olaraq yoxlanılmalıdır.
10.3.2. Kəmərə n qəfəsə elementi (şəkil 27, а,b), həmçinin dayaq düyününə bir element (şəkil 27, c) birləşən hallarda hər bir birləşən qəfəsə elementi üçün kəmər divarının yükdaşıma qabiliyyəti aşağıdakı düsturlar ilə yoxlanılmalıdır:
burada, i – birləşən elementin nömrəsi;
j – baxılan birləşən elementin nömrəsi;
Ni, Nj – birləşən elementdə qüvvə olub, işarəsi nəzərə alınmaqla (dartıldıqda “müsbət”, sıxıldıqda “mənfi”) qəbul edilir;
mi – i = j olduqda, aşağıdakı düstur ilə müəyyən olnan əmsal:
baxılan birləşən elementdə qüvvənin işarəsinin təsirini nəzərə alan əmsal olub qiyməti dartılmada 0,8, qalan hallarda 1,0 qəbul edilir;
baxılan elementin birləşən hissəsinin uzunluğu (boru elementlər üçün
lzj = dj / sin aj qəbul edilir);
baxılan elementin birləşmə uzunluğunun təsirini nəzərə alan əmsal olub qeyri-silindrik birləşmələr üçün aşağıdakı düstur ilə müəyyən edilir:
silindrik birləşmələr üçün (borular) gzj = 1;
birləşən elementin eni (boru elementi üçün bi = di və ya bj = dj);
kəmərin yükdaşıma qabiliyyətinin xarakteristikası olub aşağıdakı düstur ilə müəyyən olunur:
S = 13(1 + 0,02 d) t Ry gc (254)
d = D / t – kəmərin nazikdivarlılığı;
kəmərdə boyuna qüvvənin təsirini nəzərə alan əmsal olub kəmər sıxıldıqda aşağıdakı düstur ilə müəyyən olunur:
qalan hallarda, gDj = 1;
qəfəsənin dartılan elementi tərəfindən kəmərdə boyuna qüvvə;
düyündə eninə qabırğa, diafraqma və bu kimi digər elementlərlə kəmər divarının bərkidilməsinin təsirini nəzərə alan əmsal olub bərkidilən qabırğa baxılan birləşmə sahəsi daxilində olduqda, bu əmsal 1,25, qalan hallarda isə 1,0-ə bərabər qəbul olunur;
birləşən elementlərdən hər birinin baxılan ( j ) elementinə görə vəziyyətinin təsirini nəzərə alan əmsal olub cədvəl 99 üzrə müəyyən olunur;
i = j olduqda, ij = 1;
bi £ 0,7 olduqda, yi = 1,05 bi qəbul edilməsinə yol verilir (bi,cədvəl 99),
yi = 1,05 bi (1 + 0,15bi),
biləşən elementlə qaynaq tikişinin kənarları arasında kəmərin əhatə edilmə eni
(bi £ 0,7 olduqda, bwi = bI qəbul edilməsinə yol verilir,
b > 0,7 olduqda, bwi = bi – tdi).
10.3.3. Kəmərə birləşmə yerinə yaxında qəfəsənin boru elementlərinin divarlarının yükdaşıma qabiliyyəti aşağıdakı düstur ilə yoxlanılmalıdır:
əmsal olub birləşmələrin hesablanmasında cədvəl 99 üzrə müəyyən olunan əmsalı 0,85-dən kiçik olduqda К-şəkilli düyünlərdə dirsəklər üçün– 0,008, qalan hallarda 0,015 qəbul edilir;
iş şəraiti əmsal olub müxtəlif işarəli qüvvələrə malik, düyündə iki digər elementlərlə kəsişən elementlər üçün - 0,85, qalan hallarda gcd =1,0 qəbul edilir.
Kəmərin baxılan tərəfində
Kəmərin əks tərəfində
Cədvəl 99-da (şəkil 27) qəbul edilmiş işarələr:
gij – kəmərin oxu boyu üzrə qəfəsənin baxılan və qonşu elementlərinin kəmərə birləşdirən qaynaq tikişləri arasındakı ən qısa məsafə (boyuna aralıq):
gij = (ctg ai + ctg aj) –;
sij – kəmərin uzunu boyu birləşən qonşu və baxılan qəfəsə elementlərinin kənarları arasındakı məsafə:
sij = ctg ai + ctg aj;
bi = bi / D – birləşən qonşu elementin eninin kəmərin diametrinə nisbəti (boru elementlər üçün bi = di / D).
Qeyd. zij –nin qiyməti aşağıdakı kimi qəbul edilir:
- gij £ 0 olduqda, zij = 0,6;
- 0 < gij < D olduqda, zij = 1 – 0,4 (1 – gij / D);
- gij ³ D olduqda, zij = 1
10.3.4. Düyündə (baxılan birləşən elementin birləşmə yerində) kəmər divarı kəmərə əlavə edilən və qaynaqlanan ta - qalınlıqlı üstlük lövhə ilə bərkidildikdə düstur (254)-də Ry –in əvəzinə üstlük lövhənin hesablama müqaviməti Rya, t –nin əvəzinə isə dartılan elementlər üçün 1,5t-dən çox olmamaq şərtilə tа, sıxılan elementlər üçün isə tmax + 0,25tmin olan çevrilmiş qalınlıq tef qəbul edilməlidir. burada tmax, tmin – t və ta qalınlıqlarının uyğun olaraq böyüyü və kiçiyidir.
10.3.5. Boruların kənarı çəp kəsildikdə, qaynaq tikişi möhkəmliyinin aşağıdakı düstur ilə yoxlanılmasına yol verilir:
burada, Rwy – bu əlavənin bənd 10.4-nün göstərişlərinə əsasən qəbul edilən uc-uca qaynaq tikiş birləşməsinin hesablama müqavimətidir.
10.4. İkitavrlardan fermalar
10.4.1. Paralel üzlü rəfləri olan ikitavrlardan hazırlanmış fermaların düyünləri (şəkil 28) bu əlavənin bənd 10.1-nin tələblərinə müvafiq olaraq yoxlanılmalıdır, həmçinin aşağıdakılar nəzərə alınmalıdır:
- qəfəsənin sıxılan elementinə uyğun gələn kəmər divarı hissəsinin yükdaşıma qabiliyyəti;
- kəmərin en kəsiyinin sürüşməyə qarşı yükdaşıma qabiliyyəti.
10.4.2. Müxtəlif işarəli qüvvələrlə ikitavr kəmərə bir tərəfli iki və ya daha çox ikitavr qəfəsə elementi (şəkil 28, а, b) həmçinin g £ 15 mm olduqda, dayaq düyünlərinə bir element (şəkil 28, c) birləşən hallarda kəmər rəfinin yükdaşıma qabiliyyəti hər birləşən element üçün aşağıdakı düstur ilə yoxlanılmalıdır:
burada, gd – bu əlavənin bənd 10.2.2-nin göstərişləri üzrə müəyyən olunan əmsal.
10.4.3. İkitavr kəmərin divar hissəsinin sıxılan ikitavr qəfəsə elementi təsiri altında yükdaşıma qabiliyyəti aşağıdakı düstur ilə yoxlanılmalıdır:
burada, tw – kəmər divarının qalınlığı.
10.4.4. Düyündə kəsici qüvvə təsirinə məruz qalan ikitavr kəmərin en kəsiyinin yükdaşıma qabiliyyəti aşağıdakı düstur ilə yoxlanılmalıdır:
burada, Q – düyündə, Nsina hasillərindən kiçiyinə bərabər olan kəsici qüvvə;
Rs – kəmər poladının sürüşmədə hesablama müqaviməti;
r – kəmər profilinin dəyirmilənmə radiusudur.
10.4.5. Kəmərə biləşən yerin yaxınlığında ikitavr qəfəsə elementinin yükdaşıma qabiliyyəti aşağıdakı düstur ilə yoxlanılmalıdır:
burada, gd – bu əlavənin bənd 10.2.2 - nin göstərişləri üzrə qəbul olunan əmsal.
10.4.6. Qəfəsə elementlərini kəmərə bərkidən qaynaq tikişlərinin en kəsiyi ikitavr qəfəsə elementlərinin birləşmə hissələrinin (rəf, divar) möhkəmliyinə uyğun qəbul edilməlidir.
11.1. Ümumi müddəalar
11.1.1. Bu üsul dayaqlarda oynaqlı oturmuş, divar müstəvisində yüklənmiş, dayanıqlı, çevik və ya deşikli dəlikli divarı olan iki növ simmetrik en kəsiyə malik qaynaq ikitavr tirlərin en kəsik sahəsinə üzrə minimal ölçülərini, həmçinin poladın ən effektiv müqavimətini (Ry,ef) müəyyən etməyə imkan verir.
11.1.2. Tirlərin dayanıqlılığı bu normaların bənd 8.4.4 – 8.4.6-nın tələblərini yerinə yetirməklə təmin olunmalıdır.
11.1.3. Tirin minimal en kəsiyinin seçilməsi üçün aşağıdakı hesablama ölçüləri və parametrləri olmalıdır:
М – hesablama əyici moment;
n – TNvəQ 2.01.07-yə müvafiq olaraq qəbul edilən və həddi əyintini (fu = l/n) müəyyən edən parametr;
ρ – müntəzəm yayılmış yüklərdə 9,6-ya, aşırımın ortasında topa yük olduqda 12-yə, qalan hallarda 10-a bərabər olan parametr;
gf – hesablama ekvivalent (əyici momentin qiymətinə görə) yükün normativ yükə nisbətinə əsasən müəyyən olunan yükə görə etibarlılıq əmsalı;
В =; y = l/B; q = n/(rgf) – hesablama düsturlarında istifadə olunan parametrlər.
11.1.4. Qüvvədə olan sortamentlər, hər bir konkret halda layihə qarşısında qoyulan tələblər və məhdudiyyətlər nəzərə alınaraq tirin qəbul edilmiş en kəsiyi bu normaların bölmə 6-nın (dayanıqlı divarı olan tirlər üçün) tələblərinə və ya bu əlavənin (çevik divarı olan tirlər üçün) tələblərinə uyğun olaraq yoxlanılmalıdır.
11.2. Bircins materialdan olan dayanıqlı divarlı tirlər
11.2.1. 1-ci sinif ikitavr tirlərin en kəsik ölçüləri (bax: bu normalarda şəkil 5; burada hw hündürlüyü hef kimi, bf isə bef kimi işarələnmişdir) aşağıdakı düsturlar ilə müəyyən olunmalıdır:
Poladın hesablama müqavimətinin effektiv qiyməti Ry,ef aşağıdakı düstur ilə müəyyən olunmalıdır:
11.2.2. 2-ci sinif ikitavr tirlərin en kəsik ölçüləri 1 < £ 5 olduqda, aşağıdakı düsturlar ilə müəyyən olunmalıdır:
tw = 1,26B/; hw= tf = 0,71tw bf = 1,42hw (263)
burada, w1 = 1 + 1/3 + 0,8 (t / Rs) (1 – 1/);
parametri aşağıdakı düstur ilə müəyyən olunmalıdır:
burada, c1x – düstur (77) ilə müəyyən olunan və qiyməti 1 < c1x £ cx arasında dəyişən əmsal.
Qutu en kəsikli tirlər üçün düstur (264)-də c1x və c1r əmsalları 0,5-ə vurulmalıdır.
Düstur (263) –dəki -nın qiyməti -dan asılı olaraq, cədvəl 100 üzrə, –in qiyməti isə bənd 8.5.8 -ə görə müəyyən olunmalıdır. Cədvəl 100-də və düstur (263)-də orta toxunan gərginlik t = Q/Aw-a bərabər qəbul edilməlidir.
M və Q-nün qiymətləri tirin eyni kəsiyində müəyyən olunmaldır.
Poladın hesablama müqavimətinin effektiv qiyməti Ry,ef aşağıdakı düstur ilə müəyyən olunmalıdır:
burada, h = (1,8w1 – 0,8) / (w1.
11.2.3. Xalis əyilmə zonası olduqda, 2-ci sinif tirlərin en kəsik ölçüləri və poladın hesablama müqavimətinin effektiv qiyməti müvafiq olaraq düstur (263) və (265) ilə düsturlarda = 1,42 qəbul etməklə müəyyən olunmalıdır.
11.2.4. = 2,2; = 0,3 olduqda 3-cü sinif ikitavr tirlərin en kəsiklərinin ölçüləri aşağıdakı düsturlar ilə müəyyən olunmalıdır:
tw = 0,745B / hw = 2,2tw; tf = 1,92tw bf = 0,525hw, (266)
burada, w2 = 1 + 0,8(t/Rs);
Poladın hesablama müqavimətinin effektiv qiyməti Ry,ef aşağıdakı düstur ilə müəyyən olunmalıdır:
burada, h2 = (1,8w 2 – 0,8)/(w 2
11.2.5. Polad seçilərkən onun Ry hesablama müqavimətini düstur (262), (265) və (267) ilə hesablanan Ry,ef -ə yaxın qəbul edilməlidir və Ry £ Ry,ef şərti ödənilməlidir.
11.2.6. En kəsikdə М və Q eyni zamanda təsir etdikdə 2-ci və 3-cü sinif tirlər üçün düstur (263), (265) – (267)-də birinci yaxınlaşmada t = 0; sonrakı yaxınlaşmalarda t = Q/(tw hw) qəbul olunmalıdır.
11.3. Divarı dayanıqlı bipolad tirlər
11.3.1. Ryf/Ryw= r olduqda, 2-ci sinif divarı dayanıqlı bipolad tirlərin en kəsik ölçüləri aşağıdakı düsturlar ilə müəyyən olunmalıdır:
Tw = 1,26B/; hw = tw nw /; tf = tw; bf = hw (268)
burada, w3 = 2r – 1 + 1/(3r ) + 0,8 (t / Rsw) (1 – 1/r );
a3 = 0,25 (3w3/r – 2);
Düstur (268)-da cədvəl 100 üzrə -dan asılı olaraq müəyyən edilməlidir:
burada, c1r – aşağıdakı düsturlar ilə müəyyən edilən əmsal olub, qiyməti 1 < c1r £ cxr arasında dəyişir;
br və cxr – əmsalları bənd 8.2.8-ə müvafiq müəyyən olunur.
11.3.2. Tirin divarının poladının hesablama müqavimətinin effektiv qiyməti Ryw,ef aşağıdakı düstur ilə müəyyən olunmalıdır:
burada, h3 = (1,8w3/r – 0,8)/(w3).
Polad seçilərkən Ryw £ Ryw,ef şərti ödənməlidir.
En kəsikdə eyni zamanda М və Q təsir etdikdə, bu əlavənin bənd 11.2.6-sı nəzərə alınmalıdır.
11.4. Çevik divarlı tirlər
11.4.1. Statik yükdaşıyan və divar müstəvisində əyilən, simmetrik ikitavr en kəsikli çevik divarlı kəsilən tirlər bir qayda olaraq, ekvivalent müntəzəm yayılmış yük 50 кN/m-ə və poladın axma həddi 345 N/mm-ə qədər olduqda tətbiq edilməlidir.
11.4.2. Çevik divarlı tirlərin dayanıqlılığı ya bənd 8.4.4-ün tələblərinin yerinə yetirilməsi ilə ya da kəmərin b = (lef /bf ) şərti çevikliyi 0,21-dən böyük olmamaq şərti ilə (burada, bf – sıxılan kəmərin enidir) sıxılan kəmərin bərkidilməsi ilə təmin edilməlidir.
11.4.3. Sıxılan kəmərin çıxıntısının sərbəst eninin onun qalınlığına olan nisbəti 0,38-dan böyük olmamalıdır.
11.4.4. Kəmərin və divarın en kəsik sahələrinin af = Af /(twhw) nisbəti aşağıdakı düstur ilə müəyyən olunan afu həddi qiymətindən böyük olmamalıdır:
11.4.5. Divarın dayaq üzərindəki sahəsi iki tərəfdən dayaq sərtlik qabırğaları ilə bərkidilməlidir və bənd 8.5.17 -nin tələblərinə müvafiq hesablanmalıdır.
Dayaq qabırğasından qabırğanın enindən kiçik və 1,3tw-dən böyük olmayan məsafədə ölçüləri bu əlavənin bənd 11.4.9-a müvafiq olaraq müəyyən olunun əlavə ikitərəfli sərtlik qabırğası qoyulmalıdır.
11.4.6. Tirin divarında düstur (47) ilə müəyyən olunan sloc yerli gərginlik 0,75Ry-dən böyük olmamalıdır, bu zaman lef –nin qiyməti bu normaların düstur (48) ilə hesablanmalıdır.
11.4.7. Tirin əyilməsi müəyyən olunduqda, tirin brutto en kəsiyinin ətalət momenti aşırımda qabırğaları olan tirlər üçün a = 1,2 – 0,033 əmsalına, olmayan tirlər üçün isə a = 1,2 – 0,033 – – h / l əmsalına vurmaqla azaldılmalıdır.
11.4.8. Simmetrik ikitavr en kəsikli, statik yükdaşıyan, divar müstəvisində əyilən, ancaq eninə qabırğalarla bərkidilən (şəkil 29), divarının şərti çevikliyi 6 ££13 olan kəsilən tirlərin möhkəmliyi aşağıdakı düstur ilə yoxlanılmalıdır:
burada, М və Q – tirin baxılan kəsiyində momentin və kəsici qüvvənin qiymətləri;
Мu – momentin aşağıdakı düstur ilə hesablanan həddi qiyməti:
Qu – eninə qüvvənin aşağıdakı düstur ilə hesablanan həddi qiyməti:
Düstur (274) və (275)-də olan işarələr:
tw və hw – müvafiq olaraq divarın qalınlığı və hündürlüyü;
Аf – tir kəmərinin en kəsik sahəsi;
tcr, m – bənd 8.5.3-ə müvafiq müəyyən olunan divarın qabırğalararası sahəsində uyğun
olaraq kritik gərginlik və ölçülərinin nisbəti;
b – aşağıdakı düstur ilə hesablanan əmsal:
burada, a = 8Wmin /(twhwa); a £ 0,1;
Wmin – sıxılan kəmərdən və ona qovuşan, hündürlüyü 0,5twolan divar sahəsindən
ibarət olan tavr en kəsiyin (tirin kəmərə paralel olan öz oxuna görə) minimal
а – sərtlik qabırğalarının addımıdır.
11.4.9. En kəsiyi bənd 8.5.9-da göstərilənlərdən kiçik qəbul edilməyən eninə sərtlik qabırğaları aşağıdakı düstur ilə müəyyən olunan N qüvvəsinin təsiri altında sıxılan mil kimi dayanıqlılığa hesablanmalıdır:
burada, bütün işarələr bu əlavənin bənd 11.4.8-də olduğu kimi qəbul edilməlidir.
N qüvvəsi qiymətinin qabırğa üstündə yerləşən topa qüvvənin qiymətindən kiçik qəbul olunmaması tövsiyə olunur.
Milin hesablama uzunluğu 0,7hw –dən az olmayaraq, lef = hw(1 – b)-ya bərabər qəbul edilməlidir.
Simmetrik ikitərəfli sərtlik qabırğalarını mərkəzi sıxılmaya, birtərəfli sərtlik qabırğalarını isə divarın oxundan milin hesablama en kəsiyinin ağırlıq mərkəzinə qədər olan məsafəyə bərabər ekssentrisitetlə qeyri-mərkəzi sıxılmaya hesablanması tövsiyə olunur.
Milin hesablama en kəsiyinə sərtlik qabırğasının en kəsiyi və qabırğanın hər tərəfindən eni 0,65tw-ə bərabər olan divar zolağı daxil edilməlidir.
11.4.10. Düstur (273) şərtini ödəyən, çevik divarlı və qabırğalı ikitavr tirlərin en kəsiklərinin ölçüləri aşağıdakı düsturlar ilə müəyyən olunmalıdır:
burada, = 12,9 – 2060Ry /E.
Tir poladının hesablama müqavimətinin effektiv qiyməti Ry,ef aşağıdakı düstur ilə hesablanmalıdır:
Lazım olduqda düstur (273) şərtinin ödəniməsi məqsədilə, tirin dayağa yaxın qabırğalararası sahələrində qabırğaların sayı və ya divarın qalınlığı artırılmalıdır.
Polad seçilərkən Ry £ Ry,ef şərti ödənilməlidir.
11.5. Divarı deşikli tirlər
11.5.1. Perforlanmış divarlı deşikli tirlər, bir qayda olaraq axma həddi 440 N/mm-ə qədər olan poladdan hazırlanmış yayma ikitavrlardan (≥ I 20) layihələndirilməlidir. Yayma profilin hündürləşdirilmə dərəcəsinin (hündürləşdirilmiş tirin hündürlüyünün ilkin profilin hündürlüyünə olan nisbəti) ≤ 1,5 qəbul edilməsi tövsiyyə olunur.
Divarların birləşməsi uc-uca tikişlə tam qaynaqlama ilə yerinə yetirilməlidir.
11.5.2. Divar müstəvisində əyilən tirlərin (şəkil 30) möhkəmliyə hesablanması aşağıdakı düsturlar ilə yerinə yetirilməlidir:
х – х oxundan 0,5d məsafədə kəsilib çıxardılan deşiyin künclərində yerləşən nöqtələr üçün:
х – х oxundan 0,5h məsafədə deşiyin küncləri üstündə yerləşən nöqtələr üçün:
burada, М – tirin en kəsiyində əyici moment;
Q – tirin en kəsiyində kəsici qüvvə;
Qs –dayaqdan (с + s – 0,5а) məsafədə tirin en kəsiyində kəsici qüvvə (şəkil 30);
Wx – hündürləşdirilmiş ikitavr tirin deşikli en kəsiyinin (netto en kəsik) х – х
oxuna görə müqavimət momenti;
Wmax, Wmin – tavr en kəsiyin ən böyük və ən kiçik müqavimət momentləri.
11.5.3. Tirlərin dayanıqlılığa hesablanması bənd 8.4.1-in tələblərinə müvafiq olaraq yerinə yetirilməlidir. Bu zaman tirlərin həndəsi göstəriciləri deşik olan en kəsik üçün hesablanmalıdır. Əgər bənd 8.4.4 və 8.4.5-in tələbləri yerinə yetirilərsə, tirin dayanıqlılığı təmin olunmuş hesab edilməlidir.
11.5.4. Dayaq en kəsiklərində hef / tw > 40 olduqda, tirin divarı sərtlik qabırğası ilə gücləndirilməlidir və o bənd 8.5.17-nin tələblərinə müvafiq olaraq hesablanmalıdır. Bu zaman dayaq en kəsiyində c ³ 250 mm qəbul edilməlidir (şəkil 30).
11.5.5. hef/tw>2,5olduqda və ya bənd 8.2.2-nin tələbləri ödənilmədikdə, tirin en kəsiklərində bənd 8.5.9-un tələblərinə uyğun sərtlik qabırğası qoyulmalıdır.
Topa yüklər tirlərin ancaq deşiklər ilə zəiflədilməmiş en kəsiklərində yerləşdirilməlidir.
Sıxılan tavr kəsiyinin divarının hündürlüyü bu əlavənin bənd 7.3.2-nin tələblərini təmin etməlidir, düstur (29)-da = 1,4 götürülməlidir.
11.5.6. Tirin əyintisi təyin edilərkən, l/hef ³ 12 (burada, l – tirin aşırımı) olduqda tirin deşikli en kəsiyinin ətalət momenti 0,95 əmsalına vurulmalıdır.
12.1. Metalı tədqiq etdikdə və sınaqları keçirildikdə, aşağıdakı göstəricilər müəyyən edilməlidir:
- dövlət standartlarında və ya texniki şərtlərdə polad üçün nəzərdə tutulmuş kimyəvi elementlərin miqdarı aşkar edilməklə tərkibi;
- DÜİST 1497 standartına əsasən dartılmaya sınaq aparıldıqda (poladın iş diaqramını qurmaqla aparmaq tövsiyə olunur) həddi axma, müvəqqəti möhkəmlik və nisbi uzanma;
- Əlavə 2-yə görə konstruksiya qrupuna və klimatik rayona uyğun temperatur üçün və dövlət standartına və ya texniki şərtlərə uyğun olaraq polad mexaniki qocaldıldıqdan sonra DÜİST 9454 standartına görə zərbə özlülüyü;
Qalınlığı 12 mm-dən çox olan, mənfi temperaturda istismar olunan və qaynar poladdan hazırlanan 1-ci və 2-ci qrup (əlavə 2) konstruksiyalar üçün əlavə olaraq aşağıdakılar müəyyən edilməlidir:
- Bauman üzrə iz salmaq üsulu ilə DÜİST 10243 standartı üzrə kükürd əlavəsinin paylanması;
- DÜİST 5639 standartı üzrə dənəciklərin ölçüləri aşkarlanmaqla mikroqurluşu.
Dartılmaya görə sınağın nəticələrinin etibarlılığını təmin edən digər üsullardan istifadə etməklə poladın mexaniki xüsusiyyətlərinin müəyyən edilməsinə yol verilir.
12.2. Kimyəvi analiz və mexaniki sınaqlar üçün nümunələr hər metal dəsti üçün konstruksiya elementlərindən ayrıca götürülür.
Metal dəstinə tikintinin bir hissəsi üçün nəzərdə tutulan eyni növlü konstruksiya (ferma kəmərləri, şəbəkələri, kranaltı tirlərin kəmərləri və s.) elementlərinin tərkibinə daxil olan bir növ yayma elementlər (profilin nömrəsi, qalınlığı, poladın markası) aiddir. Metal dəstində ümumi kütlə 60 t-dan və birtipli göndərilmə nişanlı konstuksiyaların sayı 50-dən çox olmamalıdır. Əgər göndərilmə nişanları sadə yayma profillərdən (proqonlar, tirlər, rabitələr və s.) ibarət olarsa, metal dəstində göndərilmə nişanlı elementlərin sayı 250-yə qədər ola bilər.
Hər metal dəstindən götürülən nümunələrin sayı cədvəl 101-də göstərilənlərdən az olmamalıdır. Nümunələrin götürülməsində DÜİST 7564 standartının tələblərinə əməl edilməlidir.
Nümunələrin götürülmə yeri və kəsilmiş nümunə yerinin gücləndirilməsinin vacibliyi konstruksiyanı istifadə edən təşkilat tərəfindən müəyyən olunur.
* Poladın axma həddini və müvəqqəti möhkəmliyi nümunə sınaqlarının nəticələrinin statistik təhlili ilə müəyyən etdikdə.
** Hər bir yoxlanılan temperatur və hər bir sınaq üçün qocaldıldıqdan sonra
12.3. Poladın Ryn axma həddi və ya Run müvəqqəti möhkəmliyi nümunə sınaqlarının nəticələrinin statistik üsulla təhlili əsasında aşağıdakı kimi hesablanır:
burada, – sınaqdan keçirilmiş nümunələrin axma həddinin və ya müvəqqəti
möhkəmliyinin orta hesablama qiyməti;
– seçmə həcmini nəzərə alan əmsal;
– sınaqların nəticələrinin orta kvadratik kənara sapması;
si – i- saylı nümunənin axma həddi və ya müvəqqəti möhkəmliyi;
n – sınaqdan keçmiş nümunələrin (10-dan az olmayaraq) sayı.
Ümumi müddəalar ………………………………………….………………………….
Normativ istinadlar…………………………………….......................……………..…
Əsas anlayışlar.........…………………………………………………………………...
Ümumi tələblər …………………………………………………………………….…
4.1. Polad konstruksiyalara dair əsas tələblər …..……………………………..………
4.2. Əsas hesablama tələbləri…………………………………………………………..
4.3. Konstruksiyaların təyinatının və iş şəraitlərinin nəzərə alınması ……………….
Konstruksiya və birləşmələr üçün materiallar………………………………………….
Materialların və birləşmələrin hesablama xarakteristikaları ………………………….
Mərkəzi dartılan və sıxılan polad konstruksiya elementlərinin hesablanması…...........
7.1. Bütöv en kəsikli elementlərin hesablanması…….…..………………………….…
7.2. Boşluqlu en kəsikli elementlərin hesablanması.…..………………….…………...
7.3. Bütöv en kəsikli mərkəzi sıxılan elementlərin kəmər lövhələrinin və divarlarının dayanıqlılığının yoxlanılması…………………………………………………….….....
Əyilən polad konstruksiya elementlərinin hesablanması…………………………….
8.1. Hesablamanın ümumi müddəaları ………………………………………………
8.2. Bütöv en kəsikli əyilən elementlərin möhkəmliyə hesablanması ……..…………
8.3. Bütöv en kəsikli kran yolu tirlərinin möhkəmliyə hesablanması…………………
8.4. Bütöv en kəsikli əyilən elementlərin ümumi dayanıqlılığa hesablanması………..
8.5. Bütöv en kəsikli əyilən elementlərin divarının və kəmər vərəqələrinin dayanıqlılığının yoxlanması..................………………………………………………
8.6. Dayaq tavalarının hesablanması………………………………………………...…
Polad konstruksiya elementlərinin əyilmə ilə boyuna qüvvənin təsirinə
hesablanması................................................................................................................
9.1. Bütöv en kəsikli elementlərin möhkəmliyə hesablanması………………………...
9.2. Bütöv en kəsikli elementlərin dayanıqlılığa hesablanması ………………………
9.3. Boşluqlu en kəsikli elementlərin dayanıqlılığa hesablanması……………………
9.4. Kəmər və divarların dayanıqlılığa yoxlanması……………………………………
Polad konstruksiya elementlərinin hesablama uzunluqları və həddi çeviklikləri ……
10.1. Müstəvi ferma və rabitə elementlərinin hesablama uzunluqları …………….......
10.2. Fəza qəfəsə konstruksiya, o cümlədən struktur elementlərinin hesablama uzunluqları..................................................................................................................
10.3. Sütunların (dirəklərin) hesablama uzunluqları ……………………………….
10.4. Elementlərin həddi çevikliyi……………………………………………...……...
Vərəq konstruksiyaların hesablanması………………………………………….……...
11.1. Möhkəmliyə hesablama……………………………………………………..……
11.2. Dayanıqlılığa hesablama……………………………………………………...….
11.3. Metal membran konstruksiyalarının hesablanmasına aid əsas tələblər………….
Polad konstruksiya elementlərinin yorulmaya hesablanması……………………….....
12.1. Hesablamanın ümumi müddəaları..…..…………………………………….........
12.2. Kran yolu tirlərinin hesablanması...……………………………………………...
Kövrək dağılmanın qarşısını almaqla, polad konstruksiyaların layihələndirilməsi......
Polad konstruksiyaların birləşmələrinin layihələndirilməsi…………………………...
14.1. Qaynaq birləşmələri………………………………………………………………
14.2. Bolt birləşmələri…………………………………………………………..……
14.3. Friksion birləşmələr (kontrol dartılmalı boltlarda)..……………………………
14.4. Quraşıq tirlərdə kəmər birləşmələri…………………………………………….
Bina və qurğuların layihələndirilməsi üzrə əlavə tələblər ….....…………………
15.1. Temperatur tikişləri arasındakı məsafələr………………………………………..
15.2. Konstruksiyaların nisbi əyintiləri və sapmaları …….………………………
15.3. Örtük fermaları və struktur tavaları …………………………………………
15.4. Sütunlar……………………………………………………………………...……
15.5. Rabitələr……………………………………………………………………..……
15.6. Tirlər……………………………………………………………………………
15.7. Kran yollarının tirləri..……………………………………………………...……
15.8. Vərəq konstruksiyalar……………………………………………………….…..
15.9. Asma örtüklər……………………………………………………………..……
15.10. Flans birləşmələri…………………………………………………………..…...
15.11. Ucları frezerlənmiş birləşmələr …………………………………….…….
15.12. Montaj bərkitmələri.........…………………………………….….................
15.13. Dayaq hissələri………………………………………………………….…….
15.14. Yaşayış, ictimai binalar və qurğular………………………………………….
Elektrikötürücü hava xətti, açıq paylaşdırıcı qurğuların və nəqliyyatın kontakt şəbəkəsinin dayaq konstruksiyalarının layihələndirilməsi üzrə əlavə tələblər ………
Hündürlüyü 500 m-ə qədər olan rabitə antena qurğularının layihələndirilməsinə əlavə tələblər.…………………………………………………………………………..
Çay hidrotexniki qurğularının layihələndirilməsi üzrə əlavə tələblər…………………
Rekonstruksiya olunan bina və qurğuların konstruksiyalarının layihələndirilməsi üzrə əlavə tələblər………………………………………………………………………
19.1. Ümumi müddəalar…………………………………………………………..……
19.2. Polad və birləşmələrin hesablama xassələri ……………………………….....
19.3. Konstruksiyaların gücləndirilməsi………………………………………….……
Əlavə 1. Kəmiyyətlərin əsas hərfi işarələri ……………………………………………
Əlavə 2. Polad konstruksiyalar üçün materiallar və onların hesablama müqavimət-ləri. Polad konstruksiyaların qrupları ……………………………………...…………
Əlavə 3. Polad konstruksiyaların birləşdirilməsi üçün materiallar…………………....
Əlavə 4. Mərkəzi və qeyri-mərkəzi sıxılan elementlərin dayanıqlılığa hesablanması üçün əmsallar……………………………………………………………......…………
Əlavə 5. Konstruksiya elementlərinin plastik deformasiyaların nəzərə alınması ilə hesablanması üçün əmsallar …………………………………………………………
Əlavə 6. Əyilmədə jb dayanıqlılıq əmsalı ……………………………………………
Əlavə 7. Sütun və dirəklərin hesablama uzunluqları...………………………………
Əlavə 8. Elementlərin yorulmaya hesablanması..……………………………………
Əlavə 9. Qəfəsə elementləri bilavasitə kəmərlərə bərkidilmiş ferma düyünləri ……
Əlavə 10.1. Ümumi müddəalar…………………………………………………
Əlavə 10.2. Əymə-qaynaq profillərdən hazırlanan fermalar…………………..
Əlavə 10.3. Dairəvi borulardan fermalar …………………………………….
Əlavə 10.4. İkitavrlardan fermalar...............…..………………………………..
Əlavə 10. Əyilən elementlərin minimal en kəsiklərinin seçilmə üsulu………………..
Əlavə 11.1. Ümumi müddəalar ………………………………………………
Əlavə 11.2. Bircins materialdan olan dayanıqlı divarlı tirlər…………………
Əlavə 11.3. Divarı dayanıqlı bipolad tirlər….………………………………..…
Əlavə 11.4. Çevik divarlı tirlər…………………………………………………..
Əlavə 11.5. Divarı deşikli tirlər...…………...………………………………..…
Əlavə 11. Metalın xassələrinin müəyyən edilməsi ……………………………………
1.1. Bu normaların tələblərinə yeni tikilən və rekonstrusiya olunan bina və qurğuların ağac konstruksiyalarının (bundan sonra AK) layihələndirilməsində riayət olunmalıdır.
1.2. Bu normalar tikilən hidrotexniki qurğuların, körpülərin, bünövrələrin və svayların ağac konstruksiyalarının layihələndirilməsinə şamil olunmur.
1.3. Ağac konstruksiyaların layihələndirilməsində inşaat konstruksiyalarının korroziya və yanğından mühafizə normalarının tələblərinə müvafiq olaraq, onların nəmlikdən, bioloji zədələnmədən, korroziyadan (aqressiv mühitdə istismar olunan konstruksiyalar üçün) mühafizəsi nəzərdə tutulmalıdır.
1.4. Ağac konstruksiyaları yükün xarakteri və təsir müddəti nəzərə alınmaqla, yükdaşıma qabiliyyətinə (birinci qrup həddi hal) və normal istismarı pozmayan deformasiyaya (ikinci qrup həddi hal) hesablama tələblərini təmin etməlidir.
1.5. Ağac konstruksiyalar layihələndirilərkən onların hazırlanma xüsusiyyətləri, həmçinin istismar olunma, nəql olunma və quraşdırılma şəraitləri nəzərə alınmalıdır.
1.6. Ağac konstruksiyaların uzunömürlülüyü bu normaların bölmə 8-dəki göstərişlərə müvafiq konstruktiv tədbirlərlə, lazım olan hallarda nəmlikdən, bioloji zədələnmədən və yanmadan qorunmasını nəzərdə tutan mühafizə tədbirlərlə təmin olunmalıdır. Ağac konstruksiyaların dekorativ işləri və oddan mühafizə tədbirləri, bir qayda olaraq, dam örtüyünün qurulmasından sonra yerinə yetirilməlidir.
1.7. Ağac konstruksiyaların daimi və ya dövri uzunmüddətli isti şəraitlərdə tətbiqinə ətraf havanın temperaturu 50°C-dən çox, yapışqanla hazırlanmış məmulatlarından ağac konstruksiyaları üçün isə havanın temperaturu 35°C-dən çox olmadığı hallarda yol verilir.
2. Normativ istinadlar
Bu normalarda aşağıda göstərilən normativ sənədlərə istinad edilib:
Seysmik rayonlarda tikinti
İctimai binalar və qurğular
Polad konstruksiyalar
İnşaat konstruksiyalarının korroziyadan mühafizəsi
Beton və dəmirbeton konstruksiyalar
Yarpaqlı ağac cinsindən mişar materialları. Texniki şərtlər
Yarpaqlı ağac cinsindən şponlarından xarici təbəqəli ümumi təyinatlı faner. Texniki şərtlər
İynəyarpaqlı ağac şponlarından xarici təbəqəli ümumi təyinatlı faner. Texniki şərtlər
İynəyarpaqlı ağac cinsindən meşə materialları. Texniki şərtlər
İynəyarpaqlı ağac cinsindən girdə ağac materialları. Texniki şərtlər
Yarpaqlı ağac cinsindən girdə ağac materialları. Texniki şərtlər
Bakelitlə emal edlmiş faner.Texniki şərtlər
Təbəqəli ağac plastiklər. Texniki şərtlər
Yapışdırılmış massiv ağac. Yapışqanla dişli birləşmələrə olan ümumi tələblər.
Preslənmiş material АГ-4. Texniki şərtlər
Alüminium və aliminium xəlitəsindən preslənmiş millər. Texniki şərtlər
Mişar materialları. Statik əyilmədə məhkəmlik həddinin təyin edilmə üsulları.
Mişar materialları. Boyuna sıxılmada möhkəmlik həddinin təyin edilmə üsulları.
Mişar materialları. Boyuna dartılmada möhkəmlik həddinin təyin edilmə üsulları.
Mişar materialları. Liflər boyu çapıldıqda möhkəmlik həddinin təyin edilmə üsulları.
Inşaat konstruksiyalarının və əsasların etibarlılığı. Hesablama üzrə əsas müddəalar.
Inşaat konstruksiyaları. Odadavamlılığa görə sınaq üsulları. Ümumi tələblər.
Inşaat konstruksiyaları. Odadavamlılığa görə sınaq üsulları. Yükdaşıyan və quruyucu konstruksiyalar.
Inşaat konstruksiyaları.Yanğın təhlükəliliyinin təyini üsulu.
Bu normalarda aşağıdakı əsas anlayışlardan istifadə olunur:
ağac konstruksiyalar – ictimai, yaşayış, sənaye və tikintinin digər sahələrindəki binalarda istifadə olunan tam və yapışdırılmış ağacdan (odundan) ibarət olan inşaat konstruksiyası;
yapışqanlı ağac konstruksiyalar – yapışqanla hazırlanmış ağac məmulatlardan ibarət konstruksiyalar;
şpon –yapışqanla ağac məmulatının səthinə yapışdırılan ağac təbəqə;
konstruktiv taxta-şalban – yükdaşıyan konstruksiyaların hazırlanmasında möhkəmlik göstəriciləri təmin olunmaqla bütöv ağacdan olan məmulat;
brus – qalınlığı və eni 100 mm və ondan böyük olan taxta-şalban;
bruscuq – qalınlığı 100 mm-dən çox və eni qalınlığının 2 mislindən artıq olmayan taxta-şalban;
taxta – qalınlığı 100 mm-dək və eni qalınlığının 2 mislindən artıq olan taxta-şalban;
taxta-şalban istehsalı – yumru meşə ağac materiallarından mişarlanmış məhsulların istehsalı üzrə meşə sənaye sahəsi;
ağac mişar məhsulları – ağac şalbanlarının uzununa istiqamətdə və onlardan alınmış hissələrin uzununa və eninə istiqamətlərdə doğranmasından alınan bütöv ağac məmulatları;
iynəyarpaq və enliyarpaq növlü ağac mişar məhsulları – ağac şalbanların uzununa və eninə istiqamətdə doğranmasından alınan ağac məmulatlar;
taxta-şalban materialları –iki paralel müstəvi təbəqəsi üzrə ölçüsü və keyfiyyəti təyin edilmiş mişarlanmış ağac məhsulları;
radial mişarlanmış taxta-şalban – ağacın illik qatlarının radiusuna uyğun qiymətlərdə yumru şalban və ya brusların mişarlanmasından alınan taxta-şalban materialları;
tangensial mişarlanmış taxta-şalban – ağacın illik qatlarına toxunan istiqamətdə yumru şalban və ya brusların mişarlanmasından alınan taxta şalban materialları;
Anetto – elementin zəiflədilmiş en kəsik sahəsi;
Abrutto – elementin bütöv en kəsik sahəsi;
LVL – laylı yapışdırılmış şpondan ibarət ağac məmulatı;
kompozit konstruksiyalar – yapışqanlı ağacdan və betondan hazırlanmış qarışıq konstruksiya;
hesablama üsulu – ağac konstruksiyaların müasir üsulla həddi hallara görə hesablanması qaydaları;
hesablama uzunluğu – boyuna qüvvə təsir edən elementlərin uclarının bərkidilməsini nəzərə almaqla hesablamalara daxil olunan uzunluq;
çeviklik – boyuna qüvvə təsir edən hallarda hesablama uzunluğundan və en kəsik ölçülərindən (inersiya radiusu) asılı olan kəmiyyət;
yapışqanlı elementlər – AK elementlərini hazırlayarkən tamam ağac (odun) elementlərini yapışqanla birləşdirməklə alınan elementlər;
silindrik nagellər – birləşmələrdə sürüşməyə işləyən boltlar, nagellər, mismarlar, şuruplar, burma mıxlar, şpilkalar, özükəsən şrup və boltlar silindrik nagellər adlanır;
ağac elementlərinin birləşməsi –aşağıdakı birləşmə növlərinə baxılır: yapışqanlı birləşmələr; yarma birləşmələr; silindrik nagel (mismar, şrup və s.) birləşmələri; lövhə nagel birləşmələri; daxilə yapışdırılmış millərlə birləşmələr;
daxilə yapışdırılmış millərlə birləşmələr – bu birləşmə növü birləşmələrin universal növü hesab edilir.
4.1. Ağac konstruksiyaların hazırlanmasında əsasən iynəyarpaqlı ağac tətbiq edilməlidir. Enliyarpaqlı ağacın bərk növündən isə nagellərin, yastıqların və digər detalların hazırlanmasında istifadə edilməlidir.
Qeyd. Hava elektrikötürücü xətlərinin dayaqları üçün qara şam və şam ağacları tətbiq edilməlidir,lakin 35 kV və ondan aşağı gərginlikli hava elektrikötürücü xətt dayaqlarında isə qrunta dərin basdırılmış dirəklər, əlavələr və traverslər istisna olmaqla, ağ şam və küknar ağaclarının istifadəsinə yol verilir.
4.2. Yükdaşıyan ağac konstruksiyalarda istifadə edilən ağac materialların keyfiyyəti DÜİST 8486, DÜİST 2695, DÜİST 9462 və DÜİST 9463 standartlarının tələblərinə, həmçinin əlavə 2-də verilən tələblərə uyğun olmalıdır.
Ağacın növünə (sinfinə) uyğun möhkəmliyi əlavə 2-də verilmiş normativ müqavimətdən az olmamalıdır.
4.3. İstismarın temperatur-nəmlik şəraitindən asılı olaraq, ağacın istismar nəmliyinin maksimal qiymətinə tələblər göstərilməlidir və onun möhkəmliyinin bu qiymətlərdən asılılığı nəzərə alınmalıdır.
İstismar şəraitlərinin təsnifatı cədvəl 1-də, lakin konstruksiyaların layihələndirilməsində və hazırlanmasında istismar şəraitinin nəzərə alınma xüsusiyyətləri əlavə 3-ün bənd 3.2-də verilmişdir.
4.4. İstismar şəraiti sinfi 1A olan yapışqanla hazırlanmış ağac konstruksiyaların istifadəsinə yol verilmir (nisbi nəmlik 45%-dən az, temperatur müsbət 35°C-ə qədər olduqda).
1. “İstismar” nəmliyi əvəzinə ağacın “müvazinətli” nəmliyi qəbul edilməsinə yol verilir.
2. Maksimal nəmliyin ilin 2-3 həftəsində qısamüddətli aşmasına yol verilir
4.5. Bütöv ağacdan ibarət konstruksiyalarda cədvəl 1-də göstərilən 2, 3 və 4 istismar şəraitlərində istifadə olunan ağacın qurudulması onun birləşmələrində təsirə tabeliyin pozulma və ya artmasına səbəb olmazsa, nəmliyi 40%-ə qədər olan ağacın çürümədən qorumaq şərtilə işlədilməsinə yol verilir.
4.6. Nagellərin, əlavə vərəq və digər detalların ağac məmulatları düzqatlı, düyünsüz olmaqla nəmliyi 12%-i aşmamalıdır. Çürüməyə qarşı davamlı olmayan ağacdan (tozağacı, fısdıq) istifadə etdikdə ağac antiseptikləşdirilməlidir.
4.7. Konstruksiya elementlərinin hesablanmasında dairəvi en kəsikli meşə materialının diametrinin 1 m uzunluq üzrə dəyişməsi iynəyarpaqlı ağaclarda 0,8 sm, enliyarpaqlı ağaclarda isə 1 sm qəbul edilməlidir.
4.8. Laylı ağac məmulatlar biristiqamətli şponların yapışdırılmasından hazırlandıqda (LVL) tikintidə yükdaşıyan konstruksiyalarda, şponların laylarının bir hissəsi perpendikulyar istiqamətdə yapışdırılıqda qoruyucu konstruksiyalarda istifadə olunur.
4.9. Yapışqanla faner konstruksiyalar üçün DÜİST 3916.1 və DÜİST 3916.2 standartlarının tələblərinə uyğun ФСФ markalı fanerlər, həmçinin DÜİST 11539 standartının tələblərinə uyğun bakelitlənmiş ФБС markalı fanerlər tətbiq olunmalıdır.
4.10. Konstruksiyanın xüsusi çəkisini təyin edən zaman ağacın, yapışqanla hazırlanan ağac materialının, fanerin və biristiqamətli şponlardan hazırlanan ağac materialların sıxlığını hesablamalarda əlavə 4-ə əsasən qəbul etmək lazımdır.
4.11. Yapışdırılan şponlarda (LVL), fanerlərdə və yapışqanla hazırlanan ağac konstruksiyalarda materialların yapışdırılmasında istifadə olunan yapışqanlar cədvəl 2-yə müvafiq olaraq təyin edilməlidir. Armatur millərin yapışdırılması üçün yapışqanlar bu normaların bölmə 7-də verilmişdir.
Cədvəl 2-də göstərilməyən digər yapışqanların istifadəsinə onların xüsusiyyətləri və uzunömürlülükləri cədvəl 2-də göstərilən qiymətlərdən aşağı olmayan hallarda yol verilir.
4.12. Ağac konstruksiyaların elementləri TNvəQ II-23 və TNvəQ 2.03.01 normativ sənədlərinin tələblərinə uyğun qəbul edilir.
4.13. Polada görə aqressiv sayılan mühitdə istismar olunan ağac konstruksiya elementlərinin birləşmələrində korroziyayadavamlı poladdan, alüminium ərintisindən, şüşə plastikdən, qatlı ağac plastikdən, həmçinin enliyarpaqlı ağacın bərk növündən istifadə edilir.
4.14. Daxilinə mil yapışdırılmış ağac konstruksiyalar üçün periodik profilli A300-A600 sinifli, yapışdırılma dərinliyi boyu yivli, A240 sinifli polad armatur millərdən, alüminium ərintilərindən istifadə edilməlidir.
4.15. Yapışqanlı ağacdan və betondan hazırlanmış kompozit konstruksiyalarda:
‒ cədvəl 3-də verilmiş xarakteristikalarlı yapışqanlı ağac məmulatlarından,
‒ B20 və yuxarı sinifli ağır betondan,
‒ bölmə 7-nin tələblərinə uyğun daxilə yapışdırılmış armatur millərdən istifadə edilir.
4.16. Ağac konstruksiyaların qorunması üçün mühafizə materialları TNvəQ 2.03.11-in tələblərinə uyğun seçilir.
5. Materialların hesablama xarakteristikaları
5.1. Materialların normativ müqavimətlərinin qiymətləri R, MPа, aşağıdakı düsturla təyin edilir:
burada, v – sınaq nəticələrinə əsasən möhkəmlilik göstəricilərinin variasiya əmsalıdır;
R– materialın müvəqqəti müqavimətinin qiymətidir (paylamanın orta qiyməti), MPa;
1,65 – normativ müqavimətin qiymətinin təyin edilməsi üçün ehtimal olunan paylama funksiyasında 0,95 təminatla statistik kvantilidir.
Müvəqqəti və normativ müqavimətlərinin qiymətləri 12% nəmlikli ağac materialın A yüklənmə rejimi üzrə dövlət standartı əsasında müvafiq sınaq növlərinin aparılması ilə təyin edilir (cədvəl 3).
Standart maşın sınaqlarında xətti artan yükləmə
Daimi və qısamüddətli külək yüklərinin birgə təsiri
Daimi və qısamüddətli qar yüklərinin birgə təsiri
Daimi yük və bütün yüklərdən konstruksiya elementlərində yaranan gərginliyin 80%-dən çox gərginlik yaradan müvəqqəti və uzunmüddətli yükün birgə təsiri
Daimi və seysmik yüklərin birgə təsiri
İmpulsiv və zərbə yüklərinin təsiri
Yanğın şəraitində daimi və qısamüddətli qar yükünün birgə təsiri
Ağac materialların R və R qiymətləri əlavə 2-nin cədvəl 24 və 25-də verilmişdir.
5.2. Hesablama müqaviməti R, R-in (2,33) təminatının 0,95 olmaqla, R-in (2,33) təminatının 0,99 qiymətinə keçid şərtlərindən, təminatının 0,99 qiymətində materialın gmat.et etibarlılıq əmsalını nəzərə alan ifadəsinə görə aşağıdakı düsturla təyin edilir:
ηn, ηh – R (1,65) üçün təmin olunmanın 0,95 qiyməti və R (2,33) üçün təmin olunmanın 0,99 qiyməti üçün kvantillər;
v – variasiya əmsalı;
ge – konstruksiyaların məsuliyyətliliyini (γet(m)) və xidməti müddətini (γet(x.m)) nəzərə alan etibarlılıq əmsalıdır.
5.3. Normal məsuliyyət səviyyəli (əlavə 3-ün bənd 3.2-ə əsasən), istismar müddəti 50 ilədək olan bina və qurğularda əsas yük birləşməsi üçün (cədvəl 3-ə uyğun rejim C) şam, küknar, avropa qara şam ağac materiallarının hesablama müqaviməti cədvəl 4-də verilmişdir. Digər ağac növlərindən olan materiallar üçün hesablama müqaviməti cədvəl 4-də verilmiş hesablama müqavimətləri mk keçid əmsalına vurmaqla təyin edilir. Keçid əmsallarının qiymətləri cədvəl 5-də göstərilmişdir.
5.4. Cədvəl 4-də verilən hesablama müqavimətlərini iş şəraiti əmsalına vurmaq lazımdır:
a) müxtəlif istismar şəraitləri olan konstruksiyalar üçün – cədvəl 6-da göstərilən mi əmsalına;
b) +35°C qərarlaşmış hava temperaturunda istismar olunan konstruksiyalar üçün – mt=1 əmsalına; +50°C temperaturda – mt=0,8 əmsalına. Temperaturun aralıq qiymətləri üçün əmsal interpolyasiya üsulu ilə təyin edilir;
c) daimi və uzunmüddətli müvəqqəti yüklərdən konstruksiyaların elementlərində yaranan gərginlik, bütün yüklərin birgə təsirindən yaranan ümumi gərginliyin 80%-dən yüksək olan konstruksiyalar üçün – ml =0,8 əmsalına;
d) qısamüddətli (külək, buzlama və ya quraşdırma) yüklərin təsirinə, həmçinin hava elektrikötürücü xətt dayaqlarında nagillərin dartılma, qırılma və seysmik yük təsirlərinə hesablanan konstruksiyalarda – cədvəl 7-də göstərilən mq əmsalına;
e) düzbucaq en kəsikli əyilən, mərkəzdənxaric sıxılan, sıxılıb-əyilən və yapışqanla hazırlanmış sıxılan en kəsiyinin hündürlüyü 50 sm-dən çox olan konstruksiyalarda əyilmədə və liflər istiqamətində sıxılmada hesablama müqavimətinin qiymətləri – cədvəl 8-də göstərilən mh əmsalına;
f) hesablama en kəsiyi zəiflədilmiş dartılan elementlər və dairəvi en kəsikli əyilən ağac elementlərdə – mo=0,8 əmsalına;
g) təzyiq altında antipiren hopdurulmuş elementlərdə – man=0,9 əmsalına;
h) yapışqanla hazırlanmış əyilən, mərkəzdənxaric sıxılan, sıxılıb-əyilən və sıxılan konstruktiv elementlərdə qatların qalınlığından asılı olaraq hesablama müqavimətinin qiymətləri əyilmədə, liflər istiqamətində yarılma və əzilmədə – cədvəl 9-da göstərilən mqat əmsalına;
i) konstruksiyanın əyilmiş elementi üçün dartılmada, sıxılmada və əyilmədə hesablama müqavimətinin qiymətlərini – cədvəl 10-da göstərilən məy əmsalına.
Cədvəl 4-də verilmiş hesablama müqavimətlərini məsuliyyətlilik üzrə etibarlılıq əmsalına get(m) (cədvəl 11), həm də istismar müddət əmsalına get(x.m) (cədvəl 12) bölmək lazımdır.
1. Liflər istiqamətində əyilmə, sıxılma və əzilmədə:
a) en kəsiyinin hündürlüyü 50 sm-ə kimi olan düzbu-caqlı en kəsikli elementlər (bu cədvəlin «b» və «c» yarımbəndlərində göstərilənlər istisna olmaqla). En kəsiyinin hündürlüyü 50 sm-dən böyük olduqda, bu normaların bənd 5.4-nün «e» yarımbəndi;
b) en kəsiyinin hündürlüyü 11-50 sm, eni 11-13 sm olan düzbucaq kəsikli elementlər;
c) en kəsiyinin eni 13 sm-dən artıq, hündürlüyü 13-50 sm olan düzbucaq kəsikli elementlər;
d) hesablama kəsiyində heç bir zəifləməsi olmayan dairəvi en kəsikli meşə materialı.
2. Liflər istiqamətində dartılmada:
a) bütöv ağac elementlərində;
b) yapışqanla hazırlanmış elementlərdə.
3. Bütün səth üzrə liflərə perpendikulyar istiqamətdə sıxılma və əzilmədə
4. Liflərə perpendikulyar istiqamətdə yerli əzilmədə:
a) konstruksiyanın dayaq hissəsində alın birləşmə-lərində, yarmada və elementlərin birləşmə düyünlərində;
b) şaybaların altında 60-90° bucaq altında əzilmədə.
5. Liflər istiqamətində yarılma:
a) bütöv en kəsikli əyilən ağac elementlər;
b) yapışqanla hazırlanmış əyilən elementlər;
c) qarşı-qarşıya yarma birləşməsində maksimum gərginlik üçün;
d) yapışqan birləşmələrdə yerli maksimum gərginlik üçün.
6. Liflərə perpendikulyar istiqamətdə yarılma:
a) bütöv en kəsikli ağac elementlərdən birləşmələrdə;
b) yapışqanla hazırlanmış elementlərdəki birləşmələrdə
7. Yapışqanla hazırlanmış elementlərdə liflərə perpendi-kulyar istiqamətdə dartılma
1. Ağacın liflərə perpendikulyar istiqamətdə uzunluq boyu hissəsinin yerli əzilmədə hesablama müqaviməti (elementin yüklənməyən hissəsinin uzunluğu əzilən hissəsinin uzunluğundan və onun qalınlığından az olmayan hallarda) bu cədvəlin bənd 4-də nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla, aşağıdakı düsturla təyin edilir:
burada, Rsıx90 — ağacın bütün səthi üzrə liflərə perpendikulyar istiqamətdə sıxılma və əzilmədə hesablama müqavimətidir (bu cədvəlin bənd 3-ü);
ləz — ağacın liflər istiqamətində əzilmə sahəsinin sm-lə uzunluğudur.
2. Ağacın liflərlə a bucağı altında əzilmədə hesablama müqaviməti aşağıdakı düsturla təyin edilir:
3. Ağacın liflərlə a bucağı altında yarılmada hesablama müqaviməti aşağıdakı düsturla təyin edilir:
4. Tikinti sahəsində hazırlanan konstruksiyalar üçün dartılmada hesablama müqaviməti bu cədvəlin bəndi 2- nin «a» yarımbəndində qəbul edilmiş qiymətlər 30% azaldılmaqla hesablanır.
5. Döşəmə və dam örtüyünün altında 3-cü növ ağac materiallarından quraşdırılan döşəmə və şəbəkə elementləri üçün əyilmədə hesablama müqaviməti 13 MPa götürülməlidir.
1. Qara şam, Avropa növündən başqa
2. Sibir sidri, Krasnoyarsk vilayətinin sidr ağacından başqa
3. Krasnoyarsk vilayətinin sidri
6. Göyrüş, ağcaqayın, vələs
10. Qızılağac, cökə, ağcaqovaq, qovaq
Qeyd. Antiseptiklərlə hopdurulmamış qara şam ağacından hazırlanmış (≤ 25 % nəmlikdə) hava elektrik ötürücü xətt naqillərinin dayaq konstruksiyaları üçün bu cədvəldə verilən тk əmsalları 0,85 əmsalına vurulur.
1. Bu cədvəlin bənd 3-də göstərilənlərdən başqa, külək, quraşdırma
3. Buzlama, quraşdırma, buzlama zaman külək, orta illik temperaturdan aşağı temperaturda naqillərin ağırlıqdan sallanması
4. Trosların və naqillərin qırılması zamanı
Kəsiyin hündürlüyü, sm-lə
Qatın qalınlığı, mm-lə
Qeyd. r – əyilmiş lövhənin və ya tirin əyilmə radiusu; а – radial istiqamətdə bükülmüş lövhənin və ya tirin qalınlığı
5.5. İnşaat fanerinin hesablama müqaviməti cədvəl 13-də verilmişdir. Müvafiq hallarda inşaat fanerinin hesablama müqavimətinin qiymətlərini mi, тt, тl, тq və таn əmsallarına vurub, alınan nəticəni γet(m) və γet(x.m) əmsallarına bölmək lazımdır.
5.6. Ağac konstruksiyaların polad elementlərinin birləşməsinin və poladın hesablama müqaviməti və elastiklik xarakteristikaları TNvəQ II-23, polad armaturları isə TNvəQ 2.03.01 normativ sənədlərinin tələblərinə uyğun qəbul edilməlidir.
1. Tozağacı materialından yapışqanla hazırlanmış ФСФ markalı, В/ВВ, В/С, ВВ/С növlü fanerlər:
a) qalınlığı 8 mm və daha artıq olan yeddiqatlı:
xarici qatların lifləri istiqamətində
xarici qatların liflərinə perpendikulyar istiqamətdə
liflərə doğru 45° bucaq altında
b) qalınlığı 5-7 mm olan beşqatlı:
xarici qatların lifləri istiqamətində
xarici qatların liflərinə perpendikulyar istiqamətdə
liflərə doğru 45° bucaq altında
2. Qara şam ağacı materialından yapışqanla hazırlanmış ФСФ markalı, qalınlığı 8 mm və daha artıq olan yeddiqatlı В/ВВ və ВВ/С növlü fanerlər:
xarici qatların lifləri istiqamətində
xarici qatların liflərinə perpendikulyar istiqamətdə
liflərə doğru 45° bucaq altında
3. ФСБ markalı qalınlığı 7 mm və daha artıq olan bakelitlənmiş faner (sintetik qatranlı):
xarici qatların lifləri istiqamətində
xarici qatların liflərinə perpendikulyar istiqamətdə
liflərə doğru 45° bucaq altında
Qeyd. Lövhənin səthinə perpendikulyar istiqamətdə tozağacı fanerlər üçün əzilmə və sıxılmada hesablama müqavimətləri – ФСФ markalı fanerlər üçün Rf.sıx90 = Rf.əz90 = 4 MPa, ФБС markalı fanerlər üçün isə Rf.sıx90 = Rf.əz90 = 8 MPa qəbul edilir.
En kəsiyi zəiflədilmiş yivli polad armatur dartqılarının hesablama müqavimətlərini mad = 0,8 əmsalına vurmaq lazımdır. Digər polad dartqılar, normal dəqiqlikli boltlar üçün isə hesablama müqavimətlərini TNvəQ II-23 normativ sənədinə əsasən qəbul etmək lazımdır. İkiqat dartqıların hesablama müqavimətlərini mt = 0,85 əmsalına vurmaqla azaltmaq lazımdır.
5.6.1. LVL və ağac materialın elastiklik modulunu ikinci qrup həddi hala hesablamada liflər istiqamətində E=10 000 MPa, liflərə perpendikulyar istiqamətdə isə E90=400 MPa qəbul etmək lazımdır. Ağac materialın liflər və liflərə perpendikulyar istiqamətləndirilmiş oxlara nəzərən sürüşmə modulunu G90 = 500 MPa-ya bərabər götürmək lazımdır. Ağac materialın liflər istiqamətində gərginliklərdə liflərə perpendikulyar istiqamətdə Puasson əmsalının qiyməti v90.0=0,45, liflərə perpendikulyar istiqamətdə gərginliklərdə isə liflər istiqamətində Puasson əmsalının qiyməti v0.90= 0,018-ə qəbul edilir.
İnşaat fanerinin ikinci qrup həddi hala lövhə müstəvisində hesablamalarında elastiklik modulu Еf, sürüşmə modulu Gf və Puasson əmsalının qiymətlərini vf cədvəl 14-ə əsasən götürmək lazımdır.
5.6.2. Deformasiyaya uğrama sxemi üzrə birinci qrup həddi hal vəziyyətinə hesablamalarda elastiklik və sürüşmə modullarının qiymətlərini bu normaların bənd 5.6.1-ə müvafiq olaraq, ağac materialı üçün – 0,75 və LVL üçün – 0,8-ə bərabər, mds əmsalına vurulmaqla qəbul etmək lazımdır.
5.6.3. Müxtəlif istismar şəraitlərində yüksək temperatur, uzunmüddətli, daimi və müvəqqəti yüklərin birgə təsirinə məruz qalmış ağac, LVL, faner konstruksiyaların elastiklik modullarını yuxarıda göstərilən E və G qiymətlərini тi əmsalına (cədvəl 6) və bu normaların bənd 5.4-nün «b» və «c» yarımbəndlərində verilən тt və тl əmsallarına vurmaqla təyin etmək lazımdır.
5.6.4. Konstruksiyaların dayanıqlığa hesablanmasında ağac materialın, LVL və fanerlərin (hava elektrikötürücü xətlərin dayaqlarından başqa) elastiklik modullarını ağac materiallar üçün Е=300Rsıx (Rsıx – liflər istiqamətində sıxılmada hesablama müqavimətidir, cədvəl 4-ə əsasən qəbul edilir), liflər və onlara perpendikulyar istiqamətlənmiş oxlara nəzərən sürüşmə modulunu isə; fanerlər üçün Еf=250Rf.sıx; (Rf.sıx, Еf, Gf cədvəl 13 və 14-ə əsasən götürülür) bərabər götürmək lazımdır.
5.7. Biristiqamətli 12% nəmlikli şpondan olan LVL-in hesablama müqaviməti:
- liflər istiqamətində əyilmədə Ra.ş - 20 MPа;
- liflər istiqamətində sıxılmada Ra.ş və əzilmədə Ra.ş - 20 MPa;
- şpon lövhələrin səthlərinə perpendikulyar olan bütün səthlər üzrə sıxılmada Ra.ş və əzilmədə Ra.ş - 2,0 MPa;
- konstruksiyanın dayaq hissələrində, alın yarma və düyün birləşmələrində liflərə perpendikulyar istiqamətdə yerli sıxılmada Ra.ş və əzilmədə Ra.ş - 3,3 MPa;
- liflər istiqamətində – 18 MPa;
- liflərə perpendikulyar istiqamətdə – 0,5 MPa;
- liflər istiqamətində lövhənin səthinə perpendikulyar yarılmada Ra.ş – 2,5 MPa;
- lövhə səthində – 2,0 MPa.
1. Tozağacı materialından yapışqanla hazırlanmış ФСФ markalı, В/ВВ, В/С, ВВ/С növlü, beşqatlı və yeddiqatlı fanerlər:
xarici qatların lifləri istiqamətində
xarici qatların liflərinə perpendikulyar istiqamətdə
liflərə doğru 45° bucaq altında
2. Qara şam ağacı materialından yapışqanla hazırlanmış ФСФ markalı, В/ВВ və ВВ/С növlü yeddiqatlı fanerlər:
xarici qatların lifləri istiqamətində
xarici qatların liflərinə perpendikulyar istiqamətdə
liflərə doğru 45° bucaq altında
3. ФСБ markalı bakelitlənmiş faner (sintetik qatranlı):
xarici qatların lifləri istiqamətində
xarici qatların liflərinə perpendikulyar istiqamətdə
liflərə doğru 45° bucaq altında
Qeyd. Puasson əmsalı vf elastiklik modulunun Еf təyin olunduğu istiqamətdə, oxa perpendikulyar istiqamət üçün göstərilmişdir.
6. Ağac konstruksiyaların elementlərinin hesablanması
Ağac konstruksiyaları elementlərinin I qrup həddi hallara hesablanması
Mərkəzi-dartılan və mərkəzi-sıxılan elementlər
6.1. Mərkəzi-dartılan elementlərin möhkəmliyə görə hesablanması aşağıdakı düsturla aparılır:
burada, N – boyuna dartıcı qüvvə;
Rdar – ağacın lifləri istiqamətində dartılmada hesablama müqaviməti;
Ra.ş – həmçinin, biristiqamətli şpondan olan ağac material üçün liflər istiqamətində dartılmada hesablama müqaviməti (qiyməti bu normaların bənd 5.7-ə əsasən götürülür);
Ant – elementin netto en kəsik sahəsidir;
Elementin 200 mm-lik uzunluqlu hissəsində yerləşən zəifləmələr olan netto en kəsik sahəsini Ant təyin edərkən, onun bir kəsiyə gətirilmiş olduğu nəzərə alınmalıdır.
6.2. Bütöv en kəsikli elementlərin mərkəzi-sıxılmada hesablanması aşağıdakı düsturlarla aparılır:
burada, Rsıx – ağacın lifləri istiqamətində sıxılmada hesablama müqaviməti;
Ra.ş – biristiqamətli şpondan ağac materialının lifləri istiqamətində sıxılmada hesablama müqaviməti;
φ – boyuna əyilmə əmsalı bu normaların bənd 6.3-nün tələblərinə əsasən təyin edilir;
Ant – elementin netto en kəsiyi sahəsidir;
Ahes – elementin hesablama en kəsiyi sahəsi olub, aşağıdakı kimi qəbul edilir:
- zəifləmələr olmadıqda və ya kənara çıxmayan zəifləmələrin sahəsi (şəkil 1, a) brutto en kəsiyi sahəsinin 25%-dən artıq olmadıqda, Ahes = Abr götürülür və burada, Abr – brutto en kəsiyi sahəsidir; kənara çıxmayan zəifləmələrin sahəsi brutto en kəsiyi sahəsinin 25%-dən artıq olarsa, Ahes=4/3Ant; simmetrik zəifləmələr kənara çıxarsa (şəkil 1, b), Ahes = Ant.
6.3. Boyuna əyilmə əmsalı φ aşağıdakı düsturla hesablanır:
elementin çevikliyi λ ≤ 70 olduqda,
elementin çevikliyi λ > 70 olduqda,
Ağac üçün a əmsalının qiyməti а=0,8, faner üçün isə а=1 götürülür.
Ağac üçün A əmsalının qiyməti A=3000, faner və biristiqamətli şponlardan hazırlanmış ağac materialları üçün isə A=2500 götürülür.
6.4. Bütöv en kəsikli ağac elementlərin çevikliyi aşağıdakı düsturla təyin edilir:
burada, l0 – elementin hesablama uzunluğudur;
r – X və Y oxlarına nəzərən elementin brutto en kəsiyi sahəsinin ətalət radiusudur.
6.5. Elementin l0 hesablama uzunluğunu tapmaq üçün onun l sərbəst uzunluğunu bu normaların bənd 6.21 və 8.55-ə əsasən, μ0 əmsalına vurmaqla təyin etmək lazımdır:
6.6. Bütün en kəsiklər üzrə oturmuş təsirətabe birləşməli quraşıq elementləri möhkəmliyə və dayanıqlılığa düstur (8) və (9)-la hesablamaq lazımdır. Bu halda, Ant və Ahes bütün budaqların cəmi kimi qəbul edilir. Quraşıq elementlərin çevikliyi l birləşməsinin təsirətabeliliyi nəzərə alınmaqla aşağıdakı düsturla təyin edilir:
burada, λу – bütün elementlərin y oxuna nəzərən çevikliyidir (şəkil 2) və bu çeviklik təsirətabelilik nəzərə alınmadan, elementin l0 hesablama uzunluğuna əsasən hesablanmalıdır;
λl – bir budağın I-I oxuna nəzərən çevikliyidir (şəkil 2) və budağın l1 hesablama uzunluğuna görə hesablanmalıdır; ayrıca götürülmüş elementin l1 uzunluğu onun qalınlığının yeddi mislindən (hl) az olduqda, λl = 0 qəbul olunur;
μу – çevrilmiş çeviklik əmsalı aşağıdakı düsturla təyin edilir:
burada, b və h – elementin en kəsiyinin eni və hündürlüyüdür, sm-lə ifadə olunur;
nt – elementdə tikişlərin hesablama sayıdır və elementlərin bir-birinə nəzərən sürüşmə səthlərinin sayının cəmi kimi təyin edilir (şəkil 2, a-4 tikiş, b-5 tikiş);
l0 – elementin hesablama uzunluğudur, m-lə ifadə edilir;
пk – elementin 1 m uzunluğunda bir tikişdə olan rabitələrin kəsiklərinin sayıdır (rabitə kəsiklərinin sayı müxtəlif olan bir neçə tikişdə kəsimlərin bir tikiş üçün orta sayı qəbul olunur);
ke – təsirətabelilik əmsalıdır və qiymətini cədvəl 15-də verilən düstura əsasən təyin etmək lazımdır.
ke-ni təyin edərkən, mismarın diametri birləşdirilən elementlərin qalınlığının 0,1 mislindən böyük olmamalıdır. Əgər mismarın sancılmış hissəsinin uzunluğu 4d-dən kiçik olarsa, kəsilmə şərtinə hesablamada ona yaxın tikiş nəzərə alınmır. Metal silindrik nagel birləşmələrdə ke-nin qiyməti birləşdirilən elementlərdən ən naziyinin qalınlığına a-ya əsasən təyin edilir.
ke-nin qiymətini təyin edərkən, palıd silindrik nagelin diametri birləşdirilən elementlərdən ən naziyinin qalınlığının 0,25-dən artıq olmamalıdır.
Tikişlərdəki rabitələr elementin uzunluğu üzrə bərabər yerləşdirilməlidir. Oynaq dayaqlı düzxətli elementlərdə uzunluğun ¼ l orta məsafələrində rabitələrin yarı sayının qoyulmasına yol verilir. Bu halda düstur (15) -ə əsasən hesablamada пk-nin qiyməti elementin kənar ¼ l məsafəsi üçün qəbul edilmiş qiymətinə bərabər götürülür.
Quraşıq elementlərin düstur (14)-ün köməyi ilə hesablanmış çevikliyi bir budağın aşağıdakı düsturla təyin edilmiş λ çevikliyindən artıq olmayaraq qəbul edilir:
burada, ΣIibr – ayrı-ayrı budaqların у oxuna paralel, öz mərkəzi oxlarına nəzərən brutto en kəsiklərinin momentlərinin cəmidir (şəkil 2);
Abr – elementin brutto en kəsik sahəsi;
l0 – elementin hesablama uzunluğudur.
1. Mismarlar, şuruplar
2. Polad silindrik nagellər
a) diametri birləşdirilən elementlərin qalınlığının 1/7 nisbətindən kiçik və ya bərabər olduqda
b) diametri birləşdirilən elementlərin qalınlığının 1/7 nisbətindən böyük olduqda
3. А240 – А500 sinifli armaturlardan yapışdırılmış millər
4. Palıd silindrik nagellər
5. Palıd lövhə nagellər
Qeyd. d – mismarların, şurupların, nagellərin və yapışdırılmış millərin diametri, a – elementlərin qalınlığı, blöv – lövhə nagellərin eni və δ – lövhə nagellərin qalınlığıdır, sm-lə götürülür
Quraşıq elementin bütün budaqlarının ağırlıq mərkəzindən keçən oxa nəzərən (şəkil 2-də x oxu) çevikliyi budaqlar bərabər yüklənən hallarda rabitələrin təsirətabeliliyi nəzərə alınmadan bütöv element kimi təyin olunur. Budaqlar qeyri-bərabər yüklənən hallarda bu normaların bənd 6.7-nin tələbləri rəhbər tutulmalıdır.
Əgər quraşıq elementlərin budaqları müxtəlif en kəsiklərə malikdirsə, onda düstur (14) –də budaqların hesablama çevikliyini λ1-ə bərabər götürmək lazımdır:
l1-in təyin edilməsi şəkil 2-də göstərilmişdir.
6.7. Budaqların bir hissəsi dayağa çatmayan təsirətabe birləşməli quraşıq elementlərin möhkəmliyə və dayanıqlılığa hesablanmasını aşağıdakı şərtlər gözlənilməklə düstur (8) və (9) vasitəsilə yerinə yetirmək lazımdır:
- elementin en kəsiyi sahələri Ant və Ahes dayağa dirənən budaqların en kəsiyi üzrə təyin edilir;
- elementin у oxuna nəzərən çevikliyi düstur (14)-ə əsasən təyin edilir (şəkil 2), bu zaman ətalət momenti bütün budaqlar nəzərə alınmaqla, en kəsiyi sahəsi isə yalnız dayağa dirənən budağa görə təyin edilir;
- elementin x oxuna nəzərən (şəkil 2) çevikliyi təyin edilərkən, ətalət momenti aşağıdakı düstura əsasən hesablanmalıdır:
burada, Id və Idm – uyğun olaraq dayağa dirənən və dayağa dirənməyən budaqların en kəsiklərinin ətalət momentləridir.
6.8. Hündürlüyü boyunca en kəsiyi dəyişən mərkəzi-sıxılan elementlərin dayanıqlığının hesablanmasını aşağıdakı düstura əsasən yerinə yetirmək lazımdır:
burada, Amax – maksimal ölçülərə görə en kəsiyin brutto en kəsiyi sahəsi;
kjN – əlavə 5-in cədvəl 30-u üzrə (sabit en kəsikli elementlər üçün kjN=1) təyin olunan en kəsiyinin hündürlüyünün dəyişməsini nəzərə alan əmsal;
φ – boyuna əyilmə əmsalıdır, en kəsiyin maksimal ölçülərinə və bu normaların bənd 6.3-nün tələbləri üzrə təyin olunan çevikliyə uyğun tapılır.
6.9. Müstəvi deformasiya formasında dayanıqlığı təmin edilmiş əyilən elementlər (bənd 6.14 və 6.15), normal gərginliklər üzrə möhkəmliyə aşağıdakı düsturla hesablanmalıdır:
burada, М – hesablama əyici momenti;
Rəy – əyilmədə hesablama müqaviməti;
Ra.ş – biristiqamətli şponlardan hazırlanmış ağac məmulatların əyilmədə hesablama müqaviməti;
Whes – en kəsiyin hesablama müqavimət momentidir, bütöv en kəsikli elementlər üçün Whes = Wnt;
Whes–biristiqamətli şpondan hazırlanmış ağac məmulatların en kəsiyinin hesablama müqavimət momentidir.
Quraşıq en kəsikli təsirətabe birləşməli əyilən elementlər üçün hesablama müqaviməti momenti netto müqavimət momentini Wnt, k1 əmsalına vurmaqla təyin edilməlidir; eyni qatlardan hazırlanmış elementlər üçün k1–in qiymətləri cədvəl 16-da verilmişdir. Wnt təyin edilərkən elementin 200 mm uzunluğu boyu sahələrindəki zəifləmələr bir en kəsiyə gətirilmiş kimi qəbul edilir.
Qeyd. Aşırım və qatların aralıq qiymətləri üçün əmsallar interpolyasiya ilə tapılır.
6.10. Əyilən elementlərin yarılmada möhkəmliyə hesablanması aşağıdakı düsturla yerinə yetirilir:
burada, Q – hesablama kəsici qüvvə;
Sbr – en kəsiyin sürüşən hissəsinin neytral oxa nəzərən brutto statik momenti;
Ibr – neytral oxa nəzərən en kəsiyin brutto ətalət momenti;
bhes – en kəsiyin hesablama eni;
Ryar – əyilmədə hesablama yarılma müqavimətidir.
6.11. Quraşıq elementlərdə, kəsici qüvvə epürünün birrəqəmli qiymətlər olan hissələrində hər tikişdə bərabər yerləşdirilmiş rabitə kəsiklərinin sayı aşağıdakı şərti ödəməlidir:
burada, T – basılan tikişdə bir rabitənin yükdaşıma qabiliyyəti;
MB və MA – baxılan hissədə əyici momentin başlanğıc A və son B en kəsiklərində qiymətləridir.
Qeyd. Tikişdə olan rabitələrin iş xarakteri eyni, yükdaşıma qabiliyyəti müxtəlif olduqda (məsələn, mismar, nagel), onların yükdaşıma qabiliyyəti cəmlənir.
6.12. Bütöv en kəsikli elementlər çəp əyilmədə möhkəmliyə aşağıdakı düsturla hesablanır:
burada, Mx və My – en kəsiyin X və У baş oxlarına nəzərən hesablama əyici momentin toplananları;
Wx və Wy – en kəsiyin X və У baş oxlarına nəzərən netto müqavimət momentidir.
6.13. Əyrilik radiusu M momentinin təsirindən azalan, yapışqanla hazırlanmış əyrixətli elementlər radial dartıcı gərginliklərə aşağıdakı düsturla yoxlanılmalıdır:
burada, s0 – dartılan zonanın kənar liflərində yaranan normal gərginlik;
si – en kəsiyin hündürlüyü boyunca radial dartıcı gərginlik təyin olunan aralıq liflərdəki normal gərginlik;
hi – baxılan və kənar liflər arasındakı məsafə;
ri – baxılan və kənar liflər arasında normal dartıcı gərginliklər epürünün ağırlıq mərkəzindən keçən xəttin əyrilik radiusu;
Rdar.90 – ağac materialın liflərə perpendikulyar istiqamətdə dartılmada hesablama müqavimətidir, cədvəl 4-ün bənd 7-ə görə qəbul edilir.
6.14. Düzbucaqlı en kəsikli əyilən elementlərin müstəvi deformasiya halında dayanıqlılığa hesablanması aşağıdakı düsturla yerinə yetirilir:
burada, M – baxılan (lm) hissədə əyici momentin maksimal qiyməti;
Wbr – baxılan (lm) hissədə maksimal brutto müqavimət momenti;
jm əmsalının qiyməti əyilmə müstəvisindən kənara yerdəyişmənin qarşısını almaq üçün oynaqlı bərkidilmiş və dayaq kəsiyində boyuna ox ətrafında dönmənin qarşısını alan sabit düzbucaq en kəsikli elementlər üçün aşağıdakı düsturla hesablanır:
burada, lm – elementin dayaq kəsikləri arasındakı məsafə, əyilmə müstəvisindən kənarda yerdəyişmənin qarşısını almaq üçün aralıq nöqtələrdə sıxılan kənarların bərkidilməsi nöqtələri arasındakı məsafə;
h – lm hissəsində en kəsiyin ən böyük hündürlüyü;
kf – lm hissəsində əyici moment epürünün formasından asılı əmsaldır və qiyməti bu normaların əlavə 5-in cədvəl 31 və 32-si üzrə təyin edilir.
Uzunluq boyu eni sabit, hündürlüyü xətti dəyişən, əyici moment təsirindən M dartılan kənarı öz müstəvisindən kənarda bağlanmayan əyilən elementlərin hesablanmasında m < 4 olduqda, düstur (26) üzrə təyin edilmiş jm əmsalının qiymətini əlavə olaraq kjМ əmsalına vurmaq lazımdır. kjМ -in qiyməti bu normaların Əlavə 5-in cədvəl 31-də verilmişdir. m ³ 4 olduqda kjМ = 1 qəbul edilir.
Aralıq nöqtələrində əyilmə müstəvisindən kənarda lm hissəsində dartılan kənarlar bağlanan halda düstur (26) üzrə hesablanmış jm əmsalının qiyməti knM əmsalına vurulmalıdır.
burada, am – çevrə şəkilli elementlərdə lm hissəni təyin edən mərkəzi bucaqdır və radianla ölçülür (düzxətli elementlər üçün am =0);
m – lm hissədə dartılan kənarların eyni addımlı bağlantı nöqtələrinin sayıdır (m ³ 4 olduqda, qəbul edilir).
6.15. İkitavr və qutu sabit en kəsikli əyilən elementlərin müstəvi deformasiya halında dayanıqlığa
olduqda, (b – en kəsiyin sıxılan kəmərinin enidir) hesablanmasını aşağıdakı düsturla yerinə yetirmək lazımdır:
burada, j – sıxılan kəmərin öz müstəvisindən boyuna əyilmə əmsalıdır, bu normaların bənd 6.3-ə əsasən təyin edilir;
Rsıx – sıxılmada hesablama müqavimətidir;
Wbr – en kəsiyin brutto müqavimət momentidir; tirin divarı fanerdən olduqda elementin əyilmə müstəvisində çevrilmiş müqavimət momentidir.
Oxboyu qüvvə təsirinə məruz qalan əyilən elementlər
6.16. Mərkəzdənxaric dartılan, dartılıb-əyilən elementlərin normal gərginlik üzrə möhkəmliyə hesablanması aşağıdakı düsturla yerinə yetirilir:
burada, Whes – en kəsiyinin hesablama müqavimət momenti (bu normaların bənd 6.9-u );
Ahes – hesablama netto en kəsik sahəsidir;
Biristiqamətli şponlardan hazırlanmış ağac məmulatları üçün düstur (30)-da hesablama müqavimətlərinin müvafiq qiymətlərindən istifadə etmək lazımdır.
6.17. Mərkəzdənxaric sıxılan və sıxılıb-əyilən elementlərin normal gərginliklər üzrə möhkəmliyə hesablanmasını aşağıdakı düsturla yerinə yetirmək lazımdır:
burada, Мd – deformasiya sxemi üzrə hesablamadan təyin edilən eninə və boyuna yüklərin təsirindən yaranan əyici momentdir.
1. Simmetrik əyici moment epürü oynaqlı oturdulmuş sinusoidal, parabolik, poliqonal və onlara yaxın formalı, həmçinin konsol elementlər üçün Мd-nin aşağıdakı düsturla təyin edilməsinə yol verilir:
burada, ξ – elementin deformasiyası zamanı boyuna sıxıcı qüvvənin təsirindən yaranan əlavə momentin təsirini nəzərə alan əmsal olub, qiyməti aşağıdakı düsturla təyin edilir:
ξ-nin qiyməti 1-dən 0-a qədər dəyişir. Biristiqamətli şpondan hazırlanmış ağac məmulatlar üçün:
М – hesablama en kəsikdə boyuna qüvvədən yaranan əlavə moment nəzərə alınmadan əyici momentin qiyməti;
φ – bu normaların bənd 6.3-nün düstur (11)-i ilə təyin olunan əmsaldır.
2. Oynaqlı oturmuş elementlərdə əyici moment epürü üçbucaq və ya düzbucaqlı şəklində olduğu halda, düstur (33) və (34) ilə hesablanmış əmsalları kd düzəliş əmsalına vurmaq lazımdır:
burada, am – moment epürü (topa yükdən) üçbucaq şəkilli olduqda 1,22, moment epürü (sabit momentdən)
düzbucaq şəkilli olduqda 0,81 qəbul edilir.
3. Oynaqlı oturmuş element qeyri-simmetrik yükləndikdə, Мd qiymətini aşağıdakı düsturla təyin etmək lazımdır:
burada, Мsim və Мç.sim – hesablama en kəsikdə əyici momentin simmetrik və çəp simmetrik toplananları;
ξsim və ξç.sim – boyuna əyilmədə simmetrik və çəp simmetrik formaya uyğun çevikliyin qiymətinə görə düstur (33) və (34) ilə təyin olunan əmsallardır.;
4. En kəsiyi hündürlük boyunca dəyişən kəsikli elementlər üçün düstur (33) və (34)-də olan Abr sahəsi kəsiyin maksimal hündürlüyünə görə təyin edilir, φ əmsalını isə bu normaların əlavə 5-in cədvəl 29-dan götürülmüş kjN əmsalının qiymətinə vurmaq lazımdır.
5. Əyilmədən yaranan gərginliyin sıxılmadan yaranan gərginliyə nisbəti 0,1-dən az olduqda, sıxılıb-əyilən elementlərin dayanıqlılığa yoxlanılması əyici momentsiz düstur (9) -la yerinə yetirilir.
6.18. Mərkəzdənxaric sıxılan və sıxılıb-əyilən elementlərin yarılmada möhkəmliyi aşağıdakı düsturla hesablanır:
Q – eninə hesablama qüvvəsidir;
N – boyuna hesablama qüvvəsidir;
S br – elementin en kəsiyinin sürüşən hissəsinin neytral oxa nəzərən brutto statik momentidir;
Ibr – elementin en kəsiyinin neytral oxa nəzərən brutto ətalət momentidir;
bhes və hhes – elementin en kəsiyinin hesablama eni və hündürlüyüdür;
е – N qüvvəsinin ekssentrisitetidir;
Ryar – əyilmədə yarılma hesablama müqavimətidir;
Ra.ş – biristiqamətli şponlardan hazırlanan ağac məmulatların yarılmada hesablama müqavimətidir.
6.19. Yapışqanla hazırlanmış sıxılıb-əyilən ağac konstruksiyaların əyrixətli (qatlanmış) sahələrini bu normaların bənd 6.13-də verilmiş əyri bruslar üçün düsturlar əsasında hesablamaq lazımdır:
a) sıxılan kənarlarda
b) dartılan kənarlarda
6.20. Müstəvi deformasiya halında sıxılıb-əyilən elementlərin dayanıqlılığa hesablanmasını aşağıdakı düstur vasitəsilə yerinə yetirmək lazımdır:
burada, Abr – elementin enkəsiyinin ld sahəsində maksimal ölçüsünə görə brutto sahəsidir;
Wbr – bu normaların bənd 6.14-ə bax;
dartılan zonada öz müstəvisindən kənarda bərkidilməmiş elementlər üçün n=2, bərkidilmiş elementlər üçün isə n=1 qəbul edilir;
φ – deformasiya müstəvisindən kənarda ld hesablama uzunluqlu hissənin çevikliyinə uyğun olaraq düstur (11) ilə təyin edilən boyuna əyilmə əmsalıdır;
φм – əmsalı düstur (26) ilə təyin olunur.
Biristiqamətli şponlardan olan ağac materialları üçün hesablama müqavimətinin qiymətlərini bu normaların bənd 5.7-ə uyğun qəbul etmək lazımdır.
Element ld hissədə moment müstəvisindən kənara deformasiyasına qarşı bağlanmışdırsa, φм əmsalını düstur (27) ilə təyin olunan knМ əmsalına, φ əmsalını isə aşağıdakı düsturla təyin edilən knN əmsalına vurmaq lazımdır:
burada, αd, ld, h, m – bu normaların bənd 6.14-ə bax.
En kəsiyi hündürlükboyu dəyişən, momentin təsir müstəvisindən kənarda bağlanmamış və ya m < 4 olduqda, düstur (11) və (26) ilə təyin olunan φ və φм əmsallarını bu normaların əlavə 5-nin cədvəl 29 və 30-dakı kjN və kjМ əmsallarına vurmaq lazımdır.
m ≥ 4 olduqda, kjN = kjМ = 1 qəbul edilir.
6.21. Quraşıq sıxılıb-əyilən elementlərin hesablama uzunluğu en kəsiyin kiçik tərəfinin ölçüsünün 7 mislindən böyük olarsa, ən gərgin budaq dayanıqlığa aşağıdakı düsturla yoxlanılmalıdır:
burada, φ1 – hesablama uzunluğu l0 olan ayrıca götürülmüş budağın boyuna əyilmə əmsalı (bu normaların bənd 6.6-sı);
Abr, Wbr – elementin en kəsiyinin brutto sahəsi və brutto müqavimət momentidir.
Sıxılıb-əyilən quraşıq element öz müstəvisindən kənarda əyici moment nəzərə alınmadan düstur (9) ilə yoxlanılmalıdır.
6.22. Hər bir tikişlərində rabitələri müntəzəm yerləşdirilmiş sıxılıb-əyilən quraşıq elementlərdə kəsiklərin sayı ns kəsici qüvvə epürü eyni işarəli olan hissədə sıxıcı qüvvə en kəsiyin bütün sahəsinə tətbiq olunduqda aşağıdakı şərt ödənilməlidir:
burada, Sbr – brutto en kəsiyin sürüşən hissəsinin neytral oxa nəzərən statik momentidir;
Ibr – elementin brutto en kəsiyinin ətalət momentidir;
Т – baxılan tikişdə bir rabitənin hesablama yükdaşıma qabiliyyətidir;
Мd – bu normaların bənd 6.17-nin tələblərinə əsasən təyin edilən əyici momentdir.
Ağac konstruksiya elementlərinin hesablama uzunluqları və həddi çeviklikləri
6.23. Ucları boyuna qüvvələrlə yüklənmiş düzxətli elementlərin hesablama uzunluğunu təyin etmək üçün μ0 əmsalının qiymətlərini aşağıdakılara bərabər qəbul etmək lazımdır:
ucları oynaqlı, həmçinin elementlərin aralıq nöqtələrində oynaqlı bərkidilmiş hallarda – 1;
bir ucu oynaqlı bərkidilmiş, digər ucu isə sancılmış olduqda – 0,8;
bir ucu sancılmış, digər ucu isə sərbəst yüklənmiş olduqda – 2,2;
hər iki ucları sancılmış olduqda – 0,65.
Elementin uzunluğuboyu müntəzəm yayılmış boyuna qüvvə təsir edən halda μ0 əmsalını aşağıdakılara bərabər götürmək lazımdır:
hər iki ucu oynaqlı bərkidilmiş olduqda – 0,73;
bir ucu sancılmış, digər ucu sərbəst olduqda – 1,2.
Kəsişən elementlərin kəsişmə düyünündə birləşdirilmiş elementlərin hesablama uzunluqlarını aşağıdakılara uyğun qəbul etmək lazımdır:
konstruksiya müstəvisində dayanıqlılığa yoxlanıldıqda – bağlanma düyününün mərkəzindən kəsişmə nöqtəsinə kimi olan məsafədə;
konstruksiya müstəvisindən kənarda dayanıqlılığa yoxlanıldıqda:
a) iki sıxılan elementlər kəsişdikdə – elementin tam uzunluğuna;
b) sıxılan elementlər heç bir iş görməyən elementlə kəsişən halda – l1 uzunluğu μ0 əmsalına vurulur:
burada, l1, λ1, A1 – sıxılan elementin eninə kəsiyinin tam uzunluğu, çevikliyi və sahəsidir;
l2, λ2, A2 – isə işləməyən elementin eninə kəsiyinin uzunluğu, çevikliyi və sahəsidir.
μ0 qiyməti 0,5-dən az götürülməməlidir;
c) sıxılan element sıxıcı qüvvənin yarı qiymətinə bərabər qüvvə ilə dartılan elementlə kəsişdikdə, sıxılan elementin ən böyük uzunluğu, bağlanma düyününün ortasından kəsişmə nöqtəsinə qədər olan məsafəyə bərabər götürülür.
Əgər kəsişən elementlər quraşıq en kəsiklidirsə, onda çevikliyin düstur (14) ilə tapılmış müvafiq qiymətlərini düstur (44) –də yerinə qoymaq lazımdır.
6.24. Ağac konstruksiya elementlərinin və onların ayrı-ayrı budaqlarının çeviklikləri cədvəl 17-də verilən həddi qiymətləri aşmamalıdır.
1. Sütunlar, fermaların sıxılan kəmərləri, dayaq dirsəyi və dirəkləri
2. Fermaların digər sıxılan elementləri və şəbəkəli konstruksiyaları
3. Rabitələrin sıxılan elementləri
4. Şaquli müstəvidə fermaların dartılan kəmərləri
5. Fermaların digər dartılan elementləri və şəbəkəli konstruksiyaları
6. Əsas elementlər (dirəklər, dayaqlar, dirsəklər)
Qeyd. Dəyişkən en kəsikli sıxılan elementlər üçün həddi çevikliyin λmax qiyməti əmsalına vurulur və kjN əmsalının qiyməti bu normaların Əlavə 6-nın cədvəl 30-a əsasən qəbul edilir.
Yapışqan vasitəsilə faner və ağacdan hazırlanmış elementlərin hesablanma xüsusiyyətləri
6.25. Yapışqan vasitəsilə faner və ağacdan hazırlanmış elementlərin hesablanmasını çevrilmiş en kəsik üsulu ilə yerinə yetirmək lazımdır.
6.26. Tava və panellərin dartılan faner üzlüyü (şəkil 3) möhkəmliyə aşağıdakı düsturla yoxlanılmalıdır:
burada, M – hesablama əyici moment;
Rf.d – fanerin dartılmada hesablama müqaviməti;
mf – faner üzlüklərin birləşmə yerində hesablama müqavimətinin azalmasını nəzərə alan əmsaldır, qiyməti bucaq altında və ikitərəfli üstlüklə birləşmədə–adi fanerlər üçün mf=0,6; bakelitlənmiş fanerlər üçün mf=0,8; birləşmə olmadığı halda mf=1 qəbul edilir;
Wc – en kəsiyin fanerə çevrilmiş müqavimət momentidir və bu normaların bənd 6.27-nin tələblərinə uyğun olaraq təyin edilir.
6.27. Yapışqan vasitəsilə faner və ağacdan hazırlanmış elementlərin çevrilmiş en kəsiyinin müqavimət momenti aşağıdakı düsturla təyin edilməlidir:
burada, у0 – çevrilmiş en kəsiyinin ağırlıq mərkəzindən üzlüyün aşağı kənarına qədər olan məsafə;
Ic – en kəsiyinin fanerə çevrilmiş ətalət momentidir
burada, If – faner üzlüklərin en kəsiklərinin ətalət momenti;
I – ağac karkasın qabırğalarının en kəsiyinin ətalət momenti;
Е/Еf – ağac və fanerin elastiklik modullarının nisbətidir.
Çevrilmiş ətalət momentini və çevrilmiş müqavimət momentini təyin edərkən, faner üzlüklərin hesablama eninin qiymətini l ≥ 6а və olduqda bhes = 0,9b -yə, l < 6а olduqda isə bhes =b -yə bərabər götürmək lazımdır (b – tavanın tam eni, l – tavanın aşırımı, a – boyuna qabırğaların oxları arası məsafədir).
6.28. Tava və panellərin sıxılan üzlükləri dayanıqlılığa aşağıdakı düsturla yoxlanılmalıdır:
(а – qabırğalararası məsafədir; δ – fanerin qalınlığıdır).
Əlavə olaraq, tavanın yuxarı üzlüyü qabırğalara sərt bərkidilmiş tava kimi Р=1кN topa yükün təsirindən yerli əyilməyə yoxlanılmalıdır. Bu halda əlavə yüklənmə əmsalının qiyməti n = 1,2 qəbul edilməlidir.
6.29. Tava və panel karkasının qabırğalarının və ya üzlüyün qabırğa ilə birləşmə tikişlərinin yarılmaya yoxlanılması aşağıdakı düsturla yerinə yetirilməlidir:
burada, Q – hesablama eninə kəsici qüvvə;
Sc – çevrilmiş en kəsiyin sürüşən hissəsinin neytral oxa nəzərən statik momenti;
Ryar – ağacın lifləri və fanerin xarici qatının lifləri istiqamətində yarılmada hesablama müqaviməti;
bhes – en kəsiyin hesablama enidir və qiyməti qabırğaların eninin cəminə bərabər qəbul edilir.
6.30. Faner divarları (şəkil 4) ikitavr və qutu en kəsikli əyilən elementlərin kəmərlərinin möhkəmliyə hesablanması Whes = Wred qəbul edilməklə, düstur (20) vasitəsilə yerinə yetirilir. Bu halda dartılan kəmərdə yaranan gərginlik Rd, sıxılan kəmərdə isə φRс qiymətlərini aşmamalıdır (j – əyilmə müstəvisindən kənarda boyuna əyilmə əmsalıdır).
6.31. Neytral ox üzrə divarı kəsilməyə yoxladıqda düstur (49)-da Ryar qiyməti Rf.yar qiymətinə bərabər qəbul edilir. Hesablama enin bhes qiyməti isə aşağıdakı düstura əsasən təyin olunur:
burada, ådd – divarların qalınlıqlarının cəmi götürülür.
Kəmərlə divarın birləşmə tikişi üzrə yarılmaya yoxladıqda düstur (49)-da Ryar =Rf.yar qəbul olunur, kəsiyin hesablama eninin qiyməti isə aşağıdakı düstura əsasən təyin edilir
burada, hk – kəmərin hündürlüyüdür; п – şaquli tikişlərin sayıdır.
6.32. İkitavr və qutu en kəsikli əyilən elementlər üçün təhlükəli kəsikdə divarın baş dartıcı gərginliklərin təsirinə möhkəmliyi aşağıdakı düsturla yoxlanılır:
burada, Rf.d.a – fanerin a bucağı altında bu normaların əlavə 6, şəkil 27-də verilmiş qrafik üzrə təyin edilən dartılmada hesablama müqavimətidir;
σd – kəmərin daxili kənarı səviyyəsində əyilmədən divardakı normal gərginlikdir;
τd – kəmərin daxili kənarı səviyyəsində divarda toxunan gərginlikdir;
a – aşağıdakı asılılıqdan təyin edilən bucaqdır:
Xarici qatlarının lifləri elementin oxu boyu istiqamətdə yerləşən divar toxunan və normal gərginliyin təsirindən dayanıqlılığa aşağıdakı şərt daxilində yoxlanılır:
burada, hd –kəmərin daxili kənarları arasındakı divarın hündürlüyüdür; d –divarın qalınlığıdır.
Dayanıqlılığa hesablama aşağıdakı düsturla aparılır:
burada, kи və kτ əmsallarının qiymətləri bu normaların əlavə 6, şəkil 28 və 29-dakı qrafik üzrə təyin edilir;
hhes – divarın hesablama hündürlüyüdür və qabırğalararası məsafə а ≥ hd olduqda hd–yə, а < hd olduqda isə а–ya bərabər götürülür.
Xarici lifləri elementin oxuna nəzərən perpendikulyar yerləşən faner divar dayanıqlılığa düstur (56) –ya əsasən yalnız toxunan gərginliyin təsirinə yoxlanılır:
Ağac konstruksiya elementlərinin II qrup həddi hala hesablanması
6.33. Ağac konstruksiya elementlərinin deformasiyası birləşmələrin təsirətabeliliyi və sürüşməsi nəzərə alınmaqla hesablanmalıdır.
Təsirətabe birləşmələrin deformasiyasının qiymətini birləşmənin yükdaşıma qabiliyyətindən tam istifadə edildikdə cədvəl 18-dən, birləşmənin yükdaşıma qabiliyyətindən tam istifadə edilmədikdə isə birləşməyə təsir edən yükə mütənasib götürmək lazımdır.
Təsirətabe birləşmələrdə deformasiyanın qiymətini iş şəraiti əmsalına тi, тl, тq bölmək, məsulliyyət səviyyəsi bu normaların əlavə 3-ə aid olan konstruksiyalar üçün cədvəl 11-də göstərilmiş γet/m etibarlılıq əmsalına vurmaq lazımdır.
Alın yarmada və kəllə-kəlləyə
Liflərə perpendikulyar söykənmədə
MDL (metal dişli lövhələrdə)
Birləşdirmə müstəvisinə perpendikulyar istiqamətdə daxilə yapışdırılmış millərdə
Maili istiqamətdə daxilə yapışdırılmış millərdə
Yapışqan birləşmələrində
6.34. Elementlərin əyinti və yerdəyişmələri TNvəQ 2.01.07 normativ sənədində müəyyən edilmiş və cədvəl 19-da göstərilmiş həddi qiymətləri aşmamalıdır.
6.35. Əyilən elementlərdə əyinti en kəsiyin brutto ətalət momentinə görə təyin edilir. Quraşıq en kəsiklərdə isə bu ətalət momenti k2 əmsalına vurulmalıdır. k2 əmsalı sürüşmədə təsirətabeliliyi nəzərə alan əmsaldır və qiymətləri cədvəl 16-da verilmişdir.
1. Mərtəbəarası örtük tirləri
2. Dam örtüklərinin tirləri
3. Örtüklər (bel tirindən başqa):
a) dayaq tiri, çatı ayağı
c) çatı fermaları, yapışqanla hazırlanmış tirlər (konsoldan başqa)
e) şəbəkələr, döşənəklər
4. Bel tirinin daşıyıcı elementləri
5. Divar panelləri və faxverq elementləri
1. Suvaqlanmış örtük elementlərinin əyilməsi uzunmüddətli müvəqqəti yük təsirindən aşırımın 1/350-ni aşmamalıdır.
2. Yapışqanla hazırlanmış inşaat hündürlüyü verilmiş tirlərdə həddi əyintinin qiymətinin aşırımın 1/200 nisbətinə qədər artırılmasına icazə verilir.
En kəsiyi sabit və dəyişən oynaqlı və konsol əyilən elementlərin əyintisi f aşağıdakı düsturla hesablanır:
burada, f0 – sürüşmə deformasiyası nəzərə alınmadan hündürlüyü h, sabit en kəsikli tirin əyintisidir;
h – en kəsiyin ən böyük hündürlüyüdür;
l – tirin aşırımıdır;
k – en kəsiyin hündürlüyünün dəyişməsini nəzərə alan əmsaldır və sabit en kəsikli tirlər üçün qiyməti 1-ə bərabər qəbul edilir;
c – eninə yükdən yaranan sürüşmə deformasiyanın təsirini nəzərə alan əmsaldır.
Tirin əsas hesablama sxemi üçün k və c əmsallarının qiyməti bu normaların əlavə 5, cədvəl 31-də verilmişdir.
6.36. Fanerlə ağacdan yapışqanla hazırlanmış elementlərin əyintisini təyin edərkən, en kəsiyin sərtliyini 0,7EIred-yə bərabər qəbul etmək lazımdır.
Simmetrik yüklənmiş oynaqlı oturdulmuş sıxılıb-əyilən və konsol elementlərin əyintisini aşağıdakı düsturla təyin etmək lazımdır:
burada, f – düstur (57) ilə təyin edilən əyintidir;
ξ – düstur (33) ilə təyin edilən əmsaldır.
7. Ağac konstruksiya elementlərinin birləşməsinin hesablanması
7.1. Birləşdirən elementə (rabitəyə) təsir edən qüvvə birləşdirən elementin (rabitənin) yükdaşıma qabiliyyəti T-dən artıq olmamalıdır.
7.2. Əyilməyə və yarılmaya işləyən birləşmələrin yükdaşıma qabiliyyəti aşağıdakı düsturla təyin edilir:
a) ağacın əzilməsi şərtindən
b) ağacın yarılması şərtindən
burada, Aəz – hesablama əyilmə sahəsidir;
Ayar – hesablama yarılma sahəsidir;
Rəzα – ağacın liflərə a bucağı altında əzilmədə hesablama müqavimətidir;
Ryar – ağacın liflər istiqamətində yarılmada yarılma sahəsi üzrə orta hesablama müqavimətidir və bu normaların bənd 7.3-ü ilə təyin edilir.
Biristiqamətli şponlardan hazırlanmış ağac məmulatlarda düstur (59) və (60)-a uyğun olaraqvəqiymətlərindən istifadə etmək lazımdır.
7.3. Ağacın yarılmada yarılma sahəsi üzrə orta hesablama müqaviməti aşağıdakı düsturla təyin edilir:
burada, Ryar – ağacın liflər istiqamətində yarılmada hesablama müqavimətidir (maksimum gərginliyə görə hesablandıqda) və ya – biristiqamətli şponlardan hazırlanmış ağac məmulatları üçündür;
lyar – elementdə qiyməti yarılma müstəvisinin hesablama uzunluğudur və yarma dərinliyinin 10 mislindən çox qəbul edilmir;
е – yaran qüvvənin qoludur (şəkil 5a) və elementlər arasında aralıq olmayan birləşmədə qeyri-simmetrik yarmalı elementlərin hesablanmasında 0,5h, simmetrik yarmalı birləşmələrin (şəkil 5b) simmetrik yüklənməyə hesablanmasında 0,25h qəbul olunur (h – en kəsiyin tam hündürlüyüdür);
b – əmsaldır, qiyməti yarılma səthləri üzrə hərtərəfli sıxılma təmin edildikdə, şəkil 5d sxemi üzrə işləyən birləşmələrin hesablanmasında 0,25, şəkil 5c sxemi üzrə işləyən birləşmələrin hesablanmasında isə 0,125 qəbul olunur.
lyar / е – nisbəti 3-dən az olmamalıdır.
Yapışqanlı birləşmələr
7.4. Konstruksiyaların hesablanmasında yapışqan birləşmələrinə təsirətabe olmayan birləşmə kimi baxmaq lazımdır.
7.5. Yapışqan birləşmələrindən aşağıdakı hallarda istifadə edilməlidir:
a) dişli birləşmədə ayrıca qatların uc-uca birləşmələrində (şəkil 6a);
b) bütöv en kəsik (paket) yaratmaq üçün layların kəsiyin eni və hündürlüyü üzrə birləşdirilməsində. Bu halda, paketin eni üzrə birləşmədə yapışdırılan tikişlər qonşu layların tikişlərə nəzərən onların qalınlığından d-dan az olmayaraq sürüşdürülməlidir (şəkil 6b). Paketin uzunluğu üzrə birləşmədə dişli şipləri qonşu qatdakılara nisbətən qatın qalınlığının 5 mislindən az olmayaraq sürüşdürmək lazımdır. Bu halda əyilən elementlərin dartılan zonasında kənar təbəqələrdən başqa paketin bir kəsiyində qatların 25%-i dişli şiplərlə üst-üstə düşməməlidir. Əyilən elementlərin dartılan zonasında iki qatdan artıq qatların üst-üstə düşməsinə yol verilir;
c) bucaq altında bütün hündürlüyü üzrə dişli şiplərlə yapışdırılan paketlərin birləşməsində (şəkil 6c).
7.6. Fanerlər üçün bucaq altında birləşmələrin tətbiqinə fanerin xarici qatlarında liflər istiqamətində yol verilir. Bucaq altında birləşmələrin uzunluğu birləşdirilən elementlərin qalınlığının 10 mislindən az qəbul edilməməlidir.
7.7. Elementdə yapışqanla birləşdirilən qatın qalınlığı 33 mm-dən çox götürülməməlidir. Düzxətli elementlərdə qatın qalınlığının 42 mm götürülməsinə yol verilir. Bu halda, elementdə uzununa istiqamətdə kompensasiyaedici yarıqlar verilməlidir.
7.8. Faner və ağacdan yapışqanla hazırlanmış elementlərdə fanerə yapışdırılan taxtanın eninin 100 mm-dən, 30°¸45° bucaq altında birləşdirilən elementlərdə isə taxtanın eninin 150 mm-dən artıq olmasına yol verilmir.
Qeyd. Daxilə yapışdırılmış millərlə birləşmə düyününün tələbləri bu normaların bənd 7.30 – 7.46 -da nəzərdə tutulmuşdur.
7.9. Brus və dairəvi en kəsikli meşə materialından olan elementlərin düyün birləşmələrini, bir qayda olaraq, birdişli alın yarma birləşmələri (şəkil 7) ilə yerinə yetirmək lazımdır.
Eninə əyilmə təsirinə məruz qalmayan elementlərin birləşmələrinin yarmalarının işçi əzilmə müstəvisi söykənən, sıxılan elementin oxuna perpendikulyar yerləşməlidir. Əgər söykənən element, sıxılmadan başqa eninə əyilməyə də məruz qalarsa, yarmada işçi əzilmə müstəvisi oxboyu və kəsici qüvvə əvəzləyicisinə perpendikulyar yerləşdirilməlidir.
Alın yarma birləşmələrində birləşdirilən elementlər boltlarla dartılıb bağlanmalıdır.
7.10. Alın yarma birləşmələri bu normaların bənd 7.2 və 7.3-nün tələblərinə uyğun olaraq yarılmaya hesablanmalıdır. Bu halda yarılmada hesablama müqavimətin qiyməti cədvəl 4-dən götürülür.
7.11. Alın yarma birləşmələrində yarılma müstəvisinin uzunluğu 1,5h-dan az olmayaraq qəbul edilməlidir. Burada, h –yarılan elementin en kəsiyinin tam hündürlüyüdür. Şəbəkəli konstruksiyaların aralıq düyünlərdə yarma dərinliyi /4 h-dən, qalan hallarda isə /3 h-dən çox olmayaraq qəbul olunmalıdır. Yarma dərinliyi h1 bruslarda 2 sm-dən, dairəvi enkəsikli elementlərdə isə 3 sm-dən az olmamalıdır.
7.12. Birdişli alın yarma birləşmələrinin əzilməyə hesablanması əzilmə müstəvisi üzrə aparılır (şəkil 7). Ağacın əzilmə bucağı a, əzilən elementin lifləri ilə əzici qüvvə arasındakı bucaq qəbul olunur.
Alın yarma birləşmələri üçün ağacın liflərə bucaq altında əzilmədə hesablama müqaviməti cədvəl 4-ün qeydinin bənd 2-nin düstur (5)-i ilə əzilmə sahəsinin ölçülərindən asılı olmayaraq təyin edilir.
Silindrik nagel birləşmələri
7.13. Birləşmələrdə sürüşməyə işləyən boltlar, nagellər, mismarlar, şuruplar, burma mıxlar, şpilkalar, özükəsən şurup və boltlar silindrik nagellər adlanır.
Şam və küknar ağaclarında, həmçinin yapışqanlı və biristiqamətli şpon ağac məmulatları elementlərinin birləşməsində bir tikişdəki silindrik nagellərin hesablama yükdaşıma qabiliyyəti yapışqan ağac elementlərin kənarlarında quraşdırılan liflər istiqamətində nagellər, istənilən bucaq altında mismarlar və polad nagellər tərəfindən ötürülən qüvvə istiqamətində cədvəl 20 üzrə təyin olunur (şəkil 8). Lazım olduqda, silindrik nagellərin cədvəl 20-yə görə təyin edilmiş yükdaşıma qabiliyyəti bu normaların bənd 7.15-nin göstərişləri nəzərə alınmaqla təyin olunmalıdır.
7.14. Kəllə tərəfdəki nagellərdən başqa, silindrik nagellərin hesablama yükdaşıma qabiliyyəti nagellər tərəfindən ötürülən qüvvənin istiqaməti liflərlə bucaq altında olduqda bu normaların bənd 7.13 ilə təyin edilən qiymətlər aşağıdakı əmsallara vurulmalıdır:
a) nagel yuvasında ağacı əzilməyə hesabladıqda ka – əmsalına (cədvəl 21);
b) nagelləri əyilməyə hesabladıqda əmsalına; a bucağı baxılan tikişdə nagellə elementin əzilməsində ən böyük bucağa bərabər qəbul edilir.
7.15. Digər ağac növlərindən hazırlanan konstruksiyaların birləşmələrində nagellərin hesablama yükdaşıma qabiliyyəti müxtəlif istismar, yüksək temperatur şəraitlərində yalnız daimi və uzunmüddətli müvəqqəti yüklərin təsirindən bu normaların bənd 5.4-ü nəzərə alınmaqla, bənd 7.13 və 7.14-ə uyğun olaraq təyin edilməlidir:
a) nagel birləşməsini ağacın nagel yuvasında əzilməsi şərtindən hesabladıqda тi, тt, тl, тq, таh əmsallarına vurulmalı, alınan nəticəni γet(m) və γet(x.m) əmsallarına bölünməli;
b) nagel birləşməsini nagelin əyilməsi şərtindən hesabladıqda nagelin hesablama yükdaşıma qabiliyyətini yuxarıda göstərilən əmsalların kvadrat kökaltı qiymətlərinə uyğun olaraq vurmaq və bölmək lazımdır.
7.16. Metal üstlüklü və aralıq elementli bolt birləşməli və ya birləşdirilən elementi kəsib keçməyən kar silindrik nagelli birləşmələrin istifadəsinə (şəkil 9) nagellərin oturdulmasının kipliyi təmin edilmiş hallarda yol verilir.
Elementi kəsib keçməyən kar silindrik polad nagellərin ağaca sancılma dərinliyi nagelin diametrinin 5 mislindən az olmamalıdır, nagellər elementin kəllə tərəfində yerləşdirildikdə isə onun diametrinin 12,5 mislindən az olmamalıdır. Bu halda yuvanın diametri nagelin diametrindən 0,5 mm az olmalıdır.
Metal üstlüklü və aralıq elementli nagel birləşmələri bu normaların bənd 7.13 – 7.15-nin tələblərinə uyğun hesablanmalıdır, bununla belə hesablamalar əyilmə şərtinə görə aparıldıqda (cədvəl 20-nin bənd 3-ü), nagelin yükdaşıma qabiliyyətinin ən böyük qiyməti götürülməlidir.
1. Simmetrik birləşmə (şəkil 8, a)
a) orta elementdə əzilmə
b) kənar elementdə əzilmə
2. Qeyri-simmetrik birləşmə (şəkil 8, b)
a) eyni qalınlıqlı bütün elementlərdə, həmçinin birkəsimli birləşmənin qalın elementində
b) ikikəsimli birləşmədə а ≤ 0,5с olduqda, qalın orta elementdə əzilmə
c) а ≤ 0,35с olduqda, nazik kənar elementdə əzilmə
d) birkəsimli birləşmədə 0,35с<a<c olduqda, nazik elementdə əzilmə
3. Simmetrik və qeyri-simmetrik birləşmə
b) A 240 poladdan olan nagelin əyilməsi
c) Д16-Т alüminium ərintisindən olan nagelin əyilməsi
d) АГ-4С şüşəplastikdən olan nagelin əyilməsi
e) ДСПБ ağac qatlı plastikdən olan nagelin əyilməsi
f) palıd nagellərin əyilməsi
4. Metal üstlüklü nagel birləşmələri (şəkil 9 a, b, c, d)
С235 poladdan və A 240 armaturdan olan nagellərin əyilməsi
1. Cədvəldə: c – orta elementin qalınlığıdır, həmçinin birkəsimli birləşmədə qalınlıqları bərabər və ya bir qədər qalın elementin qalınlığıdır, a – kənar elementin qalınlığıdır, həmçinin birkəsimli birləşmədə qalınlıqları bərabər və ya bir qədər nazik elementin qalınlığıdır; d –nagelin diametridir; bütün ölçülər santimetrlə ifadə olunur.
2. Qeyri-simmetrik irikəsimli müxtəlif qalınlıqlı elementi olan nagelli birləşmələrdə nagellərin hesablama yükdaşıma qabiliyyəti aşağıdakılar nəzərə alınmaqla təyin edilir:
a) qalınlığı c olan orta qatda əzilmə şərtindən nagellərin hesablama yükdaşıma qabiliyyəti a–nın c və 0,5c arasındakı qiymətlərində bu cədvəlin 2-ci bəndinin a və b yarımbəndlərindəki qiymətlərə əsasən interpolyasiya yolu ilə təyin edilir.
b) kənar elementin qalınlığı a > c olduqda, nagelin hesablama yükdaşıma qabiliyyəti kənar elementin əzilməsi şərtindən bu cədvəlin bənd 2-nin a yarımbəndindəki c–ni a ilə əvəz etməklə təyin edilir.
c) nagelin əyilməsi şərtindən hesablama yükdaşıma qabiliyyəti təyin edilərkən, kənar elementin qalınlığı bu cədvəlin 4-cü bəndində 0,6с -dən artıq götürülməməlidir.
3. Birkəsimli birləşmədə 0,35с £ a £ c olduqda, yarımbəndlərindəki bir qədər nazik elementin əzilməsi şərtin nagelin hesablama yükdaşıma qabiliyyətinin təyin edilməsi üçün kn əmsalının qiyməti cədvəl 22-də verilmişdir.
4. Baxılan tikişdə nagelin hesablama yükdaşıma qabiliyyətini bu cədvəldəki düsturla hesablanan qiymətlərdən ən kiçiyi qəbul edilməlidir.
5. Əgər nagellərin yerləşdirilməsi bu normaların bənd 7.18 və 7.22-nin tələblərinə uyğun yerinə yetirilərsə, nagel birləşmələrini yarılmaya hesablamaq lazım gəlmir.
6. Nagellərin diametri onun yükdaşıma qabiliyyətindən tam istifadə edilməsi şərtinə görə təyin edilir.
7. Birləşmədə nagellərin sayı nn mismarlı birləşmədən başqa aşağıdakı düsturla təyin edilir:
burada, N – hesablama qüvvəsidir;
T – bu cədvəldəki düsturla tapılmış nagelin yükdaşıma qabiliyyətinin ən kiçik qiymətidir;
nt – bir nageldəki hesablama tikişlərin sayıdır.
8. Birləşmədə nagellərin sayı 2-dən az olmamalıdır. Konstruktiv tələblərə əsasən qoyulmuş nagellər (məsələn, yığma və quraşdırma zamanı istifadə olunan nagellər) istisna olmaqla.
Metal üstlük və aralıq elementləri zəifləmiş kəsik üzrə dartılmaya və nagelin altında əzilməyə TNvəQ II-23 normativ sənədinin göstərişlərinə uyğun yoxlanılmalıdır.
7.17. Eyni materiallı, müxtəlif diametrli nagellər birləşməsinin yükgötürmə qabiliyyəti dartılan tikişlər istisna olmaqla, bütün nagellərin yükgötürmə qabiliyyətinin cəmi kimi götürülür. Dartılan tikişlər üçün azalmadıcı əmsal 0,9 tətbiq edilir.
7.18. Liflər istiqamətində silindrik nagellərin oxları arasındakı S1, liflərə perpendikulyar istiqamətdə S2 və elementin kənarından S3 məsafələri (şəkil 10) aşağıdakı qiymətlərdən az olmayaraq qəbul edilməlidir:
polad nagellər üçün –
alüminium və plastik-şüşə nagellər üçün –
palıd nagellər üçün –
Birləşdirilən elementlərin qalınlığı b 10d-dən kiçik olduqda, LVL-də daxil edilməklə, yapışqanla hazırlanmış elementlər üçün yapışqan tikişinə perpendikulyar istiqamətdə düzülmüş nagellər arasındakı məsafə aşağıdakı kimi qəbul edilməlidir:
metal, alüminium və plastik-şüşə nagellər üçün –
palıd nagellər üçün –
Kəllədə yerləşdirilən polad nagellər arasındakı məsafə şəkil 10 c, d üzrə qəbul edilməlidir.
7.19. Birləşmələrin dartılan tikişlərində nagelləri iki və ya dörd boyuna cərgədə yerləşdirmək lazımdır. Dairəvi en kəsikli meşə materialından hazırlanan konstruksiyalarda nagellərin şahmatvari iki cərgədə yerləşdirilməsinə yol verilir. Bu halda, liflər istiqamətində nagellərin oxları arasındakı məsafə 2S1, liflərə perpendikulyar istiqamətdə isə S2=2,5 d qəbul olunmalıdır.
1. Aralıq bucaqlar üçün kα -nın qiyməti interpolyasiya ilə hesablanır.
2. Bucaq altında əzilməyə işləyən birkəsimli birləşmələrdə bir qədər qalın elementlər üçün kα -nın qiymətini əlavə olaraq с/а < 1,5 olduqda 0,9; с/а > 1,5 olduqda isə 0,75 əmsallarına vurmaq lazımdır.
Mismar, metal, alüminium və şüşə-plastik nagel
Qeyd. Kəsirin surətində kqq ilə təyin olunan T üçün kn -nın qiyməti göstərilmişdir.
7.20. Mismarın sancılma dərinliyinin hesablama uzunluğunu təyin edərkən, onun 1,5d uzunluğunda iti ucu nəzərə alınmamalıdır. Bundan başqa, birləşdirilən elementlər arasındakı hər tikişə görə mismarın uzunluğundan 2 mm çıxmaq lazımdır. Əgər mismarın sancılmasının hesablama uzunluğu 4d -dən az olarsa, onun işi ona söykənən tikişdə nəzərə alınmamalıdır.
Mismar birləşdirən elementlər paketini deşib keçərsə, birləşdirilən elementlərdən axırıncısının hesablama qalınlığını 1,5d qədər azaltmaq lazımdır (şəkil 11).
Mismarın diametri deşilib keçən elementin qalınlığının 0,25 mislindən artıq olmamalıdır.
7.21. Ağacın lifləri istiqamətində mismarların oxları arasındakı məsafə aşağıdakı qiymətlərdən az götürülməməlidir:
deşilib keçiləcək elementin qalınlığı
deşilib keçiləcək elementin qalınlığı
c-nin qalınlığının aralıq qiymətlərində mismarların oxları arasındakı məsafənin ən kiçik qiyməti interpolyasiya yolu ilə tapılır.
Mismarla deşilib keçilməyən elementlər üçün onların qalınlığından asılı olmayaraq, mismarların oxları arasındakı məsafə S1 ≥ I5d qəbul edilməlidir.
Liflər istiqamətində elementin kəlləsindən mismarın oxuna qədər olan məsafə bütün hallarda S1=I5d-dən az olmayaraq qəbul olunmalıdır.
Mismarlar düzxətli düzüldüyü halda liflərə perpendikulyar istiqamətdə mismarların oxları arasındakı məsafə S2 = 4d-dən az olmayaraq qəbul olunmalıdır; şahmatvari və ya а ≤ 45° (şəkil 12) bucaq altında çəp düzüldüyü halda S2 = 3d-yə qədər azaldıla bilər. Elementin boyuna kənarından mismarların kənar cərgəsinin istiqamətində oxuna qədər olan məsafə S3 = 4d –dən az olmayaraq qəbul edilməlidir.
Qeyd. Şam, qızılağac və qovaq ağaclarından olan elementlərdə liflər istiqamətində mismarların oxları arasındakı məsafə yuxarıda göstərilən qiymətlərlə müqayisədə 50% artırılmalıdır.
7.22. Şurupdan, özükəsən şurupdan və burma mıxlardan sürüşməyə işləyən nagel kimi istifadə edildikdə, onların oxları arasındakı məsafə bu normaların bənd 7.18-ə uyğun polad silindrik nagellərdə olduğu kimi qəbul edilməlidir.
7.23. Birləşmə müstəvisindən kəsilməyən hissənin sonuna kimi olan məsafə diametrin iki mislindən artıq olduqda, şurup və burma mıxların yükdaşıma qabiliyyəti polad silindrik nagellərdə olduğu kimi təyin edilir. Digər hallarda, sürüşməyə hesablama yivlə zəiflədilmiş daxili kəsik üzrə yerinə yetirilməlidir.
Dartılıb yuvadan çıxarılmaya işləyən mismar və şurup birləşmələri
7.24. Mismarların dartılıb yuvadan çıxarılmaya müqavimətini ikinci dərəcəli elementlərdə (döşəmə və tavan konstruksiyalarında) və ya mismarların yuvadan çıxması eyni zamanda onların nagel kimi işləməsi ilə müşayiət olunan konstruksiyalarda nəzərə alınmasına yol verilir.
Əvvəlcədən deşilmiş yerə, liflər istiqamətində kəlləyə vurulan mismarların, həmçinin dinamik yük təsir edən konstruksiyalarda mismarların dartılıb yuvadan çıxarılması işinin nəzərə alınmasına yol verilmir.
7.25. Ağac və həmçinin biristiqamətli şponlardan hazırlanmış ağac məmulatlarına liflərə perpendikulyar istiqamətdə vurulmuş mismarın dartılıb yuvadan çıxarılmada hesablama yükdaşıma qabiliyyəti MN (kqq) aşağıdakı düsturla təyin edilir:
burada, Rd.m – vahid səthin dartılıb yuvadan çıxarılmada hesablama müqavimətidir, qiyməti quru ağaclar üçün 0,3 MPa (3 kqq/sm), yaş və qurumaqda olan ağaclar üçün 0,1 MPa (1 kqq/sm) qəbul edilir;
d – mismarın diametridir, m (sm);
l1 – bu normaların bənd 7.20-nin tələblərinə uyğun təyin edilən mismarın sancılma, dartılıb-çıxarılmaya müqavimət göstərən hissəsinin hesablama uzunluğudur, m (sm).
1. Yüksək nəmlik və temperatur şəraitində, həmçinin qısamüddətli və ya daimi və uzunmüddətli müvəqqəti yük təsirinə məruz qalan quru ağacın dartılıb yuvadan çıxarılmada hesablama müqavimətini bu normaların cədvəl 6, 7-də verilmiş əmsallara vurmaq lazımdır.
2. Diametri 5 mm-dən böyük olan mismarlar üçün hesabata 5 mm diametr daxil edilir.
7.26. Mismarın sancılma uzunluğu deşilib keçən elementin qalınlığının iki mislindən və 10d -dən az olmamalıdır.
Dartılıb yuvadan çıxarılmaya işləyən mismarların yerləşdirilməsi sürüşməyə işləyən mismarların yerləşmə qaydası ilə həyata keçirilir (bu normaların bənd 7.21-i). Mismarların çəp vurulmasında mismar vurulduğu yerdən yüklənən kənara qədər məsafə 10d-dən az olmamalıdır (şəkil 13).
7.27. Ağaca və biristiqamətli şpondan hazırlanmış ağac məmulatlarına liflərə perpendikulyar istiqamətdə burularaq bərkidilmiş bir şurupun və ya burma mıxların dartılıb yuvadan çıxarılmada hesablama yükdaşıma qabiliyyəti MN (kqq) aşağıdakı düsturla hesablanır:
burada, Rd.ş – şurup və ya burma mıxların vahid səthinin dartılıb yuvadan çıxarılmada hesablama müqavimətidir, qiyməti quru ağacda 1 МPа (10 kqq/sm) qəbul edilir. Dartılıb yuvadan çıxarılmada hesablama müqaviməti bu normaların bənd 5.4-nün b və c yarımbəndlərinin və cədvəl 6, 7-dəki uyğun hallar əmsallarına vurulmalıdır;
d – yivlə kəsilmiş hissədə şurupun xarici diametrləridir;
l1 – şurupun yivlə kəsilmiş hissəsinin uzunluğudur.
Şurupların oxları arasındakı məsafə S1 = 10d; S2 = S3 = 5d-dən az olmamalıdır (şəkil 10).
Lövhə nagellərlə birləşmə
7.28. Əyilmə və sıxılıb-əyilməyə işləyən inşaat hündürlüklü quraşıq elementlərdə brusların en kəsiyinin hazırlanmasında palıd və şam lövhə nagellərdən istifadə edilməyə yol verilir. Elementlərin birləşdirilməsində lövhələr, onların yuvaları və yerləşməsi şəkil 14-də göstərilən qaydada qəbul edilməlidir. Lövhələrdə liflərin istiqaməti birləşmə elementlərinin müstəvisinə perpendikulyar yerləşdirilməlidir. Kəsiyin hündürlüyü boyu üç elementdən artıq və həmçinin uzunluq boyu kəsilən elementlərin tətbiqinə icazə verilmir.
7.29. Şam və küknar ağaclarının birləşdirilməsində istifadə edilən, şəkil 14-də göstərilmiş ölçülərə uyğun olan palıd və şam lövhə nagellərin yükdaşıma qabiliyyəti kN (kqq) aşağıdakı düsturla hesablanır:
burada, blöv – lövhə nagelin enidir (sm), elementi kəsib keçən lövhələrdə blöv birləşdirilən elementlərin eninə bərabər – blöv = b, kar lövhələrdə isə blöv = 0,5b qəbul edilir.
Digər ağacdan olan elementlərin lövhə nagellərlə birləşdirilməsində cədvəl 5-də verilmiş düzəliş əmsalları (yarılma gərginliyi üçün) nəzərə alınmalıdır.
Yüksək nəmlik və ya temperatur şəraitində daimi, qısamüddətli və uzunmüddətli müvəqqəti yüklərin təsirinə hesablanan konstruksiyalar üçün lövhə nagelin hesablama yükdaşıma qabiliyyəti bu normaların bənd 5.4-nün b və c yarımbəndlərində və cədvəl 6, 7-də verilmiş düzəliş əmsallarına vurulmalıdır.
Daxilə yapışdırılmış millərlə birləşmə
7.30. Daxilə yapışdırılmış millərlə birləşmə növü birləşmələrin universal növü hesab edilir. Daxilə yapışdırılmış millərdən aşağıdakı hallarda istifadə edilə bilər:
- fəza və müstəvi konstruksiya elementlərinin düyün birləşmələrini yaratmaq üçün (dayaq düyünü, fermalarda kəmər və şəbəkə, tağ və çərçivələrdə qıfıl oynağı);
- əyilən, dartılan, sıxılıb-əyilən, dartılıb-əyilən yığma elementlərdə bərabər möhkəmlikli sərt birləşmə yaratmaq üçün (tir, tağ, ferma, çərçivə, sərt bərkidilmiş dirək, qübbə, günbəz və s.);
- müxtəlif istiqamətlərdən yükləri qəbul edən qoyma elementlərin ankerlənməsi üçün;
- topa yük tətbiq edilən sahədə və dayaq ətrafında liflərə perpendikulyar və bucaq altında təsir edən normal sıxıcı qüvvəni qəbul etmək üçün;
- sürüşməni qəbul edən düyün birləşmələrində;
- yapışqanlı ağac konstruksiyaların dayaq ətrafında və böyük topa yüklərin ətrafında baş dartıcı gərginliyin toplanmasını məhdudlaşdırmaq üçün;
- liflərə perpendikulyar istiqamətdə normal dartıcı və toxunan gərginliklər təsir edən sahənin yükdaşıma qabiliyyətini artırmaq üçün (hündür tirlərin dayaqətrafı sahəsi dərin yarma və kəsmələrlə zəiflədilmiş sahələrdə, əyilən əyrioxlu elementlərdə və s.);
- ağac konstruksiyaların en kəsiyinin iki və daha çox elementlərdən birləşdirilməsi üçün;
- quraşıq ağac konstruksiyalarında sürüşməyə qarşı rabitə kimi daxilə maili yapışdırılmış mil şəklində, həmçinin ağac tirlərdən və monolit dəmir-beton tavalardan təşkil olunmuş kombinə edilmiş konstruksiyalarda qabırğalar şəklində;
- dəyişən nəmlik və temperatur rejimində istismar edilən ağac konstruksiyalarda sürüşmə möhkəmliyini və etibarlılığını artırmaq məqsədi ilə eninə və maili armaturlanmalarda;
- sürüşmədə dözümlülüyü artırmaq məqsədi ilə maili armaturlanmalarda.
Müxtəlif gərginlik-deformasiya halları üçün elementlərin düyün və tikişlərinin birləşmələrində prinsipial konstruktiv sxemləri şəkil 15-də verilmişdir.
7.31. Milin daxilə yapışdırılması zamanı ağacın nəmliyi 8–14% intervalında olmalıdır (konstruksiyanın istismar şəraitindən asılı olaraq bu normaların əlavə 3-ü). Qərarlaşdırıcı kəsiyi olan yapışqanlı paketlər üçün daxilə yapışdırılmış millərdən istifadəyə icazə verilmir (bu normaların bənd 7.7-si).
7.32. Milləri yapışdırmaq üçün qatranın tərəzi çəkisinin 1/200 hissəsindən artıq olmayan üyüdülmüş qumla (marşalit) qarışdırılmış ЭД20 markalı qatran əsaslı epoksid yapışqanı istifadə olunur. Havanın temperaturu 35°С-dən çox olduqda və ya birləşmənin yüksək odadavamlılığının təmin edilməsi tələb olunduqda, bərkimə temperaturu 60°С və daha artıq olan xüsusi tərkibli epoksid yapışqanlarının istifadəsi zəruridir. Millərin yapışdırılması və keyfiyyətə nəzarət bu normaların Əlavə 8-ə uyğun aparılır («Millərin yapışdırılmasının iç icrası»).
7.33. A300 – A600 armatur milləri üçün yuvanın diametri milin diametrindən 4 –6 mm, A240 armatur, dairəvi en kəsikli metal və şüşəplastik millər üçün isə 2 mm çox olmalıdır. Daxilə yapışdırılan millər üçün yuvaların açılması ağac üçün nəzərdə tutulan burğuların köməyi ilə yerinə yetirilir.
Yuvaların açılmasında tələb olunan dərinliyə qədər boyları uzadılmış metal burğulardan da istifadə edilməsinə yol verilir.
7.34. Yapışdırılan millərlə liflər arasındakı bucağın qiyməti 20-dən az olduqda, buna liflər istiqamətində yapışdırılma kimi, bucağın qiyməti 20-dən böyük olduqda isə bucaq altında yapışdırılmış mil kimi baxılır. Liflərə perpendikulyar istiqamətdə daxilə yapışdırılmış millərə bucaq altında yapışdırılmanın xüsusi halı hesab edilir.
Liflər istiqamətində daxilə yapışdırılmış millərlə birləşmə
7.35. Daxilə yapışdırılmış millərlə birləşməyə, ancaq eninə və ya daxilə maili yapışdırılmış millərin kombinasiyasında yol verilir. Millər dairəvi və düzbucaqlı formalı yuvalara yan tərəfdə diametrin iki misli qədər 25 mm-dən az olmamaqla sancılır (şəkil 16).
7.36. Şam və küknar ağaclarından olan konstruksiya elementlərinin dartılan və sıxılan birləşmələrində daxilə yapışdırılan milin dartılıb yuvadan çıxarılmada və ya liflər və onlara perpendikulyar istiqamətdə basılıb yarılmaya hesablama yükdaşıma qabiliyyəti MN (kqq) aşağıdakı düsturla hesablanır:
burada, d1 – yuvanın diametri (m; sm);
l – milin ankerlənən hissəsinin uzunluğu (m; sm), qiyməti hesabatla qəbul edilir, 10d-dən az, 30d-dən çox ola bilməz;
ks – milin ankerlənən hissəsinin uzunluğundan asılı olaraq sürüşmə gərginliyinin qeyri-bərabər paylanmasını nəzərə alan əmsaldır və aşağıdakı düsturla hesablanır
burada, Ryar – ağacın МPа qiyməti yarılmada hesablama müqavimətidir və cədvəl 4-ün 5 d bəndindən tapılır.
7.37. Dartılıb yuvadan çıxarılmaya və ya liflər istiqamətində basılıb yarılmaya işləyən daxilə yapışdırılmış millərin oxları arasındakı məsafə S2=3d-dən, xarici səthə qədər isə S3=2d-dən az olmayaraq qəbul edilməlidir.
Liflərlə bucaq altında daxilə yapışdırılmış millərlə birləşmələr
7.38. Yapışqanla hazırlanmış ağac konstruksiyaların calaq yerlərində liflərlə bucaq altında daxilə yapışdırılmış millərin dartılıb yuvadan çıxarılmada və basılıb yarılmada hesablama yükdaşıma qabiliyyəti MN (kqq) aşağıdakı düsturla hesablanır:
burada, R – daxilə yapışdırılmış millərin dartılıb yuvadan çıxarılma və basılıb yarılmada hesablama yükdaşıma qabiliyyətidir. Qiyməti 4,0 МPа qəbul edilir;
d1 – yuvanın diametridir (m; sm);
lh – milin hesabi uzunluğudur (m; sm);
l – yapışdırılan (ankerlənən) hissənin uzunluğudur;
lо=3d – qaynaq zamanı yapışqan qatının möhkəmliyinin mümkün azalma dərinliyidir və qaynaq olunmayan millərdə lо=0 qəbul edilir;
d – daxilə yapışdırılan milin diametridir (m; sm);
ks– milin ankerlənən (yapışdırılan) hissəsinin uzunluğundan asılı olaraq sürüşmə gərginliyinin qeyri-bərabər paylanmasını nəzərə alan əmsaldır, qiyməti aşağıdakı düsturla hesablanır
kσ – milin bərkidildiyi sahədə liflər istiqamətində normal gərginliyin işarəsindən asılı əmsaldır.
Konstruksiya elementlərində liflər istiqamətində təsir edən dartıcı gərginliklər sahəsində dartılıb yuvadan çıxarılmaya işləyən millər üçün kσ əmsalının qiyməti aşağıdakı düsturla hesablanmalıdır;
burada, s – maksimal dartıcı gərginlikdir, МPа.
Sıxılan zonada basılıb dağılmaya işləyən millər üçün ks = 1 qəbul edilir.
md – hesablama müqavimətinin milin diametrindən asılılığını nəzərə alan əmsal;
Aa – milin en kəsik sahəsi;
Ra – milin materialının hesablama müqavimətidir.
7.39. Birləşdirilən elementin yan səthindən milin oxuna qədər olan minimal məsafə 2d-dən və 30 mm-dən az olmayaraq qəbul edilir; birləşdirilən elementlərin eni istiqamətində millərin oxları arasında məsafə 2d-dən az olmamalıdır; liflər istiqamətində birləşdirilən elementlərin kəlləsindən milin oxuna qədər olan məsafə 10d və 100 mm-dən az olmamalıdır; liflər boyu millər arasında məsafə millərlə liflərin istiqaməti arasındakı a bucağı 30°-yə qədər olduqda, 14d-dən az olmayaraq, 30°¸60º arasında olduqda 10d-dən, 60º-dən böyük olduqda 7,5d-dən az olmamalıdır.
7.40. Sərt birləşmə düyünü yaratmaq üçün isə konstruksiyalarda daxilə maili yapışdırılmış millərlə birləşmənin iki növündən istifadə edilir:
- birləşmənin V şəkilli universal tipi ən azı iki mildən ibarət olub, öz aralarında bucaq əmələ gətirməklə ağacın liflərinin istiqamətinə nəzərən maili daxilə yapışdırılmış millərdir;
- dartılan uc-uca birləşmədə və ya birləşmənin dartılan zonasında bir istiqamətdə daxilə maili yapışdırılmış, ağaca sıxıcı qüvvəni ötürən, metal lövhəyə qaynaqla birləşdirilmiş və dartılıb yuvadan çıxarılmaya işləyən millərlə birləşmə növünə yol verilir. Belə birləşmədə milin basılıb yarılmaya işləməsinə yol verilmir.
7.41. V şəkilli ankerin hesablama yükdaşıma qabiliyyəti daxilə yapışdırılmış millərdə olduğu kimi düstur (66) ilə təyin edilir. Ankerlərin budaqlarında yaranan iç qüvvələr xarici qüvvənin budaqları istiqamətində toplananlara ayrılması yolu ilə tapılır. Ankerlərin budaqları arasındakı daxili bucaq 45º¸120º arasında qəbul edilir.
Ankerlərin, qaynaq tikişlərinin, birləşdirici lövhələrin və digər polad elementlərin möhkəmliyə yoxlanılması polad konstruksiyaların layihələndirmə normaları əsasında yerinə yetirilir.
7.42. Daxilə yapışdırılan millərin və ya ankerlərin sayını təyin edərkən onların birgə işi kb1 əmsalı ilə nəzərə alınmalıdır:
- birləşmənin bir tərəfində bir anker və ya iki maili mil olduqda, kb1 = 1;
- iki anker və iki maili mil olduqda, kb1 = 0,9;
- çoxlu miqdarda anker və mil olduqda, kb1 = 0,75.
7.43. Konstruksiyanın düyünləri və ya birləşmələri layihələndirilərkən konstruktiv sxemin xüsusiyyətləri nəzərə alınmalıdır. Sınıq oxlu sıxılıb-əyilən elementlərdə birləşmənin sıxılan və dartılan sahələrinin konstruktiv həll variantları prinsipial olaraq bir-birindən fərqlənirlər, məsələn, çərçivələrin karniz düyünlərində və s.
7.44. Daxilə maili yapışdırılmış millər birləşmədə elə yerləşdirilməlidirlər ki, onlarda yalniz dartıcı qüvvələr yaransın. Bu halda qüvvələrin toplananlara ayrılmasından yaranmış sıxıcı qüvvələr ağaca əlavə birləşdirilmiş sərt metal lövhəyə və ya xüsusi daxilə yapışdırılmış və uyğun hesabatla yoxlanılmış milə ötürülməlidir.
7.45. Daxilə maili yapışdırılmış millərlə birləşmənin təsirə tabeliyinin qiyməti 0,001 mm/kN qəbul edilir.
7.46. Yığma konstruksiyaların sıxılan, dartılıb-əyilən, əyilən və dartılan elementləri hesabatla yoxlanmalı, kəsici, həmçinin yığma, daşınma, quraşdırma və s. zamanı yaranan qüvvələrin qəbul edilməsi təmin olunmalıdır. Böyük aşırımlı konstruksiyaların polimer-betonla doldurulan sıxılan düyün birləşmələri üçün kəsici və quraşdırma yüklərini qəbul edə bilən daxilə maili yapışdırılmış millərdən təşkil olunmuş xüsusi konstruktiv həll verilməlidir.
Daxilə yapışdırılmış polad nagel birləşmələri
7.47. Qüvvə liflər istiqamətində təsir etdikdə şam və küknar ağaclarından olan elementlərin birləşmələrinin bir tikişində bərkidilmə dərinliyi ln≥6d olan ağacın daxilinə yapışdırılmış periodik profilli (şəkil 17) polad armatur silindrik nagellərin sürüşmədə hesablama yükdaşıma qabiliyyəti Tn, kN-la bu normaların bənd 7.15-i nəzərə alınmaqla, cədvəl 23 üzrə təyin edilir. Tn-nin maksimal qiyməti bərkidilmə dərinliyinin ln≥8d qiymətinə uyğundur, burada d – milin nominal diametri, l – bərkidilmə dərinliyidir.
7.48. Liflərlə bucaq altında birləşmələrdə daxilə yapışdırılmış nagelin yükdaşıma qabiliyyəti Tn bu normaların bənd 7.14-nün tələblərinə uyğun olaraq təyin edilir.
7.49. Daxilə yapışdırılmış nagellərin oxları arasındakı məsafə, onlar düz xətt boyunca düzüldükdə liflər istiqamətində S1³8dо, liflərə perpendikulyar istiqamətdə S2³3dо və elementin kənarından S3³3dо olmalıdır. Nagellərin şahmatvari düzülüşündə onların oxları arasında minimal məsafə S2=S3³3dо qəbul olunmalıdır.
1. Simmetrik birləşmələr
a) orta elementlərdə əzilmə
b) kənar elementlərdə əzilmə
2. Qeyri-simmetrik birləşmələr
a) bərabər qalınlıqlı bütün elementlərdə əzilmə, həmçinin birkəsimli birləşmədə ən qalın elementdə
b) ikikəsimli birləşmədə а ≤ 0,5с olduqda, ən qalın orta elementdə əzilmə
c) а ≤ 0,35с olduqda, nazik kənar elementdə əzilmə
d) birkəsimli birləşmədə ən nazik elementdə və 0,35с < а < с olduqda, kənar elementdə əzilmə
3. Simmetrik və qeyri-simmetrik birləşmələr
a) A300 armaturdan olan nagelin əyilməsi
b) A400 armaturdan olan nagelin əyilməsi
1. Cədvəldə: c – orta elementin qalınlığıdır, həmçinin birkəsimli birləşmədə ən qalın elementin qalınlığına bərabərdir, a – kənar elementin qalınlığıdır, həmçinin birkəsimli birləşmədə ən nazik elementin qalınlığıdır; d – nagelin nominal diametridir; do – yuvanın diametridir; bütün ölçülər santimetrlədir.
2. Cədvəl 20-nin qeydlərinin bənd 2 – 4, 7 və 8-ə bax.
3. Əgər nagellərin düzülüşü bu normaların 7.49-cu bəndinin tələblərinə uyğun yerinə yetirilərsə, nagel birləşmələrini yarılmaya hesablamaq lazım deyildir.
8. Ağac konstruksiyaların layihələndirilməsinə aid göstərişlər
8.1. Ağac konstruksiyaların layihələndirilməsi zamanı aşağıdakılar nəzərə alınmalıdır:
a) ağac konstruksiyalar hazırlayan müəssisənin istehsalat imkanları;
b) nəqliyyat və quraşdırma vasitələrin imkanları və yol xidməti tələbləri;
c) ağac məmulatlardan itkisiz və tullantısız istifadə;
d) istismar və quraşdırma zamanı ayrı-ayrı konstruksiyaların və bütünlüklə bina və ya qurğunun həndəsi dəyişməzliyi, dayanıqlığı və fəza sərtliyinin təmin edilməsi tələblərin nəzərdə tutulması;
e) yanğın təhlükəsizliyinin, odadavamlılıq və uzunömürlülüyün təmin edilməsi tədbirlərin nəzərdə tutulması.
8.2. Ağac konstruksiyaların layihələndirilməsi zamanı liflər istiqamətində ağacın şişməsi, quruması, həmçinin temperatur dəyişməsindən ağac konstruksiyalarda yaranan gərginlik və deformasiya nəzərə alınmır.
Aşırımı 30 m-dən böyük olan dafiəsiz ağac konstruksiyalarda dayağın biri hərəkətli olmalıdır. Hərəkətli element kimi sürtünmə əmsalı 0,065 olan ftoroplast – paslanmayan polad sürtünməyə qarşı aralıq elementləri də istifadə oluna bilər.
8.3. Sürtünmə qüvvəsinin təsiri ağac konstruksiyaların hesablanmasında aşağıdakı hallarda nəzərə alınmalıdır:
a) dinamik yük təsir etməyən sistemin müvazinəti bir elementin digərinə daimi sıxılması şəraitində, yalnız sürtünmə hesabına təmin edilərsə, bu halda ağacın-ağaca sürtünmə əmsalının qiyməti: kəllənin yan səthi üzrə – 0,3; yan səthi üzrə isə – 0,2 götürülür;
b) əgər sürtünmə konstruksiya və birləşmənin iş şəraitini pisləşdirərsə, onda sürtünmə əmsalının qiymətini 0,6 qəbul etmək lazımdır.
8.4. Mişar materialından olan dartılan və əyilən elementlərin kənarlarında zəifləmələrin olmasına yol verilmir.
8.5. Dairəvi en kəsikli meşə materialından olan elementlərin dayanıqlığa hesablanması elementin hesablama uzunluğunun ortasındakı kəsik, möhkəmliyə hesablanması isə maksimum əyici moment təsir edən kəsik üzrə aparılmalıdır.
8.6. Ağac konstruksiyaların fəza sərtliyi və dayanıqlığı üfqi və şaquli rabitələr verilməklə təmin edilməlidir. Rabitə blokları arasındakı məsafə 30 m-dək qəbul olunmalıdır. Məsafənin 30 m-dən artıq olması hesabatla əsaslandırılmalıdır.
Binanın uzunluğu üzrə eninə rabitələr yuxarı kəmər səviyyəsində və ya yükdaşıyan konstruksiyaların yuxarı nöqtələri üzrə yerləşdirilməlidir.
Rabitə fermalarının kəmərləri kimi yükdaşıyan konstruksiyanın üst kəməri və ya bütün en kəsiyi istifadə edilməlidir.
Yükdaşıyan konstruksiyalar üzərində quraşdırılmış profilləşdirilmiş polad döşəmədən dafiə və rabitə kimi istifadə olunmasına aqressiv mühit olmayan binalarda əlavə əsaslandırılmış və yalnız xüsusi bərkidilmələrlə təchiz olunmuş hallarda yol verilir.
Birbaşa konstruksiyaya və örtük tirinə çəpinə vurulmuş ağac və ya ikiqat çarpaz döşəmədən örtükdə istifadə edildikdə, onun fəza sərtliyini təmin edən rabitələr tələb olunmur.
8.7. Örtük tavasının dayaq hissəsinin ölçüsü 5,5 sm-dən az olmamalıdır. Örtük tavalarının yükdaşıyan konstruksiyaya sürüşmə və qopma qüvvələrini qəbul edən birləşmələrlə hər tərəfdən bərkitmək lazımdır.
8.8. Ağac konstruksiyaların dartılan elementlərinin uc-uca birləşməsi bir kəsikdə üstlüklü polad silindrik nagellərlə həyata keçirilməlidir. Dartılan elementlərin birləşmələrinin konstruksiyaları dartıcı qüvvələrin oxboyu ötürülməsini təmin etməlidir.
8.9. Müxtəlif təsirətabeli rabitələrlə birləşdirilmiş düyün və birləşmələrin tətbiqinə, həmçinin konstruksiya elementlərinin bir hissəsinin birbaşa və ya bir hissəsinin aralıq elementi vasitəsilə birləşdirilməsinə yol verilmir.
8.10. Ağac konstruksiyaların elementləri elementlərin ekssentrisitetli birləşmələrində hesablama kəsikdə əyici momentin qiyməti, azalan hallar istisna olmaqla, düyünlərdə, birləşmələrdə və dayaqlarda mərkəzləşdirilməlidir. Digər hallarda düyünlərdəki ekssentrisitetin qiyməti hesabatlarla nəzərə alınmalıdır.
8.11. Konstruksiya elementləri düyün və birləşmələrdə şpilka və boltlarla çəkilib bağlanmalı, təsirətabe birləşməli quraşıq elementlər isə düyünlərarası sahədə çəkilib bağlanmalı və ya daxilə yapışdırılmış millərin köməyi ilə birləşdirilməlidir.
Silindrik nagellə birləşmədə birləşmənin hər iki tərəfində ən azı üç dartıcı bolt verilməlidir.
Dartıcı boltların diametri db hesabatla tapılmalı və diametri 12 mm-dən az qəbul olunmamalıdır. Dartıcı boltların şaybasının tərəflərinin ölçüsü və ya diametri 3db-dən, qalınlığı isə 0,25db -dən az olmamalıdır.
8.12. Yükdaşıyan şəbəkəli ağac konstruksiyalarda elementlərin netto en kəsik sahəsi 50 sm-dən, simmetrik zəiflədilmiş kəsikdə isə, həmçinin brutto en kəsik sahəsinin 0,5-dən az olmamalıdır.
8.13. Ağac konstruksiyaların seysmik yük təsirinə hesablanması “Seysmik rayonlarda tikinti” normativ sənədinin tələblərinə uyğun aparılmalıdır.
Birmərtəbəli böyük aşırımlı (aşırım 24 m-dən çox olduqda) binaların karkaslarında əsasən statik həll olunan konstruksiyalardan istifadə edilməlidir.
Oynaqlı düyünlərdə əlavə daxili qüvvələr yaratmamaq şərti ilə, onların dönmə imkanının təmin edilməsi zəruridir.
Yapışqanla hazırlanmış ağac konstruksiyaların layihələndirilməsində ağacın yarılmasının qarşısını almaq üçün tədbirlər nəzərdə tutulmalıdır (məsələn, ağac məmulatların daxilə yapışdırılmış millərlə armaturlanması).
8.14. Yapışqanla hazırlanmış dəyişən en kəsikli konstruksiyalarda liflərlə b bucağı altında çəpinə biçilmiş elementin kənarının liflərə paralel sahədə yaratdığı əlavə gərginliyi nəzərə almaq lazımdır:
burada, s0 – ağacın lifləri istiqamətində təsir edən gərginlikdir;
b – ağacın lifləri ilə çəp kəsilmə arasındakı bucaqdır.
Atmalar, şəbəkələr və döşəmələr
8.15. Atmalar, şəbəkələr, döşəmələr və digər əyilən elementlər iki həddi hala, möhkəmliyə və əyintiyə hesablanmalıdır. Əyintinin maksimal qiymətləri bu normaların bənd 6.35-nin tələbləri nəzərə alınmaqla, cədvəl 19-da verilmiş həddi qiymətləri aşmamalıdır. Mərtəbəarası örtüklər əlavə olaraq yırğalanmaya qarşı hesablanmalıdır.
8.16. Dam örtük konstruksiyalarının atmaları və şəbəkələri aşağıdakı yük birləşmələrinə hesablanmalıdır:
a) daimi və qar yükünün müvəqqəti təsirindən möhkəmliyə və əyintiyə;
b) daimi və 1 kN topa yük təsirinə topa yükün əlavə yüklənmə əmsalı n=1,2 və cədvəl 7-nin 1-ci bəndində verilmiş iş şəraiti əmsalı тq nəzərə alınmaqla, yalnız möhkəmliyə.
Bütöv və ya kəsilmiş döşəmələrdə taxtalar və ya bruslar arasındakı məsafə 150 mm-dən artıq olmadıqda, topa yükdən ötürülən qüvvə iki taxtaya və ya brusa verilməlidir. Bruslar və ya taxtalar arasındakı məsafə 150 mm-dən artıq olduqda, topa yükdən ötürülən təsir bir taxtaya və ya brusa verilməlidir. İkiqat döşəmələrdə, (işçi və mühafizə, taxtaya və brusa bucaq altında istiqamətlənən) topa yükü 500 mm enində işçi döşəməyə paylanmalıdır.
8.17. Təsirətebeli rabitəli quraşıq tirlərə rabitələr quraşdırılmazdan əvvəl elementləri əymək yolu ilə inşaat hündürlüyü verilməlidir. İnşaat hündürlüyünün qiymətini (tirin sonradan yük altında düzxətt forma alması nəzərə alınmadan) quraşıq tirin hesablama yükün təsirindən yaranan əyintisi ilə müqayisədə 1,5 dəfə artırılmış qiyməti qəbul olunmalıdır.
8.18. Bruslu və yapışqanlı ağac quraşıq tirləri dişli metal lövhə və lövhə nagellərin və ya maili yapışdırılmış millərin köməyi ilə üç brusdan artıq olmayaraq birləşdirmək lazımdır. Taxta quraşıq tirləri mismar, şurup, dişli metal lövhə və digər birləşmə növlərinin köməyi ilə yığmaq lazımdır.
8.19. Quraşıq tirlərin möhkəmliyə hesablanması bu normaların bənd 8.9 və 8.11-nin tələblərinə uyğun aparılmalıdır.
8.20. Quraşıq tirlərin əyintisi inşaat mexanikasının qaydaları əsasında bütöv kəsikli tirlər kimi təyin olunur. Bu halda tirin en kəsik sahəsinin ətalət momentinə bu və ya digər birləşmə növünün təsirətabeliliyini nəzərə alan ki əmsalı daxil edilir.
8.21. Maili yapışdırılan milli quraşıq tirlərdə dartıcı qüvvələrin yaranmaması üçün millər birləşdirmə müstəvisinə αс = 25º–50º bucağı altında yapışdırılmalıdır. Maili yapışdırılmış milin sürüşmə rabitəsi kimi yükdaşıma qabiliyyəti Тs.r aşağıdakı düsturla hesablanır:
burada, T – bu normaların 7.36-cı bəndinə uyğun milin təyin edilmiş yükdaşıma qabiliyyətidir.
Yapışdırılmış millər arasındakı məsafə (addım) ss.r aşağıdakı şərti ödəməlidir:
burada, DMs – yapışdırılan millər arasındakı ss.r məntəqəsinin başlanğıc və sonunda əyici momentlərin qiymətlərinin hesablama fərqi;
Sbr – neytral oxa nəzərən quraşıq elementin budağının brutto statik momenti;
Ibr – neytral oxa nəzərən en kəsik sahəsinin brutto ətalət momentidir.
Bütöv və yapışdırılmış ağac məmulatından tirlər
8.22. Tirlər iki həddi hala, möhkəmliyə, müstəvi formasının dayanıqlığına və əyintiyə hesablanmalıdır.
8.23. Əyilən ağac elementlərinin dayaqlarının dartılan zonasında а≤0,25h dərinlikdə kəsilməsinə aşağıdakı şərt ödəndikdə yol verilir:
burada, VA – hesablama yükdən dayaq reaksiyası;
b və h – elementin kəsilməmiş en kəsik sahəsinin müvafiq olaraq eni və hündürlüyüdür.
Dayaq sahəsinin düz kəsilmiş hissəsinin uzunluğu c kəsiyin h hündürlüyündən böyük olmamalı, çəp kəsilmiş hissəsinin uzunluğu с1 isə kəsilmənin a dərinliyinin iki mislindən az olmamalıdır (şəkil 18).
Çəp kəsilmənin yerinə yetirilməsi mümkün olmadıqda və ya onun dərinliyi 0,25h qiymətini aşdıqda, kəsilmə sahəsinin gücləndirilməsi vacibdir. Gücləndirmə eninə (liflərə perpendikulyar) və maili (liflərə 45° bucaq altında) millərin yapışdırılması yolu ilə həyata keçirilir (şəkil 19). Eninə millərin uzunluğu aşağıdakı şərti ödəməlidir:
burada, la – milin hesablama uzunluğu;
aр=а – 30 mm (kəsilmənin dərinliyi neproyapışqan üçün 30 mm çıxılır).
Millərin hesablanması dartıcı qüvvənin tamamilə eninə yapışdırılmış millər tərəfindən qəbul etməsi nəzərə alınmaqla aparılır. Maili millər sürüşmə qüvvəsini çat zonasında qəbul edir və dayaqətrafı məntəqədə toxunan gərginliyi azaldır.
Tirin kəsilmə sahəsinin kənarından milə qədər məsafə 80–120 mm təşkil etməlidir (120 mm məsafə açıq hava şəraitində istismar olunan konstruksiyalar üçün nəzərdə tutulur).
İki eninə yapışdırılmış millər üçün aşağıdakı şərt ödənilməlidir:
burada, T –bu normaların bənd 7.36-a əsasən eninə yapışdırılmış milin lh=ah olduqda yükdaşıma qabiliyyəti;
VA – dayaq reaksiyası;
h – kəsilən hissə nəzərə alınmadan hündürlükdür;
a – kəsilmənin dərinliyidir.
Maili yapışdırılmış mil üçün aşağıdakı şərt ödənilməlidir:
burada, T – eninə yapışdırılmış milin bu normaların bənd 6.36-a müvafiq birləşmə tikişinin yerləşməsi əvəzinə şərti olaraq dayaq oturma sahəsinin səviyyəsi qəbul etməklə təyin olunan yükdaşıma qabiliyyətidir.
8.24. Aşağı səthi düzxətli və oynaq birləşməli yapışqanlı tirlərə onların aşırımlarının 1/200-nə bərabər inşaat hündürlüyü verilməlidir. Yapışqanlı tirlərdə iki növ ağacın birgə istifadəsinə yol verilir, kənar zonada kəsiyin hündürlüyünün 0,17 qiymətində nisbətən yüksək növlü ağacdan istifadə etməklə ona görə hesablama müqaviməti (Rə, Rs) qəbul olunur.
8.25. En kəsiyin hündürlüyü sabit və dəyişən olan əyilmiş yapışqanlı tirlər yuxarı səthi 10%-dən 20%-dək müsbət və mənfi əyrilikli ikiyamaclı ola bilər. Bu tirlərin bir dayağı onların aşırımlarından asılı olmayaraq, dafiə qüvvəsinin yaranmasının qarşısını almaq üçün hərəkətli olmalıdır.
Əyilmiş yapışqanlı tirlərin möhkəmliyə hesablanmasında kənar tangensial normal gərginliklərin yoxlanılmasından başqa, bu normaların bənd 8.13-nün tələblərinə uyğun ağacın liflərinə köndələn istiqamətdə təsir edən radial dartıcı gərginliyə sr max yoxlanılması vacibdir.
8.26. İkiyamaclı əyilmiş yapışqanlı tirlərin mailliyi 20%-dən çox olmayan hallarda tətbiqi tövsiyə olunur. Biryamaclı və ikiyamaclı dəyişən en kəsikli tirlərin əyilməsində onların səthinə paralel istiqamətdə gərginliyə yamacın təsiri nəzərə alınmalıdır.
Ağacın lifləri tirin bir səthinə paralel olan hallarda və yamac bucağı a£10° olduqda (şəkil 20), səthlərə paralel kənar liflərdə əyilmədən yaranan gərginlik aşağıdakı düsturla hesablanır:
yamac müstəvisində isə aşağıdakı düsturla hesablanır:
burada, Rə,α – ağacın liflərə a bucağı altında düstur (5) ilə təyin olunan sıxılmada hesablama müqavimətidir.
8.27. Müstəvi faner divarlı yapışdırılan tirlərin rəflərini şaquli düzülmüş taxta qatlardan hazırlamaq lazımdır. Qutu kəsikli tirlərin rəflərində taxta qatların üfqi yerləşdirilməsinin tətbiqinə yol verilir. Əgər rəflərin hündürlüyü 100 mm-dən artıq olarsa, onlarda divar tərəfdən üfqi istiqamətdə mişar yeri nəzərdə tutulmalıdır. Tirlərin divarları üçün qalınlığı 8 mm-dən az olmayan suyadavamlı fanerlərdən və ya biristiqamətli şpon (LVL-dən) istifadə olunmalıdır.
Kompozit kəsikli tirlər
8.28. Kompozit kəsikli tirlər quraşıq olub, yapışdırılmış ankerli ağac qabırğalardan və monolit dəmir-beton tavadan ibarətdir (şəkil 21).
8.29. Kompozit tirlərin elementlərində əyici momentlər, qüvvələr və gərginliklər ümumi hallarda konstruksiyaların tikilmə və yüklənmə şəraitlərinə uyğun müxtəlif mərhələlərdə və dövrlərdə yaranan qüvvə amillərinin cəmlənməsi ilə təyin olunur.
Dəmir-beton və ağac arasında əyici momentlərin, sürüşmə və qopartma qüvvələrinin, daxili gərginliyin və həmçinin ümumi deformasiyanın təyinində betonun işi, bir qayda olaraq, betonda gərginliyin qiyməti və işarəsindən asılı olmayaraq elastik qəbul edilir. Bu zaman betonun sürüngəcliyi nəzərə alınmalıdır.
8.30. Kompozit tirlərin betonun işinin elastik qəbul edilməsi əsasında yerinə yetirilən hesablamalarda bu tirlərin en kəsiyinin həndəsi xarakteristikalarının ağaca çevrilməsi m əmsalından istifadə edilməlidir:
burada, Еb – dəmir-betonun elastiklik moduludur;
E – liflər istiqamətində ağacın elastiklik moduludur.
Ağac qabırğalarının hündürlüyü aşağıdakı kimi qəbul edilir:
kəsilən tirlər üçün – (1/15 – 1/25)l;
kəsilməz tirlər üçün – (1/20 – 1/30)l; burada, l – tirlərin aşırımıdır.
Dəmir-beton tavanın qalınlığı 80–150 mm qəbul olunur. Yapışdırılan ankerlərin maillik bucağı a=30–45° arasında götürülür.
Ağacın liflər istiqamətində yapışdırılan ankerlərin oxları arasındakı məsafə aşağıdakı qiymətlərdən az qəbul olunmamalıdır (şəkil 21):
a = 30° olduqda S1 = 14d;
a = 45° olduqda S1= 10d.
Liflər istiqamətində ankerin oxundan kənara qədər məsafə 5d-dən az olmayaraq qəbul olunmalıdır.
Liflərə köndələn istiqamətdə məsafə aşağıdakı qaydada qəbul olunmalıdır:
ankerlərin oxları arasında – S2 ≥ 3d;
ankerin oxundan kənara qədər 30 mm-dən az olmayaraq – S3 ³ 2d.
8.31. Hesablama iki mərhələdə aparılır:
birinci mərhələ – ağac qabırğanın dəmir-beton tavanın ağırlığına;
ikinci mərhələ – daimi və müvəqqəti yüklərin təsirinə.
8.32. Ağac qabırğanın aşağı səthində gərginlik aşağıdakı düsturla hesablanır:
burada, – birinci mərhələdə qabırğadakı gərginlikdir;
– ikinci mərhələdə qabırğadakı gərginlikdir;
М1 – dəmir-beton tavanın çəkisindən yaranan əyici momentdir;
М2 – hesablama yüklərindən (dəmir-beton tavanın çəkisindən başqa) əyici momentidir;
Wağ – ağac qabırğanın müqavimət momentidir;
– kompozit kəsiyin ağaca çevrilmiş müqavimət momentidir;
y – çevrilmiş kəsiyin neytral oxundan tirin aşağı səthinə qədər olan məsafədir.
8.33. Dəmir-beton tavanın yuxarı səthində gərginlik aşağıdakı düsturla hesablanır:
burada, Wb.ç – betona çevrilmiş kompozit kəsiyin müqavimət momenti;
Rb – betonun sıxılmada hesablama müqavimətidir.
8.34. Dəmir-beton tavanın hesablama eni aşırımın 1/6-dən çox olmamaq şərtilə qabırğalar arasındakı məsafəyə bərabər qəbul olunur. Tavanın qalınlığı kompozit tirin hündürlüyünün 1/10 –dən kiçik olduqda, çıxıntının hesablama eni tavanın qalınlığının 6 mislindən artıq olmayaraq qəbul edilir.
8.35. Ankerlərin tələb olunan sayı tava və qabırğanın yarılma müstəvisində sürüşməyə hesablanmasına uyğun müəyyən olunur.
Bir ankerin sürüşmədə yükdaşıma qabiliyyəti aşağıdakı düsturla hesablanır:
burada, As – ankerin en kəsik sahəsidir;
Rs – anker materialının dartılmada hesablama müqavimətidir;
d – ankerin nominal diametridir;
Rb – betonun oxboyu sıxılmada hesablama müqavimətidir (prizma möhkəmliyi).
8.36. Kəsilməz və kəsilən kəmərli fermaların hesablanması düyün birləşmələrinin təsirətabeliliyi nəzərə alınmaqla, deformasiya sxemi üzrə aparılmalıdır. Kəsilməz kəmərli fermaların hesablanmasında elementlərdə boyuna qüvvələrin və yerdəyişmələrin təyinində düyünlərin oynaqlı qəbul olunmasına yol verilir.
8.37. Fermalar inşaat hündürlüyünün yapışqanlı konstruksiyalarda aşağı və yuxarı kəmərlərin əyilməsi yoli ilə aşırımın 1/200 -dən az olmayaraq verilməsi ilə layihələndirilməlidir.
8.38. Fermanın sıxılan elementlərinin hesablama uzunluğu dayanıqlığa öz müstəvisində hesablamalarda düyün mərkəzləri arasında məsafə, ferma müstəvisində olmayan hallarda bərkidilmə nöqtələri arasında məsafə qəbul edilməlidir.
8.39. Fermanın şəbəkə elementləri düyünlərdə mərkəzləşdirilməlidir. Düyünlərində mərkəzləşdirilməyən ferma elementlərində yaranan əyici moment nəzərə alınmalıdır. Fermanın sıxılan kəmərlərinin birləşmələri düyünlərdə və ya ferma müstəvisində olmayan elementlərin birləşməsi düyünlərin yaxınlığında yerləşdirilməlidir.
Yapışdırılan rabitəli linzaşəkilli fermaların layihələndirilməsinin xüsusiyyətləri
8.40. Fermalar bütünlüklə yapışdırılan ağac məmulatından və ya aşağı kəməri və şəbəkə detalları isə poladdan yığıla bilər. Şəkil 22-də sərt düyünlü fermanın sxemi göstərilmişdir.
Aşırımın ortasında fermanın hündürlüyü (l/9)L<Н < (1/6)L qəbul edilir.
Bu fermaların aşırımları 18 –100 m tövsiyə olunur.
8.41. Fermanın şəbəkə elementləri şaquli istiqamətə nisbətən 30°–50° bucaq altında yerləşdirilməlidir. Fermanın şəbəkə elementlərinin kəmərə bərkidilməsi yapışdırılan millərin və ya nagellərin köməyi ilə yerinə yetirilməlidir. Fermanın hesablamaları və konstruksiyalandırılması bu normaların bənd 8.13–8.19-nun tələblərinə uyğun aparılmalıdır. Linzaşəkilli fermaların dayaq düyünləri çox yüklənmiş və məsuliyyətlidir. Kəmərlər sərt qovuşduqda, maili yapışdırılan millərlə layihələndirilməlidir (şəkil 23).
8.42. Yığma fermalar bir neçə nəql olunma hissələrindən təşkil oluna bilər. İriləşdirilmiş düyünlərin yerləşməsi nəqliyyat və texnoloji tələblər əsasında təyin olunmalıdır. Aşağı kəmərdə mümkün qədər minimal sayda birləşmələr yerləşdirmək lazımdır.
8.43. Yuxarı kəmərin birləşmə düyünləri elə həll edilməlidir ki, oxboyu qüvvələrin elementlərin yan səthlərinə en kəsiyin hündürlüyü boyu gərginliyin bərabər paylanmasını təmin edən polimer-betonla ötürülməsi təmin olunsun.
8.44. Kəmərlərin sıxılan və dartılan birləşmə düyünləri fermanın yerinin dəyişdirilməsindən və qaldırılmasından yaranan quraşdırma yüklərinə hesablanmalıdır. Ferma müstəvisində olmayan birləşmə düyünləri tələb olunan sərtliyə və əks işarəli yükləri qəbul etmək imkanına malik olmalıdır.
8.45. Fermaların hesablanması aşağıdakılar nəzərə alınmaqla aparılmalıdır:
a) fermanın kəmərlərində qüvvələr onların kəsilməz olması şərtindən təyin olunmalıdır; düyünlərdə əmələ gələn əyici momentlər nəzərə alınmalıdır;
b) ferma şəbəkə elementlərində qüvvələrin şəbəkə elementlərinin kəmərlərə oynaqlı birləşməsi şərtindən təyin olunmasına icazə verilir;
c) statik hesablamalar üçün maili yapışdırılan rabitəli dayaq düyünü sərt qəbul olunur;
d) şəbəkə elementlərinin kəsilməz kəmərə birləşməsi oynaqlı qəbul olunur.
Düyünlərdə metal dişli lövhə birləşməli taxta fermaların layihələndirilməsinin xüsusiyyətləri
8.46. Düyünlərdə metal dişli lövhə birləşməli taxta fermalar məsuliyyət səviyyəsi II və odadavamlılıq dərəcəsi V olan binalarda tətbiq olunur (bu normaların əlavə 3-ü). Fermalar eni 100–200 mm, qalınlığı 40–70 mm olan iynəyarpaqlı ağacların materiallarından hazırlanır.
8.47. Fermanın hesablama sxemi şəbəkə elementlərinin kəsilməz kəmərlərə oynaqlı birləşməsini nəzərdə tutur. Taxtaların kəmərin uzunluğu üzrə birləşmə düyünlərindən kənar məntəqələrdə uc-uca birləşməsi oynaqlı qəbul olunur.
8.48. Fermanın hündürlüyünün onun aşırımının 1/5-dən az olmayaraq qəbul edilməsi tövsiyə olunur. Kiçik hündürlüklü fermaların düyünlərində millərin xətti təsirə tabeliliyi nəzərə alınmaqla hesablanması vacibdir. Bu halda, hesablamalarda birləşmələrin hesablama yükdaşıma qabiliyyətlərinə uyğun düyünlərdə millərin deformasiyasının 1,5 mm təşkil edən qüvvələri nəzərə alınmalıdır.
8.49. Fermaların kəmərləri sıxılan-əyilən və dartılan-əyilən elementlər kimi hesablanır. Şəbəkə elementlərinə mərkəzi sıxılan və mərkəzi dartılan elementlər kimi baxılmağa yol verilir. Hesablamalarda metal dişli lövhələrin yuvalarında kəsiklərin zəiflədilməsi nəzərə alınmır.
8.50. Metal dişli lövhə birləşməli düyünlərin hesablama yükdaşıma qabiliyyətləri lövhənin dişlərin verilmiş həndəsi növündən asılıdır. Dişlərin hündürlüyünün lövhənin qalınlığının 12 mislindən çox olmayaraq qəbul olunması tövsiyə edilir. Polad lövhənin qalınlığı 1–2 mm təşkil edir. Birləşmənin hesablama yükdaşıma qabiliyyəti R təsir edən qüvvənin lövhənin oxu arasındakı a bucağından və lövhənin oxunun mailliyi ilə liflərin istiqaməti arasındakı b bucağından (şəkil 24) asılı olaraq, 1 sm-ə düşən metal dişli lövhələrin konkret növlərinin nümunələrinin sınaqları vasitəsi ilə təyin olunur.
Müxtəlif formalı dişlərin ştamplanması zamanı lövhələrin müxtəlif cür deşilməsi nəticəsində metal dişli lövhə birləşməsinin dartılmada Rd və kəsilmədə Rk hesablama müqavimətləri lövhənin oxuna nəzərən qüvvələrin istiqamətlərinin a bucağının müxtəlif qiymətlərində nümunələrin sınaqları nəticəsində təyin olunur.
8.51. Birləşmənin möhkəmlik şərti aşağıdakı düsturla yoxlanılır:
burada, N – mildə normal qüvvə;
R – 1 sm birləşmə sahəsinin hesablama yükdaşıma qabiliyyəti;
A – metal dişli lövhəli birləşmənin bir tərəfindəki səthinin hesablama sahəsidir, ferma elementlərinin qovuşma xəttinə bitişən 10 mm enində zolaq şəklində lövhə məntəqələrinin sahələrini çıxmaqla təyin olunur.
8.52. Dartılmada metal dişli lövhənin möhkəmlik şərti aşağıdakı kimidir:
burada, b – deşilmə nəzərə alınmadan, qüvvənin təsir istiqamətinə perpendikulyar istiqamətdə lövhənin ölçüsü;
Rd – lövhənin dartılmada hesablama müqavimətidir.
8.53. Kəsilmədə metal dişli lövhənin möhkəmlik şərti aşağıdakı kimidir:
burada, lk – deşilmə nəzərə alınmadan lövhə kəsiyinin kəsilmə uzunluğu;
Rk – lövhənin kəsilmədə hesablama müqaviməti;
Q – düyündə kəsici qüvvədir.
8.54. Kəsici və dartıcı qüvvələrin lövhəyə birgə təsirindən aşağıdakı şərt ödənilməlidir:
8.55. Tağlar və qübbələr bu normaların bənd 6.17-nin tələblərinə uyğun möhkəmliyə və əyrilik müstəvisində bənd 6.2-nin düstur (9)-u ilə dayanıqlılığa hesablanmalıdır, harada elementlərinin hesablama uzunluqları lo aşağıdakı kimi qəbul olunmalıdır:
a) deformasiya sxemi üzrə möhkəmliyə hesablanmalarda:
- simmetrik yüklərdə ikioynaqlı tağ və qübbələr üçün – l0 = 0,35S;
- simmetrik yüklərdə üçoynaqlı tağ və qübbələr üçün – l0 = 0,58S;
- çəp simmetrik yüklərdə iki və üçoynaqlı tağlarda və qübbələrdə aşağıdakı düsturla təyin olunur:
burada, a – yarımtağın mərkəzi bucağıdır, qiyməti radianla götürülür;
S – tağ və ya qübbənin tam qövsünün uzunluğudur.
Bütün yükləmə növlərində qıfıl hissəsində sınma bucağı 10°-dən çox olmayan üçoynaqlı oxvari tağlar üçün l0 = 0,5S.
Qeyri-simmetrik yükləmədə üçoynaqlı tağların hesablamalarında hesablama uzunluğunun l0=0,58S qəbul olunmasına yol verilir.
b) əyrilik müstəvisində ikioynaqlı və üçoynaqlı tağların və qübbələrin hesablanmasında l0 = 0,58S.
Müstəvi deformasiya formasında üçoynaqlı tağların dayanıqlığa yoxlanılması bu normaların 6.20-ci bəndinin tələbləri əsasında aparılmalıdır.
8.56. Tağların deformasiya sxemi üzrə möhkəmliyə və müstəvi deformasiya formasına dayanıqlığa hesablanmasında N və Мd -nin qiymətlərini maksimal momentli kəsiklərdə (yükləmənin yoxlanılan halı üçün) qəbul etmək lazımdır, ξ və ya ξs və ξc əmsallarının qiymətlərini bu normaların bənd 6.17-nin düstur (33)-ə tağın qıfıl kəsiyində No sıxıcı qüvvənin qiyməti qoyulmaqla hesablanmalıdır. Əyrilik müstəvisində tağın dayanıqlığa hesablanması düstur (9) ilə həmin sıxıcı No qüvvəsinin təsirinə aparılmalıdır.
8.57. Üçoynaqlı çərçivə elementlərinin onların öz müstəvisində möhkəmliyə hesablanması hesablama uzunluğunu yarımçərçivənin oxboyu uzunluğuna bərabər götürməklə sıxılıb-əyilən elementlərin hesablama qaydalarına uyğun aparılmasına icazə verilir.
8.58. Xarici kontur boyu bərkidilmiş üçoynaqlı çərçivələrin müstəvi deformasiya formasında dayanıqlığını bu normaların bənd 6.20-dəki düsturlarla yoxlanılmasına icazə verilir. Bu halda, rigel və dirəklərin oxları arasında bucaq 130-dən çox olan düzxətli elementli və əyilib-yapışdırılan çərçivələr üçün elementlərinin hesablama uzunluğu yarımçərçivənin oxboyu uzunluğuna bərabər qəbul edilməlidir. Rigel və dirəklər arasında bucaq 130-dən kiçik olan hallarda rigel və dirəklərin hesablama uzunluğu onların kənarlarının bərkidilmə düyünləri arasındakı məsafəyə bərabər qəbul edilir.
8.59. Əyilib yapışdırılan çərçivələrin əyrixətli məntəqələri h/r ³ /7 nisbətində (h – kəsiyin hündürlüyü, r – əyrixətli məntəqənin mərkəzi oxunun əyrilik radiusudur) (şəkil 25) bu normaların bənd 6.17-nin düstur (32)-si vasitəsilə möhkəmliyə hesablanmalıdır. Bu halda, daxili səth üzrə gərginliyin yoxlanılmasında müqavimət momentini krd əmsalına vurmaq lazımdır:
xarici səth üzrə gərginliyin yoxlanılmasında isə krx əmsalına vurmaq lazımdır
En kəsiyin mərkəzi oxundan neytral oxa qədər z məsafəsi aşağıdakı düsturla hesablanır:
Hava elektrikötürücü xətlərinin dayaqları
8.60. Hava elektrikötürücü xətlərinin elementləri üçün yumru meşə, mişar materialları və yapışdırılan ağac məmulatlarının istifadəsinə yol verilir.
8.61. Dayağın əsas elementləri (dirəklər, əlavələr, traverslər) üçün şalbanın yuxarı kəsiyinin diametri, gərginlik 110 kV və daha artıq elektrik hava xətləri üçün 180 mm-dən, gərginlik 35 kV və ondan aşağı elektrik hava xətləri üçün isə 160 mm-dən az olmamalıdır.
Əlavələrin (payaların, zoğların) diametri gərginlik 35 kV və daha artıq elektrik hava xətləri üçün 180 mm-dən az olmamalıdır. Dayaqların köməkçi elementləri üçün şalbanların yuxarı kəsiyinin diametri 140 mm-dən az olmamalıdır.
8.62. Hava elektrikötürücü xətlərinin dayaqlarının elementlərinin qovuşmaları, bir qayda olaraq, yarma birləşməsiz yerinə yetirilməlidir.
8.63. Birləşmələrdə boltların diametri 16 mm-dən kiçik, 27 mm-dən böyük olmamalıdır.
Ağac konstruksiyaların etibarlılığını təmin edən konstruktiv tələblər
8.64. Bina və qurğuların istismar müddətindən, ağac məmulatların kimyəvi mühafizəsinin aparılmasından asılı olmayaraq, ağac konstruksiya elementlərinin qurumasını təmin edən və onların nəmlənməsindən konstruktiv mühafizə tədbirlərinin görülməsi məcburidir.
Ağac məmulatları başlanğıc yüksək nəmliyə malikdirlərsə, konstruksiyada onun sürətli quruması çətindirsə, həmçinin konstruktiv tədbirlərlə ağacın dövri və daimi nəmlənməsinin qarşısını almaq mümkün deyilsə, kimyəvi mühafizə tədbirləri (konservləşdirmə, antiseptikləşdirmə, hidrofoblaşdırma, nəmə qarşı örtüklərin istifadəsi və s.) tətbiq olunmalıdır.
8.65. Konstruktiv tədbirlər kimi aşağıdakılar nəzərdə tutulmalıdır:
a) ağac konstruksiyaların istehsalat, istismar, atmosfer çöküntülərinin, qrunt və ərimə sularının bilavasitə nəmlənməsindən qorunması (hava elektrikötürücü xətləri istisna olmaqla);
b) ağacın donmadan, kapilyar və kondensasiya nəmlənmələrindən qorunması;
c) ağac konstruksiyaların sistemli qurumasının temperatur nəmlik rejiminin yaradılması yolu ilə (otaqların məcburi və təbii ventilyasiyası, konstruksiyalarda və bina hissələrində quruducu qurğuların, aeratorların yerləşdirilməsi) təmin edilməsi.
8.66. Yükdaşıyan ağac konstruksiyalar (fermalar, tağlar, tirlər və s.) imkan daxilində bütün hissələri baxış nəzarəti üçün açıq, yaxşı küləklənən olmalı, həmçinin onlar konstruksiya elementlərinin kimyəvi mühafizəsinə daxil olan profilaktik təmirlərin yerinə yetirilməsinə imkan yaratmalıdırlar.
8.67. İsidilən bina və qurğularda yükdaşıyan konstruksiyaları elə yerləşdirmək lazımdır ki, onlar bütünlüklə isidilən otaqlarda və ya ondan kənarda yerləşsinlər.
Əsaslandırılmış hallarda yükdaşıyan yapışqanlı konstruksiyaların (tirlərin, çərçivələrin, tağların) bir hissəsinin isidilən otaqlarda, digər hissəsinin isə xaricdə yerləşdirilməsinə yol verilir. Bu halda, konstruksiyalar düzbucaqlı, bütöv en kəsiyə malik olmalı, onların mühafizəedici konstruksiyalarla (divarlarla, örtüklərlə) kəsişmə yerlərində nəmlənmə və bioloji dağılmaya qarşı əlavə gücləndirilmiş mühafizə tədbirləri nəzərdə tutulmalıdır.
8.68. Birləşmiş və ya çardaqlı dam örtük konstruksiyalı binalarda ferma kəmərlərinin uclarının şəbəkə elementlərinin, dayaq və aralıq düyünlərinin divarların qalınlığı üzrə içərisinə oturdulmasına yol verilmir.
Yükdaşıyan konstruksiyaların (fermaların, tağların, tirlərin) dayaq hissələrinin daş divarların yuvalarında yerləşdirilən hissələri açiq olmalıdır. Konstruksiyaların dayaq hissələri ilə yuvaların divarları arasındakı aralıqların kərpic, məhlul və digər hermetik materiallarla doldurulması qadağandır. İsidilən bina və qurğuların xarici daş divarlarında və həmçinin isidilən və isidilməyən otaqları ayıran daxili divarlarda yuvaların donmasının qarşısını almaq üçün divarların texniki istilik hesablamalarının nəticələrinə uyğun istilik mühafizə qatı verilməlidir.
8.69. Metal dayaqlı yükdaşıyan ağac konstruksiyaların (ferma, tağ, tir və s.) isidilən bina və qurğuların xarici daş divarlarında açılmış yuvalarda oturdulmasına buxarın metal səthinə düşməsi təhlükəsinə görə icazə verilmir. Bu cür konstruksiyalar otaqların daxilinə çıxmış dəmir-beton sütunlar, divar pilyastrları və digər dayaq növləri üzərində oturdulmalıdır.
8.70. Yükdaşıyan konstruksiyaların bünövrələrə, daş divarlara, pilyastrlara, dəmir-beton sütunlara oturdulan yerlərində ağac konstruksiya ilə dayağın daha yüksək istilikkeçirmə qabiliyyətinə malik materialı arasında hidroizolyasiya qatı verilməlidir.
Yükdaşıyan ağac konstruksiyaların dayaq hissələri ağac altlıq (yastıq) üzərində quraşdırılarsa, altlıqlar da, həmçinin dayağın daha artıq istilikkeçirmə qabiliyyətinə malik materialından hidroizolyasiya qatı ilə ayrılmalıdır. Altlıqlar (yastıqlar) bərk enliyarpaq ağac növlərindən hazırlanmalı və çətin yuyulan və yuyulmayan bioloji mühafizə tərkibləri ilə örtülməlidir.
8.71. Konstruksiyaların istismarı zamanı buxar kondensatının metal səthlərə düşmə ehtimalı olan sahələrdə metalbərkitmə elementlərinin (qoyma element, bucaqlıq, bolt, şayba) ağaca təmas sahələrində ağacın nəmlənmədən qorunması tədbirləri həyata keçirilməlidir. Bunun üçün ağacla metal elementlər arasında hidroizolyasiya qatı (mastika, lülə şəklində bükülmüş hidroizolyasiya qatından altlıq, elastik və ya sıxlaşdırıcı lentlərdən altlıqlar) yaradılmalıdır.
8.72. Ağac çərçivələr, tağlar və dirəklər (sütunlar) otaqların daxilində yerləşdikdə, dayağın aşağı kəsiyinin hündürlüyünü döşəmə səviyyəsindən elə hündürlükdə yerləşdirmək lazımdır ki, istismar müddətində dayaq düyününün nəmlənməsi ehtimalı mümkün olmasın.
Yükdaşıyan konstruksiyaların dayaq hissələri açıq havada yerləşərsə, bünövrənin üst səthi elə düzəldilməlidir ki, atmosfer çöküntülərindən yaranan suyun sürətlə kənarlaşdırılması təmin olunsun, yağış və ərimədən dayaq düyününün subasmaları mümkün olmasın.
8.73. Ağac örtüklər, bir qayda olaraq, suyun xarici kənarlaşdırılması ilə layihələndirilməlidir.
8.74. Havanın nəmliyi yüksək olan (85%-dən artıq) bina və qurğularda, həmçinin güclü və orta kimyəvi aqressiv mühitdə istismar olunan yükdaşıyan ağac konstruksiyalar bütöv kəsikdən və minimal sayda metal elementlərdən təşkil olunmalıdırlar. Bu cür bina və qurğularda metal-ağac konstruksiyaların tətbiqi maksimal dərəcədə məhdudlaşdırılmalıdır. Kimyəvi aqressiv mühitdə istismar olunan binalarda da, həmçinin boşluqlu yükdaşıyan konstruksiyaların tətbiqi böyük sayda aralıq düyünlərinin, ağac şəbəkə elementlərinin üfqi və maili açıq səthlərində kimyəvi aqressiv tozun toplanması səbəbindən məhdudlaşdırılır. Bu binalarda imkan daxilində yükdaşıyan konstruksiyaların aqressiv mühitli otaqlardan kənara çıxarılmasını (asma tavanların, çardaqlı örtüyün yaradılması) nəzərdə tutan həcmi plan həlləri qəbul edilməlidir.
8.75. Açıq havada istismar olunan yükdaşıyan konstruksiyalar bütöv, massiv kəsiyə malik olmalı, yumru ağac bruslardan və ya yapışdırılma ağac məmulatlardan hazırlanmalıdır. Yumru meşə materialından və ya bruslardan hazırlanan konstruksiyalar birləşmə yerlərinin kənarlarında istismar müddətində ağacın sürətlə qurumasını təmin etmək məqsədi ilə xüsusi aralıqlarla layihələndirilməlidir.
Açıq qurğularda ağac elementlərin atmosfer nəmliyinin bilavasitə birbaşa təsirindən qoruyan vasitələrin maksimal dərəcədə istifadə olunması zəruridir.
Məsuliyyətli yükdaşıyan konstruksiyaların açıq elementlərinin üfqi və maili səthlərinin atmosfer çöküntülərindən mühafizəsini təmin etmək üçün bioloji mühafizə tərkibləri ilə örtülmüş ağac taxtalardan, atmosfer təsirlərinə və korroziyaya qarşı davamlı günəşliklərdən istifadə edilməlidir.
8.76. Açıq havada və ya yüksək nəmlik şəraitində istismar olunan yükdaşıyan konstruksiyaların dayaq hissələri və düyünləri elə layihələndirilməlidir ki, elementlərin ucları imkan daxilində yaxşı küləklənən və metal ilə minimal təmas sahəsinə malik olsun. Yükdaşıyan ağac konstruksiyaların özüllərə oturma sahələrində, ağac tağların, çərçivələrin bel düyünlərində bütöv metal dayaqların istifadəsindən qaçmaq lazımdır.
8.77. Tavan səthlərində su buxarlarının yaranması ehtimalı olan binalarda yükdaşıyan konstruksiyaların (fermaların, tağların, çərçivələrin) yuxarı örtük tavaları oturan səthlərinin qalınlığı 30 mm-dən az olmayan yuyulmayan və çətin yuyulan biomühafizə tərkibləri və üzü ikiqat hidroizolyasiya qatı ilə yapışdırılmış taxtalarla mühafizə olunmalıdır.
Birləşmiş dam örtük konstruksiyalarında yendlərin istifadəsinə icazə verilmir.
8.78. İsidilən bina və qurğuların divar mühafizə konstruksiyalarında istismar dövründə nəmliyin toplanmasının qarşısı alınmalıdır. Divar və örtük panellərində xarici hava ilə əlaqədə olan ventilyasiya havaçəkənləri nəzərdə tutulmalı, buxar izolyasiya qatından istilik texniki hesabatlarla nəzərdə tutulan hallarda istifadə edilməlidir.
8.79. Mühafizəedici divar konstruksiyalarının su buxarından mühafizəsi lülə şəklində bükülmüş və nazik təbəqə materiallarından nəzərdə tutulmalıdır. Şəbəkəsi karkasa təsirətabe (mismar, şurup, dəmirbənd, çənbərlə) birləşdirilən mühafizə divar konstruksiyalarında sarılma və təbəqə materiallarından boyama və ya yaxma buxar izolyasiya qatı nəzərdə tutulmalıdır. Bu halda karkasla şəbəkə arasında buxar izolyasiya qatı bütöv və kəsilməz (sarılma və təbəqə materialları qaynaqlanır və ya yapışdırılır) yerinə yetirilməlidir. Şəbəkəsi mühafizə konstruksiyasına yapışqanla yapışdırılan mühafizə konstruksiyalarında boyama (yaxma) buxar mühafizə qatı tətbiq olunmalıdır. Buxar mühafizə qatı şəbəkənin daxili səthinə çəkilir. Boyama buxar mühafizə qatı eyni zamanda nəmlikdən mühafizə funksiyasını da yerinə yetirərsə, onun həm də şəbəkənin xarici səthinə çəkilməsinə icazə verilir.
8.80. Lülə şəklində bükülmüş material altında örtük tavasının ventilyasiyası xarici şəbəkə ilə istilik qatı arasında xüsusi quraşdırılmış havaçəkənlər vasitəsi ilə həyata keçirilir.
Polad profilləşdirilmiş döşəmə və dalğalı təbəqələr altında örtük tavalarında bu cür havaçəkənlər quraşdırılmır. Karniz düyünü elə layihələndirilməlidir ki, xarici hava dam örtük təbəqələrinin altına azad daxil olmaq imkanına malik olsun.
Damaltı fəzanın xarici tərəfdən ventilyasiya havaçəkənləri quraşdırılmadan, qar əleyhinə qoyulan daraqlarla bağlanmasına icazə verilmir.
8.81. Ağac karkaslı, fanerli və ya tavalı divar panelləri özül və ya kürsü paneli üzərində elə quraşdırılmalıdır ki, xarici hava aşağıdan onların içərisinə, oradan ventilyasiya havaçəkənlərinə azad daxil olub, karnizdən çıxa bilsin. Kürsü divar panelinin hidroizolyasiyasının altlıq qatsız özül üzərində quraşdırılmasına icazə verilmir. Divar panelləri arasındakı tikişlərdə istilik qatı verilməli və tikişlər hermetikləşdirilməlidir.
İsidilən binaların divar panellərinin xarici şəbəkəsində buxar keçirməyən materialın istifadəsinə şəbəkə ilə doldurucu arasında havaçəkənlər yerləşdirilmədikdə icazə verilmir.
8.82. Xarici divar panellərinin islanmadan qarşısını almaq üçün səkidən panelin aşağısına qədər məsafə 40 sm-dən, damlardan suyun qeyri-mütəşəkkil kənarlaşdırılmasında karnizlərin çıxıntısı 50 sm-dən az olmamalıdır.
DÜİST 8486 standartına uyğun iynəyarpaqlı ağacdan olan taxta-şalban və DÜİST 9463-8 standartına uyğun yumru meşə materialına qoyulan tələblərdən başqa, bütöv və yapışqanlı ağac məmulatlarının qatlarına aşağıdakı əlavə tələblər də təqdim olunmalıdır:
a) K26 və K24 sinifli ağac məmulatlarda illik qatların eni 5 mm-dən artıq və tərkibində köhnə ağac məmulatının miqdarı 20%-dən az olmamalıdır;
b) K26, K24 sinifli ağac məmulatlardan yapışdırılmış əyilən elementlərin kənar dartılan sahələrində (kəsiyin hündürlüyünün 0,15 hissəsində) və həmçinin əyilmə və ya dartılmada til istiqamətində işləyən qalınlığı 60 mm-dən az olmayan bütöv ağac elementlərdə ağacın özək hissəsindən istifadəyə yol verilmir;
c) yapışdırılmış millər istifadə olunan yapışqanlı konstruksiyaların ağac qatlarında qərarlaşdırıcı kəsiklərin yerinə yetirilməsinə yol verilmir.
2.1. Materialın normativ müqaviməti R (MPa) aşağıdakı düsturlarla təyin olunur
burada, v – sınaqların nəticələri əsasında möhkəmlilik göstəricilərinin variasiya əmsalı;
R – materialın müvəqqəti müqavimətinin qiyməti (MPa);
1,65 – təyin edilən normativ müqavimətin gözlənilən statistik funksiyasının yayılmasının 0,95-ni təmin edən kvantildir.
Normativ və müvəqqəti müqavimət dövlət standartına uyğun olaraq 12% nəmlikdə ağacın sınaq növündə (cədvəl 3) A rejimli yüklənmədə sınaqların nəticələri əsasında təyin olunur.
2.2. Hesablama müqaviməti R, R –üçün 0,95 təminatından, R (2,33) üçün 0,99 təminatına keçid şərtlərindən, 0,99 təminatında materialın ge etibarlılıq əmsalını nəzərə alan aşağıdakı düsturla təyin edilir:
hn, hh – müvafiq olaraq R (1,65) üçün 0,95, R (2,33) üçün isə 0,99 təminatlı kvantillər;
v – variasiya əmsalı;
γet(x.m) – binanın xidmət müddətini nəzərə alan etibarlılıq əmsalıdır.
Normativ və müvəqqəti müqavimət cədvəl 3-ə uyğun A rejimli sınaqlarda ağacın 12% nəmliyində təyin edilir. Şam və küknar ağacları üçün normativ və müvəqqəti müqavimətin qiymətləri cədvəl 24-də, biristiqamətli şpon (LVL) üçün isə cədvəl 25-də verilmişdir.
a) kənarın yüklənməsində
b) təbəqənin yüklənməsində
2. Liflər istiqamətində sıxılma
3. Liflər istiqamətində dartılma
4. Liflər istiqamətində yarılma
1. Mişar materiallarının sınaq nümunələrinin en kəsik ölçüləri onların sortimentə uyğun qalınlıqlarına əsasən qəbul edilir.
2. Müvəqqəti müqavimət aşağıdakı qaydada təyin edilməlidir: dişli birləşməli və bütöv kəsikli mişar materialı üçün – DÜİST 15613.4, DÜİST 21554.2, DÜİST 21554.4, DÜİST 21554.5, DÜİST 21554.6 standartları təmiz ağac üçün – DÜİST 4.208 standartının tələblərinə uyğun kiçikölçülü nümunələrin sınağı əsasında; seçmə yoxlama sınaqlarını DÜİST 18321 standartının tələblərinə uyğun.
3. Ağac brusların və yumru meşə materiallarının möhkəmliyinin vizual qiymətləndirilməsinə, növlərə ayrılma əlamətlərinə və bu normaların Əlavə 1-in tələblərinə əsasən icazə verilir.
4. Yapışdırılmış konstruksiyaların qatlarının və uzununa istiqamətdə dişli çıxıntı vasitəsi ilə uc-uca birləşdirilmiş bütöv ağac konstruksiya elementlərinin təbəqə yükləməsində əyilmə sınaqlarında möhkəmliyi bu cədvəlin 1-ci bəndinin b yarımbəndində sinif (növ) üzrə göstərilən qiymətlərdən aşağı olmamalıdır.
Liflər istiqamətində lövhə müstəvisində sıxılma
Liflərə köndələn istiqamətdə lövhə müstəvisində sıxılma
Liflərə köndələn istiqamətdə lövhə müstəvisindən sıxılma
Liflər istiqamətində dartılma
Liflərə köndələn istiqamətdə lövhə müstəvisində dartılma
Liflər istiqamətində lövhə müstəvisində köndələn yarılma
Liflər istiqamətində lövhə müstəvisində yarılma
3.1. Ağac konstruksiyalar əsas əlamətlərinə görə aşağıdakı kimi təsnifatlandırılır:
– funksional təyinatına;
– istismar şəraitinə;
3.2. Funksional təyinatına görə ağac konstruksiyalar bu normaların 5-ci bölməsinin tələblərinə uyğun olaraq bina və qurğuların məsuliyyət səviyyələri DÜİST 27751 standartında aşağıdakı siniflərə bölünmüşdür:
1 – yüksək məsuliyyət səviyyəli (I):
2 – normal məsuliyyət səviyyəli (II):
3 – aşağı məsuliyyət səviyyəli (III):
Binanın müxtəlif elementləri üçün müxtəlif məsuliyyət səviyyəsinin tətbiq edilməsinə yol verilir.
3.3. İstismar şəraitindən asılı olaraq, istismar parametrlərini – nisbi nəmliyi, havanın temperaturunu, konstruksiya yerləşən sahədə xarakterik istismar şəraitini (bağlı və ya açıq şəraitdə) nəzərə alaraq konstruksiyalar istismar qruplarına aid edilir. Ağacın istismar nəmliyi təyinedici əsas amildir. Ağacın istismar nəmliyi şərti olaraq ağacın müvazinətli nəmliyinə bərabər qəbul edilir (şəkil 26). İstismar şəraiti qrupunun nəzərə alınması konstruksiyaların layihələndirilməsində, yapışqan və mühafizə materiallarının seçilməsində, ağacın hesablama müqavimətinin düzəliş əmsalının təyinində, həmçinin konstruksiyanın hazırlanmasında keyfiyyətə nəzarət sisteminin qəbulunda istifadə olunur. İstismar qrupu cədvəl 27-də verilmişdir.
3.4. Bina və qurğuların uzunömürlülüyünü təmin edən zəruri tədbirlər istismar müddətləri layihələndirilən obyektlərin konkret istismar şəraiti nəzərə alınmaqla, sifarişçinin razılığı əsasında baş podratçı tərəfindən təyin edilir. Bina və qurğuların istismar müddətinin təqribi qiymətləri cədvəl 26-da verilmişdir.
Müvəqqəti bina və qurğular (inşaat fəhlələrinin və növbətçi heyətin məişət binaları, müvəqqəti anbarlar, yay pavilyonları və s.)
Güclü aqressiv mühitdə istismar olunan qurğular (rezervuarlar, qablar, neft-qaz emalı kimya sənayesi müəssisələrinin boru xətləri, dəniz mühitində istismar olunan qurğular)
Adi şəraitdə istismar olunan kütləvi tikilən bina və qurğular (sənaye və mülkü tikinti binaları)
Unikal bina və qurğular (əsas muzeylərin binası, milli və mədəni sərvətlərin, monumental incəsənət əsərlərinin qorunduğu binalar, stadionlar, teatr binaları, 75 m-dən hündür binalar, böyük aşırımlı qurğular)
Cədvəl 27. Konstruksiyaların layihələndirilməsi və hazırlanmasında istismar şəraiti siniflərinin nəzərə alınması
Qızdırılma mövsümündə quru rejimli, nəmliyi 40-50% olan otaqlarda
ağacın nəmliyinin onun möhkəmliyinə təsirinin nəzərə alınması tələb olunmur. Möhkəmliyin normativ qiyməti təyin olunan gözlənilən istismar nəmliyinin qiymətinin 12%-ni aşmır
yapışqanlı konstruksiyaların ağac qatlarının nəmliyinin qiyməti 1.1 yardımçı sinfi üçün 9%, 1.2 yardımçı sinfi üçün 12%, hər iki yardımçı sinif üçün isə bütöv ağac konstruksiyalarda 18-20% -i aşmamalıdır.
Yapışqan birləşmələrinin suya davamlılığa görə qiymətləndirilməsi tələb olunmur. Yükdaşıyan konstruksiyalar üçün DÜİST 27812 standartının tələblərinə uyğun qatlara ayrılma göstəricisi 10%-i aşmamalıdır.
Konstruksiya elementlərinin mühafizə tədbirləri TNvəQ 2.03.11-in tələblərinə uyğun qəbul edilməlidir
Normal rejimlı otaqlarda
Nəmli rejimdə isidilən otaqlarda
istismar nəmliyi 12%-i aşdığına görə hesablamalarda iş şəraiti əmsalının daxil olması zəruridir
yapışqanlı konstruksiyalarda ağac qatının nəmliyi 15%-i keçməməlidir.
Yapışqan birləşmələri DÜİST 17005 standartının tələblərinə uyğun olaraq orta suyadavamlılıq dərəcəsindən aşağı olmayaraq qiymətləndirilməlidir. Yükdaşıyan konstruksiyalar üçün DÜİST 27812 standartının tələblərinə uyğun qatlara ayrılma göstəricisi 5%-i aşmamalıdır.
Konstruksiya elementlərinin mühafizə tədbirləri TNvəQ 2.03.11-in tələblərinə uyğun qəbul edilməlidir
Quru və normal nəmlikli isidilməyən otaqların sahələrində
Açıq talvar və ya otaqlarda nəm istismar rejimində
yapışqanlı konstruksiyaların ağac qatlarının nəmliyi 15%-i aşmamalıdır. Yapışqan birləşmələri DÜİST 17005 standartının tələblərinə uyğun olaraq orta suyadavamlılıq dərəcəsinə malık olmalıdır. Yükdaşıyan konstruksiyalar üçün DÜİST 27812 standartının tələblərinə uyğun qatlara ayrılma göstəricisi 5%-i aşmamalıdır.
Konstruksiya elementlərinin mühafizə tədbirləri TNvəQ 2.03.11-in tələblərinə uyğun qəbul edilməlidir
Süni istilik ayıran isidilməyən və ya isidilən yaş istismar rejimində otaqlarda
Açıq atmosfer şəraitində
Cədvəl 28. Ağacın, fanerin və LVL-in sıxlığı
şam, küknar, sidr, ağ şam
palıd, tozağacı, fıstıq, göyrüş, ağcaqayın, qovaq, akasiya, qarağac
Yumşaq, enliyarpaqlı:
ağcaqovaq, qovaq, qızılağac, cökə
1. Təzə kəsilmiş iynəyarpaqlı və yumşaq yarpaqlı ağac növlərinin sıxlığını 850 kq/m, sərt yarpaqlıların sıxlığını isə 1000 kq/m qəbul etmək lazımdır.
2. Yapışdırılmış ağacın sıxlığını yapışdırılmayan adi ağac kimi qəbul etmək lazımdır.
3. Adi fanerin sıxlığı şpon ağac materiallarının sıxlığına bərabər qəbul edilir, bakelitləşdirilmiş (sintetik qatranlı) fanerlərin sıxlığı isə1000 kq/m qəbul olunur.
Biristiqamətli şponlu ağacın sıxlığı, şpon materialın növündən asılı olaraq 500 – 600 kq/mqəbul edilir.
Cədvəl 29. Eni sabit və hündürlüyü dəyişən kəsiklərin sıxılmaya, sıxılıb-əyilməyə hesablanması üçün kjN əmsalının qiymətləri
düzbucaq kəsikli elementlərdə
Cədvəl 30. Müstəvi deformasiya formasında dayanıqlılığa hesablama üçün kf və kjM əmsallarının qiymətləri
Cədvəl 31. Sürüşmə deformasiyası və kəsiyin dəyişməsi nəzərə alınmaqla tirlərin
əyintisinin hesablanması üçün k və c əmsallarının qiymətləri
Qeyd. g - ikitavr tirlərdə rəflərin sahələrinin divarın sahəsinə nisbətidir (divarın hündürlüyü rəflərin ağırlıq mərkəzləri arasındakı məsafə qədər qəbul edilir)
Prosesin xüsusi əhəmiyyətini və məsuliyyətini nəzərə alaraq, tövsiyələr ancaq xüsusi hazırlıqlı və bilavasitə bu əməliyyatların icrasına müəssisə tərəfindən əmrlə təsdiq edilmiş heyət tərəfindən tətbiq oluna bilər.
Bu işlər texniki nəzarət şöbəsinin icraçısı və texnoloq tərəfindən imzalanmış gizli işlərin aktı tərtib edilməklə görülməlidir.
Əməliyyatların nəmlikdən mühafizəsi təmin olunmuş otaqlarda müsbət temperaturda, nəmliyi 15%-dən artıq olmayan ağac məmulatlar zavod şəraitində yerinə yetirilməlidir.
7.1. Yapışdırmaq üçün ЭД-20 qatran əsaslı epoksid yapışqanı istifadə olunur. Nümunə kimi ЭПП-1 və ЭПЦ-1 yapışqanlarının tərkibləri verilmişdir:
ЭД-20 qatranı (DÜİST 20587)...........................................100 hissədə
ПЭПА – sərtləşdirici (ТУ 602-594-70)..............................10-12 hissədə
Plastifikator – МГФ 9 (ТУ 113-0005+61643-27-92).........20-30 hissədə
Doldurucu – üyüdülmüş kvars (DÜİST 9077-82, марка «Б») və ya portlandsement.........50-100 hissədə
Millərin yapışdırılması üçün fiziki-mexaniki xüsusiyyətləri və texnoloji istifadəsi uyğun sınaqlarla əsaslandırılmış digər tərkibli və markalı yapışqanlardan istifadə edilməsi mümkündür.
7.2. Yapışdırmaq üçün – А300, А400, А500 və А600 periodik profilli polad armatur millərindən istifadə olunur. Yapışdırılan millərin sonradan əyilməsi və qaynağı nəzərdə tutulursa, termik möhkəmləndirilmiş armaturların istifadəsinə yol verilmir. Yapışdırılan millərdə uzunluq boyu əyrilik, qırıntı, oksid təbəqəsi, pas, palçıq, boya olmamalı və onlar yağsızlaşdırılmalıdırlar. Millərin yapışdırılma uzunluğu boyu səthlərində tam profilli çıxıntılar olmalıdır. Millərin qumpüskürmə və kimyəvi təmizləmə üsulları ilə təmizlənməsi məqsədəuyğundur.
En kəsiyi vint formalı yüksək möhkəmlikli armatur millərinin qaynaqsız xüsusi qaykalarla birləşdirilməsinə yol verilir. А240 sinifli hamar səthli armatur milin istifadəsinə yapışdırılan hissəsində yiv açıldıqdan sonra yol verilir. Soyuq sinkləmə istisna olmaqla millər sinkləşdirilir.
Yapışdırılmazdan əvvəl və sonra TNvəQ-in tələblərinə uyğun qoyma elementlərə qaynaqlanan millərdən istifadə etməyə yol verilir. Kombinə edilmiş variantdan istifadə edilməsinə yol verilir. Yapışdırıldıqdan sonra qaynaqlanma zamanı bu normaların əlavə 7-də bənd 7.56 və 7.57-nin tələbləri rəhbər tutulmalıdır.
7.3. Bu cür birləşmələrin yerinə yetirilməsi zamanı otaqların daxilində istismar olunan konstruksiyalarda ağacın nisbi nəmliyi 12%-i, açıq qurğularda isə 15%-i aşmamalıdır.
Dəliklərin açılması və alətlər
7.4. Dəliyin açılmasından qabaq millərin oxları işarələnir və onların yan səthində istiqamətləri tabaşirlə göstərilir.
7.5. Dəliyin açılması ardıcıllığı onların kəsişməsi zamanı yapışqan axıntısının baş verməməsi və ya “birləşmiş qabların” yaranmaması şərtinə uyğun müəyyən olunur. Dəliklərin açılmasını əvvəlcə bir tərəfdə, milləri yapışdırdıqdan və gözlədikdən sonra isə digər tərəfdə açılması daha məqsədəuyğundur.
7.6. Dəliyin mailliyi yapışqanın öz axını ilə dolmasının rahatlığı üçün üfqə nisbətən 20-dən az olmamalıdır.
7.7. Dəliyin diametri milin xarici diametrinə nisbətən 3-4 mm böyük olmalıdır.
7.8. Konstruksiyanın yan müstəvisindən dəliyin kənarına qədər minimal məsafə dəliyin dərinliyi 700 mm olduqda 25 mm-dən az, dəliyin dərinliyi daha artıq olduqda isə 30 mm-dən az olmamalıdır.
7.9. Dəliklərin açılmasında layihəçi ilə istehsalçı zavod tərəfindən birgə hazırlanmış qəliblərdən istifadə edilməlidir.
7.10. Dəliklər bilavasitə yapışdırılmadan qabaq açılmalıdır. Dəliklərə suyun, tozun, palçığın dolmamasının qarşısını almaq üçün onlar bir iş növbəsindən artıq sərbəst saxlanılmamalıdır.
7.11. Dəliklər açıldıqdan sonra onlar sıxılmış hava və xüsusi alətlə ağac qırıntılarından təmizlənməlidir.
7.12. Dəliyin dərinliyinə və diametrinə, həmçinin uyğun yapışdırılan milin uzunluğuna və diametrinə, millərin dəliyə yapışqansız taxılmasına nəzarət olunması vacibdir. Bu zaman qısa millərin dəliyin içində batması yolverilməzdir. Dəliyin açılma dərinliyi burğuda boya, rəngli izolent və ya xüsusi muftalı məhdudlaşdırıcı vasitəsi ilə tənzimlənir.
7.13. Dəliyin açılmasında xüsusi uzun ağac üçün və ya adi metal üçün burğulardan istifadə olunur.
7.14. Burğunun uzunluğu 12-14 mm diametrində armatur millərin burğuya qaynaqlanması yolu ilə uzadılır. Bu zaman qaynaq tikişinin isti vəziyyətində mərkəzləşmə döymə üsulu ilə asanlıqla əldə olunur. Lazımi ölçülü konus qaynaq vasitəsi ilə birləşdirilir.
7.15. Dəliyin açılması üçün gücü 600 vt-dan az olmayan ikiqulplu elektrik əl burğularından istifadə olunur.
Millərin yapışdırılmasına hazırlıq
7.16. Yapışdırılmazdan əvvəl millərin layihəyə uyğunluğu, poladın sinfi, miqdarı, diametri, uzunluğu və keyfiyyəti təkrar yoxlanılmalıdır.
7.17. Qoyma elementin markasının layihəyə uyğun olmasına əmin olmaq vacibdir.
7.18. Millər heç bir güc tətbiq olunmadan dəliyə azad daxil olmalı və layihə vəziyyətini almalıdırlar. Bunun üçün onların əvvəlcədən quru halda (yapışqansız) dəliyə oturdulması yoxlanılmalıdır.
7.19. Millər yağla çirklənməməli, nəmli olmamalı və pas qatı ilə örtülməməlidirlər. Onların təmizlənməsi üçün qum püskürdən aparatdan, asetondan, fırçalardan, sumbata kağızından istifadə olunur.
7.20. Yapışdırılmadan qabaq millərin temperaturu 18-20C-dən aşağı olmamalıdır. Millərin rahat yapışdırılması üçün onların 30-40C temperaturuna qədər qızdırılmasına yol verilir.
Yapışqanların hazırlanması
7.21. İşə başlamazdan qabaq yapışqan komponentlərinin uyğun həcmdə olması, onların yararlılıq müddətlərinin, adlarının və işarələrinin layihəyə uyğunluğu dəqiqləşdirilməlidir.
7.22. Yapışqan havanın temperaturu 16-25C olan otaqlarda hazırlanmalıdır. Nəzərə almaq lazımdır ki, havanın temperaturu artdıqda yapışqanın keyfiyyəti kəskin aşağı düşür. Havanın temperaturu aşağı düşdükdə isə onun texnolojiliyi aşağı düşür. Otaqlarda havanın temperaturunun artması yapışqan komponentləri arasında ani reaksiyaya səbəb olur. Bunun nəticəsində yapışdırılma problemi yaranır, qoyma elementlər və qablar sıradan çıxır.
7.23. Sərtləşdirici və qatranın qarışdırma müddətinə ciddi nəzarət edilməlidir. Bu müddət yapışqanın bərkimə müddətini (temperaturdan asılı olaraq 20-30 dəqiqə) aşmamalıdır.
7.24. Yapışqanın bərkimə müddətinin artırılması üçün onun su ilə doldurulmuş qabda soyudulmasına yol verilir, bu zaman suyun yapışqana və ya dəliyə düşməsinə yol vermək olmaz.
7.25. Yapışqanın hazırlanması üçün qalın divarlı plastmas qablardan istifadə olunur.
7.26. Yapışqanın qızması təhlükəsinin qarşısını almaq və reaksiyasının idarə olunması üçün eyni zamanda 2,5 kq-dan artıq yapışqanın hazırlanmasına yol verilmir.
7.27. Yapışqan komponentlərinin çəkisinin təyin olunması üçün 10 qr dəqiqliyə malik tərəzilərdən istifadə edilməlidir.
7.28. Yapışqan kompozitinin hazırlanma ardıcıllığı aşağıdakı kimidir: qatran; plastifikator; sərtləşdirici; narın doldurucu.
7.29. Bircins kütlə olan hala qədər yapışqanın qarışdırılma müddəti əllə 3-4 dəqiqə, mexaniki qarışdırılmada isə 2-3 dəqiqə olmalıdır.
7.30. Yapışqan hazırlanmazdan qabaq komponentlərin keyfiyyətini yoxlamaq məqsədi ilə 20-50 qr həcmdə prosesin aktivləşdirilməsi üçün yüksək temperaturda (30C) nəzarət nümunələri hazırlanmalıdır.
7.31. Hazırlanacaq yapışqan miqdarının həcmini təyin etmək üçün bütün əməliyyatlara (dəliklərin doldurulmasına, millərin taxılmasına və s.) sərf olunan müddətlər nəzərə alınmaqla, müvafiq hesablamalar aparılmalıdır. Bir qayda olaraq, 1-2 kq həcmində yapışqan hazırlanır. Uzunluğu 1 m, diametri 20 mm olan milin yapışdırılması üçün orta hesabla 350 qr yapışqan istifadə olunur. Buna baxmayaraq, yapışqan sərfi birinci millərin yapışdırılması təcrübəsi ilə təyin olunur. Birinci mil dəliyə oturdulduqda, yapışqan artığının miqdarı 5-10 qramdan az olmalıdır.
7.32. Yapışqanın qabın divarlarına yapışma və digər özünəməxsus xüsusiyyətləri nəzərə alınaraq onun həcmə görə ölçülməsinə icazə verilmir.
Dəliklərin yapışqanla doldurulması və millərin dəliklərə oturdulması
7.33. Dəliklərin yapışqanla doldurulması və millərin dəliklərə oturdulması əməliyyatlarına texniki şöbə tərəfindən xüsusi nəzarət olunmalıdır. Yapışdırılmadan əvvəl dəliyin diametrini və dərinliyini yoxlamaq məqsədi ilə mil quru halda (yapışqansız) dəliklərə oturdulmalıdır.
7.34. Nəzarət olunmayan polimerləşmə və ya gözlənilməz yapışqan itkisi və ya artıqlığı nəticəsində “ac” yapışdırılma hadisəsindən qaçmaq üçün yapışqanın dəliyə doldurulması və millərin yapışdırılması eyni zamanda bir və ya iki dəlikdə ardıcıllıqla aparılmalıdır.
7.35. Dəliklərin yapışqanla doldurulmasında həcmi bir dəliyin ölçüsünə uyğun olan ölçmə qabından istifadə edilməlidir. Bu, keyfiyyətli yapışdırmanı təmin edən məcburi şərtlərdən biridir.
7.36. Bir neçə dəliyin həcminə uyğun nəzarət olunmayan ümumi qabdan doldurulmasına icazə verilmir. Bu birləşmənin qüsurlu yerinə yetirilməsinə səbəb olur və dəliklərin yapışqanla tam dolmasına nəzarət edilməsi imkanını aradan qaldırır.
7.37. Böyükölçülü konstruksiyalar üçün xüsusi hallarda pnevmoqurğu və şprislərdən istifadə etməklə yapışqanın əlavə dəlikdən təzyiq altında doldurulmasına icazə verilir. Bu əməliyyatlar onların əhəmiyyəti nəzərə alınaraq, layihə təşkilatının nümayəndəsinin nəzarəti altında aparılır. Millərin üzərində yapışqanın artıqlığı hiss olunduqda, əlavə dəliklərə xüsusi tıxaclar vurulur.
7.38. Dəliklərin yapışqanla doldurulması ilə eyni zamanda basılıb-yarılma sınaqlarının aparılması üçün nəzarət nümunələri hazırlanmalıdır.
7.39. Dəliklər yapışqanla doldurulduqdan sonra onlara millər oturdulur. Millərin oturdulması burulma və sıxılma əməliyyatları ilə yerinə yetirilir. Millərin oturdulması vibrator vasitəsi ilə həyata keçirildikdə əməliyyat sadələşir və onun keyfiyyəti yüksəlir. Millər dəliyə oturdulduqdan sonra dəlikdən yapışqan artıqlığı üzə çıxmadığı halda mil dəlikdən çıxarılmalı, yapışqan çatışmazlığının səbəbi və onun həcmi müəyyən olunmalıdır. Əgər dəlik milin 2-3 diametri ölçüsündə yapışqanla doldurulmayıbsa, yapışqan çatışmazlığı əlavə doldurulmaqla aradan qaldırılır. Əgər yapışqan izləri milin 1/3 uzunluğu məsafəsində müəyyən edilməzsə, bu halda mil dəlikdən tam çıxarılmalı, dəlik yapışqanla doldurulmalı və təkrar mil oturdulmaqla yapışdırılma aparılmalıdır. Bu halda quru yapışdırmanın səbəbi müəyyənləşdirilməli və onun təkrar olunması aradan qaldırılmalıdır. Bu hadisə yapışqanın miqdarının səhv təyin olunması və ya yapışqanın çatlara və yaxud qonşu dəliklərə axması səbəbindən baş verə bilər.
7.40. Yapışqan itkisi müəyyən olunan birləşmələr aktlaşdırılmalı və zay hesab olunmalı, layihənin müəllifinin təklifi əsasında yeni birləşmə növü ilə əvəz olunmalıdır.
7.41. Millərin yapışdırılması ilə eyni zamanda hər yapışqan qarışığının hazırlanmasında 1 ədəd basılıb-dağılmaya yoxlanılmaq üçün nəzarət sınaq nümunəsi hazırlanır.
Yapışdırıldıqdan sonra birləşmələrin saxlanılması və keyfiyyətə nəzarət
7.42. Birləşmələr yapışdırıldıqdan sonra, +8C temperaturda 10-12 saat quraşdırma möhkəmliyini almaq üçün hərəkətsiz tərzdə saxlanılmalıdır.
7.43. Birləşmələr 12 saat saxlanıldıqdan sonra, onlar hərəkət və yerlərini dəyişdirə bilər. Birləşmələrin yüklənməsinə yol verilmir.
7.44. Yapışqanın bərkiməsindən 3 gün sonra, birləşmələrin hesablama yükünün 70%-i həcmində yüklənilməsinə icazə verilir.
7.45. Yapışqanın +18C temperaturda 3 gün müddətində bərkiməsindən sonra birləşmə düyünlərinin nəzarət sınaqları aparılır.
7.46. Birləşmələrin keyfiyyətinə nəzarətə aşağıdakılar aiddir:
- dəliklərdə ağacın nəmliyinə nəzarət;
- işarələnmənin dəqiqliyi;
- birləşmə parametrlərinin layihəyə uyğunluğu;
- armatur sinfinin layihəyə uyğunluğu;
- millərin səthlərinin keyfiyyət uyğunluğu;
- yapışqan komponentlərinin keyfiyyətinə nəzarət;
- iş icra edilən yerdə verilən temperaturda yapışqanın keyfiyyətinə nəzarət;
- iş icrasının şəraitinə nəzarət (ayaqaltılarının, alətlərin, işarələnmiş nəzarət nümunələrinin, dəliklərin oxlarının üfqə nəzərən yerləşmə sxeminin olması, texnoloji xəritənin hazırlığı və s.);
- dəliklərin açılma ardıcıllığına və millərin yapışdırılmasına nəzarət;
- dəliyin yapışqanla doldurulması üçün bir birləşmə həcminə uyğun qabın olması.
7.47. Millərin oturdulmasında dəliyin yapışqanla tam dolmasına nəzarət.
7.48. Yapışqanın az olması “ac” yapışdırılmanın aktlaşdırılması və onun səbəblərinin aradan qaldırılması tədbirləri.
7.49. Texnoloji prosesin iş jurnalında qeyd olunması.
7.50. Nəzarət nümunələrinin basılıb-yarılmaya sınaqlarının aparılması. Alınmış nəticələr 6 MPa-dan az olmamalıdır.
Basılıb-yarılma möhkəmliyi dağıdıcı yükün dəliyin yan səthi sahəsinə nisbəti kimi təyin edilir.
7.51. Obyektin adı, konstruksiyasının markası, millərin yapışdırılma tarixi sınaq nəticələri iş jurnalına qeyd olunmalıdır.
7.52. Sınaqlar zamanı gözlənilən nəticədən aşağı qiymətlər alındıqda sınaqların sayı artırılır, nəticələr dəqiqləşdirilir və ya layihənin müəllifi ilə birgə konstruksiyasının gücləndirilməsi həlləri qəbul olunur.
7.53. Yapışdırılmış millərlə birləşdirilən məhsulun hər dəstinə gizli işlər aktı tərtib olunur. Bir obyektə aid olan və bir iş növbəsində hazırlanan, tərkibində 10 element və ya 10 düyün olan konstruksiyalar dəst hesab olunur.
Texniki təhlükəsizlik
7.54. Yapışqanın hazırlandığı otaq isti və soyuq su, ümumi və yerli məcburi və təbii ventilyasiya ilə təchiz olunmalıdır.
7.55. Yapışqanla işlədikdə polietilen və ya rezin əlcəklərdən mütləq istifadə olunmalıdır.
7.56. Ələ düşmüş yapışqanı aseton və sabunlu su ilə kənarlaşdırmaq olar.
7.57. Yapışdırılmış hissələrin qaynağı zamanı yanma məhsulunun (havanın) yerli sovrulmasına və yanğına qarşı tədbirlərə əməl olunmalıdır. Qaynaq zamanı ağacın hislənməsinin, kömürə dönməsinin, alovlanmasının mühafizəsini təmin etmək məqsədi ilə polad, asbest-sement təbəqələrindən istifadə edilir.
7.58. Qaynaq tikişləri ağacın qızmasının və alovlanmasının qarşısını almaq məqsədi ilə birləşmədə tikiş boyu fasilələrlə aparılır. Fasiləsiz bir qaynaq tikişinin müddəti 1 dəqiqəni aşmamalıdır.
8.1. Ağac konstruksiyalar qüvvədə olan normativ sənədlərin yanğına qarşı tələbləri nəzərə alınaraq yanğınadavamlılıq həddi və yanğın təhlükəsi göstəricilərinin qiymətləri əsasında layihələndirilib hazırlanmalıdır.
Yanğınadavamlılıq həddi
8.2. Yanğınadavamlılıq həddi DÜİST 30247.0 və DÜİST 30247.1 standartlarının tələblərinə uyğun üsullarla müəyyən edilir.
8.3. Ağac konstruksiyaların elementlərinin yanğınadavamlılıq həddi kömürləşmə qanunauyğunluğu əsasında DÜİST 30247.0 standartının tələblərinə uyğun standart istilik təsiri şəraitində və DÜİST 30247.1 standartına əsasən yanğınadavamlılıq üzrə həddi hal vəziyyəti nəzərə alınmaqla hesablanma yolu ilə təyin oluna bilər.
8.4. Ağac konstruksiyaların yanğınadavamlılıq həddinin hesablanması üçün əsas qanunauyğunluqlara aşağıdakılar aiddir:
- ağacın başlanğıc kömürləşmə temperaturunun 270°C olması:
- yanğının standart istilik təsirindən 4 dəqiqə sonra bu temperatur ağacın səthinə çatır;
- iynəyarpaqlı ağac növü üçün şərti kömürləşmə sürətinin (kömürləşmə sahəsinin yerdəyişmə sürəti), künc əyrilikləri nəzərə alınmaqla, qiyməti sabit 0,7 mm/dəq-yə bərabər götürülməlidir;
- kömürləşmə sahəsinin arxasında ağacın temperaturu hiperbolik qanunla azalır.
8.5. Odadavamlılığa hesablamalarda yalnız daimi və uzunmüddətli müvəqqəti yüklər nəzərə alınmalıdır.
8.6. Kömürləşmə sahəsi ətrafında ağacın en kəsiyi üzrə temperaturun qeyri-bərabər paylanması nəticəsində yanğın təsirindən istənilən zaman anında kəsiyin həndəsi ölçülərinin müəyyən edilməsində 7 mm qalınlıqda künc əyriliyi və 100°C-dən artıq qızmış qatlar nəzərə alınmalıdır.
8.7. Yanğın şəraitində ağacın hesablama müqaviməti aşağıdakı düsturla hesablanır:
burada, muz = 0,8 – ağacın yanma vaxtını (15-20 dəqiqəni) nəzərə alan əmsaldır.
8.8. Yanğın zamanı möhkəmliyə hesablama səmərəli kəsik metodu ilə kömürləşmə, künc əyrilik təsiri və ağac qatlarının qızması nəzərə alınmaqla aparılır.
8.9. Ağac konstruksiyaların elementlərinin birləşmə və dayaq düyünlərinin, o cümlədən metal, qeyri-metal detalların və elementlərin odadavamlılıq hədləri konstruksiyanın bütövlükdə tələb olunan odadavamlılıq həddindən az olmamalıdır. Zəruri hallarda ağac konstruksiyaların elementləri onların birləşmə və düyünlərinin odadavamlılıq hədləri onların kəsiklərinin artırılması hesabına, yanğın mühafizə, istilik izolyasiya materiallarının, üzlüklərinin və həmçinin mişar materiallarının tətbiqi ilə artırıla bilər.
8.10. Metal qoyma elementlərdən hazırlanan ağac konstruksiya elementlərinin, birləşmə düyünlərinin tələb olunan odadavamlılığının təmin olunması bu normaların 9.9-cu bəndində göstərilmiş anoloji vasitələrlə həyata keçirilə bilər. Bu halda metalın ağacla qovuşma yerlərində odadavamlılıq həddinə uyğun gələn zaman anında alovlanmadan qaçmaq üçün metalın temperaturu 270°C-ni aşmamalıdır.
8.11. Yapışdırılmış mil birləşmələrinin odadavamlılığının təyinində, temperaturun qeyri-bərabər paylanmasını nəzərə alaraq kömürləşmə sərhədindən yapışqan tikişinə və yapışdırılmış milə qədər məsafə tələb olunan odadavamlılıq həddinə uyğun zaman müddətinə əsasən, 20 mm-dən az olmamalıdır.
8.12. Quraşıq və ya açıq qutu (qapalı olmayan) kəsikli konstruksiyalarda bütöv elementlər arasında aralıqlar 7 mm-i aşmamalıdır 7 mm-dən artıq olan aralıqlar uzununa istiqamətdə qalınlığı tələb olunan odadavamlılıq həddinə uyğun zaman müddətində alovun yayılmasının qarşısının alınmasını təmin edən diafraqmalarla qapadılmalıdır.
Konstruksiyaların yanğın təhlükəsi
8.13. Konstruksiyaların yanğın təhlükəsi göstəricisi onların yanğın təhlükəsi sinfidir. Yanğın təhlükəsi sinfi DÜİST 30403 standartının tələblərinə uyğun müəyyən edilir.
8.14. Ağac yanan materialdır. Buna görə də mühafizə olunmayan konstruksiya elementlərində ağacın yanğın təhlükəsi sinfi, alovun təsir müddətindən və ağacın tələb olunan odadavamlılıq həddindən asılı olmayaraq, K3 qəbul olunur.
8.15. Ağac konstruksiyaların elementlərinin yanğın təhlükəsinin azaldılması (yanğın təhlükəsi sinfinin К0, К1 və ya К2-yə qədər artırılması) yanğın mühafizə vasitələrinin tətbiqi ilə mümkündür. Yanğın mühafizə vasitələrinin bəziləri, xüsusilə də konstruktiv qəbul edilənlər konstruksiyaların odadavamlılıq həddini artıra bilər.
8.16. Ağac məmulatların yanğına qarşı mühafizəsi üçün I və II qrup yanğındanmühafizə vasitələrinin tətbiq olunması tövsiyə olunur. Konstruksiyaların və onların elementlərinin həqiqi yanğın təhlükəsi sinfi yalnız DÜİST 30403 standartının tələblərinə uyğun olaraq yanğın sınaqlarının aparılması yolu ilə təyin olunur.
8.17. Yapışdırılma ağac konstruksiyaların tətbiqi bir çox hallarda onların xarici görünüşlərinə qoyulan yüksək tələblərlə bağlıdır. Buna görə də, yanğından mühafizə vasitələri bu hallarda ağacın təbii teksturasını saxlamalıdır.
8.18. Yanğına qarşı tərkiblərin seçilməsində onların müntəzəm dəyişdirilməsi, bərpa göstəriciləri, bu əməliyyatların yerinə yetirilməsi mümkün olmayan yerlərdə onların tətbiqinin yolverilməzliyi, bəzək materiallarına tətbiq olunan normalara uyğunluğu nəzərə alınmalıdır.
Yanğından mühafizə tərkibləri
8.20. Tərkib və xüsusiyyətinə görə yanğından mühafizə tərkibləri aşağıdakı növlərə bölünürlər:
- mühafizə olunan səthlərdə nazik şəffaf təbəqə yaradan yanğından mühafizə lakları;
- mühafizə olunan səthlərdə nazik qeyri-şəffaf təbəqə yaradan yanğından mühafizə boyaları;
- mühafizə olunan səthlərdə lak və boyalara nisbətən daha qalın təbəqə yaradan yanğından mühafizə pastaları və sürtkü materialları;
- hopdurulan və həmçinin yanğın-biomühafizə tərkibləri;
- mühafizə olunan səthlərə ardıcıllıqla çəkilən iki və ya daha artıq tərkibdən ibarət kombinə edilmiş kompleks yanğından mühafizə tərkibləri.
8.21. Yanğından mühafizə tərkibləri təyinatından və istismar şəraitindən asılı olaraq aşağıdakı növlərə bölünür:
- talvar altında və açıq havada istismar olunan ağac konstruksiyalar üçün;
- qapalı isidilməyən otaqlarda istismar olunan ağac konstruksiyalar üçün;
- qapalı isidilən otaqlarda istismar olunan ağac konstruksiyalar üçün;
- xüsusi qeyd olunan şəraitdə istismar olunan ağac konstruksiyalar üçün.
8.22. Aqressiv amillərin təsirinə dayanıqlığa görə yanğından mühafizə tərkibləri aqressiv mühitdə dayanıqlı və qeyri-dayanıqlı tərkiblərə ayrılır.
8.23. Hopdurulan yanğından mühafizə tərkibləri səthi və dərin hopdurulma növlərinə ayrılırlar.
8.24. Texniki sənədlərin tələblərinə tam uyğun, qəbul edilmiş qaydada sertifikat-laşdırılan yanğından mühafizə tərkiblərinin tətbiqinə icazə verilir.
8.25. Yanğından mühafizə tərkiblərinin konstruksiya səthlərinə çəkilməsi qeyd olunmuş texnologiya və tərkibli çəkilmə şərtinə əməl edilməklə, yanğından mühafizə obyektinin əvvəlcədən hazırlanmış səthləri üzərində aparılır.
Səthlərə çəkiləcək yanğından mühafizə tərkibləri ilə əvvəlcədən hopdurulmuş, lak, boya, digər tərkiblərlə işlənilməsinə, həmçinin yanğından mühafizə tərkiblərinin dıgər markalarının birgə işlədilməsinin uyğunluğuna aparılmış sınaqların müsbət nəticələri əsasında icazə verilir.
8.26. Yanğından mühafizə tərkiblərinin digər əlavə materiallarla birgə tətbiqinə onların atmosfer təsirinə dayanıqlığı və ya dekorativ görünüşü təmin olunan hallarda icazə verilir. Bu zaman yanğından mühafizə göstəriciləri ümumi sistem (yanğından mühafizə qatı üstəgəl səth qatı) üçün təyin edilməlidir. Tövsiyə olunan səth materialı yanğından mühafizə vasitələrinin texniki sənədlərində qeyd olunmalıdır.
8.27. Yanğından mühafizə tədbirinin istismar müddəti 1 ildən artıq tələb olunan hallarda yanğından mühafizə tərkibləri köhnəlməyə qarşı dayanıqlıq sınaqlarına tab gətirməlidir. Yerinə yetirilən işlərin keyfiyyətinə nəzarət yanğından mühafizə səthlərinin vəziyyətlərinin (zədələnmə, qüsur) yoxlanılmasından səthə, çəkilmə texnologiyasına əməl olunmasından, yanğından mühafizə tədbirinin keyfiyyətinin qiymətləndirilməsindən ibarətdir.
Rə - liflər istiqamətində əyilmədə ağacın hesabi müqaviməti
Rş - liflər istiqamətində sıxılmada ağacın hesabi müqaviməti
Rd - liflər istiqamətində datrılmada ağacın hesabi müqaviməti
Rəz - liflər istiqamətində ağacın əzilmədə hesabi müqaviməti
Ryar - liflər istiqamətində ağacın yarılmada hesabi müqaviməti
Rs90 - liflərə köndələn istiqamətdə ağacın sıxılmada hesablama müqaviməti
Rd90 - liflərə köndələn istiqamətdə ağacın dartılmada hesablama müqaviməti
Rəz90 - liflərə köndələn istiqamətdə ağacın əzilmədə hesablama müqaviməti
- liflər istiqamətində ağacın yarılmada orta hesabi müqaviməti
Ryar90 - liflərə köndələn istiqamətdə ağacın yarılmada hesabi müqaviməti
Rəza - liflərə bucaq altında ağacın əzilmədə hesablama müqaviməti
Rsüra - liflərə bucaq altında ağacın sürüşmədə hesablama müqaviməti
Rf.d - lövhə müstəvisində fanerin dartılmada hesablama müqaviməti
Rf.s - lövhə müstəvisində fanerin sıxılmada hesablama müqaviməti
Rf.ə - lövhə müstəvisində fanerin əyilmədə hesablama müqaviməti
Rf.yar - lövhə müstəvisində fanerin yarılmada hesablama müqaviməti
Rf.k - lövhə müstəvisinə perpendikulyar istiqamətdə fanerin kəsilmədə hesablama müqaviməti
Rf.s90 - lövhə müstəvisinə perpendikulyar istiqamətdə fanerin sıxılmada hesablama müqaviməti
Rf.əz90 - lövhə müstəvisinə perpendikulyar istiqamətdə fanerin əzilmədə hesablama müqaviməti
- liflər boyu biristiqamətli şpon ağac məmulatlarının əyilmədə hesablama müqaviməti
- liflər boyu biristiqamətli şpon ağac məmulatlarının sıxılmada hesablama müqaviməti
- liflər boyu biristiqamətli şpon ağac məmulatlarının dartılmada hesablama müqaviməti
- liflər boyu biristiqamətli şpon ağac məmulatlarının əzilmədə hesablama müqaviməti
- liflər boyu biristiqamətli şpon ağac məmulatlarının sürüşmədə hesablama müqaviməti
Е - liflər boyu istiqamətli ağacın və fanerin elastiklik modulu
Е90 - liflərə köndələn istiqamətdə ağacın və fanerin elastiklik modulu
Ef - fanerin elastiklik modulu
Е - deformasiya sxemi üzrə yükdaşıyan konstruksiyaların (elektrik verilişi xətlərinin dayaqlarından başqa) dayanıqlığa hesablanmasında ağacın deformasiya modulu
- deformasiya sxemi üzrə yükdaşıyan konstruksiyaların (elektrik verilişi xətlərinin dayaqlarından başqa) dayanıqlığa hesablanmasında fanerin elastiklik modulu
G0,90 - liflər və onlara köndələn istiqamətlərdən nisbi oxlara nəzərən ağacın sürüşmə modulu
Gf - fanerin sürüşmə modulu
- deformasiya sxemi üzrə yükdaşıyan konstruksiyaların (elektrik verilişi xətlərinin dayaqlarından başqa) dayanıqlığa hesablanmasında fanerin sürüşmə modulu
v90.0 - ağacın liflər boyu istiqamətli gərginliyində liflərə köndələn istiqamətdə Puasson əmsalı
v90.0 - ağacın liflər boyu gərginliyi zamanı liflər boyu istiqamətdə Puasson əmsalı
nf - fanerin Puasson əmsalı
ma.ç - ağaca çevrilmə əmsalı
mk - şam ağacının hesablama müqavimətindən, digər uyğun növlü ağacların hesablama müqavimətlərinə keçid əmsalı
mi - konstruksiyaların istismar şəraiti əmsalı
mt - temperatur şəraiti əmsalı
mu - uzunmüddətli yükün təsirini nəzərə alan əmsal
mt.m - yükün təsiretmə müddətini nəzərə alan əmsal
mh - kəsiyin hündürlüyünü nəzərə alan əmsal
mq - qatların qalınlığını nəzərə alan əmsal
mr - əyrilik radiusunu nəzərə alan əmsal
mz - əyilən və dartılan elementlərdə kəsiyin zəifləməsini nəzərə alan əmsal
mа.h - antipirin hopdurulmasının təsirini nəzərə alan əmsal
Т - rabitələrin hesablama yükdaşıma qabiliyyəti
A - elementin en kəsik sahəsi
Ahes - elementin hesablama enkəsik sahəsi
Ant - elementin netto enkəsik sahəsi
Abr - elementin brutto enkəsik sahəsi
Aəz - hesablama əzilmə sahəsi
Ayar - hesablama yarılma sahəsi
d - şrupların, mıxların, ankerlərin, boltların, polad armatur millərin nominal diametri
h - en kəsiyin hündürlüyü
I - elementin en kəsiyinin ətalət momenti
Int - elementin en kəsiyinin netto ətalət momenti
Ibr - elementin en kəsiyinin brutto ətalət momenti
Ired - elementin çevrilmiş en kəsiyinin ətalət momenti
l - aşırım, elementin uzunluğu
l0 - elementin hesablama uzunluğu
ləz - əzilmə sahəsinin uzunluğu
r - kəsiyin ətalət radiusu
S - elementin en kəsik sahəsinin statik momenti
- elementin en kəsiyinin sürüşmə hissəsinin brutto statik momenti
W - elementin en kəsiyinin müqavimət momenti
Whes - elementin en kəsiyinin hesablama müqavimət momenti
Wred - elementin en kəsiyinin çevrilmiş müqavimət momenti
ξ - elementin əyilməsi nəticəsində boyuna qüvvədən əlavə momenti nəzərə alan əmsal
φ - boyuna əyilmə əmsalı
λ - elementin çevikliyi
f - elementin əyintisi
nt - elementdə tikişlərin hesablama sayı
ke - birləşmənin elastiklik əmsalı
orta - orta, ehtimal olunan
yar - sürüşmə, yarılma
x, y, z - düzbucaqlı Dekort sisteminin koordinatları
a - ağacın liflərinin istiqaməti ilə qüvvə, gərginlik arasında bucaq
0; 45; 90 - ağacın liflərinə istiqamətlənən bucaq, dərəcə ilə
0,05 - normativ qiymətlər üçün fraktilinin qiyməti
Tətbiq sahəsi.....................................................………………...................................…………...
Normativ istinadlar.…..................................................................................................…………...
Əsas anlayışlar………….............................................................................................…………...
Materiallar..................................................................…………………........................…………..
Materialların hesablama xarakteristikaları…….............................................................…………..
Ağac konstruksiyaların elementlərinin hesablanması …………………………………………….
Ağac konstruksiyaları elementlərinin I qrup həddi hallara hesablanması. Mərkəzi-dartılan və mərkəzi-sıxılan elementlər………..................……………………………………………
Əyilən elementlər................................................................................................……………
Oxboyu qüvvə təsirinə məruz qalan əyilən elementlər.……...............................………….
Ağac konstruksiya elementlərinin hesablama uzunluqları və həddi çeviklikləri..........…….
Yapışqan vasitəsilə faner və ağacdan hazırlanmış elementlərin hesablanma xüsusiyyətləri..
Ağac konstruksiya elementlərinin II qrup həddi hala hesablanması..................…...………..
Ağac konstruksiya elementlərinin birləşməsinin hesablanması……...............................………...
Ümumi tələblər…...................................................................................………….………...
Yapışqanlı birləşmələr………….............................................................................………...
Yarma birləşmələr……………................................................................................………..
Silindrik nagel birləşmələri...................................................................…………...………..
Dartılıb yuvadan çıxarılmaya işləyən mismar və şurup birləşmələri.........................……….
Lövhə nagellərdə birləşmə…..………......................................................................………...
Daxilə yapışdırılmış millərlə birləşmə. Ümumi tələblər……………………………………
Liflər istiqamətində daxilə yapışdırılmış millərlə birləşmə……………………………….....
Liflərlə bucaq altında daxilə yapışdırılmış millərlə birləşmələr…………………..………..
Daxilə yapışdırılmış polad nagel birləşmələri……………………………………..………..
Ağac konstruksiyaların layihələndirilməsinə aid göstərişlər…………............................………...
Ümumi göstərişlər............................................................................………………………..
Atmalar, şəbəkələr və döşəmələr.................................................…………………………..
Quraşıq tirlər..................................................................................………………..………...
Bütöv və yapışdırılmış ağac məmulatından tirlər....................................................………...
Kompozit kəsikli tirlər..................................................................………………...………...
Fermalar......................................................................................……………………………
Yapışdırılan rabitəli linzaşəkilli fermaların layihələndirlməsinin xüsusiyyətləri......……….
Düyünlərdə metal dişli lövhə birləşməli taxta fermaların layihələndirilməsinin xüsusiyyətləri...........................................……………………………………………………
Tağlar və qübbələr...............................................................................……………..………..
Çərçivələr.......................................................................................…………………………..
Hava elektrikötürücü xətlərinin dayaqları...................................………………….………..
Ağac konstruksiyaların etibarlılığını təmin edən konstruktiv tələblər………..........………..
ƏLAVƏ 1. Ağac məmulatları keyfiyyətinə əlavə tələblər…….....……………...……...………..
ƏLAVƏ 2. Biristiqamətli şpon (LVL), şam və küknar ağaclarından hazırlanmış ağac konstruksiyaların normativ və müvəqqəti müqavimətləri……...………………...……...………..
ƏLAVƏ 3. Ağac konstruksiyaların təsnifatı............…………………………...……......……….
ƏLAVƏ 4. Ağacın, fanerin və biristiqamətli şponun (LVL-in) sıxlığı....…………………….….
ƏLAVƏ 5. Sıxılan, əyilən və sıxılıb-əyilən elementlərin hesablanması üçün göstəricilər..……..
ƏLAVƏ 6. Faner tava və tir divarlarının hesablanması üçün qrafiklər..……..…...……...………
ƏLAVƏ 7. Millərin yapışdırılmasının iş icrası………….……...………………...……...………
ƏLAVƏ 8. Ağac məmulatları konstruksiyalarına olan yanğın- texniki tələblər.....……...………
ƏLAVƏ 9. Əsas hərfi işarələnmələr…...………………………………………...……...………
1.1. Bu normalar DÜİST 27751-in müddəalarına müvafiq olaraq bina və qurğuların birinci və ikinci qrup həddi hallara hesablamalarda nəzərə alınan yüklərin, təsirlərin və onların birləşmələrinin təyin olunma tələblərini müəyyən edir.
1.2.Hesablama yüklərinin təyin olunması üzrə əlavə tələblər qurğuların, inşaat konstruk-siyalarının və qrunt əsaslarının ayrı-ayrı növlərinə aid olan normativ sənədlərlə müəyyənləşdirilməsinə yol verilir.
1.3 I və II məsuliyyət səviyyəli bina və qurğuların inşaat konstruksiyalarına və qrunt əsaslarına aid olan yük və təsirlərə əlavə tələblər müvafiq normativ sənədlərdə və ixtisaslaşmış təşkilatlar tərəfindən işlənilmiş tövsiyələr nəzərə alınmaqla layihələndirilmənin texniki tapşırıqlarında təyin olunmalıdır.
Qeyd. Bundan sonra mətn üzrə “təsir” termini mümkün olan yerlərdə “yük” termini ilə, “bina və qurğular” sözü isə “qurğular” sözü ilə əvəz olunmuşdur.
1.4. Yenidənqurma layihələndirmələrində yüklərin hesablama qiymətləri mövcud konstruksiyaların mühəndis müayinəsi nəticələrinə əsaslanaraq təyin olunmalıdır. Bu halda konstruktiv elementlərin həndəsi parametrləri, materialların növü və həcm çəkisinin faktiki göstəriciləri nəzərə alınmalıdır. İqlim amillərinin parametrlərinin hidrometeroloji xidmətin məlumatları əsasında qəbul olunmasına yol verilir.
1.5. Qurğunun tikintisi və istismarı, həmçinin inşaat konstruksiyalarının hazırlanması, saxlanması və daşınması mərhələlərində əmələ gələn yüklər layihələndirmədə nəzərə alınmalıdır.
1.6. Xüsusi təyinatlı bina və qurğulara, eləcə də ənənəvi olmayan inşaat konstruksiyaları və qrunt əsaslarına aid olunan yüklərin təsirlərinin xüsusi texniki şərtlər əsasında təyin olunmasına yol verilir.
2. Normativ istinadlar
Bu normalarda aşağıda göstərilən normativ sənədlərə istinad edilib:
Tikinti işlərinin təşkili, aparılması və tikintisi başa çatmış obyektlərin istismara qəbulu qaydaları
Seysmik rayonlarda tikinti
Bina və qurğuların qrunt əsasları
Beton və dəmirbeton konstruksiyalar
Daş və armarturlanmış daş konstruksiyalar
Polad konstruksiyalar
İnşaat konstruksiyalarının və əsasların etibarlılığı.Hesablama üzrə əsas müddəalar.
İşçi zonanın havasına olan ümumi sanitariya-gigiyena tələbləri.
Yükqaldırıcı kranlar.İş rejimləri
Vibrasiya tələbləri.Ümumi tələblər
Bu normalarda aşağıdakı əsas anlayışlardan istifadə olunur:
təsirlər- inşaat konstruksiyalarının gərginlik-deformasıya halının dəyişməsinə səbəb olan temperatur dəyişiklikləri, ətraf mühitin inşaat obyektlərinə təsiri, külək təsiri, əsasların çökməsi, əsasların yerdəyişməsi, zamanla materialların xüsusiyyətlərinin pisləşməsi və digər effektlərdən yaranan yüklər. Hesablamalar aparılarkən təsirlərin ekvivalent yüklər kimi verilməsinə yol verilir;
yüklərin etibarlılıq əmsalı- qurğuların normal istismarı şəraitində yüklərin normativ qiymətlərindən əlverişsiş (böyük və ya kiçik) tərəfə mümkün ola biləcək kənara çıxmaları nəzərə alan əmsal;
yük birləşməsi əmsalı - eyni vaxtda bir neçə yükün hesablama qiymətlərində onların təsiri ehtimalının azaldılmasını nəzərə alan əmsal;
yüklər-tikinti obyektlərinə xarici təsirlər (konstruksiyaların, avadanlıqların, qar yığılmalarının, insanların və bu kimi digər amillərin çəkiləri);
daimi yüklər - tikinti obyektinin istismar müddətində konstruksiyaların həndəsi ölçülərindən, eləcə də qruntun kütləsi və təzyiqindən asılı olaraq təsir edən yüklər;
uzunmüddətli yüklər-tikinti obyektinin hesablama istismar müddətində (yüklərin hesablama qiymətlərinin dəyişməsi onların orta qiymətlərinə nisbətdə nəzərə alınmaz dərəcədə az olduqda) təsir edən yüklər;
qisamüddətli yüklər- hesablama qiymətlərinin təsir müddəti qurğuların istismar müddətindən əhəmiyyətli dərəcədə az müddətdə təsir edən yüklər;
yüklərin normativ qiyməti - layihələndirmənin müvafiq normaları, texniki şərtlər və ya layihələndirilmə tapşırıqları ilə qəbul olunan yüklərin əsas baza göstəriciləri;
xüsusi yüklər- fəlakətli nəticələrlə müşayiət olunacaq qəza vəziyyəti yarada biləcək mümkün yük və təsirlər (məsələn, partlayış, nəqliyyat vasitələri ilə toqquşma, avadanlıqlarda baş verən qəzalar, yanğın, zəlzələ və konstruksiyaların yükdaşıyan elementinin yükdaşıma qabiliyyətini itirməsi);
yüklərin hesablama qiymətləri-obyektin istismar müddəti ərzində yüklərin həddi (maksimum və ya minimum) qiymətləri;
yüklərin hesablama birləşmələri - obyektin layihələndirilməsində istifadə olunan yüklərin mümkün olan ən əlverişsiz kombinasiyaları.
4.1. Bu normalarla müəyyən olunmuş yüklərin əsas göstəricisi onların normativ (baza) qiymətləridir.
Yüklərin uzunmüddətliliyini nəzərə almaq lazım olduqda, konstruksiya və qrunt əsasların layihələndirilmə normalarında nəzərdə tutulan dözümlülüyə və başqa hallara yoxlamalarda, bundan başqa, körpü kranların və asma kranların, qar, temperatur iqlim, yaşayış, ictimai və kənd təsərrüfatı binaların örtüklərində insan, heyvan, avadanlıqların təsirlərindən yüklərin normativ qiymətinin azaldılması müəyyənləşdirilməlidir.
4.2. Yükün hesablama qiyməti onun normativ qiymətinin həddi hallara müvafiq olan yük üzrə etibarlılıq əmsalına gf hasili ilə təyin olunmalıdır. gf etibarlılıq əmsalının minimal qiyməti aşağıdakı qaydada təyin edilir:
a) 1-ci qrup həddi hal üzrə hesablamalarda – bənd 6.4, 7.2, 8.2.2, 8.3.4, 9.8, 10.8, 11.1.12, və 13.8-ə uyğun olaraq;
b) 2-ci qrup həddi hala görə hesablamalarda – konstruksiya və qrunt əsasların layihələndirmə normalarında başqa qiymətlər müəyyən edilmədikdə vahidə bərabər qəbul olunur.
4.3. Xüsusi yük birləşmələrdə (bənd 6.2) yük üzrə etibarlılıq əmsalı, daimi, uzunmüddətli və qısamüddətli yüklər üçün digər normativ sənədlərlə razılaşdırılmış hallar istisna olmaqla, vahidə bərabər qəbul olunmalıdır.
4.4. İqlim yüklərinin və təsirlərinin hesablama qiymətlərinin (qar və buzlaşma yükləri, külək, temperatur və digər təsirlər) təyin edilməsi tikinti aparılan ərazi üçün müəyyən edilmiş qaydada müvafiq iqlim məlumatlarının təhlili əsasinda yol verilir.
4.5. Bina və qurğularin tikintisi şəraiti üçün konstruksiya və qrunt əsasların hesablamalarında qar, külək, buzlaşma yükləri və temperatur iqlim təsirlərinin hesablama qiymətləri 20% azaldılaraq nəzərə alınmalıdır.
5. Yüklərin təsnifatı
5.1. Yüklərin təsiretmə müddətindən asılı olaraq onları daimi Pd və müvəqqəti (uzunmüddətli Pl, qısamüddətli Pt, xüsusi Ps) yüklər kimi fərqləndirmək lazımdır.
5.2. Konstruksiyaların hazırlanması, saxlanılması və nəqli zamanı, həmçinin qurğuların tikintisi zamanı yaranan təsirlər və yüklər hesablamalarda qısamüddətli yüklər kimi nəzərə alınmalıdır. Qurğuların istismarı mərhələsində yaranan təsirlər və yüklər bənd 5.3 - 5.6-nın göstərişlərinə müvafiq olaraq nəzərə alınmalıdır.
5.3. Daimi Pd yüklərə aid edilməlidir:
a) qurğu hissələrinin, o cümlədən bütün yükdaşıyan və qoruyucu inşaat konstruksiyalarının çəkisi,
b) qruntun (tökmə, doldurulma) çəkisi və təzyiqi, dağ suxurlarının təzyiqi;
c) hidrostatik təzyiq;
Konstruksiya və ya qrunt əsasda armaturda gərginlik itkiləri nəzərə alındıqdan sonra qabaqcadan gərginləşdirilmə yükünün qalan hissəsi hesablamalarda daimi yük kimi nəzərə alınmalıdır.
5.4. Uzunmüddətli Pl yüklərə aid olunmalıdır:
a) müvəqqəti arakəsmələrin, avadanlıqlar altı hamarlayıcı tökmələrin və betonaltlıqların çəkisi;
b) stasionar avadanlıqların çəkisi: dəzgahların, cihazların, mühərriklərin, həcm tutumların, armaturlar, dayaq hissəsi və izolyasiya ilə birlikdə boru kəmərlərinin, lentli konveyerlərin, kanat və istiqamətləndiriciləri ilə birlikdə daimi qaldırıcı maşınların, həmçinin avadanlıqları dolduran bütün maye və bərk cisimlərin çəkisi;
d) qazların, qablarda və boru kəmərlərində maye və dənəvər cisimlərin təzyiqi, şaxtaların havalandırılması zamanı yaranan əlavə təzyiq və havanın seyrəlməsi;
e) anbara vurulan materiallardan, anbar yerləşgərlərində qəfəsə avadanlıqlarından, soyuduculardan, taxıl və kitab saxlanclarından, arxiv və bu kimi otaqlardan mərtəbəarası örtüklərə düşən yüklər;
f) stasionar avadanlıqlardan yaranan texnoloji temperatur təsirləri;
g) su doldurulmuş yastı dam örtüklərindəki su təbəqəsinin çəkisi;
h)binada tozun təmizlənməsi üçün müvafiq tədbirlər görülmədiyi halda yığılıb qalan istehsalat tozunun çəkisi;
x) bənd 4.1-də sadalanan azaldılmış yüklər;
k) qruntun strukturunun əsaslı dəyişməsi və eləcə də daimi donmuş qruntların əriməsi ilə müşayiət olunmayan əsasların deformasiyası ilə şərtləşmiş təsirlər;
l) materialların nəmliyinin dəyişməsi, sıxılması və sürüklənməsi ilə şərtləşmiş təsirlər.
5.5. Qısamüddətli Pt yüklərə aid olunmalıdır:
a) avadanlıqların işəsalınması – dayandırılması, keçid və sınaq rejimlərində, həmçinin yerinin dəyişdirilməsindən və ya yenisi ilə əvəz edilməsindən yaranan yüklər;
b) insanların çəkisindən, avadanlıqların təmirindən və xidmət zonalarında təmir materiallarından yaranan təsirlər;
v) yaşayış, ictimai və kənd təsərrüfatı binalarının mərtəbəarası örtüklərinə insanlardan, heyvan və avadanlıqlardan yaranan yüklərin tam normativ qiymətləri, bənd 5.4-ün a, b, e, f yarımbəndlərində göstərilənlər istisna olunmaqla;
d) səyyar qaldırıcı-nəqliyyat avadanlıqlarından (yükləyicilər, elektrokarlar, qalaqlayıcı-kranlar, telferlər, həmçinin tam normativ qiymətləri ilə birlikdə körpülü və asma kranlar), nəql olunan yüklər də daxil olunmaqla yaranan yüklər;
e) nəqliyyat vasitələrindən yaranan yüklər;
f) iqlim ( qar, külək, temperatur və buzlaşma ) yükləri.
5.6. Xüsusi Ps yüklərə aşağıdakılar aid olunmalıdır:
b) partlayış təsirləri;
c) avadanlıqların müvəqqəti nasazlıqları və zədələnməsi ilə texnoloji prosesin kəskin pozulmasından yaranan yüklər;
d) qrunt əsasının strukturunun əsaslı dəyişməsi ilə müşayiət edilən (misal üçün çökən quruntların isladılması), dağ mədən süxurlarının işlənməsi və karst boşluqları müşahidə olunan rayonlarda əsasların deformasiyası ilə şərtləşmiş təsirlər;
e) yanğınla şərtlənmiş yüklər;
f) nəqliyyat vasitələrinin qurğunun hissələri ilə toqquşmasından yaranan yüklər.
Xüsusi yüklərin hesablama qiymətləri müvafiq normativ sənədlərdə və ya layihə tapşırıqlarında müəyyən olunur.
6.1. Konstruksiya və qrunt əsasların birinci və ikinci qrup həddi hallara hesablanması yüklərin əlverişsiz birləşməsini və yaxud onlara müvafiq olan təsirləri nəzərə alınmaqla yerinə yetirilməlidir.
Eyni zamanda bu birləşmələr konstruksiya və qrunt əsasların müxtəlif yüklərin birgə təsirlərinin baxılan işçi mərhələsində real variantlarının təhlilindən müəyyənləşdirilir.
6.2. Nəzərə alınan yüklərin tərkibindən asılı olaraq aşağıdakı yük birləşmələri vardır:
a) daimi, uzunmüddətli və qısamüddətli yüklərdən ibarət olan əsas yük birləşməsi:
Cm=Pd+(ψ11P11+ ψ12P12+ ψ13P13+…)+( ψf1Pf1+ ψf2Pf2+ ψf3Pf3+…) (6.1)
b) daimi, uzunmüddətli və qısamüddətli, eləcə də xüsusi yüklərin birindən təşkil olunmuş xüsusi yük birləşməsi:
Cm – əsas yük birləşməsi üçün;
Cs - xüsusi yük birləşməsi üçün;
Ψli (i=1,2,3,……) - uzunmüddətli yüklər üçün yük birləşməsi əmsalı;
Ψti (i=1,2,3,……) - qısamüddətli yüklər üçün yük birləşməsi əmsalı.
6.3. Qurğuların seysmik rayonlarda layihələndirilməsi normalarında, eləcə də konstruksiya və qrunt əsasların layihələndirilməsi normalarında şərtləşdirilmiş hallar istisna olunmaqla yüklərin əsas və xüsusi yük birləşmələrində uzunmüddətli yükün yük birləşməsi əmsalı Ψl, aşağıdakı kimi təyin edilir:
- müntəzəm paylanan uzunmüddətli (bənd 5.4) yüklər üçün
Ψl1 - uzunmüddətli yüklərin əsas yük birləşməsində təsir dərəcəsinə müvafiq əmsal;
Ψl2, Ψl3 –digər uzunmüddətli yüklərin əsas yük birləşməsində əmsalları;
bənd 9.19-un tələblərinə müvafiq kran yükləri üçün əmsallar;
digər yüklər üçün Ψl =1,0.
6.4. Əsas yük birləşməsində qısamüddətli yüklərin birləşmə əmsalının aşağıdakı qiymətlərindən istifadə edilməlidir:
Ψt1- təsir dərəcəsinə görə əsas qəbul olunan qısamüddətli yükə müvafiq yük birləşməsi əmsalı;
Ψt2- təsir dərəcəsinə görə ikinci dərəcəli qəbul olunan qısamüddətli yükə müvafiq birləşməsi əmsalı;
Ψt3, Ψt4- digər qısamüddətli yüklər üçün yük birləşməsi əmsalı.
6.5. Konstruksiya və qrunt əsasların, eləcə də qurğuların seysmik rayonlarda layihələndirilməsi normalarında nəzərdə tutulmuş hallar istisna olmaqla xüsusi yük birləşmələri üçün bütün qısamüddətli yüklərin yük birləşmə əmsalının qiyməti 0,8-ə bərabər qəbul edilir.
Partlayış təsirləri də daxil olmaqla yanğın, nəqliyyat vasitələrinin qurğuların hissələri ilə toqquşması hallarında xüsusi yük birləşməsində qısamüddətli yüklərin nəzərə alınmamasına yol verilir.
6.6. Bənd 6.3-6.5-də müvafiq olaraq yük birləşmələri nəzərə alındıqda bir müvəqqəti yük kimi aşağıdakılar qəbul edilməlidir:
a) bir mənbədən yaranan müəyyən olunmuş yüklər (tutum daxilində seyrəklənmə və təzyiq, qar, külək, buzlaşma yükləri, temperatur iqlim təsirləri, bir yükləyicidən, elektrokaradan, körpülü və ya asma krandan yaranan yüklər);
b) bir neçə mənbədən yaranan yüklər, əgər onların birgə təsiri yüklərin hesablama qiymətlərində nəzərə alınıbsa (bənd 8.2.4 və 8.2.5-də verilmiş - əmsalları nəzərə alınmaqla, bir və ya bir neçə mərtəbəarası örtüyə anbarlanmış materiallardan, insanlardan və avadanlıqlardan olan yüklər; bənd 9.19-da verilmiş yl əmsalı nəzərə alınmaqla, bir neçə körpülü kranlardan və ya asma krandan yaranan yüklər; bənd 12.3 əsasında təyin edilən buzlaşma– külək yükləri).
7. Konstruksiya və qruntların çəkisi
7.1. Zavod şəraitində hazırlanan konstruksiyaların çəkisinin normativ qiymətini standartlar, işçi cizgilər və ya istehsalçı-zavodların pasport məlumatları digər inşaat konstruksiya, material və nəmliyi tikinti-quraşdırma və istismarı şəraitlərinə uyğun qruntların xüsusi çəkiləri və layihə ölçüləri əsasında təyin olunmalıdır.
7.2. İnşaat konstruksiya və qruntların çəkisi üçün yük üzrə etibarlılıq əmsalı gf cədvəl 7.1-də verilmişdir.
bənd 7.3-də göstərilən hallar istisna olmaqla, metal
Beton (orta sıxlığı 1600 kq/m-dən yüksək olan), dəmir-beton, daş, armodaş və ağac
Beton (orta sıxlığı 1600 kq/m və daha az), izolyasıya, hamarlayıcı və tamamlama qatları (lövhələr, rulon şəklində olan materiallar, dolğu materialları, hamarlayıcı qatlar və s.), aşağıdakı şəraitlərdə yerinə yetirildikdə:
tikinti meydançasında
Tikinti meydançasında
Qeyd. Qruntdan yaranan yüklər təyin edildikdə, anbarlanmış materiallardan, avadanlıq və nəqliyyat vasitələrindən qrunta ötürülən yüklər nəzərə alınmalıdır.
7.3. Metal konstruksiyalar üçün, xüsusi çəkisindən yaranan qüvvə ümumi qüvvənin 50%-ni aşırsa gf =1,1 qəbul edilməlidir.
7.4. Konstruksiyaların vəziyyətinin dəyişməməsinə qarşı dayanıqlılığa yoxlanılmasında, eləcə də digər hallarda, konstruksiya və qruntların çəkisinin azalması iş şəraitini pisləşdirdikdə, bu konstruksiyaların layihələndirmə normalarında digər qiymətlər verilmədikdə konstruksiya və onun hissələrinin çəkisi üçün yük üzrə etibarlılıq əmsalı gf = 0,9 qəbul olunmaqla hesablamalar aparılmalıdır.
8. Avadanlıq, insan, heyvan, anbarlaşdırılmış material və məmulatlardan düşən yüklər
Bu bölmənin müddəaları insan, heyvan, avadanlıq, məmulat, material və müvəqqəti arakəsmələrdən dam örtüklərinə, örtüklərə, bina pilləkənlərinə, qurğulara və qrunt üzərində döşəmələrə təsir edən yüklərə aid edilir.
Örtüklərin bu yüklərlə yüklənməsi variantları binaların ucaldılması və istismarında nəzərdə tutulmuş şərtlərə müvafiq olaraq qəbul olunmalıdır. Layihələndirmə mərhələsində bu şərtlər barədə məlumatlar kifayət qədər olmazsa, konstruksiya və qrunt əsasların hesablanmasında ayrı-ayrı örtüklərin yüklənməsinin aşağıdakı variantlarına baxılmalıdır:
- qəbul edilmiş yüklə tam yükləmə;
- konstruksiya və qrunt əsasların hesablanmasında yükləmə sxeminə həssas olan əlverişsiz qismən yükləmə;
- müvəqqəti yüklərin mövcud olmadığı yükləmə.
Bu halda çoxmərtəbəli binanın mərtəbəarası örtüyünə müvəqqəti yüklərin ən əlverişsiz qismən yüklənməsindən cəmi müvəqqəti yük, mərtəbəarası örtüyün (8.3) və (8.4) düsturları ilə hesablanan j3 -j4 yükbirləşmə əmsalları nəzərə alınmaqla tam yüklənməsindən alınan yükün qiymətindən çox olmamalıdır.
8.1. Avadanlıq, anbarlanmış material və məmulatlardan düşən yüklərin təyin edilməsi
8.1.1. Avadanlıqdan (o cümlədən boru xətləri, nəqliyyat vasitələri), anbarlanmış materiallardan və məmulatlardan yaranan yüklər texnoloji həllər əsasında layihə tapşırığında aşağıda göstərilənləri verməklə müəyyənləşdirilməlidir:
a) hər bir mərtəbəarası örtükdə və qrunt üzərindəki döşəmələrdə mümkün olan yerləşmə yerləri və avadanlıqların dayaqlarının qabarit ölçüləri, material və məmulatların anbarlanma və saxlanma sahəsinin ölçüləri, istismar və ya yenidən planlaşdırılma prosesində avadanlıqların mümkün olan yaxınlaşma yerləri;
b) yüklərin normativ qiymətləri və yüklər üzrə etibarlılıq əmsalları, bu normaların göstərişlərinə müvafiq dinamik yüklü maşınlar üçün – inersiya qüvvəsinin normativ qiymətləri və inersiya qüvvəsi üçün yüklərin etibarlılıq əmsalı, həmçinin digər zəruri göstəricilər.
Mərtəbəarası örtüyə düşən faktiki yüklərin bərabər yayılmış ekvivalent yüklərlə əvəz edilməsinə yol verilir, hesablanan qiymətlər faktiki yüklənmədən konstruksiyanın yükdaşıma qabiliyyətini və elementlərin sərtliklərini tələb olunan şəraitə görə təmin etməlidir.
Avadanlıq və anbarlanmış materiallardan yaranan yüklərin texniki-iqtisadi əsaslandırmalar əsasında artırılması perspektivinə yol verilir.
8.1.2. Avadanlıqların, o cümlədən boru xətlərinin çəkilərinin normativ qiymətləri standartlar və ya kataloqlar, qeyri-standart avadanlıqlar üçün isə - istehsalçı zavodların pasport məlumatları və ya işçi cizgiləri əsasında müəyyən olunmalıdır.
Avadanlıqların çəkisindən yaranan yüklərin tərkibinə qurğu və ya maşınların (o cümlədən ötürücü, daimi cihazlar, dayaq qurğuları, beton altlıqlar və ya tökmə betonlar) çəkisi, izolyasiyanın, avadanlıqların doldurucularının, istismar və emal zamanı daha ağır detalların çəkisini, nəql edilən yüklərin çəkisi, nominal yükdaşıma qabiliyyəti və s. daxil edilməlidir.
Mərtəbəarası örtük və qrunt üzərində döşəmələrə avadanlıqlardan düşən yüklər, onların yerləşdirilməsi şəraitindən və istismarı zamanı yerdəyişmələrinin mümkünlüyündən asılı olaraq qəbul edilməlidir. Buna görə binaların texnoloji avadanlıqların quraşdırılması və istismarı dövründə yerlərinin dəyişdirilməsi ilə bağlı yükdaşıyan konstruksiyaların gücləndirilməsini istisna edən tədbirlər nəzərdə tutulmalıdır.
Eyni vaxtda yükləyicilərin və ya elektrokaraların sayının və onların mərtəbəarası örtükdə yerləşdirilməsinin konstruksiya elementlərin hesablanması zamanı nəzərə alınması texnoloji həllər əsasında inşaat tapşırığı ilə qəbul olunmalıdır.
Yükləyici və elektrokaraların dinamik təsirindən şaquli yüklər statik yükün normativ qiymətlərinin dinamik əmsalına vurulması ilə nəzərə alınmasına yol verilir.
8.1.3. Anbar binalarında normativ yüklərin qiymətlərinin verilməsində bərabər yayılmış ekvivalent yükləri mərtəbəarası örtüyə, örtüklərə və qrunt üzərindəki döşəmələrə, həmçinin şaquli və ehtiyac olduqda üfüqi topa (bir yerə yığılmış) yüklər və onların mümkün olan əlverişsiz təsirləri nəzərə alınmaqla yerli yük və təsirlər nəzərə alınmalıdır.
Bu yüklər texnoloji həllər əsasında inşaat tapşırığı ilə, anbarlanmış material və məmulatların xüsusi çəkisini, onların binanın sahəsi üzrə mümkün yerləşdirilməsi, bunların anbara yığılma hündürlüyünün maksimum qiymətləri nəzərə almaqla təyin olunmalı və cədvəl 8.1-də verilmiş normativ qiymətlərdən az olmayaraq qəbul olunmalıdır.
İstehsalat və sənaye anbar binaları
İnşaat tapşırığına müvafiq olaraq, bundan az olmayaraq:
3 kPa-örtük və ikinci dərəcəli tirlər üçün;
2 kPa-tir, sütun və özüllər üçün
İnşaat tapşırığına müvafiq olaraq və 3,0-dən az olmayaraq
8.1.4. Avadanlıqların və materialların çəkisi üçün yük üzrə etibarlılıq əmsalı gf cədvəl 8.2-də verilmişdir.
Stasionar avadanlıqlar
Stasionar avadanlıqların izolyasiyası
Avadanlıqların doldurucuları (o cümlədən tutumlar və boru kəmərləri):
suspenziya, filiz, dənəvər səpələnən cisimlər
Yükləyici və elektrokaralar (yüklə birgə)
Anbarlanmış material və məmulatlar
8.2. Bərabər yayılmış yüklər
8.2.1. Mərtəbəarası örtük, pilləkən və qrunt üzərindəki döşəmələrə düşən bərabər yayılmış müvəqqəti yüklərin normativ qiymətləri cədvəl 8.3-də verilmişdir.
8.2.2. Mərtəbəarası örtük tavasına və rigellərinə müvəqqəti arakəsmələrin çəkisindən yaranan yüklərin normativ qiymətləri onların konstruksiyalarından, yerləşdirilməsindən və mərtəbəarası örtük və divar üzərində oturmasından asılı olaraq qəbul edilməlidir. Göstərilən yüklərin bərabər yayılmış yük kimi nəzərə alınmasına yol verilir, arakəsmələrin nəzərdə tutulan yerləşdirilmə sxemi əsasında yüklərin normativ qiymətləri hesablanmaqla qəbul olunur və bu yükün qiyməti 0,5 KPa -dan az olmamalıdır.
Bərabər yayılmış müvəqqəti yüklərə görə yüklərin gf etibarlılıq əmsalı aşağıdakı kimi qəbul olunmalıdır:
1,3 – yüklərin tam normativ qiymətləri 2,0 KPa-dan az olduqda;
1,2 – yüklərin tam normativ qiymətləri 2,0 KPa və daha çox olduqda.
Müvəqqəti arakəsmələrin çəkisindən yaranan yükə görə etibarlılıq əmsalı gf bənd 7.2-nin göstərişlərinə müvafiq qəbul olunmalıdır.
Yaşayış binalarının mənzilləri; məktəbəqədər təhsil müəssisələri və internat məktəblərdə yataq otaqları; istirahət evləri və pansionatlarda, yataqxana və mehmanxanalarda yaşayış otaqları; xəstəxana və sanatoriya otaqları; eyvanlar;
Inzibati, mühəndisi-texniki, təşkilat və idarələrin elmi personalının xidməti yerləşgərləri; sənaye müəssisələrinin, ictimai bina və qurğuların məişət otaqları (qarderob, duşlar və yuyunma otağı, ayaqyolu)
Səhiyyə müəssisələrinin laboratoriya və kabinetləri, maarif və elm müəssisələrinin laboratoriyaları; elektron-hesablayıcı maşın yerləşgərləri; ictimai bina mətbəxləri; əhaliyə məişət xidməti müəssisə yerləşgərləri (bərbərxana, atelye və s.), hündürlüyü 75 m-dən az olan yaşayış və ictimai binaların texniki mərtəbələri; zirzəmi yerləşgərləri
b) yemək zalı (kafe, restoran, yeməkxana və s.)
c) toplantı və müşavirə, gözləmə, tamaşaçı və konsert, fitnes mərkəzləri, bilyard zalları
ç) ticarət, sərgi və ekspozisiya zalı
Kitabxana və arxivlər
Tamaşa müəssisələrinin səhnəsi
a) bərkidilmiş oturacaqlı
b) ayaq üstə dayanan tamaşaçılar üçün
Aşağıda verilən sahələr üçün dam örtükləri:
a) insanların (istehsalat binalarından, salon, dərs otaqlarından və s.-dən çıxan) bir yerə toplanması mümkün olan yerlər
b) istirahət üçün istifadə olunan
c) digər yerləşgərləri
Yüklər nəzərə alınmaqla eyvanlar (lojiyalar):
a) eyvan (lojiya) məhəccəri boyunca 0,8 m enində sahədə müntəzəm olmaqla
b) eyvan (lojiya) sahəsində müntəzəm yayılmış və 10a bəndi ilə təyin olunandan daha əlverişsiz təsirə malik
Istehsalat binalarında avadanlıqlarının istismar və təmir sahələri
Aşağıdakı bəndlərdə verilən otaqlarla qovuşan vestibül, foye, dəhliz və pilləkənlər
Mal-qara üçün binalar
1. 8-ci sətirdə verilmiş yüklər avadanlıq və materiallar yerləşməmiş sahələr üçün nəzərə alınmalıdır.
2. 9-cu sətirdə verilmiş yüklər qar yükü ilə birlikdə nəzərdə tutulmamalıdır.
3.10-cu sətirdə verilmiş yüklər, eyvanların (lojiyaların) yükdaşıyan konstruksiyalarının hesablamalarında və bu konstruksiyaların divar sahələrində qovuşması yerlərində nəzərdə tutulmalıdır. Divar, bünövrə və əsasların aşağıda yerləşən sahələrinin hesablanması zamanı eyvana (lojiya) düşən yükləri bu sahələr ilə binanın qovuşan əsas məkanları ilə eyni yüklər qəbul olunmalı və onların 8.2.4 və 8.2.5-də verilən göstərişləri nəzərə alınmaqla azaldılmalıdır.
4. 3, 4ç, 5, 6, 11 və 14-cü sətirlərdə verilmiş bina və otaqlar üçün yüklərin normativ qiymətləri texnoloji həllər əsasında inşaat tapşırığına müvafiq qəbul olunmalıdır.
8.2.3. Bərabər yayılmış yüklərin azaldılmış normativ qiymətləri, onların normativ qiymətlərinin 0,35 əmsalına vurmaqla təyin edilir. Azaldılmış qiymətlər cədvəl 8.3-ün 5, 8, 9-cu və 11-ci sətirlərində verilmiş yüklər üçün təyin olunmur.
8.2.4. Bir dam örtükdən yük qəbul edən tir, rigel, tava daşı, divar, sütun və bünövrələrin hesablamaları zamanı, cədvəl 8.3-dən yüklərin normativ qiymətlərinin hesablanan elementə yüklərin ötürülən yüklənmə sahəsindən A, m asılı olaraq jl və ya j2 əmsallarına vurulmaqla azaldılmasına yol verilir.
Əmsalların qiymətləri aşağıdakı şərtlərə müvafiq qəbul olunmalıdır:
a) cədvəl 8.3-ün 1, 2, 12 a sətirlərində verilmiş otaqlar üçün (A>A1 = 9 m olduqda),
b) 4, 11, 12 b sətirlərində verilmiş otaqlar üçün (A>A2 = 36 m olduqda),
8.2.5. İki və daha çox mərtəbəarası örtükdən yük qəbul edən sütun, divar və bünövrələrdə qüvvələrin təyini zamanı, cədvəl 8.3-ün 1, 2, 4, 11, 12a və 12b sətirlərində verilmiş yüklərin tam normativ qiymətlərinin j3 və ya j4 yük birləşməsi əmsallarına vurmaqla azaldılmasına yol verilir.
a) cədvəl 8.3-ün 1, 2, 12a sətirlərində verilmiş otaqlar üçün,
b) 4, 11, 12b sətirlərində verilmiş otaqlar üçün
φ1, φ2 – bənd 8.2.4-ə müvafiq olaraq təyin edilir;
n –baxılan sütun, divar və bünövrələrin en kəsiklərinin hesablanması zamanı ötürülən yükləri nəzərə alınan mərtəbəarası örtüklərin ümumi sayı.
8.3. Topa yüklər və məhəccərlərə təsir edən yüklər
8.3.1. Dam örtüyü, örtüklər, pilləkən və eyvanların (lodjaların) yükdaşıyan elementləri, tərəfləri 10 sm- dən böyük olmayan kvadrat sahəyə (digər müvəqqəti yüklər olmadıqda) əlverişsiz halda tətbiq olunmuş topa şaquli yükün təsirinə yoxlanılmalıdır. Əgər texnoloji həllər əsasında inşaat tapşırığında topa yükün daha yüksək normativ qiymətləri nəzərdə tutulmadıqda bu yüklər aşağıdakı kimi qəbul olunmalıdır:
a) dam örtüyü, pilləkənlərin marş və meydancaları üçün– 1,5 kN;
b) çardaqlarda dam örtüyü, örtük, terras və eyvanlar üçün – 1,0 kN;
c) yalnız trap və körpücüklər vasitəsilə hərəkət edilməsi mümkün olan dam örtüyü üçün – 0,5 kN.
Avadanlıq və nəqliyyat vasitələrindən tikinti və istismar mərhələlərində yaranması mümkün olan yerli topa yüklərə yoxlanılmamasına yol verilir.
8.3.2. Pilləkən və eyvanların sürahi tutacaqlarına tətbiq olunan üfüqi yüklərin normativ qiymətləri qəbul olunmalıdır:
a) yaşayış binaları, məktəbəqədər təhsil müəssisələri, istirahət evləri, sanatoriya, xəstəxana və digər müalicə müəssisələri üçün – 0,3 kN/m;
b) tribuna və idman zalları üçün – 1,5 kN/m;
c) xüsusi tələblər olmadıqda digər bina və otaqlar üçün – 0,8 kN/m.
8.3.3. Texnoloji həllər əsasında inşaat tapşırığında normativ yüklərin daha böyük qiymətləri verilmədikdə, üzərində insanların uzun sürməyən müddətdə olması nəzərdə tutulan xidməti sahələr, körpücüklər, damların çəpərləri üçün məhəccər tutacaqlarına tətbiq olunan üfüqi yüklərin normativ qiyməti 0,3 kN/m qəbul olunmalıdır.
8.3.4. Bənd 8.3.1, 8.3.2 və 8.3.3 - də verilən yüklərə görə etibarlılıq əmsalı gf = 1,2 qəbul olunmalıdır.
8.4. Nəqliyyat vasitələrindən düşən yüklər
8.4.1. Bu bölmə, dam örtüyünə, örtüyə və qrunt üzərindəki döşəmələrdə həm sərbəst, həm də rels yolu ilə hərəkət edən təkərli nəqliyyat vasitələrindən yaranan şaquli inşaat yüklərinin qiymətlərini müəyyənləşdirir.
Konstruksiyaların layihələndirilməsi üzrə normalarda nəzərdə tutulan hallarda, bina və qurğuların yükdaşıyan konstruksiya elementlərinə ötürülən üfüqi yüklər də nəzərə alınmalıdır. Bu yüklərin hesablama qiymətlərinə nəqliyyat vasitələrinin istehsalçı-zavodun pasport sənədlərində verilmiş texniki parametrlər əsasında təyin olunan xüsusi çəkisi və faydalı yüklər daxildir. Şaquli, üfüqi yüklər, onların tətbiq edilmə qaydaları və yerləşdirilməsi hər bir konkret hal üçün xüsusi hesablamalarla təyin olunmalıdır.
Dam örtüyü, örtük və qrunt üzərində avtodayanacaq döşəmələrindəki bərabər yayılmış şaquli və yerli topa yüklərin ekvivalent normativ qiymətləri cədvəl 8.4 üzrə təyin olunmalıdır.
Aşağıdakılar da daxil olmaqla ümumi çəkisi 3 t-a qədər olan avtomaşınlar üçün tikilmiş avtodayanacaqlar:
eniş və giriş yolları
Ümumi çəkisi 3 t-dan 16 t-a qədər olan avtomaşınlar üçün tikilmiş avtodayana-caqlar:
Pandus və giriş yolları
Ümumi çəkisi 16 t-dan çox olan avtomaşınlar üçün avtodayanacaqlar
1. Ümumi çəki – avtomobilin xüsusi çəkisinin və maksimal faydalı yükün cəmi.
2. 3, 4 bəndlərində verilmiş bina və qurğular üçün yüklərin normativ qiymətləri, texnoloji həllər əsasında inşaat tapşırığına müvafiq olaraq qəbul olunmalıdır.
3. Kənar avtonəqliyyatın hərəkəti mümkün olmadığı hallarda qarajdaxili keçidlər (panduslar istisna olmaqla) dayanacaq sahəsinə aid olunmalıdır.
8.4.2. Mərtəbəarası örtük tavalarının basılıb-yarılmaya hesablanmasında və yerli təsirlər nəzərə alınan digər hallarda, bərabər yayılmış Pt yüklə yanaşı, cədvəl 8.4-ün 1 və 2-ci sətirləri üçün tərəfləri 100 mm və cədvəl 8.4 -ün 3 və 4-cü sətirləri üçün tərəfləri 200 mm olan, bir-birindən 1,8 m məsafədə yerləşən iki kvadrat sahəyə mümkün ola bilən ən əlverişsiz yerləşmə ilə tətbiq olunmuş Qt /2 topa yükləri də nəzərə alınmalıdır.
8.4.3. Nəqliyyat vasitələrinin texniki göstəricilərinə müvafiq olaraq yükün hesablama qiymətlərinin dəqiqləşdirilməsinə yol verilir.
8.4.4. Nəqliyyat vasitələrindən yaranan bərabər yayılmış yüklərin azaldılmış qiymətləri (cədvəl 8.4, sətir 4) onların normativ qiymətlərinin 0,35 əmsalına vurulması yolu ilə təyin olunmalıdır.
8.4.5. Bənd 8.4.1-də göstərilmiş yüklər üçün, yükə görə etibarlılıq əmsalı gf = 1,2 qəbul olunmalıdır.
9. Körpülü və asma kranlardan düşən yüklər
9.1. Körpülü və asma kranlardan düşən yüklər, DÜİST 25546-nın müddəalarına görə iş rejimi qrupundan asılı olaraq, ötürücünün növündən və asılan yükün asılma üsuluna müvafiq olaraq müəyyən edilməlidir. Müxtəlif qruplu iş rejimli körpülü və asma kranların təqribi siyahısı əlavə 1.1-də verilmişdir.
9.2. Kran yolu tirlərinə kran təkərlərindən ötürülən şaquli yüklərin normativ qiymətləri və hesablamalar üçün lazım olan digər göstəriciləri kranlar üçün dövlət standartı tələblərinə müvafiq olaraq, qeyri-standart kranlar üçün isə - istehsalçı zavodların pasportunda verilən göstəricilərə müvafiq olaraq qəbul olunmalıdır.
Qeyd. Kran yolu kimi bir körpülü kranı daşıyan hər iki tır və bir asma kranı daşıyan bütün tirlər, (biraşırımlı olduqda – iki tir, ikiaşırımlı asma kran – üç və s.-də) nəzərdə tutulur.
9.3. Elektrik kran körpüsünün dayandırılması ilə əlaqədar yaranan və kran yolu boyunca istiqamətlənmiş üfüqi yüklərin normativ qiymətləri baxılan kranın təkərlərinin tormozlaşdırılmasından düşən şaquli yüklərin tam normativ qiymətlərinin 0,1-ə bərabər qəbul edilməlidir.
9.4. Elektrik arabacığın dayandırılmasından yaranan və kran yolunun eninə istiqamətlənmiş üfüqi yüklərin normativ qiymətləri aşağıdakı kimi qəbul olunmalıdır:
- çevik asqılı yük kranları üçün – kranın qaldırıcı yükü və arabacığın çəkiləri cəminin 0,05 hissəsi;
- sərt asqılı yük kranlar üçün – kranın qaldırıcı yükü və arabacığın çəkilərinin cəminin 0,1 hissəsinə müvafiq olaraq.
Bu yüklər binanın eninə çərçivələrinin və kran yolu tirlərinin hesablamaları zamanı nəzərə alınmalıdır. Bu halda yükün kran yolunun bir tərəfinə (tirinə) ötürülməsi, onun üzərində oturan bütün təkərləri arasında bərabər paylanması və baxılan aşırımının istər daxilinə və istərsə də xaricinə yönəlməsi qəbul olunur.
9.5. Elektrik körpülü kranların çəpliyindən və kran yollarının qeyri-paralelliyindən yaranan (yan qüvvə) və kran yolunun eninə yönəlmiş üfüqi yüklərin normativ qiymətləri, kranın hərəkət edən hər bir təkəri üçün təkər üzərindəki şaquli yüklərin tam normativ qiymətlərinin 0,2 hissəsinə bərabər qəbul olunmalıdır.
Bu yüklər yalnız kran yolu tirlərinin möhkəmliyə və dayanıqlılığa hesablamalarında, eləcə də 7K, 8K qruplu iş rejimi kranlar olan binaların sütunları ilə birləşmələrinin hesablanmasında nəzərə alınmalıdır.
Bu halda, yükün kran yolu tirinə kranın bir tərəfində olan bütün təkərlərdən ötürüldüyü və binanın nəzərdən keçirilən aşırımının istər daxilinə və istərsə də xaricinə yönələ bilməsi qəbul edilir. Bənd 9.4-də göstərilən yüklər yan qüvvələrlə birlikdə nəzərə alınmamalıdır.
9.6. Kran körpüsü və arabacığın dayandırılmasından yaranan üfüqi yüklər və yan qüvvələr kranın hərəkət təkərlərinin relslə təmas yerinə tətbiq olunduğu hesab edilir.
9.7. Kran yolu boyunca yönəlmiş və kranın dalan dayağına zərbəsindən yaranan yüklərin üfüqi normativ qiymətləri əlavə 1.2 -yə müvafiq təyin olunmalıdır. Bu yüklər yalnız dayağın və onların kran yolu tirlərinə bərkidilməsinin hesablanmasında nəzərə alınmalıdır.
9.8. Kran yükləri üçün yükə görə etibarlılıq əmsalı bütün iş rejimləri üçün gf = 1,2-yə bərabər qəbul edilməlidir.
9.9. Kran yolu tirlərinin möhkəmliyə hesablanmasında kranın bir təkərindən yaranan topa şaquli yüklərin yerli və dinamik təsirlərini nəzərə aldıqda bu yükün tam normativ qiyməti aşağıda göstərilən əlavə əmsallara vurulmalıdır:
1,8 - yükü sərt asqılı 8K qruplu iş rejimli kranlar üçün;
1,7- yükü elastik asqılı 3K qruplu iş rejimli kranlar üçün;
1,6 - 7K qruplu iş rejimli kranlar üçün;
1,4 - 6K qruplu iş rejimli kranlar üçün;
1,2 - digər qruplu iş rejimli kranlar üçün.
9.10. Tir divarının yerli dayanıqlılığının yoxlanılmasında yükə görə etibarlılıq əmsalının qiyməti 1,2 -yə bərabər qəbul edilməlidir.
9.11. Kran yolu tirinin və onların yükdaşıyan konstruksiyalarının birləşmələrinin möhkəmlik və dayanıqlılığa hesablamalarında şaquli kran yüklərinin hesablama qiymətləri sütunların addımından asılı olmayaraq 1,2-yə bərabər olan dinamik əmsala vurulmalıdır.
Konstruksiyaların dözümlülüyə hesablamalarında, kran yolu tirinin əyintilərə və sütunların yerdəyişməyə yoxlanılmasında, eləcə də kranın bir təkərindən yaranan topa şaquli yüklərin yerli təsirlərinin hesaba alınmasında dinamik əmsal nəzərə alınmamalıdır.
9.12. Kran yolu tirlərini möhkəmliyə və dayanıqlılığa hesablayarkən ikidən çox olmayan körpülü və asma kranlardan yaranan şaquli yüklərin ən əlverişsiz təsiri nəzərə alınmalıdır.
9.13. Körpülü kranları olan binaların bir neçə aşırımlarında (bir yarusun hər bir aşırımda) çərçivə, sütunlar, bünövrə, həmçinin qrunt əsasların möhkəmliyə və dayanıqlılığa hesablamalarında şaquli yüklər, hər yolda ikidən çox olmayan kranların ən əlverişsiz yerləşməsindən, müxtəlif aşırımların bir istiqamətdə dörddən çox olmayan kranların ən əlverişsiz yerləşməsindən yaranan təsirlər qəbul olunmalıdır.
9.14. Asma kranları olan binaların çərçivə, sütunlar, çatı və çatıaltı konstruksiyalar, bünövrələr, həmçinin qrunt əsasların möhkəmliyə və dayanıqlılığa hesablamalarında şaquli yüklər, bir və ya bir neçə yolda ikidən çox olmayan kranların ən əlverişsiz yerləşməsindən yaranan təsirlər qəbul olunmalıdır. Bir istiqamətdə müxtəlif yollarda işləyən asma kranların yerləşməsinin təsiri nəzərə alınmaqla, şaquli yüklər aşağıdakı hallarda qəbul olunmalıdır:
- kənar sıraların sütunlarına, çatıaltı konstruksiyalarına, bünövrələrinə və qrunt əsaslarına aşırımda iki kran yolunda, ikidən çox olmayan kranlardan;
- orta sıraların sütunlarına, çatıaltı konstruksiyalarına, bünövrələrinə və qrunt əsaslarına dörddən çox olmayan kranlardan;
- kənar sıraların sütunlarına, çatıaltı konstruksiyalarına, bünövrələrinə və qrunt əsaslarına aşırımda üç kran yolunda, dörddən çox olmayan kranlardan;
- aşırımda iki və ya üç kran yolu olan çatıaltı konstruksiyalarına dörddən çox olmayan kranlardan.
9.15. Kran yolu tiri, çərçivə, sütun, çatı və çatıaltı konstruksiya, bünövrə və həmçinin əsasların möhkəmliyə və dayanıqlılığa hesablamalarında üfüqi yüklər, bir kran yolunda və ya müxtəlif yollarda bir istiqamətdə ən əlverişsiz təsirə malik yerləşdirilmiş ikidən çox olmayan kranlar nəzərə alımalıdır. Bu halda hər bir kran üçün yalnız bir üfüqi yük (eninə və ya uzununa) nəzərdə tutulur.
9.16. Aşırımda istər asma, istərsə də körpülü kranların eyni zamanda yerləşdirilməsi, eləcə də aşırma körpücüyün köməyi ilə yükün bir krandan digərinə ötürülməsi üçün nəzərdə tutulmuş asma kranların istismarı zamanı, aşırımda iki və ya üç yaruslu körpülü kranlardan yaranan şaquli və üfüqi yüklərin təyin olunmasında, möhkəmlik və dayanıqlılığa hesablamalarda nəzərə alınan kranların sayı texnoloji həllər əsasında inşaat tapşırığına müvafiq qəbul edilməlidir.
9.17. Kran yolu tirlərinin şaquli və üfüqi əyintilərinin, həmçinin sütunların üfüqi yerdəyişmələrinin təyin edilməsində yüklər ən əlverişsiz təsirə malik bir krandan nəzərə alınmalıdır.
9.18. Qurğuların istismarı zamanı kran yolunda bir kran olduqda və ikinci kranın quraşdırması istisna olunduğu hallarda, bu hərəkət yolunda yüklər yalnız bir krandan nəzərə alınmalıdır.
9.19. İki kran nəzərdə tutulduqda onlardan yaranan yüklər aşağıdakı yükbirləşməsi əmsalına vurmalıdır:
ψl=0,85- 1K - 6K qruplu iş rejimli kranlar üçün;
ψl=0,95- 7K, 8K qruplu iş rejimli kranlar üçün.
Dörd kran nəzərdə tutulduqda onlardan yaranan yükləri aşağıdakı yük birləşməsi əmsalına vurulmalıdır:
ψl=0,7 - 1K - 6K qruplu iş rejimli kranlar üçün;
ψl=0,8 - 7K, 8K qruplu iş rejimli kranlar üçün.
Bir kran nəzərdə tutulduğu halda ondan yaranan şaquli və üfüqi yüklər azaldılmadan qəbul olunmalıdır.
9.20. Kran yüklərinin azaldılmış qiymətləri, binanın hər bir aşırımında bir krandan (bax. bənd 9.2) yaranan şaquli yükün normativ qiymətləri aşağıdakı əmsallara vurmaqla təyin edilir:
0,5 – 4K - 6K qruplu iş rejimli kranlar üçün;
0,6 – 7K qruplu iş rejimli kranlar üçün;
0,7 – 8K qruplu iş rejimli kranlar üçün.
Kranların iş rejimi qrupu DÜİST 25546-ya əsasən qəbul olunur.
9.21. Elektrik körpülü kranların altında yerləşən kran yollarının tirləri və bu tirlərin yükdaşıyan konstruksiyalara birləşmələrinin dözümlülüyə hesablamalarında yüklərin azaldılmış qiymətləri bənd 9.20 -yə müvafiq olaraq nəzərə alınmalıdır. Bu halda kranın bir təkərindən yaranan topa şaquli yüklər təsir edən zonada tir divarının dözümlülüyünün yoxlanılmasında təkərin şaquli təsirlərinin azaldılmış qiyməti bənd 9.9-a görə kran yolları tirinin möhkəmliyə hesablamalarında nəzərə alınan əmsala vurulmalıdır. Dözümlülüyə görə hesablamaların aparılması tələb olunan kranların iş rejimi qrupları konstruksiyalara aid normalar ilə müəyyən edilir.
10.1. Dam örtüklərinin üfüqi proyeksiyasına təsir edən qar yüklərinin normativ qiymətləri aşağıdakı düsturla təyin edilir:
ce - binanın dam örtüyündən külək və ya digər amillərin təsiri altında qarın uçmasını nəzərə alan və bənd 10.5-ə müvafiq qəbul olunan əmsaldır;
ct - bənd 10.6-ya müvafiq qəbul olunan termik əmsaldır;
μ - bənd 10.4 -ə müvafiq qəbul olunan, yerin qar örtüyü çəkisindən dam örtüyü üzərindəki qar yükünə nisbətinə uyğun əmsaldır;
Sg - bənd10.2 -yə müvafiq olaraq 1 m üfüqi yer səthindəki qar örtüyünün çəkisidir.
10.2. Dəniz səviyyəsindən 1500 m-dən çox olmayan hündürlükdə yerləşmiş meydançaların 1 m üfüqi yer səthi sahəsi üçün Sg qar örtüyünün çəkisi Azərbaycan Respublikasının dağ rayonlarının cədvəl 10.1 -də verilmiş göstəricilərindən asılı olaraq qəbul edilir.
Qeyd. * Azərbaycan Respublikasının ərazilərinin qar yükünün səviyyəsinə görə rayonlaşdırılmasına əsasən qeyd olunan bu rayonlar dəniz səviyyəsindən 1500 m yüksəklikdə yerləşir.
** bu dağ rayonları Azərbaycan Respublikası ərazisində istisna olunur və normaların digər dövlətlərin ərazisində layihələndirmə təcrübəsində qiymətləndirilmənin aparılması mümkünlüyü baxımından bu normalarda yer almışdır.
Cədvəl 10.1-in davamı
1. Qar yükləri binaların sonradan genişlənməsi nəzərdə tutularaq təyin olunmalıdır.
2 Dam örtüyünün qar yükünün paylanma sxemi əlavə 2-də verilməyən hallarda sınaqların göstəriciləri əsasında təyin etmək lazımdır, məsələn, mürəkkəb geometrik formalı dam örtüyü üçün, həmçinin planda ən böyük xarakterik ölçüsü 100 m-dən böyük olmayan dam örtükləri üçün.
3. Əlavə 2 sxemindəki qar yüklərinin S0 normativ qiymətləri ce, ct və m əmsalları nəzərə alınmadan qəbul olunmalıdır.
4. Konstruksiyaların hesablamalarında, əlavə 2-də verilmiş yüklərin təsir sxemi ilə ekvivalent olan qar yükünün sadələşdirilmiş sxeminin tətbiq olunmasına yol verilir.
Əlavə 5 xəritə 1-də verilmiş, az öyrənilmiş və eləcə də dağ rayonlarında, dəniz səviyyəsindən 1500 m-dən yüksək olan hündürlüyə malik məntəqələrdə və mürəkkəb relyefli ərazilərdə qar örtüyü kütləsini yaxınlıqdakı Hidrometroloji xidmət meteostansiyasının göstəriciləri əsasında müəyəyn edilmiş qaydada təyin edilməsinə yol verilir (bənd 4.4). Bu halda Sg qiymətini, 20 ildən az olmayan müddətdə küləyin birbaşa təsirindən qorunan sahələrdə (meşədə ağac çətirləri altında və ya meşə talasında) su ehtiyatlarının qiymətləndirilməsi qaryığılma marşurutunun dəlilləri əsasında təyin olunan və 25 ildə bir dəfə orta illik maksimal qar örtüyü çəkisini aşması kimi qəbul edilməlidir.
10.3. Hesablamalarda istər bərabər yayılmış, istərsə də örtük üzərində qarın külək və ya digər amillərin təsiri altında yerini dəyişdirməsi nəticəsində yaranan qeyri-bərabər paylanmış qar yükü sxeminə və onların ən əlverişsiz hesablama birləşmələrinə baxılmalıdır.
10.4. Planda ən böyük xarakterik ölçüsü 100 m-dən çox olmayan örtüklər üçün qar yüklərinin paylanması sxemi və m əmsalının qiymətləri əlavə 2-yə müvafiq qəbul edilməli və m əmsalının aralıq qiymətləri xətti interpolyasiya ilə təyin olunmalıdır.
Konstruksiya elementlərinin ən əlverişsiz iş şəraitində örtüyün qismən yüklənməsi, onun sahəsinin (fənərli dam örtükləri üçün – eni b olan sahələrdə) yarısı və ya dörddə birinə təsir edən qar yükünə malik sxemə baxılmalıdır.
10.5. Küləyin orta sürəti V ³ 2 m/s (əlavə 2-də 1, 2, 5 və 6 sxemləri) üç ən çox soyuq aylarda rayonlarda layihələndirilən fənərsiz az meyilli (12%-ə qədər maillikli və ya f/l £ 0,05 ilə) örtükləri olan binalar üçün qarın dağılma əmsalı təyin olunmalıdır:
k – cədvəl 10.2 üzrə qəbul olunur;
b –örtüyün eni, 100 m-dən çox olmayaraq qəbul olunur.
10.6. Küləyin orta sürəti V ³ 4 m/s (əlavə 2-də 1 və 5 sxemləri) olan rayonlarda layihələndirilən, fənərsiz biraşırımlı və çoxaşırımlı binaların 12%-dən 20%-ə qədər mailliyə malik örtükləri üçün qarın dağılma əmsalı aşağıdakı kimi qəbul olunmalıdır:
Üç ən soyuq aylarda küləyin orta sürəti V əlavə 5-in 2 xəritəsi üzrə qəbul olunmalıdır.
10.7. Hündürlüyü 75 m-dən yuxarı olan 20%-ə qədər maillikli dam örtüklü (əlavə 3-də 1, 2% və 6 sxemləri) çoxmərtəbəli binalar üçün ce= 0,7 qəbil edilməsinə yol verilir.
10.8. Dairəvi plan həllinə malik binaların əlavə 3-ün 13, 14-cü sxemləri ilə tənzimlənən sferik və konusşəkilli günbəzli dam örtükləri üçün, qar yükü bərabər paylanmış kimi verildikdə ce əmsalının qiymətlərinin günbəzin əsasının d diametrindən asılı olaraq aşağıdakı kimi müəyyən edilir.
10.9. Bənd 10.5-10.8-də nəzərdə tutulan qar yüklərinin azaldılması aşağıdakı hallara şamil olunmur:
a) yanvar ayında havanın orta aylıq temperaturu mənfi 5°C-dən yuxarı olan rayonlarda binaların dam örtüklərində (əlavə 5, xəritə 5);
b) 10h1-dən az olan məsafədə qonşuluqdakı daha yüksək binalarla küləyin birbaşa təsirindən qorunan binaların dam örtüklərində, burada h1 – qonşuluqda mövcud olan və layihələndirilən binaların hündürlükləri fərqləridir;
v) b, b1 və b2 uzunluqlu dam örtüyü sahələrində, binaların hündürlüklər fərqi olan yerlərdə və parapetlərdə (əlavə 3, 8-11 sxemləri).
Bənd 10.5-10.8-də verilməyən digər hallarda aşağıdakı kimi qəbul edilməlidir.
10.10. Yüksək istilik ötürücülüyündən (> 1 Vt/(m °C)) istilik itkisindən qar örtüyünün əriməsi ilə örtüklərində qar yükünün azaldılmasını nəzərə alınmaq üçün Ct termik əmsal tətbiq olunmalıdır.
Dam örtüklərinin 3%-dən yuxarı mailliklərində yüksək istilik ayrılmasına malik istilik izolyasiyasız dam örtüklü binalar üçün qar yükünün təyin edilməsində və əriyən suyun lazımı qaydada ötürülməsi təmin edildikdə termik əmsal aşağıdakı kimi tətbiq olunmalıdır.
Qeyd. Materialların istilik izolyasiya xüsusiyyətləri və konstruktiv elementlərin forması əsasında Ct - nin yol verilən azaldılmış qiymətləri xüsusi tövsiyyələrlə verilə bilər.
10.11. Yanvar ayında mənfi 5°C və daha aşağı orta temperatura malik rayonlar üçün (əlavə 5, xəritə 5) qar yükünün azaldılmış normativ qiymətləri (bənd 4.1) onun normativ qiymətlərinin 0,7 əmsalına vurulması ilə müəyyən olunur.
Yanvar ayında mənfi 5°C-dən yuxarı orta temperatura malik rayonlar üçün qar yükünün azaldılmış qiymətləri nəzərə alınmır.
10.12. Qar yükü üzrə gf etibarlılıq əmsalı 1,4-ə bərabər qəbul olunmalıdır.
Bina və qurğular üçün aşağıdakı külək yüklərinin nəzərə alınması vacibdir.
a) külək yüklərinin əsas növü (gələcəkdə - “külək yükləri”);
b) qoruyucu konstruksiya elementlərinə və onların birləşmə elementlərinə təsir edən külək yüklərinin zirvə (pik) qiymətləri;
c) rezonanslı burulğan təsirləri;
d) çaparaq, divergensiya (fərqlənmə) və flatter (titrəyiş) növlü dəyişkən aerodinamik qeyri-sabit rəqsləri (həmçinin 14-cü bölməyə bax).
Külək təsirlərinin rezonanslı burulğan təsirləri və çaparaq növlü dəyişkən aerodinamik qeyri-sabit rəqsləri h/d >10 (burada h – hündürlük, d – binaların eninə xarakterik ölçüsü) müvafiq binalar və bütöv divarlı qurğularda nəzərə alınmalıdır.
11.1. Hesablama külək yükü
11.1.1. Külək yükünün normativ qiyməti w iki variantdan biri ilə verilməlidir.
İlk halda w yükü aşağıdakı toplananlarla təyin edilir:
a) qurğu və ya elementlərin xarici səthinə tətbiq edilmiş normal təzyiqlər we;
b) xarici səthə toxunan üzrə istiqamətlənmiş və onun üfüqi (fənərli dam örtükləri, bir hissəsi şüşəli pilləvari və ya dalğavari dam örtükləri üçün) və ya şaquli proyeksiya (lojiyalı divarlar və həmçinin konstruksiyalar üçün) sahəsinə tətbiq edilmiş sürtünmə qüvvəsi wf.
c) açılan və ya daimi açıq olan keçidlərdə külək üçün keçirici mühafizə, divarlı qurğuların daxili səthinə tətbiq edilmiş normal təzyiq wi.
İkinci halda w yükünə aşağıdakıların toplananları kimi baxılır:
a) qurğuların ümumi müqaviməti ilə şərtləşdirilmiş, x və y oxları üzrə istiqamətləndirilmiş xarici yükləri, wx və wy proyeksiyaların;
b) z oxuna nəzərən burucu momentin, wz.
Şəhər məhəllələrinin memarlıq-planlaşdırma həllərinin işlənilməsində və eləcə də mövcud şəhər məhəllələri daxilində binaların tikintisinin planlaşdırılmasında piyada zonalarının rahatlığının qiymətləndirilməsi norma və texniki şərtlərin tələblərinə müvafiq şəkildə aparılması tövsiyə olunur.
11.1.2. Külək yüklərinin w normativ qiyməti onun tərkib hissələri olan orta wm və pulsasiya wp qiymətlərinin cəmi kimi təyin edilməlidir:
Daxili təzyiqlərin wi təyin edilməsində külək yükünün pulsasiya tərkibinin nəzərə alınmamasına yol verilir.
11.1.3. Külək yükünün orta normativ qiymətləri wm yer səthinin üzərindən ekvivalent ze hündürlüyündən asılı olaraq aşağıdkı kimi təyin olunmalıdır:
w0 - külək təzyiqinin normativ qiyməti (bənd 11.1.4);
k(ze) – ze hündürlük üzrə külək təzyiqinin dəyişməsini nəzərə alan əmsal (bənd 11.1.5 və bənd 11.1.6);
c- aerodinamik əmsal (bənd 11.1.7);
11.1.4. Külək təzyiqinin normativ qiymətləri w0 küləkli rayonlarından asılı olaraq cədvəl 11.1 üzrə qəbul olunur. Külək təzyiqinin normativ qiymətlərinin Azərbaycan Respublikasının Hidrometroloji xidmətinin meteostansiyalarının göstəriciləri əsasında müəyyən edilmiş qaydada təyin edilir (bənd 4.4). Bu halda külək təzyiqinin wo normativ qiyməti paskalla (Pa) təyin olunur.
v50 (m/s) – A növlü (bənd 11.1.6) ərazilər üçün yer səthi üzərindən 10 m səviyyəsində külək sürətinə (m/s-də) müvafiq olan, 10 dəq. intervalda təyin olunan orta göstərici və orta hesabla 50 ildə bir dəfə həddi qiyməti aşan küləyin təzyiqidir.
Qeyd. * Azərbaycan Respublikasının ərazilərinin külək təzyiqinin normativ qiymətlərinin səviyyəsinə görə rayonlaşdırılmasına əsasən qeyd olunan bu rayonlar Azərbaycan Respublikası ərazisində istisna olunur və milli normalarımızın digər dövlətlərin ərazisində layihələndirmə təcrübəsində qiymətləndirilmənin aparılması mümkünlüyü baxımından bu normalarda yer almışdır.
11.1.5. Ekvivalent hündürlük ze aşağıdakı qaydada təyin olunur:
1. Qülləli qurğular, dor, boru və s. bu kimi qurğular üçün: ze = z
2. Aşağıdakı binalar üçün:
a) h ≤ d olduqda →ze=h
0 < z < h - d üçün → ze=d
c) h > 2d olduqda z ≥ h - d üçün → ze=h; d < z < h - d üçün → ze=z; 0 < z ≤ d üçün → ze=d
z – yer səthindən olan hündürlük;
d– binanın hesablama külək istiqamətinə perpendikulyar (eninə, köndələninə olan ölçü) istiqamətdə olan ölçüləri (sütünlar üçün bünövrəni nəzərə almadan);
h – binanın hündürlüyü.
11.1.6. k(ze) əmsalı cədvəl 11.2 üzrə və düstur (11.4) ilə təyin olunur. Bu halda aşağıda verilən ərazi növləri qəbul olunur.
A - dəniz, göl və su anbarlarının açıq sahilləri, kənd yerləri, o cümlədən hündürlüyü 10 m-dən az olan əlavə tikililər, səhralar, çöllər, meşə çölləri;
B -şəhər əraziləri, meşə massivləri və hündürlüyü 10 m-dən yüksək olan maneələrlə müntəzəm örtülmüş digər ərazilər;
C - hündürlüyü 25 m-dən yüksək olan binalarla sıx tikilmiş şəhər rayonları.
Qurğuların h hündürlüyünün 60 m-ə qədər olduqda - 30h məsafədə və h > 60 m olduqda - 2 km məsafədə qurğuların küləkdöyən tərəfində ərazi öz xüsusiyyətlərini saxlayırsa, onda qurğular bu növə aid ərazidəki kimi qəbul olunmalıdır.
Qeyd. Küləyin müxtəlif hesablama istiqamətləri üçün ərazi növləri müxtəlif ola bilər.
Müxtəlif ərazi növləri üçün k10 və a parametrlərinin qiymətləri cədvəl 11.3 -də verilmişdir.
11.1.7. Külək yüklərinin we, wf, wi, wx, wy və wz komponentləri təyin edilərkən müvafiq aerodinamik əmsalların qiymətlərindən istifadə olunmalıdır: küləyin istiqaməti oxla göstərilən və əlavə 3.1 üzrə qəbul olunan - xarici təzyiqlər ce, sürtünmələr cf, daxili təzyiqlər ci və qarşıdan olan müqavimətlər cx, eninə quvvə cy, burucu moment cz. ce və ya ci əmsallarındakı “müsbət” işarəsi müvafiq səthə (aktiv təzyiq), “mənfi” işarəsi – səthdən olan (sorma, sorulma) külək təzyiqinin istiqamətinə uyğundur. Yüklərin aralıq qiymətlərini xətti interpolyasiya ilə təyin edilməlidir.
Xarici qoruyucu konstruksiyalar olmadıqda (quraşdırma mərhələsində) daxili divar və arakəsmələrin səthində külək yükləri təyin edilərkən xarici təzyiqin ce və ya fasaddan olan müqavimətin aerodinamik cx əmsallarından istifadə olunmalıdır.
Yüksək dərəcəli məsuliyyət tələb edən qurğular, eləcə də əlavə 3.1-də nəzərdə tutulmayan (qurğuların digər formaları, lazımi əsaslandırılması ilə külək axınının digər istiqamətləri və ya digər istiqamətlərdə cismin ümumi müqavimətinin tərkib hissələri, yaxınlıqda yerləşən bina və qurğuların təsirinin nəzərə alınması vacibliyi və s. bu kimi hallarda) bütün hallar üçün, aerodinamik əmsallar sorğu məlumatları və ya aerodinamik boruda qurğu modellərinin sınaq nəticələri əsasında qəbul olunmalıdır.
Qeyd: 1. cx, cy və cm əmsalları təyin edilərkən onların aid olduğu qurğuların ölçüləri göstərilməlıdir.
2. Əlavə 3.1-də göstərilmiş aerodinamik əmsalların qiymətlərinin, qurğu modellərinin aerodinamik sınaqların məlumatları əsasında müəyyənləşdirilməsinə yol verilir.
11.1.8. ze ekvivalent hündürlükdə pulsasiyalı külək yükünün normativ qiymətləri wp aşağıdakı kimi təyin olunmalıdır:
a) sərbəst rəqslərin birinci tezliyi f1, Hrs, sərbəst rəqslərin tezliyin həddi qiymətlərindən f1 böyük olan (bənd 11.1.10) qurğular (və onların konstruktiv elementləri) üçün
burada: wm – bənd 11.1.3-ə müvafiq olaraq təyin edilir;
ζ(ze) – ze ekvivalent hündürlük üçün düstur (11.6) və ya cədvəl 11.4 əsasında qəbul olunan külək təzyiqlərinin pulsasiya əmsalıdır;
v – külək təzyiqinin dəyişməsinin fəza korrelyasiya əmsalı (bənd 11.1.11).
Müxtəlif ərazi növləri üçün ζ10 və a parametrlərinin qiymətləri cədvəl 11.4-də verilmişdir.
b) ƒ1 < ƒl < ƒ2 olan bütün qurğular (və onların konstruktiv elementləri) üçün – aşağıda verilən düstur üzrə qəbul olunmalıdır.
burada: ƒ2 - sərbəst rəqslərin ikinci tezliyi;
ζ – rəqsin loqarifmik dekrement parametrindən d (bənd 11.1.10-a bax) və ƒ1 sərbəst rəqsin birinci tezliyi üçün (11.8) düsturu ilə təyin olunan e1 parametrindən asılı olaraq şəkil 11.1 əsasında təyin olunan dinamik əmsal.
w0 (Pa) – külək təzyiqinin normativ qiymətləri (bənd 11.1.4);
k(zek) - zek hündürlüyü üçün külək təzyiqinin dəyişməsini nəzərə alan əmsal (bənd 11.1.6);
gf – yükə görə etibarlılıq əmsalı (bənd 11.1.12).
Konstruktiv elementlərin yerləşdirildiyi hündürlük z; bina və qurğular üçün z ek = 0,7h, burada h – qurğunun hündürlüyüdür.
c) Sərbəst rəqsin ikinci tezliyi həddi ən az olan qurğular üçün sərbəst rəqsin birinci forması s nəzərə alınmaqla dinamik hesablamalar aparılmalıdır. S göstəricisi aşağıdakı şərtlərdən təyin olunur:
d) Binaların hesablanması zamanı rəqslərin üç aşağı sərbəst rəqslərin tezliklərinə uyğun forması üzrə dinamik reaksiyalarının (iki əyici və bir burucu və ya qarışıq burucu-əyici) nəzərə alınmasına yol verilir.
Qeyd. A və B tipli ərazilərdə yerləşən hündürlüyünün aşırımına nisbəti 1,5-dən az olan, hündürlüyü 40 m-ə qədər olan çoxmərtəbəli binaların və hündürlüyü 36 metrə qədər olan birmərtəbəli istehsalat binalarının hesablamalarında külək yükünün dəyişən hissəsinin 11.5 düsturu üzrə təyin edilməsinə yol verilir.
11.1.9. S sərbəst rəqs formasına dinamik reaksiya nəzərə alınmaqla qüvvə və yerdəyişmələr aşağıdakı düsturla təyin edilir:
X – ümumi quvvə və yerdəyişmələr;
Xs – s- formalı rəqsə uyğun quvvə və yerdəyişmələr.
11.1.10 Sərbəst rəqs tezliyinin fl (Hrs) həddi qiymətləri cədvəl 11.5-ə əsasən təyin olunmalıdır.
Qeyd. *bu külək rayonları Azərbaycan Respublikası ərazisində istisna olunur və milli normalarımızın digər dövlətlərin ərazisində layihələndirmə təcrübəsində qiymətləndirilmənin aparılması mümkünlüyü baxımından bu normalarda yer almışdır.
Rəqsin loqarifmik dekrementi d-nın qiymətləri aşağıdakı kimi qəbul edilməlidir:
a) dəmir-beton və daş qurğular, həmçinin qoruyucu konstruksiyaları olan polad karkaslı binalar üçün d = 0,3;
b) sütun formalı aparatlar və futerovka olunmuş (odadavamlı materiallarla termoizolyasiya olunmuş) tüstü borularının polad qurğuları üçün, eləcə də dəmir-beton postamentlərdə d = 0,15.
11.1.11. Qurğuların və yaxud ayrılıqda konstruksiyaların fəza döyünmə korrelyasiya əmsalı nəzərə alınan hesablama səthləri üçün təzyiqin döyünən fəza korrelyasiya v əmsalı təyin edilməlidir.
Külək təzyiqini qurğunun hesablanan elementlərinə ötürülə bilən hesablama səthinə - küləktutan, küləktutmayan, yan divarlar, dam örtüyü və bu kimi konustruksiyaların səth hissələri aid edilir.
Hesablama səthi düzbucaqlı formaya yaxın olduqda, onun tərəfləri əsas oxa paralel şəkildə yönəldilibsə (şəkil 11.2), onda v əmsalı cədvəl 11.7-yə müvafiq təyin olunan r və c parametrlərindən asılı olaraq cədvəl 11.6 -ya görə təyin olunmalıdır.
Qurğuların ümumilikdə hesablanmasında hesablama səthinin tam ölçüləri əlavə 2.1-də verilənləri nəzərə almaqla təyin olunmalıdır, bu halda şəbəkəli qurğular üçün hesablama səthi kimi onun xarici konturuna görə hesablama səthi ölçüləri qəbul olunmalıdır.
11.1.12. Külək üzrə etibarlılıq əmsalının qiyməti 1,4-ə bərabər qəbul edilməlidir.
11.2. Zirvə (pik) külək yükü
Qoruyucu elementlər və onların bərkidilmə düyünləri üçün zirvə külək yüklərin təsirlərinin normativ qiymətləri müsbət w+ və mənfi w- aşağıdakı düsturla təyin olunur:
w0 - külək təzyiqlərinin hesablama qiymətidir (bənd 11.1.4);
ze - ekvivalent hündürlük (bənd 11.1.5);
k(ze) və ζ(ze) - ze hündürlüyündə külək təzyiqlərinin dəyişməsini və döyünməsini nəzərə alan əmsallardır (bənd 11.1.6 və bənd 11.1.8);
cp,+(-) - müsbət təzyiq (+) və (-) sorulma aerodinamik əmsalların maksimal qiymətləridir;
v+(-) – külək yükünün müsbət təzyiq (+) və ya sorulmaya (-) uyğun olan korrelyasiya əmsalıdır; bu əmsalların qiymətləri külək yükü toplanan qoruyucu konstruksiyaların A sahəsindən asılı olaraq cədvəl 11.8-də verilmişdir.
Aerodinamik əmsallar cp,+ və cp,-, bir qayda olaraq aerodinamik borularda qurğuların model sınaqlarının nəticələri əsasında təyin edilir. Planda düzbucaqlı şəklində olan ayrıca dayanan binalar üçün bu əmsallar əlavə 2.1-in sxemlərində verilmişdir.
Qeyd. Küləyin zirvə yükü təyin edilərkən (11.11) düsturu, qoruyucu konstruktiv elementlər və onların binaya bərkidilmə düyünlərinin kifayət qədər sərt olması və onlarda gözə çarpan dinamik qüvvə və yerdəyişmələrin yaranmaması şərti qəbul olunur. “Qoruyucu elementlər – onların yükdaşıyan konstruksiyaları – bərkidilmə elementləri” sisteminin sərbəst rəqslərinin tezliyi 1,5 Hrs-dən az olan hallarda küləyin zirvə yükünün hesablama qiymətləri konstruktiv elementlər sistemində verilmiş dinamik hesablamaların nəticələri əsasında dəqiqləşdirməlidir.
11.3. Küləyin rezonanslı qasırğa həyəcanlanması
11.3.1. h/d> 10 şərtini təmin edən bina və qurğular üçün rezonanslı qasırğa həyəcanlanmasına yoxlama hesablamaları aparılmalıdır: burada h – qurğunun hündürlüyü, d – küləyin orta sürətinə perpendikulyar istiqamətdə binanın eninə istiqamətdə xarakterik ölçüsüdür.
11.3.2. Sərbəst rəqslərin i forması üzrə rezonanslı qasırğa həyəcanlanması baş verdikdə, küləyin kritik Vcr,i sürəti aşağıdakı düsturla təyin edilir:
ƒi (Hrs) – sərbəst rəqslərinin i əyilmə formasına müvafiq rəqsin xüsusi tezliyi;
d (m) – qurğuların eninə ölçüsü;
St – təcrübi yolla və ya sorğu məlumatlarına əsaslanaraq təyin edilən en kəsiyin Struxal ədədi; dairəvi en kəsiklər üçün St = 0,2; iti kənarlı kəsiklər üçün (və həmçinin düzbucaqlı) - St=0,11 qəbul olunur.
11.3.3. Küləyin rezonanslı qasırğa həyəcanlanması baş vermədikdə aşağıdakı şərt ödənilməlidir:
Vmax(zeк)- zeк səviyyəsində küləyin maksimal sürəti aşağıdakı düsturla təyin olunur:
w0 (Pa-la) və k(ze ) bənd 11.1.4 və bənd 11.1.6-nın şərtlərinə müvafiq olaraq təyin edilir.
En kəsik forması səlis dəyişən bina və qüllə qurğuları, eləcə də boru və dorlar üçün zeк=0,8h.
11.3.4. Küləyin rezonanslı qasırğa həyəcanlanması yaranan külək yüklərini əlavə 3.2-nin göstərişləri əsasında təyin edilməsinə yol verilir.
11.4. Dinamik rahatlıq
İnsanların binalarda yaşama rahatlığının (dinamik rahatlıq) qiymətləndirilməsində külək yükünün hesablama qiymətləri aşağıda verilənlərə bərabər qəbul olunmalıdır.
Burada wp- külək yükünün pulsasiya toplananın normativ qiymətləridir (bənd 11.1.8). Bu halda bina mərtəbələrində maksimal təcil aşağıdakı qiyməti aşmamalıdır.
12.1. Buzlaşma yükləri elektrik ötürmə və rabitə hava xətləri, elektrikləşdirilmiş nəqliyyatın kontakt şəbəkəsi, anten-dirək qurğuları, şpillər, 150 m və daha yüksəkdə yerləşən havalandırılan bina fasadları, eyvanların mühafizə barmaqlıqları, divar və çoxmərtəbəli binaların dam örtükləri və digər bu kimi qurğular üçün nəzərə alınmalıdır.
12.2. Diametri 70 mm qədər olan dairəvi en kəsikli elementlər üçün (naqil, tros, kanat, dor, kəndir və s.) xətti buzlaşma yüklərinin normativ qiymətləri i, H/m aşağıdakı düsturla təyin olunmalıdır.
Havalandırılan bina fasadları və digər elementlər üçün səthi buzlaşma yükünün normativ qiyməti i′, Pa, aşağıdakı düsturla təyin olunmalıdır:
(12.1) və (12.2) düsturlarında:
b- diametri 10 mm olan, yer səthi üzərindən 10 m hündürlükdə yerləşən, cədvəl 12.1 ilə qəbul olunan, 200 m və daha çox hündürlükdə isə - cədvəl 12.2 üzrə qəbul olunan dairəvi en kəsikli elementlərdə buz divarının qalınlığı, mm-lə (5 ildə bir dəfə aşması ilə). Digər təkrarlanma dövrləri üçün və ya tikinti gedən rayonlar üçün meteoroloji məlumatlar olduqda buz divarının qalınlığı qəbul olunmuş qaydada təsdiq edilmiş xüsusi texniki şərtlər əsasında yerinə yetirilməlidir.
k- hündürlük üzrə buz divarı qalınlığının dəyişməsini nəzərə alan və cədvəl 12.3 ilə qəbul olunan əmsaldır;
d- naqilin, trosun diametri, mm-lə;
μ1-dairəvi en kəsikli elementlərin diametrindən asılı olaraq buz divarı qalınlığının dəyişməsini nəzərə alan və cədvəl 12.4 -ə görə təyin olunan əmsaldır;
μ2- elementin buzlaşmaya meyilli səth sahəsinin elementin tam səthinin sahəsinə nisbətini nəzərə alan və 0,6-ya bərabər qəbul olunan əmsaldır;
p- buzun sıxlığı, 0,9 q/sm-ə bərabər qəbul edilir.
g- sərbəst düşmə təcili, m/san-ilə.
Cədvəl 12.2-də verilmiş, diametri 70 mm-ə qədər olan dairəvi silindirik formalı üfüqi elementlərdə buzlaşma (sırsıra) yükünü təyin etmək üçün buz divarının qalınlığını 10 % azaldılmalıdır.
Buz divarının qalınlığı b, mm
Yer səthi üzərindəki hündürlük, m
Naqil, tros və ya kəndirin diametri, mm
Qeyd: (Cədvəl 12.1 – 12.4 -dən):
1. V rayonlarda, əlavə 5 xəritə 4-də göstərilmiş, az öyrənilmiş dağ və dağətəyi rayonlarda, eləcə də kəskin relyefli ərazilərdə (dağ və təpələrin zirvəsində, aşırımlarda, hündür tökmə təpələrdə, bağlı dağ vadiləri, hövzə, dərin çüxurlarda və s.b.k.) buz divarının qalınlığı xüsusi müayinə və müşahidələrin məlumatları əsasında təyin olunmalıdır.
2. Göstəricilərin aralıq qiymətləri xətti interpolyasiya ilə təyin edilməlidir.
3.Asılmış dairəvi en kəsikli (tros, naqil və kəndirlər) üfüqi elementlərdə buz divarının qalınlığının onların çevrilmiş ağırlıq mərkəzinin yerləşmə hündürlüyündə qəbul olunmasına yol verilir.
12.3. Dam örtüyünün buz bağlayan elementlərinə təsir edən külək yükünün normativ qiymətlərinin bənd 11.1-ə uyğun təyin olunan w yükünün 25%-nə bərabər qəbul edilməlidir.
1. Yüksək sürətli küləklə və böyük ölçülü donmuş-sırsıra yığını ilə birgə müşahidə olunan bəzi rayonlarda buz divarının qalınlığı və onun sıxlığı, eləcə də külək təzyiqi faktiki məlumatlara müvafiq olaraq qəbul olunmalıdır.
2. Yer səthindən 100 m-dən daha yüksəkdə yerləşdirilən qurğuların elementlərində külək yükünü təyin edərkən, cədvəl 12.2 -də verilmiş buz divarının qalınlığını nəzərə almaqla quraşdırılan naqil və trosların buz bağlamış diametrlərini 1,5-ə bərabər olan əmsala vurulmalıdır.
12.4. Dağ rayonlarında buzlaşma dövründə havanın temperaturu qurğuların hündürlüyündən asılı olmayaraq aşağıda qeyd olunan hallara müvafiq qəbul olunmalıdır:
2000 m-dən yüksək ərazilərdə – mənfi 15°C;
1000-dən 2000 m-ə qədər ərazilərdə – mənfi 10°C;
digər ərazilərdə 100 m-ə qədər olan qurğular üçün – mənfi 5°C, 100 m-dən yüksək qurğular üçün isə mənfi 10°C.
Qeyd. Buzlaşma zamanı 15° C-dən aşağı temperatur müşahidə olunan rayonlarda temperatur göstəricisi faktiki məlumatlar əsasında qəbul olunmalıdır.
12.5. Yükə görə etibarlılıq əmsalı gf buzbağlama yükləri üçün digər razılaşdırılmış normativ sənədlərdə qeyd olunmuş hallar istisna olmaqla 1,3-ə bərabər qəbul olunmalıdır.
13. İqlim temperatur təsirləri
13.1. Konstruksiyaların layihələndirmə normalarında nəzərdə tutulmuş hallar istisna olmaqla gündəlik və mövsümü temperatur dəyişikliklərindən qorunmayan konstruksiyalar üçün elementin en kəsiyi üzrə orta temperatur Δt və temperatur düşmələrinin zaman etibarı ilə dəyişməsi nəzərə alınmalıdır. Gündəlik və mövsümü temperatur dəyişikliklərindən qorunan konstruksiyalar üçün iqlim temperatur təsirlərinin nəzərə alınması tələb olunmur.
13.2. Elementin en kəsiyi üzrə orta temperaturun dəyişməsinin normativ qiymətləri müvafiq olaraq ilin isti Δtw və soyuq Δtc dövrlərində aşağıdakı düsturlarla təyin olunmalıdır:
tw, tc - elementin en kəsiyi üzrə ilin isti və soyuq dövrlərində orta temperaturun bənd 13.3-ə müvafiq olaraq qəbul olunan normativ qiymətləridir;
t0w, t0c - ilin isti və soyuq dövrlərində bənd 13.6-ya uyğun olaraq qəbul olunan ilkin temperaturlardır.
13.3. Birlaylı konstruksiyalar üçün orta temperatur və elementin en kəsiyi üzrə temperatur düşmələrinin normativ qiymətlərini ilin isti tw və soyuq tc dövrlərində cədvəl 13.1 əsasında təyin edilir.
Qeyd. Çoxlaylı konstruksiyalar üçün tw, tc,w,c parametrləri hesablamalarla təyin edilir. İstilik-fiziki parametrləri yaxın olan bir neçə materialdan hazırlanmış konstruksiyalara birlaylı material kimi baxılmasına yol verilir.
tw =tiw+0,6(tew-tiw)± θ2 + θ4
w =0,8(tew-tiw) + θ3 ± θ5
Cədvəl 13.1-də qəbul olunmuş işarələr:
tew, tec – bənd 13.4-ə uyğun olaraq qəbul olunan, ilin isti və soyuq dövrünə müvafiq olan xarici havanın gündəlik orta temperaturudur;
tiw, tic – DÜİST 12.1.005 və ya texnoloji həlləri nəzərə alınmaqla layihələndirilmə tapşırığı üzrə qəbul olunan, binaların ilin isti və soyuq dövrünə müavafiq olan daxili temperaturudur;
θ1, θ2, θ3 – cədvəl 13.2 üzrə qəbul olunan, elementin en kəsiyi üzrə orta temperatur artımları və xarici havanın gündəlik temperatur dəyişməsindən yaranan temperatur düşmələridir;
θ4,θ5 –bənd 13.5-ə müvafiq olaraq qəbul olunan, elementin en kəsiyi üzrə orta temperatur artımları və günəş radiasiyasından yaranan temperatur düşmələridir;
1. Daimi texnoloji istilik mənbəyi olan binaların istismar dövründə konstruksiyaların temperaturu barəsində məlumatlar mövcud olduqda tw, tc,w,c qiymətlər həmin məlumatların əsasında qəbul olunmalıdır.
2. Bina və qurğular tikintisi mərhələsində tw, tc,w,c qiymətləri istismar mərhələsində isidilməyən binalara məxsus kimi təyin edilir.
Dəmir-beton, beton, armodaş və daş, qalınlıqlığı sm:
l3.4. İlin isti tew və soyuq tec dövründə xarici havanın günlük orta temperaturu aşağıdakı düsturlar üzrə təyin olunmalıdır:
tI, tVII - əlavə 5 xəritə 5 və 6-ya müvafiq olaraq qəbul olunan, havanın yanvar və iyul aylarında çoxillik müşahidələr üzrə orta aylıq temperaturudur;
ΔI, ΔVII –günlük orta temperaturun orta aylıq temperaturundan kənara çıxmalardır (ΔI - əlavə 5 xəritə 7 üzrə qəbul olunur, ΔVII = 6°C).
Qeyd. Günəş radiasiyasından qorunan, isidilən istehsalat binalarında istismar mərhələsində konstruksiyalar üçün ΔVII-nin nəzərə alınmamasına yol verilir.
Əlavə 5, xəritə 5-7-də verilmiş, dağlıq və az öyrənilmiş rayonlar üçün tec, tew düsturlar üzrə təyin edilir:
tI,min, tVII,max – yanvarda havanın minimal və iyulda - maksimal temperaturlarının mütləq qiymətlərinin orta göstəricisidir;
A1, AVII - yanvar və iyulda açıq səmalı şəraitində havanın günlük orta temperatur amplitudlarıdır.
tI,min, tVII,max, A1, AVII – hidrometrologiya üzrə müvafiq təşkilat və idarəsinin məlumatlarına uyğun qəbul olunur.
13.5 θ4 və θ5 °C, artımları aşağıdakı düsturlar üzrə təyin edilməlidir:
r – konstruksiyanın xarici səth materialının günəş radiasiyasının udma əmsalı, cədvəl 13.4-ə görə qəbul olunur;
Smax – üfüqi səthlər üçün –cədvəl 13.3 üzrə, müxtəlif meylli şaquli səthlər isə –cədvəl 13.5 üzrə qəbul olunan, günəş radiasiyasının maksimum yekun qiymətidir (birbaşa, yayılmış, əks olunmuş), Vt×saat/m2;
K – cədvəl 13.6 üzrə qəbul olunan əmsaldır.
Açıqrəngli çınqıldan rulonlu dam örtüyünün qoruyucu layı
Tünd-boz silikat boya
Göy şüşədən üzlük tava
Ağ və ya açıq sarı üzlük tava
Ağ boyaqla rənglənmiş polad lövhə
Tünd boyaqla rənglənmiş polad lövhə
Yaşıl boyaqla rənglənmiş polad lövhə
Sinklənmiş dam örtüyü poladı
Tünd-boz və ya terrakotadan hazırlanmış əhəng suvaq
Açıq - mavi sement suvaq
Tünd-yaşıl sement suvaq
Krem rəngli sement suvaq
Şərq və qərb istiqaməti
Qeyd. Cədvəl 13.3 və 13.5 yalnız Azərbaycan Respublikasının ərazilərinin coğrafi en dairələrini xarakterizə edən göstəricilər üçün tərtib olunmuşdur.
Binaların konstruksiyası
Dəmir-beton, beton, armodaş və daş, qalınlığı sm:
13.6. İlin isti t0w və t0c soyuq dövr vaxtlarında konstruksiyaların və ya onların hissələrinin tamamlanan sistemə bağlanmasına müvafiq olan ilkin temperatur aşağıdakı düsturlar üzrə təyin olunmalıdır:
Qeyd. Konstruksiyaların bağlanması və işlərin icra ardıcıllığı haqqında təqvim müddətinin məlumatları məlum olduqda ilkin temperaturun bu məlumatlara müvafiq şəkildə dəqiqləşdirməsinə yol verilir.
13.7. Azaldılmış normativ qiymətlərlə temperatur iqlim təsirləri bənd 13.2-13.6-nın göstərişlərinə müvafiq olaraq aşağıdakı şərtlərlə təyin olunmalıdır:
13.8. Temperatur iqlim təsirləri üçün Δt və yükə görə γf etibarlılıq əmsalı 1,1-ə bərabər qəbul olunmalıdır.
Normativ sənədlərlə nəzərdə tutulan və ya bina və qurğuların tikilmə və istismar şərtlərindən asılı olaraq təyin olunmuş bu normalara daxil edilməyən digər yüklər də lazım olan hallarda nəzərə alınmalıdır (xüsusi texnoloji yüklər; bütün növ nəqliyyatlardan yaranan titrəyiş yükləri; nəmlik və çökmə təsirləri; çaparaq, baftinq, divergensiya və flatter növlü dəyişkən aerodinamiki rəqslərə səbəb olan külək təsirləri).
15. Əyinti və yerdəyişmələr
Bu bölmənin normaları bina və qurğuların yükdaşıyan və qoruyucu konstruksiyalarının və inşaat materiallarının tətbiq olunmasından asılı olmayaraq ikinci qrup həddi hala hesablamalarında həddi əyintinin və yerdəyişmələrin təyin edilməsinə şamil olunur.
Bu bölmənin müddəaları hidrotexniki, nəqliyyat, atom elektrik stansiyaları qurğularına, eləcə də elektrik ötürücülərinin hava xətlərinin dayaqlarına, açıq paylayıcılara, rabitə qurğularına və antena qurğularına şamil olunmur.
15.1 Ümumi göstərişlər
15.1.1. İnşaat konstruksiyalarının yerdəyişmələrə hesablamalarında aşağıdakı şərt yerinə yetirilməlidir.
ƒ- konstruksiya elementinin (və ya bütövlüklə konstruksiya ) ona təsir edən amillər əlavə 4, bənd 4.1.1-4.1.3 -ə müvafiq nəzərə alınmaqla təyin olunan əyinti (əksəyinti) və ya yerdəyişmədir;
ƒu - konstruksiya elementlərinin bu normalarla təyin olunan həddi əyinti (əks əyinti) və ya yerdəyişmədir.
Hesablamalar aşağıdakı tələblər üzrə aparılmalıdır:
a) texnoloji (texnoloji və qaldırıcı-nəqliyyat avadanlığının, nəzarət-ölçü cihazlarının və s. normal istismar şəraitinin təmin edilməsi);
b) konstruktiv (verilmiş mailliklərin təmin edilməsi, bir-birinə bitişik konstruksiya elementlərinin və onların calaqları bütövlüyünün təmin olunması);
c) fizioloji (titrəyiş və rəqsi hərəkət zamanı zərərli təsirlərin və narahatlığın qarşısının alınması);
q) estetik-psixoloji (konstruksiyaların xarici görünüşündən xoş təəssüratın təmin edilməsi, təhlükə hissinin qarşısının alınması).
Hər bir göstərilən tələb digərindən asılı olmayaraq hesablamalarda yerinə yetirilməlidir. Konstruksiyanın rəqsinin məhdudlaşdırılması əlavə 4.1-in müvafiq normativ sənədləri əsasında təyin olunmalıdır.
15.1.2. Yüklərə, həmçinin inşaat hündürlüyünün tələblərinə müvafiq əyinti və yerdəyişmələri təyin etmək üçün hesablama vəziyyətləri əlavə 4-ün 4.1.5 bəndində göstərilmişdir.
15.1.3. Konstruksiya elementlərinin əyintiləri konstruksiyanın xarici görünüşünü (məsələn, membranlı dam örtükləri, maillikli günlüklər, aşağı kəmərlə əyilən və ya azacıq qaldırılan konstruksiyalar) xələl gətirmirsə və ya konstruksiya elementləri görünüş sahəsindən gizlidirsə estetik-psixoloji tələblərlə bu parametr məhdudlaşdırılmır. Şərh olunan tələblər əsasında və insanların qısa müddətdə olduğu binaların üzərindəki mərtəbəarası örtük və dam örtük konstruksiyalarının (məsələn, transformator yarımstansiyaları və çardaqlar) əyintiləri məhdudlaşdırılmır.
Qeyd. Dam örtüyünün bütün növləri üçün dam örtüyü səthinin bütövlüyü yükdaşıyan elementlərin möhkəmliyinin artırılması yolu ilə deyil, konstruktiv tədbirlərlə (məsələn mexanizmlərin iş şəraitini tarazlaşdırmaq və s. üçün işlədilən müxtəlif cihazlar istifadə etməklə, dam örtüyü elementinin kəsilməzliyini yaratmaq) təmin olunmalıdır.
15.1.4. Dam örtüyü elementlərinin əyintiləri elə olmalıdır ki, onların mövcudluğuna baxmayaraq dam örtüyünün mailliyi istiqamətlərdən birində 1/200 nisbətindən az olmayaraq təmin olunmalıdır (digər normativ sənədlərdə tənzimlənən hallar istisna olunmaqla).
15.1.5. Yükləyicilərdən, elektrokaralardan, körpülü və asma kranlardan yaranan yüklər üçün dinamik əmsal vahidə bərabər qəbul edilməlidir.
15.2. Həddi əyintilər
15.2.1. Texnoloji, konstruktiv və fizioloji tələblər əsasında örtüyün və mərtəbəarası örtük konstruksiya elementlərinin məhdudlaşdırılan həddi əyintiləri yüklərin tətbiq olunma anındakı elementlərin vəziyyətinə müvafiq olan əyilmiş oxuna görə hesablanır və estetik-psixoloji tələblər əsasında elementlərin məhdudlaşdırılan həddi əyintiləri bu elementlərin dayaqlarını birləşdirən (həmçinin əlavə 4.1-in 4.1.7 bəndi və əlavə 4.2.1 bölməsi) düz xəttə nəzərən hesablanmalıdır.
15.2.2. Körpülü kranın arabasının üst nöqtəsindən dam örtüyünün (və ya ona bərkidilən əşyalar) yükdaşıyan konstruksiyalarının əyilmiş hissəsinin aşağı nöqtəsinə qədər olan məsafə (aralıq) 100 mm-dən az olmamalıdır.
15.2.3. Digər müxtəlif hesablama vəziyyətləri üçün həddi əyintilər əlavə 4.2.2-də verilmişdir.
Mövcud və digər normativ sənədlərdə verilməyən həddi əyinti və yerdəyişmələri bina konstruksiyalarının elementləri və qurğular üçün daimi, uzunmüddətli və qısamüddətli yüklərdən yaranan şaquli və üfüqi əyintilər və yerdəyişmələr aşırımların 1/150-ni və ya konsol çıxıntısının 1/75 həddini aşmamalıdır.
Əllə işlədilən hər növlü
Ötürücü asma qarmaqlı, həmçinin asma tutacaqlı
Məhdudlaşdırılan intensivlikli təmir və yükləmə işləri
Bucurqadlı yük arabacığı ilə, həmçinin asma tutacaqlı
Elektrik stansiyalarının maşın zalı, quraşdırma işləri, məhdudlaşdırılan intensivlikli yükləmə işləri
Bucurqadlı yük arabacığı ilə, həmçinin asma tutacaqlı
Orta intensivlikli yükləmə işləri, mexaniki sexlərdə texnoloji işlər, inşaat materialları müəssisələrində hazır məmulatlar anbarı, metal satış anbarları
İki kanatlı qreyferli, maqnit-qreyferli
Qarışıq materiallı anbarlar, müxtəlif yüklərlə iş
Yarımfabrikat anbarları, müxtəlif yüklərlə iş
Metaltökmə, sərtləşdirmə, döymə və.s
Metallurgiya müəssisələrin sexləri
Iki kanatlı qreyferli, maqnit-qreyferli
Tökmə yüklərlə və eynicinsli yüklə birlikdə metal qırıntıları anbarları (bir və ya iki növbəli işdə)
Bucurqadlı yük arabacığı ilə, həmçinin asma tutacaqlı
Gecə-gündüz növbəli işlərdə texnoloji kranlar
Traversli, qreyferli, əl ilə dolduruculu, külçələrin soyundurulması üçün kapyorlu, vaqrankalı, quyuvari
Metallurgiya müəssisələrinin sexləri
Metallurgiya müəssisələrin anbar və sexləri, eynicinsli yüklə birlikdə böyük metal bazaları
İki kanatlı qreyferli, maqnit-qreyferli
Tökmə yüklərlə və eynicinsli yüklə birlikdə metal qırıntıları anbarları (gün ərzində fasiləsiz işdə)
Kran yolu boyunca istiqamətlənmiş və dalanda kran zərbəsindən yaranan üfüqi yüklərin normativ qiymətləri F, kN, aşağıdakı düstur üzrə təyin olunur.
v – nominal sürətin yarısı qəbul edilən, zərbə anında kranın hərəkət sürətidir, m/san;
f - yükqaldırma qabiliyyəti 50 t-dan böyük olmayan qrup1K-7K iş rejimili yükü elastik asılan kranlar üçün 0,1-ə bərabər və yerdə qalan digər hallarda isə 0,2 m-ə bərabər qəbul edilən buferin ehtimal olunan cökməsinin ən böyük qiymətidir;
m –aşağıdakı düstur üzrə təyin olunan, kranın çevrilmiş kütləsidir.
mb – kran körpüsünün kütləsidir, t;
mc – arabacığın kütləsidir, t;
mq – kranın yükqaldırma qabiliyyətidir, t;
k = 0 – elastik asqılı kranlar üçün;
k = 1 – yükü sərt asılan kranlar üçün;
l – kran aşırımıdır, m.
l1 – arabacığın yaxınlaşma məsafəsidir, m.
Baxılan yüklərin hesablama qiyməti yükə görə etibarlılıq əmsalı γt (bənd 9.8-ə bax) nəzərə alınmaqla, cədvəl 1.1-də verilən həddi qiymətlərindən artıq olmamaqla qəbul olunur.
Asma (əllə və elektrik) və körpülü (əllə)
Elektrik körpülü: ümumi təyinatlı 1K-3K qruplu iş rejimli
Ümumi təyinatlı, xüsusi qruplu 4K-7K iş rejimli,həmçinin tökmə
Xüsusi qruplu, ümumi təyinatlı 8K iş rejimi, yük asqısı ilə: elastiki
a) Biryamaclı və ikiyamaclı dam örtüklü binalar üçün (əlavə2, şəkil 2.1) μ əmsalı cədvəl 2.1-ə müvafiq olaraq təyin edilir. Göstərilən mailliklərin aralıqdakı qiymətləri ücün μ əmsalının qiymətləri xətti interpolyasiya ilə təyin edilir.
Dam örtüyü mailliyi α, dər.
b) 2 və 3 variantları ikiyamaclı dam örtüklü binalar üçün nəzərdə tutulmalıdır (b profili), bu halda dam örtüyü mailliyi 20° ≤ α ≤ 40° olduqda – variant 2; variant 3 isə yalnız dam örtüyünün bel tiri üzrə hərəkət edən körpülər və ya havadəyişmə qurğuları olduğu hallarda 10° ≤ α ≤ 30° şərtində nəzərə alınmalıdır.
Tağlı və ümumi görünüş etibarı ilə ona yaxın dam örtüklü binalar (əlavə 2, şəkil 2.2.1) üçün aşağıdakılar qəbul olunmalıdır.
burada: α – dam örtüyünün mailliyi, dərəcə ilə.
Çatma tağ görünüşlü dam örtükləri üçün (əlavə 2, şəkil 2.1.b) β ≥ 15˚ olduğu halda – l=l´ qəbul edərək əlavələrdə şəkil 2.1,b sxemindən, β < 15˚olduğu halda isə – əlavə 2, şəkil 2.2.2 sxemindən istifadə olunmalıdır.
Uzununa fənərli, üstü örtülü binalar üçün (əlavə 2, şəkil 2.3.1.1), qar yükünün hər iki sxemi üçün (əlavə 2, şəkil 2.3.1.2) μ əmsalı aşağıdakı kimi təyin edilir:
Lakin, aşağıdakı rəqəmlərdən çox olmamaq şərti ilə:
- dam örtüyü çəkisinin normativ qiyməti 1,5 kPa və az olan ferma və tirlər üçün- 4,0;
- dam örtüyü çəkisinin normativ qiyməti 1,5 kPa-dan yüksək olan ferma və tirlər üçün; 6 m-dən yuxarı dəmir-beton tavalar üçün, polad profilli döşəmələr üçün, həmçinin aşırımından asılı olmayaraq dayaq tirlər üçün- 2,5;
- bl = hl, lakin b-dən çox olmayaraq;
- Aşırımı 6 m və daha az olan dəmir-beton örtük tavaları üçün- 2.0;
Fənərlərin kənarlarında B qurşağı üzrə yükləri təyin edərkən hər iki variant ücün μ əmsalının qiyməti 1,0-ə bərabər qəbul olunmalıdır.
1. 1, 2 variantlarının sxemlərini (əlavələrdə şəkil 2.3.1.2), həmçinin iki və ya üçaşırımlı binaların ikiyamaclı və tağlı dam örtüklərinin ortasında fənərləri olan binalar üçün tətbiq olunmalıdır.
2. Fənərlər ətrafında qar yüklərinin paylanmasına külək dəfedici sipərlərin təsiri nəzərə alınmamalıdır.
3. Hamar yamaclar üçün b > 48 m olduqda fənərlərın yanında artırılmış yerli yüklərin qiymətlərini hündürlüklər fərqi olan haldakı kimi nəzərə alınmalıdır (əlavə 2.8-də şəkil 2.8.1, 2.8.2).
2.3.2 Üstü açıq, uzununa fənərli binalar
Üstü açıq, uzununa fənərli binalar üçün (əlavələrdə şəkil 2.3.2):
b (b1, b2) və m qiymətləri əlavələrin 2.8 bölümünün göstəricilərinə müvafiq təyin olunmalıdır;
l aşırımı fənərlərin üst kənarları arasındakı məsafəyə bərabər qəbul edilir.
Əlavə 2, şəkil 2.4-də göstərilmiş sxemlər şed dam örtükləri, eləcə də maili şüşələnmiş və tağ şəkilli dam örtükləri üçün tətbiq olunmalıdır.
İki və çoxaşırımlı binaların ikiyamaclı dam örtüyü üçün mailliyi α ≥ 15˚olan hallarda (əlavələrdə şəkil 2.5) 2-ci variant nəzərə alınmalıdır. Digər hallar ücün isə 1-ci variant nəzərə alınmalıdır.
İki və çoxaşırımlı binalarda tağlı və ümumi görünüş etibarı ilə ona yaxın olan dam örtüyü üçün f / l > 0,1 olduğu halda (əlavə şəkil 2.6) 2-ci variant nəzərə alınmalıdır.
a)İki və çoxaşırımlı ikiyamaclı və uzununa fənərli tağvari dam örtüklü binalar (əlavələrdə şəkil 2.7) üçün μ əmsalını əlavələrin 2.3.1 yarımbölümünün (şəkil 2.3.1.2) 1 və 2-ci variantları ilə, fənərsiz aşırımlar üçün – 2.5 və 2.6 yarımbölümlərinin (şəkil 2.5, 2.6) 1 və 2-ci variantlarına müvafiq qəbul olunmalıdır.
b)Yastı ikiyamaclı üçün (a < 15 ˚) və tağvari f /l <0,1 dam örtükləri üzrə l′ > 48 m olduqda yerli gücləndirilən yükləri, hündürlüklər fərqi olan haldakı kimi nəzərə alınmalıdır (əlavə 2.8, şəkil 2.8.1-ə bax).
a) Hündürlüklər fərqi olan binalar üçün damların üst örtüyündə qar yükü əlavə 2-nin 2.1 – 2.7 sxemlərinə müvafiq, alt örtüyündə -iki üsulla:
əlavə 2-də 2.1 –2.7 və 2.8 sxemləri üzrə (binalar üçün - «a», «b» profilləri (əlavə 2, şəkil 2.8.1, 2.8.2), talvarlar üçün -«c» profili (əlavə 2, şəkil 2.8.3) qəbul olunmalıdır.
b) μ əmsalı aşağıdakıya bərabər qəbul edilməlıdir:
burada h - dam örtüyünün karnizindən aşağı örtüyə qədər hesablanan və bu qiymət 8 m-dən böyük olduqda μ təyin edilərkən 8 m-ə bərabər qəbul olunan hündürlüklər fərqidir, m-lə.
l′1; l′2 – hündürlüklər fərqi zonalarına qar yığılması halında üst sahələrin (l′1) və aşağı (l′2) dam örtüklərinin uzunluqlarıdır, m-lə; aşağıdakı kimi qəbul edilməlidir:
uzununa fənərləri olmayan və ya eninə fənərləri olan dam örtükləri üçün
uzununa fənərli dam örtükləri üçün
l1 və l2 0-dan az olmayaraq qəbul olunmalıdır.
m1; m2 – külək vasitəsilə hündürlüklər fərqi olan sahələrə gətirilən qar payı; onların qiymətləri üst (m1) və alt (m2) dam örtükləri üçün yamacın profillərindən asılı olaraq qəbul olunur.
0,4 – düz dam örtükləri üçün α ≤ 20˚ilə, tağlı dam örtükləri üçün f/1 ≤ 1/8 ilə;
0,3 – α ≤ 20˚yə qədər olan düz dam örtükləri, f/1 ≤ 1/8 -ə kimi tağlı dam örtükləri və eninə fənərli dam örtükləri üçün;
b) a < 21 m (əlavə 2, şəkil 2.8.2 bax) yendə olan aşağı örtükləri üçün m2-nin qiyməti qəbul edilməlidir:
m2 = 0,5 k1k2k3, lakin 0,1-dən az olmayaraq,
k1 =, k2 = 1- β/35 (cizgidə ştrixlə göstərilmiş əks istiqamətdəki maildə k2 = 1);
k3=1- φ/30, lakin 0,3-dən az olmayaraq (α - m-lə; β, φ - dər. ilə).
q) Yüksək qar oturan b sahəsinin uzunluğu aşağıdakı kimi qəbul edilməlidir:
μ ≤ 2h/S0 olduqda: b = 2h, lakin 16 m-dən artıq olmayaraq;
μ > 2h/S0 olduqda: b = (μ-1+2m2)/(2h/S0-1+2m2), lakin 5h və 16 m-dən artıq olmayaraq.
d) Hesablamalar üçün qəbul olunan μ əmsalı (əlavə 2-nin 2.8.1; 2.8.2 və 2.8.3 sxemlərində göstərilən) aşağıdakılardan artıq olmamalıdır:
2h / S0 (burada: h -m-lə; S0 - kPa-la);
4 – əgər aşağı örtük binanın örtüyü olarsa və l′1 + l′2 ≤ 48m;
6– əgər aşağı örtük binanın çardağı və ya örtüyü olarsa və l′1 + l′2 >72m. Aralıq qiymətləri interpolyasiya yolu ilə təyin olunur.
e) μ1 əmsalı μ1=1-2m2 qəbul edilməlidir.
j) Aşağıda yerləşən dam örtüyü ilə yüksəkliklər fərqi olan divar arasında eni 1,5 m-dən böyük olmayan sahə olduqda yüksəkliklər fərqi sahəsində artırılmış yerli qar yükü örtükdə ara olmayan kimi təyin edilməlidir.
1. d1 (d2) (əlavə 2, şəkil 2.8.1) uzunluğunda hündürlük fərqi olan sahə üçün μ kəmiyyətinin qiyməti d1 (d2) > 12 m olduqda yüksəldilmiş (azaldılmış) dam örtüklərində fənərlərin təsiri nəzərə alınmadan təyin olunmalıdır.
2. Yuxarı (aşağı) dam örtüyünün aşırımı müxtəlif görünüşə malik olduğu halda μ əmsalını təyin edərkən m1 (m2) qiymətlərini müvafiq olaraq hər bir aşırım üçün l′1 (l′2) hədlərinə görə qəbul olunmalıdır.
3. İki bitişik dam örtükləri arasında hündürlük fərqi, (metr), S0/ 2-dən (harada S0 – kPa-ilə) az olduqda hündürlük fərqi olan hissədə yerli yüklər nəzərə alınmamalıdır.
İki hündürlük fərqi olan binalar üçün yuxarı və aşağı dam örtüklərinə qar yükü əlavə 2-nin 2.8 yarımbölməsi üzrə qəbul edilməlidir. μ1, b1, μ2, b2 qiymətləri hər bir hündürlük fərqi olan sahə ücün bir-birindən asılı olmayaraq: əlavə 2-nin 2.9 yarımbölməsi ilə (h1 və h2 hündürlük fərqlərinin yanındakı yüklərin təyini zamanı) m1 və m2-nin qiymətləri əlavə 2-nin 2.8 yarımbölməsində müvafiq m1 kimi və m3-ün (küləklə hündürlüyü aşağı olan dam örtüyünə daşınan qar payı) qiyməti əlavə 2-nin 2.8 yarımbölməsinə müvafiq m2 –yə uyğun qəbul olunmalıdır.
a) Məhəccərlərin (parapetlər) bilavasitə yanında dam örtüklərində qar yükləri əlavə 2, şəkil 2.10-da verilmiş sxem üzrə qəbul olunmalıdır.
b) Məhəccərli (parapetli) dam örtükləri üçün əlavə 2, şəkil 2.10-da verilmiş sxem h > S0 / 2 (h – m-lə; S0 - kPa-la) olduğu halda qəbul olunmalıdır;
c) Yastı (α < 15 ˚) və tağvari (/l < 0,1) dam örtükləri üçün qarın daşınma zonasının uzunluğu l > 48m olduqda, eləcə də məhəccərin hündürlüyü 1,2 m-dən çox olduqda artırılmış yerli yüklər hündürlük fərqi (əlavə 2, şəkil 2.8-ə bax) olan hal kimi, əlavə 2, şəkil 2.10-da verilmiş sxemdən daha əlverişsiz olduqda nəzərə alınmalıdır.
a) Əlavə 2, şəkil 2.11-dəki sxem üst tikilinin əsasının diaqonalı 15 m-dən böyük olmayan sahələrə aid olunur.
b) Hesablanan konstruksiyalardan asılı olaraq (dam örtük tavaları, çatıaltı və çatı konstruksiyaları) çox yüklənmiş zonaların (ixtiyari b bucaqda) ən əlverişsiz vəziyyəti nəzərə alınmalıdır.
v) Dam örtüyündən yüksək olan havalandırma şaxtalarına, zenit fənərlərinə və digər üst tikililərlə (əlavə 2, şəkil 2.11) qovuşan örtük sahələri üçün, göstərilən sahə hüdudlarında sabit olan μ əmsalı aşağıdakılara bərabər qəbul olunmalıdır:
lakin 1,0-dən az və çox olmamaqla:
b1 =2h, lakin 2d-dən çox olmayaraq.
Dam örtüyü üzərində 0,4 m-dən artıq olmayaraq yüksələn, diaqonalına görə 5 m-dən böyük olmayan zenit fənərlərinin və digər üst tikililərin nəzərə alınmamasına yol verilir.
a) Dairəvi günbəzli və ona yaxın olan dam örtüklü binalar üçün (əlavə 2, şəkil 2.13) μ əmsalı əlavə 2, cədvəl 2.2-yə görə təyin edilir. Aralıq qiymətləri xətti interpolyasiya ilə təyin edilir.
b) Az maili səthli günbəzlər üçün f/d ≤ 0,05 olarsa, ancaq 1-ci variant nəzərə alınmalıdır.
v) f/d >0,05 nisbətli günbəzlər üçün maillik α < 60˚ olan hallarda 1, 2 və 3-cü variantlar nəzərə alınmalıdır.
q) Əlavə 2, şəkil 2.13-də 2-ci variant z ≤ r1 halı üçün 2=Cr1(z /r1)sinqəbul etmək lazımdır, harada Cr1=2,55 – exp (0,8–14 f/d);
α=45˚şərtilə, z >r1 μ3 = 1,5 sinβ olduqda;
α > 60˚olduqda, μ3 = 0.
Aralıq qiymətlər xətti interpolyasiya ilə təyin edilir.
d) 3-cü variant üçün qəbul olunmalıdır.
f/d >0,05 olan günbəzlər üçün dam örtüyü çox kələ-kötür, onun üzərində əlavə tikililər olduqda, fənər və ya qar saxlayan səddlər, eləcə də dam örtüyü üçün qonşuluqda olan daha yüksək mərtəbəli binalardan və ya ətrafındakı tikililərdən yaranan küləkdən qoruyan sipər olarsa 3-cü variant nəzərə alınmalıdır.
a) Konusvari dairəvi örtüklü binalar üçün (əlavə 2, şəkil 2.14) μ əmsalı əlavə 2-də cədvəl 2.3 -ə müvafiq olaraq təyin olunur. Aralıq qiymətləri xətti interpolyasiya ilə təyin edilir.
b) Maili səthli günbəzlər üçün α ≤ 7˚olarsa, ancaq 1-ci variant nəzərə alınmalıdır.
q) Daha az maili səthli günbəzlər üçün, 7˚ < α ≤ 30˚, olduqda 2-ci variant üçün 2 = Cr2 (z/r) sinqəbul olunmalıdır. Burada:
d) 30˚ < α ≤ 60˚ olarsa 2-ci variant üçün qəbul olunmalıdır.
a) Konstruksiyanın müxtəlif hissələri üçün (əlavə 3, şəkil 3.1) Cx əmsalı əlavə 3-də cədvəl 3.1- ə müvafiq olaraq təyin edilir.
a) Yer səthindən d/4 -dən (əlavə 3, şəkil 3.2) az olmayaraq qaldırılan reklam lövhələri üçün: cx = 2,5kλ, harada ki, kλ - əlavə 3, 3.1.15-lə təyin edilir;
b) Lövhə müstəvisinə normal üzrə istiqamətlənən bərabərtəsirli yük lövhənin həndəsi mərkəzinin hündürlüyündə, üfüqi istiqamətdə e = ± 0,25b ekssentrisitetilə tətbiq olunmalıdır;
a) Yan divarların külək döyən, külək tutmayan və müxtəlif sahələri üçün (əlavə 3, şəkil 3.3) ce aerodinamik əmsalları əlavə 3, cədvəl 3.2- də verilmişdir.
b) Lojiya ilə çıxıntı əmələ gətirən yan divar üçün aerodinamik sürtünmə əmsalı Cf = 0,1-dir.
a) Örtüyün müxtəlif sahələri üçün (əlavə 3, şəkil 3.4) ce əmsalı küləyin orta sürətinin istiqamətindən asılı olaraq əlavə 3, cədvəl 3.3a və 3.3b üzrə təyin edilir;
b) 15˚ ≤ β ≤ 30˚ bucaqları üçün α=0˚ olduqda hesablama külək yükünün paylanmasına iki variantda baxılmalıdır;
c) Müəyyən ölçülü hamar örtüklər üçün α=90˚(əlavə 3, şəkil 3.4b) olduqda aerodinamik sürtünmə əmsalı cf = 0,02-dir.
Qeyd. 0,2 ≤ f/d ≤ 0,3 və h1l/ ≥ 0,5 olarsa ce.1 əmsalının iki qiyməti nəzərə alınmalıdır.
a) Dam örtüyünün səthi üzrə aerodinamik əmsalların paylaşdırılması əlavə 3, şəkil 3.5-də verilmışdir.
b) Divar üçün aerodinamik əmsallar əlavə 3-ün 3.1.2.1 bölməsinin göstərişlərinə müvafiq qəbul edilir.
c) Ekvivalent hündürlüyü (bənd 11.1.5) və v əmsalı bənd 11.1.11 -ə müvafiq olaraq təyin edərkən: h = h1 + 0,7f.
a) A və C nöqtələrində, həmçinin V-V kəsiyindəki ce əmsalının qiymətləri əlavə 3, şəkil 3.6-da verilmişdir. Aralıq kəsiklər üçün ce əmsalının qiymətləri xətti interpolyasiya ilə təyin edilir.
b) Ekvivalent hündürlüklərin (bənd 11.1.5) və v əmsalı bənd 11.1.11-ə müvafiq olaraq təyin edilərkən: h = h1 + 0,7f
a) ce əmsallarının qiymətləri A və B sahələrində (əlavə 3, şəkil 3.7) əlavə 3-ün 3.1.2.2 yarımbölməsinin göstərişlərinə müvafiq olaraq təyin olunmalıdır.
b) λ ≤ 2 olduqda C fənərli sahələr üçün cx =0,2; 2 ≤ λ ≤ 8 olarsa hər bir fənər cx = 0,1λ; λ > 8 olarsa cx = 0,8: burada λ = a/hf;
v) Örtüyün digər sahələri üçün ce = –0,5;
q) Binaların şaquli səth və divarları üçün ce əmsalları əlavə 3-ün 3.1.2.1 yarımbölməsinin göstərişlərinə müvafiq təyin edilməlidir;
e) ze ekvivalent hündürlüyünün (bənd 11.1.5) və n əmsalının (bənd 11.1.11) təyin olunmasında: h = h1 olmalıdır.
a) Küləktutan fənərlər üçün ce əmsalı əlavə 3-ün 3.1.2.2 yarımbölməsinin göstərişlərinə müvafiq olaraq təyin olunmalıdır.
b) Digər fənərlər üçün ce əmsalı C sahəsində olduğu kimi (əlavə 3, bölmə 3.1.5) –nə əsasən təyin edilir.
v) Dam örtüyünün digər sahələri üçün ce = –0,5;
q) Binaların şaquli səthləri və divarları üçün ce əmsalı əlavə 3-ün 3.1.2.1 yarımbölməsinin göstərişlərinə müvafiq olaraq təyin olunmalıdır.
d) ze ekvivalent hündürlük (bənd 11.1.5) və n əmsalı (bənd 11.1.11) təyin olunmasında: h = h1 olmalıdır.
a) A sahələri üçün ce əmsalı əlavə 3, 3.1.2.2 yarımbölümünün göstərişlərinə müvafiq olaraq təyin olunmalıdır.
b) Dam örtüyünün digər sahələri üçün ce = – 0,5;
c) Binaların şaquli səthləri və divarları üçün ce əmsalı əlavə 3, 3.1.2.1 yarımbölməsinin göstərişlərinə müvafiq olaraq təyin olunmalıdır.
d) ze ekvivalent hündürlük (bənd 11.1.5) və v əmsalı (bənd 11.1.11) təyin olunarkən: h = h1 qəbul olunmalıdır.
a) C sahəsi üçün ce əmsalı 0,8-ə bərabərdir.
b) A sahələri üçün ce əmsalı əlavə 3, 3.1.2.1 yarımbölməsinin müddəalarına müvafiq olaraq təyin olunmalıdır.
c) B sahələri üçün ce əmsalı xətti interpolyasiya yolu ilə təyin olunmalıdır.
d) Digər şaquli səthlər üçün ce əmsalı əlavə 3, 3.1.2.1 yarımbölməsinin müddəalarına müvafiq olaraq təyin olunmalıdır.
e) Binaların dam örtükləri üçün ce əmsalı əlavə 3-ün 3.1.2.2, 3.1.5 – 3.1.6 yarımbölmələrinin müddəalarına müvafiq olaraq təyin olunmalıdır.
a) Qoruyucu konstruksiyaların təsirliyi μ ≤ 5 % olduqda ci1 = ci2 = ± 0,2 qəbul olunur. Binaların hər bir divarı üçün “müsbət” və ya “mənfi” işarəsi yükləmənin ən əlverişsiz variantının reallaşma şərtlərinə müvafiq olaraq seçilməlidir.
b) μ ≥ 30 % olduqda ci1 = - 0,5; ci2 = 0,8.
c) Xarici səthdə ce əmsalı əlavə 3, 3.1.2.1 yarımbölmənin müddəalarına müvafiq olaraq qəbul olunmalıdır.
Qeyd: Qapı (pəncərə) boşluqlarının ümumi sahəsinin qoruyucu konstruksiyalarının tam sahəsinə nisbəti qoruyucu konstruksiyaların təsirliyi μ təyin olunmalıdır.
Bütöv divarlı şaquli hasar konstruksiyası olmayan 4 növ talvarlar üçün (əlavə 3, şəkil 3.12) ce aerodinamik əmsalı əlavə 3, cədvəl 3.4 üzrə təyin edilir.
1. ce1, ce2, ce3, ce4 əmsalları talvarların yuxarı və aşağı səthlərinə düşən təzyiqlərin ümumi cəminə bərabərdir;
2. ce1, ce2, ce3, ce4 əmsallarının mənfi qiymətləri üçün təzyiqlərin sxemdə verilmiş istiqaməti əksinə dəyişdirilməlidir.
3. Dalğalı dam örtüklü talvarlar üçün aerodinamik sürtünmə əmsalı cf = 0,04 qəbul olunur.
a) zg > d/2 (əlavə 3, şəkil 3.13) olduqda kürələrin ön müqavimətlərinin cx aerodinamik əmsalları Reynolds Re ədədindən və nisbi nahamarlıqdan δ = Δ/d asılı olaraq əlavə 3, şəkil 3.14-də verilmişdir. Burada: Δ(m) – səthin nahamarlığı (əlavə 3, 3.1.15-ə bax). zg > d/2 olduğu halda cx əmsalının qiyməti 1,6 dəfə artırılmalıdır.
b) Kürənin cz qaldırıcı güc əmsalı aşağıdakılara əsaslanaraq qəbul edilir:
zg > b/2 olduqda – cz =0;
zg < b/2 olduqda – cz =0,6.
c) Ekvivalent hündürlük (11.1.5):
d) Bənd 11.1.11-in göstərişlərinə müvafiq olaraq v əmsalını təyin etdikdə aşağıdakılar qəbul olunmalıdır:
e) Reynolds Re ədədi aşağıdakı düsturla təyin edilir:
burada: d (m) – kürənin diametridir;
w0 (Pа) – bənd 11.1.4 - ə müvafiq təyin edilir;
ze (m) - ekvivalent hündürlükdür;
k (ze) - bənd 11.1.6 -ya müvafiq təyin edilir;
γf – yük üzrə etibarlılıq əmsalıdır (bənd 11.1.12).
a) Xarici təzyiqin ce1 aerodinamik əmsalı aşağıdakı kimi təyin edilir:
burada: cβ <0 olduqda kγ1 = 1; cβ < 0 halı üçün kγ1 = kγ əlavə 3-ün 3.1.15 yarımbölməsində təyin edilir.
δ = Δ/d < 510 olduqda (bax. Əlavə 3, 3.1.16) silindirin səthi üzrə cβ əmsalının paylaşdırılması müxtəlif Reynolds Re ədədləri üçün əlavə 3, şəkil 3.16-da verilmişdir. Bu şəkildə göstərilmiş βmin və βb bucaqların qiymətləri və eləcə də onlara uyğun olan cmin və cb əmsalları əlavə 3, cədvəl 3.5 -də verilmişdir.
b) ce2 və ci (əlavə 3, şəkil 3.14) təzyiqlərinin aerodinamik əmsallarının qiymətləri əlavə 3, cədvəl 3.6 -da verilmişdir. ci əmsalı aşağı salına bilən dam örtükləri (“mütəhərrik dam örtükləri”) üçün və eləcə də qurğuların dam örtüyü olmadıqda nəzərə alınmalıdır.
c) Ön müqavimətlərinin aerodinamik əmsalları aşağıdakı düsturla təyin edilir:
burada: kγ – qurğuların nisbi uzanmasından asılı olaraq əlavə 3.1 bölümü ilə təyin edilir (əlavə 3, 3.1.15 yarımbölümü).
cx∞ əmsallarının qiymətləri Reynolds Re ədədlərindən və nisbi nahamarlıqdan Δ = δ/d (bax.Əlavə 3, 3.1.16) asılı olaraq əlavə 3, şəkil 3.17 - də verilmişdir.
d) Naqil və kanatlar (həmçinin buz qatı ilə örtülmüş dam örtükləri) üçün cx = 1,2 qəbul olunur.
e) Mailli elementlərin aerodinamik əmsalları (əlavə 3, şəkil 3.18) aşağıdakı düsturla təyin edilir:
burada: cx - əlavə 3, şəkil 3.17 -nin məlumatlarına müvafiq olaraq təyin edilir;
x oxu V külək sürətinə paraleldir;
z oxu yuxarı şaquli istiqamətlənmişdir;
β - elementin XY müstəvisinə proyeksiyası ilə x oxu arasındakı bucaqdır;
θ - elementin oxu ilə z oxu arasındakı bucaqdır.
e) v əmsalını bənd 11.1.11-ə müvafiq təyin edərkən:
j) Reynolds Re ədədi əlavə 3, 3.1.11 yarımbölmədə verilmiş düsturla təyin edilir, burada ze=0,8h şaquli yerləşdirilmiş qurğular üçün qəbul olunur.
ze - torpaq səthindən üfüqi yerləşdirilmiş qurğuların oxuna qədər olan məsafəyə bərabərdir.
a) Prizmaşəkilli qurğuların ön müqavimətlərinin aerodinamik əmsalı aşağıdakı düsturla təyin edilir
Burada: kλ qurğuların nisbi λe uzanmasından asılı olaraq əlavə 3, 3.1.15 yarımbölmənin göstərişləri ilə təyin edilir.
b) cx∞ əmsalının qiymətləri düzbucaqlı en kəsiklər üçün əlavə 3, şəkil 3.19 -da, n-bucaqlı en kəsiklər və konstruktiv elementlər (profillər) üçün –əlavə 3, cədvəl 3.7 -də verilmişdir.
a) Şəbəkəli konstruksiyaların aerodinamik əmsalı fəza fermalarının yan tərəflərinin sahəsinə (əlavə 3, 3.1.14.3) və ya müstəvi fermanın kontur sahəsinə aid olunur (əlavə 3, 3.1.14.1 və 3.1.14.2).
b) Yastı fermalar üçün x oxunun istiqaməti küləyin istiqaməti ilə üst-üstə düşür və konstruksiya səthinə perpendikulyardır; fəza fermaları üçün küləyin hesablama istiqaməti əlavə 3, cədvəl 3.8-də verilmişdir.
Burada: cxi - profillər üçün əlavə 3, 3.1.13 yarımbölmənin məlumatlarına müvafiq olaraq və boru elementləri üçün əlavə 3, 3.1.12 ilə təyin edilən konstruksiyanın i elementinin aerodinamiklik əmsalıdır. Bu halda kλ = 1;
Ai – konstruksiyanın i elementinin proyeksiya sahəsidir;
Ak – konstruksiyanın konturu ilə məhdudlaşdırılmış sahədir.
a) Küləkdöyən konstruksiyalar üçün cxi əmsalı ayrılıqda dayanan fermalar ücün təyin olunan kimi qəbul olunur (əlavə 3-də 3.1.14.1 bəndi).
b) İkinci və sonrakı konstruksiyalar üçün cx2 = cx1η.
c) Boru profillərdən tərtib olunmuş fermalar üçün Re < 410 olduqda η əmsalı fermalar arasındakı b/h nisbi məsafəsindən (əlavə 3, şəkil 3.19) və fermaların keçiricilik əmsalından φ = Σ (Ai/Ak) asılı olaraq əlavə 3, cədvəl 3.8 i ilə təyin edilir.
q) Borudan tərtib olunmuş fermalar üçün Re ≥ 410 olduğu halda η =0,95 qəbul olunur.
Qeyd. Reynolds Re ədədi əlavə 3-ün 3.1.11 yarımbölümündəki düstur əsasında təyin olunmalıdır. Burada: d – boru elementlərinin orta diametridir.
Şəbəkəli qullələr və fəza fermalarının ct aerodinamiklik əmsalları aşağıdakı düsturla təyin edilir.
burada: cx –ayrılıqda dayanan fermalar kimi eynilə təyin edilir (əlavə 3, 3.1.14.1 yarımbölümü);
η – eynilə yastı fermalar cərgəsi kimi təyin edilir (əlavə 3, 3.1.14.2 yarımbölməsi);
k1 əmsalının qiymətləri əlavə 3, cədvəl 3.9 -da verilmişdir.
kλ əmsalının qiymətləri element və ya qurğuların λe nisbi uzanmasından asılı olaraq əlavə 3, şəkil 3.23 -də verilmişdir. Nisbi λe uzanma λ=l/b parametrindən asılıdır və əlavə 3, cədvəl 3.10 əsasında təyin edilir; φ təsirlik əmsalı isə əlavə 3, 3.1.14.2 yarımbölmə ilə təyin edilir.
Qeyd. l, b – qurğular və ya onların yastı elementlərinin külək istiqamətinin perpendikulyarına uyğun maksimum və minimum ölçülərinə müvafiqdir.
Konstruksiya səthinin nahamarlılığını xarakterizə edən Δ əmsalının qiymətləri, onların səthinin emalından və hazırlanma materiallarından asılı olaraq əlavə 3, cədvəl 3.11-də verilmişdir.
Narın üyüdülmüş yağlı boyaq
Səthi kələ-kötür beton
a) Planda düzbucaqlı formada olan binaların divarları üçün aerodinamiklik əmsalının yüksək müsbət qiyməti cp, + = 1,2 qəbul olunur.
b) Divar və hamar dam örtükləri üçün cp,-aerodinamiklik əmsalının yüksək müsbət qiyməti (əlavə 3, şəkil 3.24) əlavə 3, cədvəl 3.12 -də verilmişdir.
3.2.1 Biraşırımlı qurğu və konstruktiv elementlər üçün küləyin orta sürətinə perpendikulyar istiqamətdə i-üzrə xüsusi formalı rezonanslı burulğanın hərəkətə gəlməsi zamanı intensivli təsirlər F(z) aşağıdakı düsturla təyin edilir
d, m - küləyin orta sürətinə perpendikulyar istiqamətdə olan qurğu və konstruktiv elementlərin ölçüsüdür;
Vcr,i, m/s - qəbul olunmasına bənd 11.3.2-də bax;
cy,cr - rezonanslı burulğanın hərəkətə gəlməsi zamanı eninə qüvvələrin aerodinamiklik əmsalıdır;
δ - rəqslərin loqarifmik dekrementi aşağıdakı şərtlər daxilində qəbul olunur:
δ = 0,05 – metal qurğular üçündür; δ = 0,1- dəmir-beton qurğular üçündür;
z – qurğuların oxu istiqamətində dəyişən koordinatıdır;
φi(z) –aşağıda verilən şərti təmin edən məxsusi rəqslərin eninə istiqamətdə i-formasıdır
Qeyd. Rezonanslı burulğanın hərəkətə gəlməsi zamanı (birinci növbədə yüksəkmərtəbəli binalarda) təsirin, modellərin (nümunə) aerodinamik sınaqlarının göstəriciləri əsasında dəqiqləşdirilməsi tövsiyyə olunur.
3.2.2 Eninə qüvvələrin cy aerodinamiklik əmsalı aşağıdakı kimi təyin edilir:
a) Eninə dairəvi en kəsiklər üçün cy = 0,3.
b) Eninə düzbücaqlı en kəsiklər üçün b/d >0,5
Vcr,i /Vmax(zek)< 0,8 üçün cy = 1,1
Vcr,i /Vmax(zek)≥ 0,8, üçün cy = 0,6
burada: b- küləyin orta sürəti istiqamətində qurğunun ölçüsüdür.
b/d ≤0,5 olan halda rezonanslı burulğanın hərəkətə gəlməsi üçün hesablamaların aparılmamasına yol verilir.
3.2.3 Qurğunun rezonanslı burulğanın hərəkətə gəlməsi üçün hesablanması zamanı təsirlərlə bərabər (əlavə 3, 3.2.1 yarımbölməsi) eləcə də küləyin orta sürətinə paralel olan külək yüklərinin təsirləri də nəzərə alınmalıdır. Bu təsirlərin orta wm,cr və döyünən wp,cr tərkibləri aşağıdakı düsturlarla təyin edilir:
wm,cr = (Vcr/Vmax) wm, wp,cr = (Vcr/Vmax) wp, (3.2.3)
Vmax - rezonanslı burulğanın hərəkətə gəlməsi baş verən zek hündürlükdə küləyin hesabi sürəti, bu normaların 11.13 düsturu ilə təyin edilir;
wm və wp - orta və döyünən tərkibli külək yüklərinin hesabi qiymətləri, 11.1-in şərtlərinə müvafiq olaraq təyin edilir.
3.2.4 Qurğunun hesablama istismar müddəti ərzində kritik (böhran) sürətlərinin Vcr,i təkrarlanması halları kifayət qədər çox ola bilər və bununla əlaqədar olaraq rezonanslı burulğanın hərəkətə gəlməsi yorğunluq zədələnmələrinin yığılmasına gətirib çıxara bilər.
Rezonanslı burulğanın hərəkətə gəlməsinin qarşısını almaq üçün müxtəlif konstruktiv tədbirlərdən istifadə oluna bilər: şaquli və spiral görünüşlü qabırğaların quraşdırılması, qoruyucularda dəliklərin açılması və rəqs söndürücülərin müvafiq surətdə quraşdırılması.
4.1.1 Əyinti və yerdəyişmələri təyin edərkən onların qiymətlərinə təsir edən (materialların qeyri elastiki deformasiyaları, çatın əmələ gəlməsi, deformasiya olunmuş sxemlərin nəzərə alınması, yanaşı elementlərin nəzərə alınması, birləşdirilmə düyünlərinin və əsasların elastikliyi) bütün əsas amillər nəzərə alınmalıdır. Kifayət qədər əsaslandırılma aparıldıqda ayrı-ayrı amilləri nəzərə almamaq və ya da təxmini üsullarla nəzərə almaq olar.
4.1.2 Sürünməyə meylli olan materiallardan ibarət olan konstruksiyalar üçün əyintilərin zamanla artması nəzərə alınmalıdır. Fizioloji tələblərə əsaslanaraq əyintilər məhdudlaşdırdıqda yalnız yüklər əlavə olunduqdan sonra meydana gələn qısamüddətli sürünmələr nəzərə alınmalıdır. Texnoloji, konstruktiv (külək yüklərini nəzərə almaqla hesablamalar istisna olunmaqla) və estetik-psixoloji tələblərə əsaslandıqda isə - sürünmənin tam qiymətləri nəzərə alınmalıdır.
4.1.3 Birmərtəbəli bina və estakadaların sütunlarında üfüqi kran yüklərindən yaranan əyintilər təyin olunarkən sütunların hesablama sxemi onların bərkidilmə şərtləri nəzərə alınmaqla qəbul olunmalıdır. Bu halda hesab edilir ki, sütun:
a) bina və üstüörtülü estakadalarda yuxarı dayaq səviyyəsində üfüqi yerdəyişmələrə malik deyildir (dam örtüyü üfüqi müstəvi üzrə sərtlik diski yaratmadığı halda dayaqların üfüqi elastikliyi (mütəhərrikliyi) nəzərə alınmalıdır);
b) açıq estakadalarda konsol kimi baxılır.
4.1.4 Binalarda (qurğularda) inşaat konstruksiyalarının titrəyişinə səbəb olan texnoloji və nəqliyyat avadanlıqları və digər titrəyiş mənbələri olduqda vibroyerdəyişmə, vibrosürət və vibrotəcilin həddi qiymətləri DÜİST 12.1.012, SN 2.2.4/2.1.8.556-un müdəalarına müvafiq qəbul olunmalıdır.
Konstruksiyaların titrəyişinə həssas olan və onlara quraşdırılan yüksək dəqiqlikli avadanlıq və cihazlar yerləşdikdə vibroyerdəyişmə, vibrosürət və vibrotəcillərin həddi qiymətləri xüsusi texniki şərtlərə müvafiq olaraq təyin olunmalıdır.
4.1.5 Əyinti, yerdəyişmə və onlara uyğun olan yüklərin təyin edilməsi üçün vacib olan hesablama şəraiti, hesablama hansı tələblərlə aparılmasından asılı olaraq qəbul olunmalıdır.
Hesablama şəraiti konstruksiyaların hesabi sxemini, yüklərin növünü, iş şəraiti əmsalının və etibarlılıq əmsalının qiymətlərini, verilən şərait üçün baxılması vacib olan həddi halını xarakterizə edir.
Hesablama texnoloji tələblərə əsaslanaraq aparıldığı halda, hesablama şəraiti texnoloji avadanlıqların işinə təsir edə biləcək yüklərin təsirinə müvafiq olmalıdır.
Hesablama konstruktiv tələblərə əsalanaraq aparıldığı halda, hesablama şəraiti nəzərə alınacaq dərəcədə əyinti və yerdəyişmə nəticəsində yanaşı elementlərin zədələnməsinə gətirib çıxara biləcək yüklərin təsirinə müvafiq olmalıdır.
Əgər hesablama fizioloji tələblərə əsaslanaraq aparılarsa, onda hesablama şəraiti konstruksiyaların rəqsi ilə əlaqədar olan vəziyyətə uyğun olmalı və bu halda konstruksiyaların rəqsinə təsir edən yüklər də nəzərə alınmalıdır.
Hesablamalar estetik-psixoloji tələblərlə əsaslanaraq aparılırsa, hesablama şəraiti daimi və uzunmüddətli yüklərin təsirinə müvafiq olmalıdır.
İnşaat əks əyintiləri ilə layihələndirilən dam örtüyü və mərtəbəarası örtük konstruksiyaları üçün əyintilərin qiyməti estetik-psixoloji tələblərlə məhdudlaşdırdıqda, təyin olunan şaquli əyintinin qiyməti tikinti əyintisinin ölçüsü qədər azaldılmalıdır.
4.1.6 Dam örtüyü və mərtəbəarası örtük elementlərində konstruktiv tələblərə əsaslanaraq məhdudlaşdırılan əyintilər, bu elementlərin alt səthi ilə arakəsmə, vitraj, pəncərə və qapı çərçivələrinin və yükdaşıyan elementlərin üzərində yerləşdirilmiş digər konstruktiv elementlərin yuxarı hissəsi arasındakı məsafəni (boşluğu) aşmamalıdır.
Dam örtüyü və mərtəbəarası örtük elementlərinin aşağı səthi və elementlərin üzərində yerləşdirilmiş arakəsmənin yuxarı hissəsi arasındakı məsafə adətən 40 mm-i aşmamalıdır.
Göstərilən tələblərin yerinə yetirilməsi dam örtüyü və mərtəbəarası örtüklərin sərtliyinin artırılması ilə müşayiət olunan hallarında, konstruktiv tədbirlərlə bu artımdan qaçılmalıdır (məsələn, arakəsmələrin əyilən tirin altında deyil, onunla yanaşı yerləşdirməsi).
4.1.7 Divarlar arasında kapital arakəsmələr olduqda (praktiki olaraq divarla eyni hündürlükdə) l -in qiymətləri əlavə 4, cədvəl 4.1-in 2 mövqeyi ilə yükdaşıyan divarların (və ya sütun) daxili səthləri və bu arakəsmələr (və ya arakəsmələrin daxili səthləri arasında, əlavə 4, şəkil 4.1) arasındakı məsafəyə bərabər qəbul olunmalıdır.
Şəkil 4.1 – Divarlar arasında kapital arakəsmələr olduqda l (l1, l2, l3) qiymətlərinin təyin edilmə sxemi: a –aşırımda bir arakəsmədir; b– aşırımda iki arakəsmədir; 1- yükdaşıyan divarlardır (və ya sütunlar); 2- kapital arakəsmələrdir; 3 - yüklər tətbiq olunana qədər mərtəbəarası örtükdür (dam örtüyü); 4 - yüklər tətbiq olunandan sonra mərtəbəarası örtükdür (dam örtüyü); 5 - əyintilərin hesablanma xətləridir; 6 – boşluqdur;
4.1.8 Asma kran yoluna malik (əlavə 4, cədvəl 4.1., 2q mövqeyinə bax) olan çatı konstruksiyalarının əyintiləri qonşu çatı konstruksiyalarının f1 və f2 əyintiləri arasındakı fərq kimi qəbul olunmalıdır (əlavə 4, şəkil 4.2).
4.1.9 Karkasın üfüqi yerdəyişmələri bütövlüyü təmin olunmalı olan divar və arakəsmə səthlərində təyin olunmalıdır.
Hündürlüyü 40 m-dən yüksək olan çoxmərtəbəli binaların rabitə karkaslarında sərtlik diafraqmasına qovuşan mərtəbə qəfəsi çəpliyi f1/hs + f2/l asılılığına bərabər hesablanmalıdır (əlavə 4, şəkil 4.3), bu halda əyintinin qiymətləri aşağıda verilən kəmiyyətləri aşmamalıdır (əlavə 4, cədvəl 4.4-ə bax); 2-ci mövqeyi üçün-1/300, 2a mövqeyi üçün -1/500 və 2b mövqeyi üçün isə - 1/700.
Şəkil 4.2 – Asma kran yolu olan çatı konstruksiyalarının əyintilərinin təyin edilmə sxemi: 1- çatı konstruksiyalarıdır; 2 – asma kran yolu tiridir; 3 – asma krandır; 4 – çatı konstruksiyalarının ilkin vəziyyətidir; - f1 daha çox yüklənən çatı konstruksiyasının əyintisidir; f2 - daha çox yüklənən bitişik çatı konstruksiyasının əyintisidir.
Şəkil. 4.3 – Rabitə karkaslı binalarda 1 sərtlik diafraqmasına qovuşan 2 mərtəbə qəfəsəsi əyriliyinin sxemidir (yüklər tətbiq olunmadan öncə karkasın ilkin sxemi punktirlə göstərilmişdir).
Əyintiləri təyin edilməli olan konstruksiya elementlərinin şaquli həddi əyintiləri əlavə 4-ün cədvəl 4.1-də verilmişdir. Yanaşı elementlərin arasındakı aralıq 4.1 əlavəsinin 4.1.6 bəndində verilmişdir.
1. Körpüaltı və asma kranların kran yolu tirləri, idarə olunan:döşəmədən, o cümlədən telferlər (tallar)
verilən iş rejimi qrupları ilə kabinədən idarə olunan (DÜİST 25546 üzrə):
2. Tir, ferma, dirək, dayaq tiri, löhvə, döşəmələr (döşənək və döşənəklərin eninə qabırğası daxil olmaqla):
a) müşahidə üçün açıq olan, l, m aşırımlı dam örtüyü və mərtəbəarası örtük:
b) altında arakəsmələrə yerləşən dam örtüyü və mərtəbəarası örtük
c) üzərində çatlamağa meyilli elementlərə malik olan dam örtüyü və mərtəbəarası örtük (hamarlayıcı qat, döşəmə, arakəsmələr)
q) telfer (tal), asma krana malik olan dam örtüyü və mərtəbəarası örtük, aşağıdakı kimi idarə olunan:
l/300 və ya a/150 (ikisindən kiçik olanı)
l/400 və ya a/200 (ikisindən kiçik olanı)
Bir yolda bir kran və ya telferdən (tal) düşən yükləri nəzərə almaqla müvəqqəti
Bir yolda bir kran və ya telferdən (tal)
d) aşağıda verilən təsirlərə meyilli olan mərtəbəarası örtük:
yeri dəyişdirilən yüklər, materiallar, detallar və avadanlıq elementləri və digər mütəhərrik yüklər (həmçinin döşəməyə qoyulan relssiz nəqliyyatla)
relsli nəqliyyatdan düşən:
Müvəqqəti yüklərin tam normativ yüklərin qiymətlərinin 0,7 hissəsi və ya bir yükləyicidən düşən yüklər (hər ikisindən ən əlverişsiz olanı)
Bir yolun üzərinə qatar vaqonlarının birindən (və ya döşəməyə qoyulan bir maşından)
3. Pilləkən elementləri (marşlar, meydançalar, çəp dirəklər) eyvanlar, lodjiyalar
4. Əyilməsi bitişik olan elementlərə
mane olmayan mərtəbəarası örtük,
pilləkən marşlı və meydança lövhələri
5. Pəncərə və qapı boşluqları üzərində atmalar və asma divar panelləri (şüşələnmiş dirək və tirlər)
Elementlərin altında yerləşdirilmiş daşıyıcı elementlər və pəncərə və ya qapı doldurmaları arasındakı aralıqların azaldılmasına gətirib çıxardan
Cədvəl 4.1-də qəbul olunmuş şərti işarələr:
l - konstruksiya elementinin hesabi aşırımıdır;
a - tir və ya ferma addımına bərkidilən asma kran yoludur;
Qeyd:1. Konsollar üçün l-in əvəzinə onun ikiqat artırılmış çıxıntısı qəbul olunmalıdır.
2. l-in 2a mövqeyində aralıq qiymətləri üçün həddi əyintilər əlavə 4.1 bənd 7-nin tələbləri nəzərə alınmaqla xətti interpolyasiya ilə təyin olunmalıdır.
3. Binanın hündürlüyü 6 m-ə qədər olduqda 2a mövqeyinin mötərizədə verilmiş rəqəmləri qəbul olunmalıdır.
4. 2q mövqeyi ilə əyintilərin hesablanma xüsusiyyətləri əlavə 4.1 bənd 8-də verilmişdir.
5. Estetik-psixoloji tələblərlə əyintilər məhdudlaşdırdıqda l aşırımının yükdaşıyan divarlarının (və ya sütun) daxili səthləri arasındakı məsafələrə bərabər qəbul olunmasına yol verilir.
Yaşayış və ictimai binaların, eləcə də istehsalat binalarının məişət yerləşgələrinin mərtəbəarası örtük (tir, dirək, lövhə), pilləkən, eyvan, lojiya elementlərinin həddi əyintiləri fizioloji tələblərə əsaslanaraq aşağıdakı düsturla təyin olunmalıdır.
g – sərbəst düşmə təcilidir;
p – rəqslərin yaranmasına səbəb olan və əlavə 4-də cədvəl 4.2 -yə əsaslanaraq qəbul olunan, insanlardan yaranan yüklərin normativ qiymətləridir;
p1 – əlavə 4-də cədvəl 4.2 üzrə qəbul olunan və mərtəbəarası örtüyə təsir edən yüklərin azaldılmış normativ qiymətləridir;
q – hesablanan elementin və ona söykənən konstruksiyaların çəkisindən yaranan yüklərin normativ qiymətləridir;
n – əlavə 4-də cədvəl 4.2 üzrə qəbul olunan və insanın hərəkəti ilə əlavə olunan yüklərin tezliyidir;
b – əlavə 4-də cədvəl 4.2 üzrə qəbul olunan əmsaldır.
Sinif və məişət otaqları istisna olunmaqla 1, 2 sətrləri üzrə yerləşgələr;
3, 4a, 9b, 10b sətrləri üzrə yerləşgələr
2 sətri üzrə - sinif və məişət otaqları;
4 b-q sətri üzrə yerləşgələr, rəqs zalları istisna olunmaqla;
9a, 10a, 12, 13 sətrləri üzrə yerləşgələr
4 - sətri üzrə rəqs zalları;
6, 7 sətri üzrə yerləşgələr
4.2 cədvəlində qəbul olunmuş şərti işarələmələr:
Q– 0,8 kN-a bərabər qəbul olunan bir insanın çəkisidir;
α– tir sxemi üzrə hesablanan elementlər üçün 1,0-ə, digər hallarda (məsələn, üç və ya dörd tərəfi üzrə örtük tavaları oturdulduqda) – 0,5-ə bərabər qəbul olunan əmsaldır;
a– tir, rigellərin addımı, örtük tavalarınin enidir, m;
l– konstruksiya elementinin hesabi aşırımıdır, m.
Əyintilər φ1p + p1 + q yüklər cəmindən təyin olunmalıdır. Burada: φ1 - bu normaların (8.1) düsturu ilə təyin olunan əmsaldır.
4.2.3.1 Binaların körpülü kran, kran estakadası və eləcə də kran yolu tirləri və əyləc konstruksiyaları (tir və ya ferma) ilə təchiz edilmiş sütunlarının üfüqi həddi əyintiləri əlavə 4-də cədvəl 4.3-ə görə qəbul olunmalıdır, lakin bu göstərici 6 mm-dən az olmamalıdır.
Bir kran arabacığının kran yolunun eninə istiqamətlənmiş əyləc (tormoz) qüvvəsindən yaranan əyintiləri bünövrə elementlərinin yana əyilməsi nəzərə alınmadan kran relslərinin başlıq səviyyəsində yoxlanılmalıdır.
4.3 cədvəlində qəbul olunmuş şərti işarələmələr:
h - bünörənin yuxarısından kran relsi başlığına qədər olan hündürlük (birmərtəbəli bina, üstü örtülü və ya üstü açıq kran estakadaları üçün) və ya mərtəbəarası örtük tiri oxundan kran relsi başlığına qədər olan məsafədir (çoxmərtəbəli binaların yuxarı mərtəbələri üçün).
l - konsturuksiya elementlərinin hesabi aşırımıdır (tirlər).
4.2.3.2 Açıq estakadalarda bir krandan kran yollarına üfüqi və qeyri mərkəzi tətbiq olunan şaquli yüklərdən yaranan üfüqi həddi yaxınlaşmalar (bünövrələrin yana əyilməsini nəzərə almadan) texnoloji tələblərə əsaslanaraq məhdudlaşdırılmalı və 20 mm-ə bərabər qəbul edilməlidir.
4.2.4.1 Binaların konstruktiv tələblərə əsaslanaraq məhdudlaşdırılan üfüqi həddi yerdəyişmələri (arakəsmə, pəncərə və qapı elementləri ilə karkasın divarının doldurulma bütövlüyünün təmin olunması), əlavə 4, cədvəl 4.4-də verilmişdir. Yerdəyişmələrin təyin edilməsi üzrə göstərişlər əlavə 4.1-in 9-cu bəndində verilmişdir.
Binaların üfüqi yerdəyişmələri bünövrələrin yana əyilməsi (qeyri bərabər çökmə) nəzərə almaqla təyin olunmalıdır. Bu halda avadanlıq, mebel, insanlar, anbarlanmış material və məmulatların çəkisindən yaranan yüklər yalnız çoxmərtəbəli binanların bütün mərtəbəarası örtük konstruksiyaları bu yüklərlə (mərtəbə sayından asılı olaraq onların azalmasını nəzərə almaqla) bərabər tam yükləndikdə, normal istismar şərtləri ilə digər yüklənmə halları nəzərdə tutulduğu hallar istisna olmaqla nəzərə alınmalıdır.
I-IV külək rayonlarında yerləşən və hündürlüyü 40 m-ə qədər olan binalar (və istənilən hündürlükdə konveyer dayaqları) üçün külək yükləri təsirindən yaranan bünövrələrin yana əyilmələrinin nəzərə alınmamasına yol verilir.
1. Çoxmərtəbəli binalar
2. Çoxmərtəbəli binanın bir mərtəbəsi:
a) kərpic, gipsbeton, dəmir-beton panellərdən divar və arakəsmələr
b) təbii daşla üzlənmiş, keramik bloklardan, şüşələmə (vitraj) səthlərindən təşkil olunmuş divarlar
3. Mərtəbənin hündürlüyü hs, m olan birmərtəbəli binalar (özü yükünü daşıyan divarlı):
4.4 cədvəlində qəbul olunmuş şərti işarələmələr:
h- çoxmərtəbəli binanın bünövrəsinin yuxarısından dam örtüyü tirinin oxuna qədər məsafəyə bərabər olan hündürlüyüdür;
hs - birmərtəbəli binalarda bünövrənin yuxarısından çatı konstruksiyasının aşağısına qədər məsafəyə bərabər olan mərtəbənin hündürlüyüdür; çoxmərtəbəli binalarda: alt mərtəbələr üçün - bünövrənin yuxarısından mərtəbəarası örtük tirinin oxuna qədər olan məsafəyə bərabər; digər mərtəbələr üçün – qonşu tirlərin oxları arasındakı məsafəyə bərabər qəbul olunur.
1. Üfüqi həddi yerdəyişmələrin aralıq qiymətləri hs (3 vəziyyəti üzrə) xətti interpolyasiya ilə təyin olunmalıdır.
2. Birmərtəbəli binaların dam örtüyü elementləri istifadə olunmaqla layihələndirilən çoxmərtəbəli binaların yuxarı mərtəbələri üçün üfüqi həddi yerdəyişmələr birmərtəbəli binalarda olduğu kimi qəbul olunmalıdır. Bu halda yuxarı mərtəbənin hündürlüyü hs kimi mərtəbəarası örtük tirləri oxlarından çatı konstruksiyasının aşağı səviyyəsinə qədər qəbul olunur.
3. Mütəhərrik birləşmələrə divar və ya arakəsmələrin karkasın yerdəyişmələrinə mane olmayan (konstruktiv elementlərdə zədələnmələr yarada biləcək qüvvələrin divar və arakəsmələrə ötürməsi istisna olunmaqla) karkasla birləşmələri; sərt birləşmələrə isə – karkasın qarşılıqlı yerdəyişmələrinin qarşısını alan divar və ya arakəsmə birləşmələri aiddir.
4. Talvarlı birmərtəbəli binalar (eləcə də sərt dam örtük diski olmadıqda) və çoxmərtəbəli pillələr üçün həddi yerdəyişmələrin 30 % artırılmasına yol verilir (lakin hs /150-dən çox olmayaraq qəbul etmək).
4.2.4.2 Karkassız binalarda 2-ci həddi hala görə hesablamalar üçün külək yüklərindən yaranan üfüqi yerdəyişmələr məhdudlaşdırılmır.
4.2.4.3 Arası kərpiclə tikilmiş metal karkasın (faxverk) dayaq və tirlərinin, eləcə də asma divar panellərinin külək yüklərindən yaranan, konstruktiv tələblərə əsaslanaraq məhdudlaşdırılan üfüqi həddi əyintiləri l /200-ə bərabər qəbul olunmalıdır. Burada: l – dayaq və ya panellərin hesabi aşırımıdır.
4.2.4.4 Konveyerli qalereyaların dayaqlarının külək yüklərindən yaranan, texnoloji tələblərə əsaslanaraq məhdudlaşdırılan üfüqi həddi əyintiləri h/250-ə bərabər qəbul olunmalıdır. Burada h – dayağın bünövrəsinin yuxarısından ferma və ya tirin alt səviyyəsinə qədər olan hündürlüyüdür.
4.2.4.5 Karkas binaların sütunlarında (dayaqlar) iqlim temperatur və sıxlaşma təsirlərindən yaranan üfüqi həddi əyintiləri aşağıdakılar kimi qəbul olunmalıdır:
hs /150 – kərpic, gipsbeton, dəmir-beton və asma panellərdən ibarət divar və arakəsmələrdə,
hs /200 – təbii daşla üzlənmiş, keramik bloklardan, şüşələmə (vitraj) səthlərindən təşkil olunmuş divarlarda; burada: hs – mərtəbənin hündürlüyüdür, körpülü kranlı birmərtəbəli binalar üçün isə - bünövrənin yuxarısından kran yolu tirinin alt səviyyəsinə qədər olan hündürlüyüdür.
Bu halda temperatur təsirləri xarici hava temperaturunun sutka ərzində dəyişməsi və günəş radiasiyasından yaranan temperatur dəyişmələri nəzərə alınmadan qəbul olunmalıdır.
İqlim temperatur və konstruksiya materialının sıxlaşmasının təsirlərindən yaranan üfüqi əyintilər təyin edilərkən onların qiymətləri külək yüklərindən və bünövrələrin üfüqi əyilmələrindən yaranan əyintilər ilə cəmləşdirilməməlidir.
4.2.5 Qabaqcadan gərginləşmiş mərtəbəarası örtük elementlərində
Mərtəbəarası örtük elementlərinin konstruktiv tələblərinə əsaslanaraq məhdudlaşdırılan fu həddi əks əyrintiləri l ≤ 3m olduğu halda 15 mm-ə və l ≥ 12m olduğu halda isə – 40 mm-ə bərabər qəbul olunmalıdır (aralıq qiymətlər üçün l həddi əyintisinin qiyməti xətti interpolyasiya ilə təyin edilməlidir).
Qabaqcadan sıxılma qüvvəsindən yaranan f həddi əks əyinti örtük elementlərinin xüsusi çəkisi, döşəmənin çəkisi nəzərə alınmaqla təyin olunmalıdır.
Tətbiq sahəsi..........................................................................................................................
Normativ istinadlar............................................................................................................
Əsas anlayışlar.......................................................................................................................
Ümumi tələblər....................................................................................................................
Yüklərin təsnifatı...............................................................................................................
Yük birləşmələri.................................................................................................................
Konstruksiya və qruntların çəkisi..........................................................................................
Avadanlıq, insan, heyvan, anbarlaşdırılmış material və məmulatlardan düşən yüklər.........
Avadanlıq, anbarlanmış material və məmulatlardan düşən yüklərin təyin edilməsi............
Bərabər paylanmış yüklər..................................................................................................
Topa yüklər və məhəccərlərə təsir edən yüklər...................................................................
Nəqliyyat vasitələrindən düşən yüklər..................................................................................
Körpülü və asma kranlardan düşən yüklər............................................................................
Qar yükləri.............................................................................................................................
Külək yükləri.........................................................................................................................
Hesablama külək yükü..........................................................................................................
Zirvə (pik) külək yükü...........................................................................................................
Küləyin rezonanslı qasırğa həyəcanlanması........................................................................
Dinamik rahatlıq.................................................................................................................
Buzlaşma yükləri...................................................................................................................
İqlim temperatur təsirləri....................................................................................................
Digər yüklər........................................................................................................................
Əyinti və yerdəyişmələr......................................................................................................
Ümumi göstərişlər...............................................................................................................
Həddi əyintilər...................................................................................................................
Əlavə 1. Körpülü kranlar və asma kranlar.....................................................................................
1.1. Müxtəlif qrup iş rejimi körpülü kranlar və asma kranlar (Təqribi siyahı).....................
1.2. Dalanda kran zərbəsindən düşən yük.............................................................................
Əlavə 2. Qar yükü sxemləri və əmsalları μ......................................................................................
2.1. Biryamaclı və ikiyamaclı dam örtüklü binalar................................................................
2.2. Tağlı və ümumi görünüş etibarı ilə ona yaxın dam örtüklü binalar...............................
2.3. Uzununa fənərlərlə olan binalar.....................................................................................
2.4. Şed formalı dam örtükləri..............................................................................................
2.5. İki və çoxaşırımlı binaların ikiyamaclı dam örtüyü.......................................................
2.6. İki və çoxaşırımlı binalarda tağlı və ümumi görünüş etibarı ilə ona yaxın olan dam örtüyü............................................................................................................................
2.7. İki və çoxaşırımlı binalarda ikiyamaclı və uzununa fənərlərli tağvari dam örtüyü......
2.8. Hündürlüklər fərqi olan binalar......................................................................................
2.9. İki hündürlük fərqi olan binalar......................................................................................
2.10. Məhəccərli (parapetli) dam örtükləri...........................................................................
2.11. Dam örtüyündən yuxarı qalxan havalandırma şaxtaları və digər üst tikililərlə qovuşan dam örtüyü sahələri........................................................................................
2.12. Silindr şəkilli asma dam örtükləri.................................................................................
2.13. Dairəvi günbəzli və ona yaxın olan dam örtüklü binalar............................................
2.14. Konusvari dairəvi örtüklü binalar.................................................................................
Əlavə 3. Külək yükləri...................................................................................................................
3.1. Aerodinamik əmsallar......................................................................................................
3.2. Rezonanslı burulğan oyanışı............................................................................................
Əlavə 4. Əyinti və yerdəyişmələr...................................................................................................
4.1. Əyinti və yerdəyişmələrin təyin edilməsi........................................................................
4.2. Həddi əyintilər.................................................................................................................
Əlavə 5. İqlim xüsusiyyətlərinə görə Azərbaycan ərazisinin rayonlaşdırılma xəritələri...............
Mündəricat.......................................................................................................................................
Bu normalar yüklərin statik təsirlərindən Azərbaycanın iqlim və aqressiv ətraf mühit olmayan şəraitlərində istismar olunan müxtəlif təyinatlı bina və qurğuların beton və dəmir-beton konstruksiyalarının layihələndirilməsinə aid edilir.
Bu normalar ağır, xırdadənəli, yüngül, məsaməli-oyuqlu və gərginləşdirilən betonlardan hazırlanmış beton və dəmir-beton konstruksiyaların layihələndirilməsinə olan tələbləri təyin edir.
Bu normaların tələbləri hidrotexniki qurğular, körpülər, avtomobil yollarının örtükləri, aerodrom və digər xüsusi qurğuların beton və dəmir-beton konstruksiyaların layihələndirilməsinə, həmçinin orta sıxlığı 500-dən az və 2500 kq/m-dan çox, polimer betonlardan, beton polimerlərdən, şlak, əhəngdaşı və qarışıq yapışdırıcıları (məsaməli-oyuqlu betonda istifadəsindən başqa), böyük məsamə strukturlu, gips və xüsusi yapışdırıcı əsaslı, xüsusi və üzvi dolduruculu betonlardan hazırlanan beton və dəmir-beton konstruksiyalarına aid edilmir.
2. Normativ istinadlar
Bu normalarda aşağıda göstərilən normativ sənədlərə istinad edilib:
Tikinti işlərinin təşkili, aparılması və tikintisi başa çatmış obyektlərin istismara qəbulu qaydaları;
Seysmik rayonlarda tikinti;
Bina və qurğuların yanğından mühafizəsi
Hidrotexniki qurğular. Əsas müddəalar
Dəmiryol və avtomobil yolları tunelləri
Inşaat klimatologiyası və geofizika
Bina və qurğuların qrunt əsasları
İnşaat konstruksiyaların korroziyadan mühafizəsi
Hidrotexniki qurğulara düşən yüklər və təsirlər (dalğavarı, buzlu və gəmilərdən)
Beton və dəmirbeton bəndlər
İnşaat istilik texnikası
İnşaat konstruksiyalar
Beton və dəmir-beton konstruksiyalar
Yükdaşıyan və qoruyucu konstruksiyalar
Yığma dəmirbeton konstruksiyaların və məmulatların istehsalı
Dəmirbeton konstruksiyalarının armaturlanması üçün istiyayılma poladı. Texniki şərtlər
Beton qarışıqları. Texniki şərtlər
Tikinti işləri uçun qum.Texniki şərtlər
Zavodda istehsal olan dəmirbeton və beton tikinti məmulatları. Yüklənməklə sınama üsulları. Çatadavamlığın,möhkəmliyin və sərtliyin qiymətləndirilməsi qaydaları
Betonlar. Şaxtayadavamlılığın təyini üsulları.
Betonlar. Nəzarət nümunələri üzrə möhkəmliyin təyini üsulları
Beton qarışıqları.Sınaq üsulları
Dəmirbeton konstruksiyalar üçün termomexaniki davamlı armatur polad.Texniki şərtlər
Betonlar. Sıxlığın təyini üsulları
Betonlar. Sukeçirməzliyin təyini üsulları
Tikinti üçün beton və dəmir-beton məmulatları. Ümumi texniki tələblər. Saxlanma, nəql edilmə, markalanma (etiketləmə) və qəbulu qaydaları.
Betonlar. Ultrasəs üsulu ilə möhkəmliyin təyini.
Betonlar. Möhkəmliyin yoxlanması qaydaları
İstiyədavamlı betonlar. Texniki şərtlər
Dəmir beton konstruksiyalar.Armaturarın yerləşməsi və beton qatının qoruyucu qalınlığının maqnit üsulu ilə təyini
İnşaat məhlulları və betonlar üçün su.Texniki şərtlər
İnşaat məhlulları və betonlar üçün əlavələr. Ümumi texniki şərtlər
Betonlar. Təsnifat. Ümumi texniki tələblər.
Sıx silikat beton. Texniki şərtlər.
Kimyevi dayanıqlı betonlar. Texniki şərtlər.
Avtoklav bərkimə üsullu çoxməsaməli betonlar. Texniki şərtlər
Dəmirbeton məmulatların hazırlanması üçün polad qəliblər. Texniki şərtlər
Yüngül betonlar.Texniki şərtlər
Xırda dənəli və ağır betonlar. Texniki şərtlər.
Yüngül və məsaməli betonlar.Orta sıxlığın yoxlanması qaydaları
Betonlar. Tərkibin seçilməsi qaydaları
İnşaat konstruksiyaları və qrunt əsasların etibarlılığı. Əsas müddəalar və tələblər
Sementlər.Ümumi texniki şərtlər
Tikinti. Betonlar. Göstəricilərin nomenklaturası.
Tikinti.Beton və dəmirbeton məmulatlar və konstruksiyalar. Göstəricilərin nomenklaturası
Bu normalarda aşağıdakı əsas anlayışlardan istifadə olunur:
beton konstruksiyalar-armatursuz və ya konstruktiv mülahizələr əsasında və hesablamalarda nəzərə alınmayan armaturla hazırlanan beton konstruksiyalar; Bütün təsirlərdən yaranan hesablama qüvvələrini beton konstruksiyalarda beton qəbul edir;
dəmir-beton konstruksiyalar-işçi və konstruktiv armaturlar daxil edilməklə betondan hazırlanmış konstruksiyalar (armaturlanmış beton konstruksiyalar); bütün təsirlərdən yaranan hesablama qüvvələrini dəmir-beton konstruksiyalarda beton və işçi armatur qəbul edir;
dispers-armaturlanmış (fibrobeton, armosement) konstruksiyalar-dispers yerləşdirilmiş lifli və ya nazik polad məftillərdən olan kiçik məsaməli torlar daxil edilmiş dəmir-beton konstruksiyalar;
işçi armatur -hesablama ilə təyin edilmiş armatur;
konstruktiv armaturlar-konstruktiv mülahizələrlə, hesablama aparılmadan yerləşdirilmiş armaturlar;
qabaqcadan gərginləşdirilmiş armaturlar-ilkin (qabaqcadan) gərginliyi konstruksiyanın hazırlanma prosesində alan (istismar mərhələsində xarici yüklərin təsirindən qabaq) armaturlar;
armaturun ankerlənməsi-armatur tərəfindən ona təsir edən qüvvənin onu hesablanma kəsiyindən betona müəyyən uzunluğa daxil etmək və ya uclarında xüsusi ankerlər qurmaq yolu ilə qəbul etməyi təmin etmək;
armaturların üst-üstə birləşməsi-armaturların uzunluq boyu, bir armaturun ucunun digərinin ucuna nisbətən daxilə yerləşdirilməklə, qaynaq olunmadan birləşməsi;
kəsiyin hesablama hündürlüyü-elementin sıxılan zonasındakı üzündən dartılan armaturun ağırlıq mərkəzinə qədər məsafə;
betonun mühafizə qatı-elementin üzündən armatur milinin ən yaxın səthinə qədər beton qatının qalınlığı;
həddi qüvvə-materialların qəbul olunmuş xarakteristikalarında elementin (onun kəsiyinin) qəbul edə biləcəyi ən böyük qüvvə;
dəmir-betonun armaturlanma əmsalı μ -armatur kəsiyi sahəsinin beton kəsiyinin işçi sahəsinə olan nisbəti, faizlərlə;
normal kəsik -elementin boyuna oxuna perpendikulyar olan müstəvidə kəsik sahəsi.
4. Beton və dəmir-beton konstruksiyalara dair ümumi tələblər
4.1. Beton və dəmir-beton konstruksiyaların bütün növləri təhlükəsizlik, istismara yararlılıq, uzunömürlülük və həmçinin layihələndirmə tapşırığında göstərilən əlavə tələbləri təmin etməlidir.
4.2. Təhlükəsizlik tələblərinin təmin edilməsi üçün konstruksiyalar elə ilkin xarakteristikalara malik olmalıdırlar ki, bina və qurğuların tikintisi və istismarı prosesində müxtəlif hesablama təsirlərindən, insanların sağlamlığına, əmlak və həyatlarına, habelə ətraf mühitə, heyvan və bitki aləminə ziyan verə biləcək hər hansı xarakterli dağılmalar və ya istismara yararlılığın pozulması halları baş verməsin.
4.3. İstismara yararlılıq tələblərinin təmin edilməsi üçün konstruksiyalar elə ilkin xarakteristikalara malik olmalıdır ki, müxtəlif hesablama təsirlərindən konstruksiyalarda çatların əmələ gəlməsi və ya çatların həddindən artıq açılması, həmçinin çox böyük yerdəyişmələr, rəqslər və normal istismarı çətinləşdirən başqa zədələnmələrin (konstruksiyanın xarici görünüşünə olan tələblər, avadanlıq, mexanizmlərin normal işləməsinə texnoloji tələblər, elementlərin birlikdə işləməsinə konstruktiv tələblər və layihələndirmədə nəzərdə tutulan digər tələblərin pozulması) yaranması baş verməsin.
Konstruksiyalar lazım olan hallarda istilik mühafizə, səs-izolyasiya, bioloji müdafiə və başqa tələbləri təmin edən xassələrə malik olmalıdır.
Çatların əmələ gəlməməsinə görə tələblər dəmir-beton konstuksiyalarının kəsiyi tam dartıldıqda sukeçirməzlik (maye və ya qazların təzyiqi altında olduqda, radiasiya təsirinə məruz qaldıqda və s.), uzunömürlülük üzrə yüksək səviyyəli tələblərə cavab verən unikal konstruksiyalara, həmçinin güclü aqressiv mühitdə istismar olunan konstruksiyalara aid edilir (TNvəQ 2.03.11).
Digər dəmir-beton konstruksiyalarda çatların əmələ gəlməsinə yol verilir və onlara çatların eninin məhdudlaşdırılması şərtləri şamil olunur.
4.4. Uzunömürlülüyə görə tələblərinin təmin edilməsi üçün konstruksiya elə ilkin xarakteristikalara malik olmalıdır ki, təyin olunmuş uzun müddət ərzində konstruksiyanın həndəsi xarakteristikalarına və materialların mexaniki xarakteristikalarına müxtəlif hesablama təsirləri (yükün uzunmüddətli təsirləri, əlverişsiz iqlim, texnoloji temperatur və nəmlik təsirləri, növbə ilə donma və donunu açma, aqressiv təsirlər və s.) nəzərə alınmaqla istismara yararlılıq və təhlükəsizlik tələblərini təmin etsin.
4.5. Beton və dəmir-beton konstruksiyaların təhlükəsizliyi, istismara yararlılığı, uzunömürlülüyü və layihə tapşırığı ilə təyin olunan digər tələblər:
- beton və onun tərkib hissələrinə dair tələblərin;
- armatura olan tələblərin;
- konstruksiyanın hesablanmasına dair tələblərin;
- konstruktiv tələblərin;
- texnoloji tələblərin;
- istismar üzrə tələblərin yerinə yetirilməsi ilə təmin olunmalıdır.
Yük və təsirlərə, odadavamlılığın həddinə, keçirməzliyə, şaxtayadavamlılığa, həddi deformasiyanın göstəricilərinə (əyilmələrə, yerdəyişmələrə, rəqslərin amplitudlarına), havanın xarici temperatur və ətraf mühitin nisbi nəmlik göstəricilərinə, inşaat konstruksiyalarının aqressiv mühitin təsirindən mühafizəsinə aid və digər tələblər müvafiq normativ sənədlər ilə təyin olunur (AzDTN 2.3-1*, MSN 3.03-07, TNvəQ 2.01.07, TNvəQ 2.03.11, TNvəQ 2.02.01, TNvəQ 2.01.01)
4.6. Beton və dəmir-beton konstruksiyalar layihələndirilərkən konstruksiyanın etibarlılığı bina və qurğuların məsuliyyət səviyyəsi nəzərə alınmaqla yüklərin və təsirlərin hesablama qiymətlərindən, beton və armaturların (və yaxud konstruksiya poladının) hesablama xarakteristikalarından istifadə edilməsi ilə DÜİST 27751 standartına müvafiq olaraq yarım ehtimal metodu ilə müəyyən edilir.
Yük və təsirlərin normativ qiymətləri, yükə görə etibarlılıq əmsallarının qiymətləri, konstruksiyanın təyinatına görə etibarlılıq əmsalları, həmçinin yüklərin daimi və müvəqqəti (uzun-müddətli və qısamüddətli) yüklərə bölünməsi tikinti konstruksiyaları üçün müvafiq normativ sənədlərə (TNvəQ 2.01.07) müəyyən edilir.
Yük və təsirlərin hesablama qiymətləri hesablama həddi halların və hesablama vəziyyətin növündən asılı olaraq qəbul olunur.
Materialların xarakteristikalarının hesablama qiymətlərinin etibarlılıq səviyyəsi hesablama vəziyyətindən və təhlükəli həddi hallara çatma ehtimalından asılı olaraq müəyyən edilir və beton və armatura (və ya konstruksiya poladına) görə etibarlılıq əmsalı ilə tənzimlənir.
Beton və dəmir-beton konstruksiyaların hesablanması hesablama aslılığına daxil olan əsas amillərin dəyişkənliyi haqqında kifayət qədər məlumatlar olduqda, hesablamanın tam mümkünlüyü əsasında verilmiş etibarlılıq qiymətinə görə aparıla bilər.
5. Beton və dəmir-beton konstruksiyaların hesablanmasına dair tələblər
5.1.1. Beton və dəmir-beton konstruksiyaların hesablamaları DÜİST 27751 standartının tələblərinə müvafiq olaraq aşağıdakı həddi hallara görə aparılmalıdır:
- Birinci qrup həddi hal - konstruksiyaların istismarını tam yararsız vəziyyətə gətirən hal;
- İkinci qrup həddi hal - konstruksiyanın normal istismar olunmasını çətinləşdirən və ya bina və qurğuların istismar müddəti ilə nisbətdə uzunömürlüyünü azaldan hal;
Hesablamalar bina və qurğuların bütün istismar müddətində etibarlılığını təmin etməlidir, həmçinin işlərin görülməsi müddətində onlara göstərilən tələblərə müvafiq olaraq aparılmalıdır.
Birinci qrup həddi hallara daxildir:
- möhkəmliyə görə hesablama;
- formanın dayanıqlılığına görə hesablama (nazikdivarlı konstruksiyalar);
- vəziyyətin dayanıqlılığına görə hesablama (aşma, sürüşmə və sairə).
Beton və dəmir-beton konstruksiyaların möhkəmliyə görə hesablamaları ilkin gərginlikli hal nəzərə alınmaqla (əvvəlcədən gərginləşdirmə, temperatur və başqa təsirlər) müxtəlif təsirlərdən konstruksiyada yaranan qüvvə, gərginlik və deformasiyaların normativ sənədlərlə müəyyən edilmiş müvafiq qiymətlərdən çox olmaması şərti ilə aparılmalıdır.
Konstruksiyanın formasının dayanıqlılığına görə, həmçinin vəziyyətinin dayanıqlılığına görə hesablamaları (konstruksiyanın əsas ilə birlikdə işini, onların deformasiya xüsusiyyətləri, konstruksiyanın əsasla kontaktı üzrə sürüşməyə müqaviməti və digər xüsusiyyətlər nəzərə alınmaqla) konstruksiyanın ayrıca növlərinə dair normativ sənədlərin göstərişlərinə müvafiq olaraq aparılmalıdır.
Zəruri hallarda, konstruksiyanın növü və təyinatından asılı olaraq, bina və qurğuların istismarının dayandırılması zərurətini yaradan amillər (böyük deformasiyalar, birləşmələrdə sürüşmələr və başqa hadisələr) ilə əlaqədar həddi hallara hesablamalar aparılmalıdır.
İkinci qrup həddi hallara görə hesablamalara daxildir:
- çatların əmələ gəlməsinə görə hesablama;
- çatların açılmasına görə hesablama;
- deformasiyaya görə hesablama.
Beton və dəmir-beton konstruksiyalarında çatların əmələ gəlməsinə görə hesablama, müxtəlif təsirlərdən konstruksiyalarda yaranan qüvvə, gərginlik və deformasiyaların çatlar əmələ gələn anda onların konstruksiyaların qəbul etdiyi müvafiq həddi qiymətlərindən çox olmaması şərti ilə aparılmalıdır.
Beton və dəmir-beton konstruksiyaların çatların açılmasına görə hesablanması müxtəlif təsirlərdən konstruksiyada yaranan çatların eninin, konstruksiyanın istismar şəraitindən, ətraf mühitin təsirindən və armaturun korroziyaya uğrama xüsusiyyətlərini nəzərə almaq şərti ilə materialların xarakteristikalarından (xassələrindən) asılı olaraq onun təyin edilən həddi qiymətindən çox olmaması şərti ilə yoxlanılmalıdır.
Beton və dəmir-beton konstruksiyaların deformasiyalara görə hesablanması müxtəlif təsirlərdən konstruksiyaların əyilməsi, dönmə bucağı, yerdəyişmələri və rəqslərinin amplitudları müvafiq olaraq onların həddi buraxıla bilən qiymətlərindən çox olmaması şərti ilə aparılmalıdır.
Çatın yaranmasına yol verilməyən konstruksiyalar üçün çatların olmamasına görə tələblər təmin olunmalıdır. Bu halda çatların açılmasına görə hesablamalar aparılmır.
Çat yaranmasına yol verilən başqa konstruksiyalar üçün çatların əmələ gəlməsinə görə hesablama çatların açılmasına görə hesablamaların aparılması və deformasiyalara görə hesablamada çatların açılmasının nəzərə alınması zəruriliyinin müəyyən edilməsi üçün aparılmalıdır.
5.1.2. Beton və dəmir-beton konstruksiyaların (xətti, müstəvi, fəza, massiv) birinci və ikinci qrup həddi hallara hesablanması xarici təsirlərdən konstruksiyalarda və onların əmələ gətirdiyi bina və qurğu sistemlərində fiziki qeyri-xətliliyi və lazım olan hallarda anizotropluğu, həndəsi qeyri-xətliliyi (deformasiyanın konstruksiyalarda qüvvələrin dəyişməsinə təsiri), zədələnmələrin toplanmasını nəzərə almaqla yaranan gərginliklərə, qüvvələrə, deformasiyalara və yerdəyişmələrə görə aparılmalıdır.
Fiziki qeyri-xəttilik və anizotropluq gərginliklə deformasiyalar (və ya qüvvə ilə yerdəyişmələr) arasında müəyyən edilmiş nisbətlərdə, həmçinin materialların möhkəmlik və çatadavamlılıq şərtlərində nəzərə alınmalıdır.
Statik həll olunmayan konstruksiyalarda çatların yaranması və elementdə beton və armaturun həddi halının yaranmasına qədər qeyri-elastik deformasiyalarının inkişafı nəticəsində sistemin elementlərində qüvvələrin yenidən paylanılması nəzərə alınmalıdır. Dəmir-betonun qeyri-elastik xassələrini nəzərə alan hesablama metodları olmadıqda, həm də dəmir-betonun qeyri-elastik xassələrini nəzərə alaraq statik həll olunmayan sistem və konstruksiyaların ilkin hesablamalarında qüvvə və gərginliklərin dəmir-beton elementlərinin elastik işi fərz edilərək təyin olunmasına yol verilir. Bu halda fiziki qeyri-xətliliyin təsirini eksperimental tədqiqatlar, qeyri-xətti modelləşdirmə, analoji obyektlərin hesablanma nəticələri və ekspert qiymətləndirilmələri əsasında düzəlişlər etmək yolu ilə nəzərə alınması tövsiyə olunur.
Konstruksiyaların möhkəmliyə, deformasiyalara, çatların əmələ gəlməsi və açılmasına görə hesablanması sonlu elementlər üsulu əsasında aparıldıqda konstruksiyanın hissələrinin bütün sonlu elementlərində möhkəmlik və çatadavamlılıq şərtləri, həmçinin böyük yerdəyişmələrin yaranması yoxlanılmalıdır. Həddi halda möhkəmliyə görə hesablama şərtinə qiymət verildikdə bu elementlər bina və qurğuların tədricən dağılmasına şərait yaratmırsa və baxılan yükün təsiri qurtardıqdan sonra bina və qurğular istismara yararlılığını saxlayarsa, yaxud bərpa olunarsa bəzi sonlu elementlərin dağılması qəbul oluna bilər.
Beton və dəmir-beton konstruksiyaların həddi qüvvələrinin və deformasiyalarının təyini elə hesablama sxemləri (modelləri) əsasında aparılmalıdır ki, onlar baxılan həddi halda konstruksiya və materialların işinin real fiziki xüsusiyyətlərinə cavab versin.
Böyük plastik deformasiyalara məruz qaldığı hallarda (xüsusi halda, fiziki axma həddinə malik armaturlar istifadə olunduqda) dəmir-beton konstruksiyaların yükdaşıma qabiliyyətinin həddi müvazinət üsulu ilə təyin olunmasına yol verilir.
5.1.3. Beton və dəmir-beton konstruksiyalarını həddi-hallara hesablayarkən, DÜİST 27751 standartına müvafiq müxtəlif hesablama vəziyyətlərinə, o cümlədən hazırlanma, nəql olunma, tikilmə, istismar və qəza hallarına baxılmalıdır.
5.1.4. Beton və dəmir-beton konstruksiyalarının hesablamaları bina və qurğuların funksional təyinatına cavab verən bütün yük növləri, ətraf mühitin təsirlərini (iqlim təsirləri və konstruksiyanı su əhatə etdikdə suyun təsiri), zəruri hallarda yanğının təsirini, texnoloji temperaturu, nəmlik təsirlərini və aqressiv kimyəvi mühiti nəzərə almaqla aparılmalıdır.
5.1.5. Beton və dəmir-beton konstruksiyalar əyici momentlər, normal və kəsici qüvvələr və burucu momentlərin təsirinə, o cümlədən yükün yerli təsirinə hesablanmalıdır.
5.1.6. Yığma konstruksiyaların elementləri, onların qaldırılması, quraşdırılması, nəqli zamanı yaranan qüvvələrin təsirinə hesablanarkən, elementin çəkisindən yaranan yüklər nəql zamanı 1,6-ya, qaldırılma və quraşdırma zamanı 1,4-ə bərabər olan dinamik əmsalla qəbul edilməlidir. Müəyyən olunmuş qaydada dinamik əmsalların daha kiçik qiymətlərinin qəbul edilməsinə (1,25-dən az olmamaq şərtilə) yol verilir.
5.1.7. Beton və dəmir-beton konstruksiyaların hesablanmasında müxtəlif növ beton və armaturun xassələrinin xüsusiyyətləri, onlara yüklərin təsir xarakterini və ətraf mühiti, armaturlanma üsullarını, beton ilə armaturun birgə işini (armatur ilə betonun ilişgənliyi olduqda və ilişgənlik olmadıqda), bina və qurğuların dəmir-beton elementlərinin konstruktiv növlərinin hazırlanması texnologiyası nəzərə alınmalıdır.
5.1.8. Qabaqcadan gərginləşdirilmiş dəmir-beton konstruksiyaların hesablanması armatur və betonda ilkin (qabaqcadan) gərginlik və deformasiyaları, armaturda gərginlik itkilərini və qabaqcadan yaradılan gərginliyin betona ötürülmə xüsusiyyətlərini nəzərə almaqla aparılmalıdır.
5.1.9. Monolit konstruksiyalarda konstruksiyaların möhkəmliyi betonlanmanın işçi tikişləri nəzərə alınmaqla təmin olunmalıdır.
5.1.10. Yığma konstruksiyalar hesablanarkən yığma elementlərin düyün və qovuşuq birləşmələrinin möhkəmliyi polad qoyma detallarının, armatur çıxıntılarının birləşdirilməsi və betonla monolitləşdirilməsi yolu ilə təmin olunmalıdır.
5.1.11. İki qarşılıqlı perpendikulyar istiqamətdə qüvvələr təsirinə məruz qalan müstəvi və fəza konstruksiyalarının hesablanmasında müstəvi və fəza konstruksiyalarından ayrılmış kiçik elementar müstəvi və fəza hissəciklərin yan tərəflərinə təsir edən qüvvələrə ayrıldıqda baxılır. Çatlar olduqda bu qüvvələr çatların yaranma vəziyyətindən asılı olaraq, armaturun sərtliyi (oxboyu və tangensal) və başqa xüsusiyyətlər nəzərə alınmaqla müəyyən edilir. Çatlar olmadıqda qüvvələr bütöv cisimdə olduğu kimi müəyyən edilir.
Çatlar olduqda bu qüvvələrin dəmir-beton elementin elastik işi fərz olunaraq müəyyən edilməsinə yol verilir.
Elementlərin hesablanması elementə təsir edən qüvvələrin istiqamətinə nəzərən bucaq altında yerləşən daha təhlükəli kəsiklər üzrə çatdakı dartılan armaturun və müstəvi gərginlikli halda olan çatlar arası betonun işini nəzərə alan hesablama modeli əsasında aparılmalıdır.
5.1.12. Müstəvi və fəza konstruksiyaların hesablanmasına bütövlükdə konstruksiyanın həddi müvazinət üsulu ilə, o cümlədən dağılma anında deformasiya halını nəzərə almaqla yol verilir.
5.1.13. Üç qarşılıqlı perpendikulyar istiqamətdə qüvvələr təsirinə məruz qalan massiv konstruksiyaların hesablanmasında konstruksiyadan ayrılmış kiçik həcmli elementin yanlarına təsir edən qüvvələrə baxılır. Bu halda qüvvələr müstəvi elementləri üçün qəbul edilmiş analoji fərziyyələr əsasında müəyyən edilir (bənd 5.1.11).
Elementlərin hesablanması elementə təsir edən qüvvələrin istiqamətinə nəzərən bucaq altında olan ən təhlükəli kəsik üzrə fəza gərginlikli halda betonun və armaturun işini nəzərə alan hesablama modeli əsasında aparılmalıdır.
5.1.14. Mürəkkəb konfiqurasiyalı konstruksiyalar üçün (məs. fəza konstruksiyaları üçün) yükdaşıma qabiliyyətini, çatadavamlılığı və deformasiyaları qiymətləndirən hesablama metodlarından başqa, həmçinin fiziki modellərin sınaqlarının nəticələrindən istifadə edilə bilər.
5.2. Beton və dəmir-beton elementlərin möhkəmliyə hesablanmasına tələblər
5.2.1. Beton və dəmir-beton elementlərin möhkəmliyə hesablanması:
- normal kəsiklərə görə (əyici moment və normal qüvvələr təsir etdikdə) qeyri-xətti deformasiya modeli ilə, lakin konfiqurasiyanın sadə elementləri üçün-həddi qüvvəyə görə;
- maili kəsiklər üzrə (kəsici qüvvənin təsirinə), fəza kəsiklər üçün (burucu moment təsir etdikdə), yükün yerli təsirinə (yerli sıxılma, basılmaya)-həddi qüvvələrə görə aparılır.
Qısa beton və dəmir-beton elementlərin hesablanması (qısa konsol və başqa elementlər) karkas-mil modeli əsasında aparılır.
5.2.2. Beton və dəmir-beton elementlərin həddi qüvvələrə görə baxılan kəsikdə hesablanması xarici yüklərdən və təsirlərdən burada yaranan ən böyük qüvvə, kəsiyin qəbul edə biləcəyi həddi qüvvədən çox olmaması şərti ilə aparılır:
5.2.3. Beton elementlər onların iş şəraitindən və onlara göstərilən tələblərdən asılı olaraq, normal kəsiklər üzrə həddi qüvvəyə görə betonun dartılan zonasının müqaviməti nəzərə alınmadan (bənd 5.2.4.) və ya nəzərə alınmaqla (bənd 5.2.5.) hesablanmalıdır.
5.2.4. Dartılan zonadakı betonun müqavimətini nəzərə almadan, mərkəzdənxaric sıxılan beton elementlərinin hesablanması, normal qüvvənin ekssentrisitetinin kəsiyin ağırlıq mərkəzindən ən çox sıxılan lifə qədər məsafənin 0,9-dan çox olmayan qiymətində aparılır. Bu halda element tərəfindən qəbul edilən həddi qüvvə betonun sıxılmada hesablama müqaviməti ilə, kəsiyin şərti sıxılan zonasının ağırlıq mərkəzinin normal qüvvənin tətbiq olunan nöqtəsinin eyni olması şərti ilə təyin olunur.
Massiv beton konstruksiyalar üçün betonun sıxılmada hesablanma müqavimətini aşmadan sıxılan zonada üçbucaq gərginlik epürü qəbul olunur. Bu halda normal qüvvənin ağırlıq mərkəzinə görə ekssentrisiteti ağırlıq mərkəzindən ən çox sıxılan liflərə qədər olan məsafənin 0,65 qiymətindən çox olmamalıdır.
5.2.5. Betonun dartılan zonasının müqaviməti nəzərə alınmaqla mərkəzdənxaric sıxılan beton elementlərin bu bölmənin bənd 5.2.4.-də göstərilən normal qüvvənin ekssentristetindən böyük, əyilən beton elementlərin (tətbiqinə yol verildikdə), həmçinin mərkəzdənxaric sıxılan elementlərin bənd 5.2.4.-də göstərilən normal qüvvənin ekssentristeti ilə, lakin istismar şərtlərinə görə çatların əmələ gəlməsinə yol verilməməklə hesablanması aparılmalıdır. Bu halda elementin kəsiyinin qəbul edəcəyi həddi qüvvə, ən böyük dartıcı gərginlik, betonun dartılmada müqavimətinə -ə bərabər olmaqla elastik cisim kimi müəyyən olunur.
5.2.6. Mərkəzdənxaric sıxılan beton elementləri hesablayarkən təsadüfi ekssentrisiteti və boyuna əyilməni nəzərə almaq lazımdır.
5.2.7. Dəmir-beton elementlərin həddi qüvvələrə hesablanması normal kəsiklərdə beton və armaturun qəbul edə biləcəyi həddi qüvvə aşağıdakılar əsasında müəyyən edilərək aparılmalıdır:
- betonun dartılmaya müqaviməti sıfıra bərabər qəbul olunur;
- betonun sıxılmaya müqaviməti betonun sıxılmada hesablama müqavimətinə bərabər və betonun şərti sıxılan zonada bərabər paylanmış gərginliklər qəbul edulir;
- armaturda dartılan və sıxılan gərginliklər müvafiq olaraq armaturun sıxılmada və dartılmada hesablanma müqavimətindən çox olmayaraq qəbul edilir.
5.2.8. Dəmir-beton elementlərin qeyri-xətti deformasiya modeli əsasında hesablanması beton və armaturun hal diaqramları və müstəvi kəsiklər fərziyyəsi əsasında aparılır. Normal kəsiklərin möhkəmlik meyarlarında beton və armaturda deformasiyaların həddi nisbi deformasiyalara çatması şərti qəbul olunur.
5.2.9. Mərkəzdənxaric sıxılan elementlərin hesablanmasında təsadüfi ekssentrisitet və boyuna əyilmənin təsiri nəzərə alınmalıdır.
5.2.10. Dəmir-beton elementlərin maili kəsiklər üzrə möhkəmliyə hesablanması maili kəsik üzrə kəsici qüvvənin, maili kəsik üzrə əyici momentin və maili kəsiklər arasındakı zolaq üzrə kəsici qüvvənin təsirinə aparılır.
5.2.11. Dəmir-beton elementlərin maili kəsiklər üzrə kəsici qüvvənin həddi qiymətinin təsirinə görə möhkəmliyə hesablayarkən, maili kəsiyin qəbul edə biləcəyi həddi kəsici qüvvə maili kəsikdə beton və maili kəsiyi kəsən eninə armaturların qəbul edəcəyi kəsici qüvvələrin cəmi kimi müəyyən olunur.
5.2.12. Dəmir-beton elementləri maili kəsiklər üzrə əyici momentə görə möhkəmliyə hesabladıqda maili kəsiyin qəbul edə biləcəyi həddi moment, maili kəsiyi kəsən eninə və boyuna armaturların sıxılan zonanın ağırlıq mərkəzindən keçən qüvvələrin əvəzləyicisinin tətbiq nöqtəsinə nəzərən momentlərin cəmi kimi təyin olunur.
5.2.13. Dəmir-beton elementi maili kəsiklər arası zolaq üzrə kəsici qüvvə təsirinə hesabladıqda, elementin qəbul edə biləcəyi həddi kəsici qüvvəni zolaq boyu sıxıcı qüvvələrin və maili zolağı kəsən eninə armaturlardan dartıcı qüvvələrin təsiri altında olan maili beton zolağın möhkəmlik şərtindən təyin etmək lazımdır.
5.2.14. Dəmir-beton konstruksiyaların fəza kəsiklərini möhkəmliyə görə hesabladıqda elementin qəbul edə biləcəyi həddi burucu moment elementin hər üzündə yerləşən eninə və boyuna armaturların qəbul etdiyi həddi momentlərin cəmi kimi təyin olunur. Bundan əlavə, dəmir-beton elementin fəza kəsikləri arasında yerləşən beton zolağı möhkəmliyə görə zolaq istiqamətində sıxıcı qüvvələrə və zolağı kəsən eninə armaturlarda dartıcı qüvvəyə hesablamaq lazımdır.
5.2.15. Dəmir-beton konstruksiyalar yüklərin yerli sıxılmasına hesablandıqda element tərəfindən qəbul edilə bilən həddi sıxıcı qüvvə, ətrafı hesabına yaradılan həcmi gərginlik halında betonun və əlavə armaturların (əgər nəzərdə tutulmuşdursa) müqavimətlərindən istifadə edərək təyin olunmalıdır.
5.2.16. Müstəvi dəmir-beton elementlərin (tava) basılmaya hesablanması ümumi topa yükün və momentin təsirinə aparılmalıdır. Dəmir-beton konstruksiyaların basılıb sıxılmada qəbul edə biləcəyi həddi qüvvə betonun və sıxılan zonada yerləşən eninə armaturların qəbul edəcəyi həddi qüvvələrinin cəmi kimi təyin olunur.
5.3. Dəmir-beton elementlərin çat əmələ gəlməyə görə hesablanmasına olan tələblər
5.3.1. Dəmir-beton elementlərin normal kəsiklər üzrə çatların əmələ gəlməsinə hesablanması həddi qüvvəyə görə və ya qeyri-xətti deformasiya modeli ilə aparılmalıdır. Maili kəsiklər üzrə çatların əmələ gəlməsinə görə hesablanma həddi qüvvələrə görə aparılmalıdır.
5.3.2. Dəmir-beton elementlərin çatların əmələ gəlməsinə görə həddi qüvvəyə hesablanması xarici yüklərdən və təsirlərdən qüvvəsinin dəmir-beton elementin çat yaranma anında qəbul edə biləcəyi qüvvədən çox olmaması şərti ilə aparılır:
5.3.3. Normal kəsiklər üzrə çatların əmələ gəlməsinə görə hesablanmasında dəmir-beton elementlərin qəbul edə biləcəyi həddi qüvvə dəmir-beton elementə bütöv cisim kimi baxmaqla armaturda elastik deformasiyanı və betonun dartılmada elastik olmayan deformasiyanı -yə uyğun qəbul etməklə təyin olunmalıdır.
5.3.4. Qeyri-xətti deformasiya modeli ilə dəmir-beton elementlərin normal çatların əmələ gəlməsinə görə hesablanması, armaturun, dartılan və sıxılan betonun hal diaqramları və müstəvi kəsiklər fərziyyəsi əsasında aparılır. Betonda çatın əmələ gəlməsi kriteriyası, dartılan betonda həddi nisbi deformasiyaların yaranması kimi qəbul olunur.
5.3.5. Dəmir-beton elementlərin maili çatların əmələ gəlməsi anında qəbul edəcəyi həddi qüvvə dəmir-beton elementə bütöv elastik cisim kimi baxılaraq betonun müstəvi gərginlikli halında “sıxılma-dartılma”da möhkəmlik kriteridən istifadə edilərək təyin olunur.
5.4. Dəmir-beton elementlərin çatların açılmasına hesablanmasına dair tələblər
5.4.1. Dəmir-beton elementlərin müxtəlif növ çatların açılmasına hesablanması o vaxt aparılır ki, çatların əmələ gəlməsinə görə yoxlama hesablamaları çatların yaranmasını göstərir.
5.4.2. Dəmir-beton elementlərin çatların açılmasına görə hesablanması, xarici yüklərdən açılmış çatların eni çatların eninin yol verilən qiymətindən çox olmaması şərti ilə aparılır:
5.4.3. Normal kəsiklər üzrə açılmış çatların eni armaturun orta nisbi deformasiyalarını çatlararası hissənin uzunluğuna olan hasilinə bərabər götürməklə müəyyən olunur. Çatlar arasında armaturun orta nisbi deformasiyaları çatlararası dartılan betonun işini nəzərə almaqla təyin olunur. Çatda olan armaturun nisbi deformasiyaları dəmir-beton elementin şərti elastik hesablamalarında sıxılan betonun qeyri-elastik deformasiyaların təsirini nəzərə alan sıxılan betonun çevrilmiş deformasiya modulundan istifadə olunaraq və ya qeyri-xətti deformasiya modeli ilə təyin olunur. Çatlar arasındakı məsafə çat olan kəsikdə boyuna armaturlardakı qüvvə və çatlararası məntəqə boyu beton ilə armaturun ilişmə quvvəsi arasındakı fərqdən tapılır. Normal kəsiklər üzrə çatların eni təsir edən yüklərin xarakterindən (təkrar olunması, uzunmüddətliliyi və s.) və armaturun profilinin növündən asılı olaraq təyin olunmalıdır.
5.4.4. Açılmış çatların yolverilən həddi qiyməti estetik mülahizə və konstruksiyanın sukeçirməzlik tələblərindən, həmçinin yükün uzunmüddətli təsirindən, armatur poladının növündən və onun çatda korroziyaya uğrama meylliliyindən asılı olaraq qəbul edilir (TNvəQ 2.03.11).
5.5. Dəmir-beton elementlərin deformasiyaya görə hesablanmasına dair tələblər
5.5.1. Dəmir-beton elementlərin deformasiyalara görə hesablanması konstruksiyanın xarici yüklərdən əyilməsi və ya yerdəyişmələri, əyilmə və ya yerdəyişmələrin yol verilən həddi qiymətlərindən çox olmaması şərti ilə aparılmalıdır:
5.5.2. Dəmir-beton konstruksiyaların əyilmə və yerdəyişmələri inşaat mexanikasının ümumi qaydaları ilə dəmir-beton elementlərinin əyici, sürüşdürücü və xətti boyuna deformasiya xarakteristikaları əsasında, kəsiklərdə dəmir-beton elementlərin uzunluğu boyu (əyrilik, sürüşmə bucağı və s.) təyin olunur.
5.5.3. Dəmir-beton elementlərin əyilmə qiymətləri əsas etibarı ilə əyilmədən alınan deformasiyalardan asılı olan hallarda elementin əyrilikləri və ya sərtlik xarakteristikalarına görə təyin olunur.
Dəmir-beton elementlərin əyriliyi, əyici momenti dəmir-beton kəsiyin əyilmədə sərtliyinə bölməklə təyin olunur.
Dəmir-beton elementin baxılan kəsiyinin sərtliyi materiallar müqavimətinin ümumi qaydalarına görə kəsikdə çat olmadıqda şərti elastik bütöv element kimi, çat olan kəsiklər üçün isə çat olan şərti elastik element kimi (gərginlik və deformasiyalar arasında xətti asılılıq qəbul etməklə) hesablanır. Betonun qeyri-elastik deformasiyaları betonun çevrilmiş deformasiya modulunun köməyi ilə, dartılan betonun çatlar arası məntəqələrdə işi isə armaturun çevrilmiş deformasiya modulu ilə nəzərə alınır.
Dəmir-beton konstruksiyaların deformasiyalara görə hesablanmasında çatların əmələ gəlməsi o hallarda nəzərə alınır ki, yoxlama hesablamaları çatların əmələ gəlməsini göstərir. Əks hallarda deformasiyaların təyin edilməsi dəmir-beton elementlərin çat olmadığı halı üçün aparılır.
Dəmir-beton elementlərin əyriliyi və boyuna deformasiyaları qeyri-xətti deformasiya modeli əsasında daxili və xarici qüvvələrin bərabər olması tənliyindən, normal kəsiklər üçün müstəvi kəsiklər fərziyyəsindən, çatlar arasında beton və armaturun hal diaqramlarından və çatlar arasında armaturun orta deformasiyalarından istifadə edilərək təyin olunur.
5.5.4. Dəmir-beton elementlərin deformasiyalarının hesablanması normativ sənədlərə müvafiq yüklərin təsiretmə müddətləri nəzərə alınmaqla aparılmalıdır.
Elementin hissələrinin sərtliyi, əyilmələr hesablandıqda, boyuna oxa normal kəsiklərin dartılan zonasında çatların olub və ya olmaması nəzərə alınmaqla təyin olunmalıdır.
5.5.5. Həddi buraxılabilən deformasiyaların qiymətləri bənd 8.2.20.-nin göstərişlərinə müvafiq qəbul olunmalıdır. Daimi və müvəqqəti, uzun və qısamüddətli yüklərdən dəmir-beton elementlərin əyilməsi bütün hallarda aşırımın 1/150-dən və konsolun çıxıntısının 1/75-dən çox olmamalıdır.
6. Beton və dəmir-beton konstruksiyalar üçün materiallar
6.1.1. Bu normaların tələbləri əsasında layihələndirilən beton və dəmir-beton konstruksiyalar üçün betonlar aşağıdakı kimi nəzərdə tutulmalıdır:
- ağır orta sıxlıqlı -dən yuxarı -ə qədər daxil olmaqla;
- xırdadənəli orta sıxlığı -dən -ə qədər;
6.1.2. Beton və dəmir-beton qurğuların layihələndirilməsi zamanı konkret konstruksiyalara göstərilən tələblərə görə betonun növü, onun normalaşdırılmış və nəzarət edilən keyfiyyət göstəriciləri təyin olunmalıdır (DÜİST 25192, DÜİST 4.212).
6.1.3. Betonun əsas normalaşdırılmış və nəzarət edilən keyfiyyət göstəricilərinə:
- sıxılmada möhkəmliyə görə sinifləri;
- mərkəzi dartılmada möhkəmliyə görə sinifləri;
- şaxtayadavamlılığa görə markaları;
- sukeçirməzliyə görə markaları;
- orta sıxlığa görə markaları;
- öz-özünü gərginləşdirməyə görə markaları aiddir.
Sıxılmada möhkəmliyə görə betonun sinfi etibarlılıq əmsalı 0,95 təmin olunmaqla betonun kub möhkəmliyinin ilə ifadəsinin qiymətinə uyğun gəlir (normativ kub möhkəmliyi).
Mərkəzi dartılmada möhkəmliyə görə betonun sinfi etibarlılıq əmsalı təmin olunmaqla betonun mərkəzi dartılmada möhkəmliyinin qiymətinə uyğun gəlir (betonun normativ möhkəmliyi).
Qurğuların ayrı-ayrı xüsusi növləri üçün normativ sənədlərin tələblərinə müvafiq olaraq, sıxılmada və mərkəzi dartılmada betonun möhkəmliyinin etibarlılıq əmsalının başqa qiymətinin qəbul olunmasına yol verilir (məsələn, massiv hidrotexniki qurğular üçün).
Şaxtayadavamlılığa görə betonun markaları standart sınaqda nümunənin davam gətirdiyi, tədricən dondurulma və donun açılması dövrlərinin minimal sayına uyğun gəlir.
Sukeçirməzliyə görə betonun markaları sınaqda beton nümunələrinin davam gətirdiyi suyun təzyiqinin maksimal qiymətlərinə uyğun gəlir.
Betonun orta sıxlığa görə markası betonun həcm kütləsinin orta qiymətinə (kq/m3) uyğun gəlir.
Öz-özünü gərginləşdirməyə görə gərginləşən betonun markası boyuna armaturlanma əmsalı olmaqla betonda, onun genişlənməsindən yaradılan qabaqcadan gərginləşdirilmənin qiyməti ilə ifadə olunur.
Lazım olan hallarda betonun əlavə keyfiyyət göstəriciləri konstruksiyaya göstərilən istilikkeçirmə, temperatur və odadavamlılığı, korroziyayadavamlılığı (betonun, həmçinin onda yerləşən armaturun), bioloji müdafiə və başqa tələbləri nəzərə alınmaqla təyin olunur.
Betonun normalaşdırılan keyfiyyət göstəriciləri beton və dəmirbeton məmulat və konstruksiyalar hazırlananda beton məhlulunun tərkibinin müvafiq layihələndirməsi (beton üçün materialların xarakteristikaları və betona olan tələblər əsasında), betonun hazırlanma və işlərin istehsalı texnologiyası ilə təmin olunur. Betonun keyfiyyətinin normalaşdırılan göstəricilərinə həm hazırlanma proseslərində və həm də bilavasitə hazır konstruksiyalarda nəzarət olunmalıdır.
Betonun zəruri olan göstəricilərini beton və dəmir-beton konstruksiyalar layihələndirilərkən hesablamalara müvafiq və istismar şəraitində ətraf mühitin müxtəlif təsirlərini və betonun mühafizə xassələrinin armaturun növünə nisbətində nəzərə almaqla müəyyənləşdirilir.
Sıxılmada möhkəmliyə görə betonun sinfi bütün növ beton və konstruksiyalara təyin olunur.
Betonun mərkəzi dartılmada sinfi o hallarda təyin olunur ki, bu xarakteristika konstruksiyanın işində həlledici rol oynayır və ona istehsalatda nəzarət olunur.
Şaxtayadavamlılığa görə betonun markası ardıcıl olaraq dondurulma və donun açılma təsirinə məruz qalan konstruksiyalar üçün təyin olunur.
Sukeçirməzliyə görə betonun markası sukeçirməzliyin məhdudlaşdırma tələbi qoyulan konstruksiyalar üçün təyin olunur.
Öz-özünü gərginləşdirməyə görə betonun markası özünü gərginləşdirən konstruksiyalar üçün təyin olunur, bu xüsusiyyət hesablamalarda nəzərə alınır və istehsalatda onlara nəzarət olunur.
6.1.4. Beton və dəmir-beton konstruksiyalar üçün betonun:
a) sıxılmada möhkəmliyə görə sinifləri;
b) mərkəzi dartılmada möhkəmliyə görə sinifləri;
c) şaxtayadavamlılığa görə markaları;
e) sukeçirməzliyə görə markaları;
f) orta sıxlığa görə markaları nəzərdə tutulur (cədvəl 6.1-6.6).
6.1.5. Betonun sıxılmada və boyuna dartılmada möhkəmliyinə görə siniflərinə cavab verən yaşı (layihə yaşı) layihələndirmədə konstruksiyanın real müddətdə mümkün layihə yükləri ilə yüklənməsinə istinad edərək, konstruksiyanın tikilmə üsulları və betonun bərkimə şərtlərini nəzərə almaqla təyin olunur. Betonun sinfinin bu verilənləri olmadıqda layihə yaşı 28 gün qəbul edilir.
Yığma konstruksiyanın elementlərində betonun buraxılma möhkəmliyinin qiyməti DÜİST 13015 standartlarına müvafiq konstruksiyanın konkret növü üçün təyin olunur.
Qeyd. Bu normalarda istifadə olunan “məsaməli-oyuqlu beton” və “məsaməli beton” terminləri məsaməli-oyuqlu betonun sıx və məsaməli strukturuna uyğun nəzərdə tutulur. (məsaməliyin 6%-dən çox olması dərəcəsi ilə)
Ağır, gərginləşən, kiçik dənəli
Qeyd. Sukeçirməzliyə görə gərginləşən betonun markaları W12-dən az olduqda markası təmin olunur və layihədə göstərməmək olar.
6.1.6. Dəmir-beton konstruksiyalar üçün betonun sıxılmada möhkəmliyinə görə sinfini -dən az olmayaraq qəbul etmək tövsiyə olunur.
Qabaqcadan gərginləşdirilmiş dəmir-beton konstruksiyalar üçün betonun sıxılmada möhkəmliyə görə sinfini, gərginləşmiş armaturun növü və sinfindən asılı olaraq, -dən az olmayaraq qəbul etmək tövsiyə olunur.
Betonun ötürmə möhkəmliyi (betonu sıxan anda möhkəmliyi, betonun sıxılmada möhkəmliyinə nəzarət olunmağa analoji olaraq) -dən az və qəbul olunan betonun sıxılmada möhkəmliyinin 50%-dən az olmayaraq qəbul olunur.
6.1.7. Xırdadənəl betonun xüsusi eksperimental əsaslandırma olmadan çoxsaylı təkrar yüklərə məruz qalan dəmir-beton konstruksiyalarda, həmçinin və sinifli məftil armaturla armaturlandıqda aşırımı -dən çox olan qabaqcadan gərginləşdirilmiş konstruksiyalarda istifadə olunmasına yol verilmir.
Korroziyadan mühafizə etmək və konstruksiyanın səthində və yuvalarda yerləşdirilmiş gərginləşmiş armaturla betonun ilişməsini təmin etmək məqsədilə istifadə olunan xırdadənəli betonun sıxılmada möhkəmliyə görə sinfi -dən və kanalları doldurmaq üçün isə -dən aşağı olmamalıdır.
6.1.8. Şaxtayadavamlılığı görə beton markaları konstruksiyalara olan tələblərdən, istismar rejimindən və ətraf mühitin şəraitindən asılı olaraq qəbul olunmalıdır (TNvəQ 2.03.11).
Yerüstü konstruksiya, ətraf mühitin atmosfer təsirlərinə məruz qaldıqda,soyuq vaxtlarda xarici havanın hesablama tempraturu mənfi 5C-dən mənfi 40C-yə qədər olduqda betonun şaxtayadavamlılığa görə markası F 75-dən az olmayaraq qəbul edilir. Xarici havanın hesablama temperaturu mənfi 5 C-dən çox olduqda yerüstü konstruksiyalar üçün betonun şaxtayadavamlılığa görə markaları normalaşdırılmır.
Digər hallarda betonun şaxtayadavamlılığa görə markaları konstruksiyanın təyinatından və ətraf mühitin xüsusi şəraitlərindən asılı olaraq təyin olunur.
6.1.9. Sukeçirməzliyə görə betonun markaları konstruksiyaya dair tələblərdən, onların istismar rejimindən və ətraf mühitin şəraitindən asılı olaraq qəbul olunmalıdır (TNvəQ 2.03.11).
Xarici havanın hesablama temperaturu mənfi -dən çox olan şəraitdə atmosfer təsirlərinə məruz qalan yerüstü konstruksiyalar üçün, həmçinin isidilən binaların xarici divarlarda betonunun sukeçirməzliyə görə markaları normallaşdırılmır.
Başqa hallarda sukeçirməzliyə görə betonun markaları xüsusi göstərişlərə görə qəbul olunur.
6.1.10. Betonun əsas möhkəmlik xarakteristikası onun normativ qiymətləridir:
- betonun ox boyu sıxılmaya müqaviməti -;
- betonun ox boyu dartılmaya müqaviməti -.
Betonun oxboyu sıxılmaya müqavimətinin normativ qiyməti (prizma möhkəmliyi) və oxboyu dartılmaya müqaviməti (betonun sinfinin sıxılmaya möhkəmliyi təyin olunduqda) betonun möhkəmliyə görə B sinfindən asılı olaraq cədvəl 6.7 -yə əsasən qəbul olunur.
Betonun mərkəzi dartılmada möhkəmliyinə görə sinfi təyin olunduqda, betonun mərkəzi dartılmada müqavimətinin qiyməti mərkəzi dartılmada beton sinfinin rəqəm xarakteristikasına bərabər götürülür.
6.1.11. Betonun mərkəzi sıxılmada müqavimətinin hesablama qiyməti və mərkəzi dartılmada aşağıdakı kimi təyin olunur:
Sıxılan betona görə etibarlılıq əmsalının qiymətləri aşağıdakı kimi qəbul olunur:
- birinci qrup həddi hallara görə hesablanmalarda ağır, xırdadənəli, gərginləşən və yüngül betonlar üçün -1,3;
- məsaməli-oyuqlu betonlar üçün -1,5;
- ikinci qrup həddi-hallara görə hesablanmalarda -1,0 qəbul olunur.
Dartılan betona görə etibarlılıq əmsalının qiymətləri aşağıdakı kimi qəbul olunur:
- birinci qrup həddi hallara görə hesablanmalarda betonun sıxılmada möhkəmliyə görə sinifləri təyin olunduqda:
1,5-ağır, xırdadənəli, gərginləşən və yüngül betonlar üçün;
2,3- məsaməli-oyuqlu betonlar üçün qəbul olunur.
- birinci qrup həddi hallara görə hesablanmalarda betonun mərkəzi dartılmada möhkəmliyə sinifləri təyin olunduqda:
- ağır betonlar, xırdadənəli, gərgin-ləşən və yüngül betonlar üçün - 1,3 qəbul olunur.
- ikinci qrup həddi hallara hesablanmalarda 1,0 qəbul olunur.
Betonun müqavimətinin hesablanma qiymətləri,,, Rb,ser (yuvarlaqlaşdırmaqla) betonun sıxılmada və dartılmada möhkəmliyinə görə siniflərindən asılı olaraq: birinci qrup həddi hallara görə müvafiq olaraq - cədvəl 6.8; 6.9 -da və ikinci qrup həddi hallar üçün- cədvəl 6.7-də verilmişdir.
6.1.12. Zəruri hallarda hallarda betonun möhkəmlik xarakteristikası aşağıdakı - iş şəraiti əmsallarına vurulur ki, bunlar da beton konstruksiyanın işinin xüsusiyyətlərini nəzərə alır (yükün xarakteri, ətraf mühitin şəraiti və s.):
a) - beton və dəmir-beton konstruksiyaları üçün və hesablama qiymətlərinə daxil edilir və statik yükün uzunmüddətli təsirini nəzərə alır:
- statik yükün qısamüddətli təsiri nəzərə alındıqda;
- yükün uzunmüddətli təsiri nəzərə alındıqda. Məsaməli-oyuqlu və məsaməli betonlar üçün;
b) -beton konstruksiyalar üçün, hesablama müqaviməti -yə daxil edilərək, bu konstruksiyaların dağılma xarakterini nəzərə alır;
c) - beton konstruksiyalar üçün, vertikal vəziyyətdə betonlanan qatın hündürlüyü 1,5 m olduqda, betonun müqavimətinin hesablama qiymətinə daxil edilir;
e) - məsaməli-oyuqlu betonlar üçün betonun müqaviməti -yə daxil edilir;
Mərkəzi sıxılma (prizma möhkəmliyi)
1. Məsaməli-oyuqlu betonlar üçün müqavimətlərin qiymətləri 10% orta nəmlik üçün verilmişdir.
2. Xirdadənəli betonlar üçün qumla irilik modulu 2,0 və aşağı, həmçinin yüngül betonlar üçün xırda məsaməli doldurucular əsasında hesablama müqavimətləri 0,8 əmsalına vurulmuşdur.
3. Məsamələndirilmiş betonlar üçün, həmçinin keramzitoperlitobeton püsgürdülmüş perlit qum əsasında hesablama müqavimətləri yüngül betonlarda olduğu kimi, 0,7 əmsalına vurulur.
4. Gərginləşdirən betonlar üçün qiymətləri 1,2 əmsalına vurulmaqla qəbul olunur.
Mərkəzi sıxılma (prizma möhkəmliyi)
ağır, xırdadənəli və gərginləşən
ağır, xırdadənəli və gərginləşdirilən
1. Məsaməli-oyuqlu betonlar üçün müqavimətlərin qiymətləri 10% orta nəmlik üçün verilmişdir.
2. Xirdadənəli betonlar qumla irilik modulu 2,0 və aşağı, həmçinin yüngül betonlar üçün xırda məsaməli doldurucular əsasında hesablama müqavimətləri 0,8 əmsalına vurulmuşdur.
3. Məsamələndirilmiş betonlar üçün, həmçinin keramzitoperlitobeton püskürdülmüş perlit qum əsasında hesablama müqavimətləri yüngül betonlarda olduğu kimi 0,7 əmsalına vurulur.
4. Gərginləşdirilən betonlar üçün qiymətləri 1,2 əmsalına vurulmaqla qəbul olunur.
oyuqlu betonun nəmliyi 10% və az olduqda;
oyuqlu betonlar üçün nəmliyi 25% çox olduqda;
İnterpolyasiyaya görə- məsaməli-oyuqlu betonun nəmliyi 10%-dən çox və 25% -dən az olduqda.
Ardıcıl olaraq dondurulma və donun açılması, həmçinin mənfi temperaturların təsiri betonun iş şəraiti əmsalı ilə nəzərə alınır. Soyuq vaxtlarda xarici havanın hesablama temperaturu mənfi və çox olduqda, ətraf mühitin atmosfer təsirlərinə məruz qalan yerüstü konstruksiyalar üçün əmsal qəbul olunur. Başqa hallarda bu əmsalın qiyməti konstruksiyanın təyinatından və ətraf mühitin şərtlərindən asılı olaraq xüsusi göstərişlərə əsasən qəbul olunur.
6.1.13. Betonun əsas deformasiya xarakteristikaları aşağıdakılardır:
- mərkəzi sıxılmada və dartılmada betonun həddi nisbi deformasiyaları (betonun bircins gərginlikli halında) və;
- başlanğıc elastiklik modulu;
- sürüklənmə əmsalı (xarakteristikası) -;
- betonun eninə deformasiya əmsalı (Puasson əmsalı);
- betonun xətti temperatur deformasiya əmsalı -.
1. Ətraf mühitdə havanın nisbi nəmliyi TNvəQ 2-01-01-dən tikinti rayonunun ən isti ayında orta aylıq nisbi nəmliyi kimi qəbul olunur.
2. Yüksək möhkəmlikli betonlar üçün B70-B100 nisbi deformasiyanın qiymətinin nisbətinə vurmaqla qəbul olunur.
6.1.14. Ağır, xırdadənəli və gərginləşən betonların həddi nisbi deformasiyalarının qiyməti qəbul olunur:
Yükün uzunolmayan təsirindən:
εb0 = 0,002- mərkəzi sıxılmada;
εbt0 = 0,0001- mərkəzi dartılmada;
Ətraf mühitin nisbi nəmliyindən asılı olaraq, yükün uzunmüddətli təsirindən betonun nisbi deformasiyaları cədvəl 6.10-da verilmişdir.
Yüngül, oyuqlu və məsaməli betonlar üçün həddi nisbi deformasiyanın qiymətləri xüsusi göstərişlər əsasında qəbul olunmalıdır.
Yüngül betonlar üçün yükün uzunmüddətli təsirindən həddi nisbi deformasiyanın qiymətləri azaltma əmsalı [(0,4+0,6ρ/2200) ≥ 0,7] olmaqla, cədvəl 6.4 vasitəsi ilə qəbul olunmasına yol verilir (ρ - betonun sıxlığıdır).
6.1.15. Betonun sıxılmada və dartılmada başlanğıc elastiklik modulu onun sıxılmada B möhkəmliyə görə qəbul edilir və cədvəl 6.11-də verilmişdir. Betonun sürüşmədə elastiklik modulunun qiyməti qəbul olunur.
Yükün uzunmüddətli təsiri zamanı betonun deformasiya modulu aşağıdakı düsturla təyin olunur:
burada - sürüklənmə əmsalı, bənd 6.1.16-ya müvafiq qəbul olunur.
6.1.16. Betonun sürüklənmə əmsalının qiyməti ətraf mühitin (havanın orta nəmliyi) şərtləri nəzərə alınmaqla, betonun sinfindən asılı olaraq qəbul olunur. Ağır, xırdadənəli və gərginləşən betonlar üçün betonun sürüklənmə əmsalı cədvəl 6.12. -də verilmişdir.
Yüngül, oyuqlu və məsaməli betonların sürüklənmə əmsalı xüsusi göstərişlərə əsasən qəbul olunur.
Yüngül betonların sürüklənmə əmsalı (ρ/ 2200) olan azaltma əmsalı ilə cədvəl 6.12-dən təyin olunur.
6.1.17. Betonun eninə deformasiya əmsalının qiymətinin qəbul olunmasına yol verilir.
6.1.18. Betonun xətti temperatur əmsalının qiyməti temperatur dəyişməsi mənfi -dən müsbət olduqda aşağıdakı kimi qəbul olunur:
ağır, xırdadənəli, gərginləşdirən betonlar və yüngül beton xırda, sıx dolduruculu olduqda;
kiçik məsaməli dolduruculu betonlar üçün;
məsaməli-oyuqlu və məsamələşdirilmiş betonlar üçün.
6.1.19. Betonun hesablama hal diaqramı gərginliklə nisbi deformasiyalar arasında əlaqələri təyin edir və üçxətli və ikixətli diaqramlar qəbul olunur (şəkil 6.1, a,b).
Betonun hal diaqramları dəmir-beton elementlərin qeyri-xətti deformasiyalar modeli əsasında hesablanmalarda istifadə olunur.
6.1.20. Üçxətli diaqrama (şəkil 6.1, a) görə betonda sıxıcı gərginlik betonun nisbi qısalma deformasiyasından asılı olaraq aşağıdakı kimi təyin olunur:
gərginliyin qiymətləri qəbul olunur:.
Atmosfer təzyiqi altında istilik emalına məruz qalan
Atmosfer təzyiqi altında istilik emalına məruz qalan
Orta sıxlığına görə D markaları yüngül və məsamələşdirilmiş 800
məsaməli-oyuqlu beton avtoklav bərkimə, orta sıxlığa görə markalar D:
Xırdadənəli betonlar qrupu bu normaların yarımbənd 6.1.4. b -də verilmişdir.
2. Yüngül, məsaməli-oyuqlu və məsamələşdirilmiş betonun sıxlığına görə aralıq başlanğıc elastik modulu xətti interpolyasiya ilə təyin olunur.
3. Məsaməli-oyuqlu avtoklav bərkimə olmayanda -nin qiymətləri avtoklav bərkimiş betonların qiymətlərinin 0,8 əmsalına vurulur.
4. Gərginləşdirən betonlatda ağır betonların qiymətləri aşağıdakı əmsala vurulur:
Qeyd. Ətraf mühitdə havanın nisbi nəmliyi TNvəQ 2.01.01-ə əsasən orta aylıq nisbi nəmlik daha isti olan inşaat rayonu üçün qəbul olunur.
Nisbi deformasiyaların qiymətləri isə qəbul olunur.
Ağır, xırdadənəli və gərginləşən betonların nisbi deformasiyalarının qiymətləri yükün uzun olmayan təsiri üçün qəbul olunur:
-betonun sıxılmada möhkəmliyə görə sinifləri B60 və aşağı üçün
-betonun sıxılmada möhkəmliyə görə yüksək möhkəmlikli betonlar B70-B100 üçün xətti dəyişdiyi qəbul olunur: 0,0033-dən (B70 olduqda) - 0, 0028-ə qədərm (B100 olduqda);
və -nin qiymətləri bu normaların bənd 6.1.11; 6.1.12; 6.1.14; və 6.1.15-ə əsasən qəbul edilir.
6.1.21. İkixətli diaqrama (şəkil 6.1 b) görə betonda sıxıcı gərginlik nisbi deformasiya -dan asılı olaraq aşağıdakı düsturlarla təyin olunur:
Betonun çevrilmiş deformasiya modulunun qiyməti aşadakı kimi qəbul olunur:
Nisbi deformasiyaların qiymətləri:
- ağır betonlar üçün yükün uzunolmayan təsirindən =0,0015;
- yüngül betonlar üçün yükün uzunolmayan təsirindən;
- ağır betonlar üçün yükün uzunmüddətli təsirindən cədvəl 6.10-a görə
--nin qiymətləri bu normaların bənd 6.1.20-də olduğu kimi qəbul olunur.
6.1.22. Betonda dartıcı gərginlik nisbi deformasiyadan asılı olaraq diaqramlarla bənd 6.1.20 və 6.1.21.-də göstərilmiş qaydada təyin olunur. Bu halda betonun sıxılmada hesablama müqavimətləri bu normaların bənd 6.1.11 və 6.1.12-ə uyğun betonun dartılmada hesablama müqavimətləri ilə əvəz olunur, başlanğıc elastiklik modulu bənd 6.1.15-ə uyğun təyin olunur, nisbi deformasiyanın qiyməti ağır, xırdadənəli və gərginləşən betonlar üçün yüklərin uzunolmayan təsirindən, yükün uzunmüddətli təsirindən cədvəl 6.10 üzrə qəbul olunur.
İkixətli diaqram üçün yüklərin uzunolmayan təsirlərində; uzunmüddətli təsirlərindən cədvəl 6.10 ilə qəbul edilir; - düstur (6.9) ilə və qoyulmaqla hesablanır.
6.1.23. Qeyri-xətti deformasiya modeli ilə dəmir-beton elementlərin möhkəmliyə hesablanmasında betonun sıxılan zonasında gərginlikli-deformasiya hallarının təyini betonun hal diaqramlarından, bu normaların bənd 6.1.20 və 6.1.21-də göstərilən yüklərin qısamüddətli təsirinə cavab verən deformasiya xarakteristikalarından və betonun ən sadə ikixətli hal diaqramından istifadə olunur.
6.1.24. Çatların əmələ gəlməsinə hesablanmalarda dəmir-beton konstruksiyaların qeyri-xətti deformasiya modeli sıxılan və dartılan zonalarda gərginlikli-deformasiya hallarının təyini üçxətli diaqramdan bənd 6.1.20 və 6.1.22-də göstərilən yükün qısamüddətli təsirindən deformasiya xarakteristikaları təyin olunur. İkixətli diaqram (bənd 6.1.21.) ən sadə halda betonun dartılan zonasında gərginlikli-deformasiya halları sıxılan zonanın elastik həddi daxilində olması şərtindən istifadə olunuraq tapılır.
6.1.25. Dəmir-beton elementlərin qeyri-xətti deformasiya modeli əsasında hesablanmasında çatlar olmadıqda sıxılan və dartılan betonda gərginlikli-deformasiya halları qiymətləndirildikdə yüklərin qısamüddətli və uzunmüddətli təsirləri nəzərə alınmaqla, betonun üçxətli diaqramından istifadə olunur. Çatlar olduqda isə sıxılan betonun gərginlikli-deformasiya halını qiymətləndirmək üçün diaqramlar yuxarıda göstərilənlərdən əlavə, ən sadə hal kimi, yüklərin qısamüddətli və uzunmüddətli təsiri nəzərə alınmaqla betonun ikixətli diaqramından istifadə olunur.
6.1.26. Qeyri-xətti deformasiya modeli üzrə normal çatların açılmasına görə hesablamalarda sıxılmış betonda gərginlikli-deformasiya hallarının qiymətləndirilməsi üçün yüklərin qısamüddətli təsirləri nəzərə alınmaqla bənd 6.1.20 və 6.1.21-də göstərilən hal diaqramlarından istifadə olunur. Bu zaman ən sadəsi kimi betonun halının ikixətli diaqramından istifadə olunur.
6.1.27. Ardıcıl olaraq dondurulma və donun açılmasının, həmçinin, mənfi temperaturun betonun deformasiya xarakteristikalarına təsiri iş şəraiti əmsalı ilə nəzərə alınır.
Xarici havanın hesablama temperaturu soyuq dövrdə mənfi 40C və yuxarı olduqda ətraf mühitin atmosfer təsirlərinə məruz qalan yerüstü konstruksiyalar üçün əmsal qəbul olunur. Başqa hallarda əmsalının qiyməti konstruksiyanın məqsədi və ətraf mühitin şəraitindən asılı olaraq qəbul olunur.
6.1.28. Betonun müstəvi (ikioxlu) və həcmi (üçoxlu) gərginlikli hallarında möhkəmlik xarakteristikası iki və üç qarşılıqlı perpendikulyar istiqamətdə təsir edən gərginliklərin həddi qiymətləri arasındakı əlaqəni ifadə edən kriteriyaya görə, betonun növü və sinifləri nəzərə alınmaqla təyin olunur.
Betonun deformasiyası onun müstəvi və həcmi gərginlikli halları nəzərə alınmaqla təyin olunmalıdır.
6.1.29. Dispers armaturlanmış konstruksiyalarda betonun matrisa xarakteristikaları, beton və dəmir-beton konstruksiyalarda olduğu kimi qəbul olunmalıdır.
Fibrobeton konstruksiyalarda fibrobetonun xarakteristikaları, betonun xarakteristikaları, nisbi tərkibi, forması, ölçüləri və fibrin betonda yerləşməsi, onun betonla ilişməsi və fiziki-mexaniki xassələri, həmçinin elementin və ya konstruksiyanın ölçülərindən asılı olaraq müəyyən edilir.
6.2.1. Dəmir-beton bina və qurğuların layihələndirilərkən beton və dəmir-beton konstruksiyalara dair tələblərə uyğun olaraq, armaturun növü, onun nəzarət edilən və normalaşdırılan keyfiyyət göstəriciləri təyin olunmalıdır.
6.2.2. Dəmir-beton konstruksiyaların armaturlanması üçün müvafiq dövlət standartının və ya texniki şərtlərin tələblərinə cavab verən aşağıdakı armatur növləri tətbiq olunmalıdır:
- sabit və dəyişən hündürlük çıxıntıları (uyğun olaraq halqavari və oraqşəkilli profillər) olan, isti halda yuvarlanmış hamar və periodik profilli, diametri 6-50 mm;
- termomexaniki üsulla möhkəmləndirilmiş, periodik profilli, diametri 6-50mm;
- soyuq halda deformasiya olunmuş, periodik profilli, diametri 3-16m;
- armatur kanatları, diametri 6-18 mm.
6.2.3. Armaturun layihələndirmə ilə müəyyən edilən əsas keyfiyyət göstəricisi, armaturun dartılmada möhkəmlik üzrə sinfidir və aşağdakı kimi işarə olunur:
A - isti halda yuvarlanmış və termomexaniki möhkəmləndirilmiş armaturlar üçün;
B, BP - periodik profilli soyuq halda deformasiyaya uğramış armaturlar üçün;
K - armatur kanatları üçün;
Armatur kanatları aşağıdakılara bölünür:
K7 - yumru hamar səthli məftillərdən hazırlanmış kanatlar;
K7T- periodik profilli məftillərdən hazırlanmış kanatlar;
K7O- hamar səthli məftillərdən hazırlanmış plastik sıxılmış kanatlar.
Dartılmada möhkəmliyə görə armatur sinifləri axma həddinin (fiziki və ya şərti) təminat verilmiş qiymətinə (0,1% və ya 0,2% qalıq nisbi uzanmaya uyğun olan gərginliyin qiymətinə bərabər) cavab verir, müvafiq standartlarla təyin olunmuş 0,95-dən az olmayaraq təminatla.
Bundan əlavə, zəruri hallarda armaturlara əlavə keyfiyyət göstəriciləri üzrə tələblər irəli sürülür: qaynaqolunma, plastiklik, soyuğadavamlılıq, korroziyaya qarşı davamlılıq və s.
6.2.4. Qabaqcadan gərginləşməmiş dəmir-beton konstruksiyalar üçün hesablama ilə müəyyənləşmiş periodik profilli armaturun sinfi əksər hallarda A400, A500 və A600, həmçinin armaturun sinfi B500 və Bp500 qaynaq torlarında və karkaslarda tətbiq olunur. İqtisadi məqsədəuyğunluğu əsaslandırıldıqda, daha yüksək sinifli armaturun tətbiqinə yol verilir.
Qabaqcadan gərginləşdirilmiş dəmir-beton konstruksiyalar üçün aşağıdakılar nəzərdə tutulur:
qabaqcadan gərginləşdirilmiş armatur kimi:
- isti halda yuvarlanmış və termomexanik möhkəmlənmiş periodik profilli A600, A800 və A1000;
- soyuq halda deformasiyalara uğramış periodik profilli -dən;
- 7 və 19 məftilli kanatlardan: K1400, K1500, K1600, K1700;
gərginləşməmiş armaturlar kimi:
- isti halda yuvarlanmış hamar səthli A240;
- isti halda yuvarlanmış, termomexanik möhkəmlənmiş və soyuq halda deformasiyalara uğramış periodik profilli: A400, A500, A600, B500 və Bp500
6.2.5. Hesabatla müəyyənləşən armatur üçün poladın növü və markası, həmçinin birləşmə hissələri üçün prokat polad seçiləndə konstruksiyanın istismar şəraitinin temperaturu və onların yüklənmə xarakteri nəzərə alınmalıdır.
Statik yük təsirində istismar olunan isidilən bina konstruksiyalarında, həmçinin açıq havada və isidilməyən binalarda hesablama temperaturu mənfi və çox olanda yuxarıda qeyd olunan bütün siniflərdən olan armaturlar (hesablama temperaturu mənfi və çox olduqda tətbiq olunan, markalı poladdan olan armaturu (diametr mm) və Ст3кп markalı poladdan olan armaturu istisna olmaqla) istifadə oluna bilər.
Hesablama temperaturu mənfi -dən az olan hallarda markası 20Г2СФБА poladdan olan Ac500 və A600 sinifli armaturlardan istifadə olunması tövsiyə olunur.
Başqa istismar şəraitlərində armaturun sinfi və poladın markası xüsusi göstərişlər əsasında tətbiq olunur.
Qabaqcadan gərginləşmənin ötürmə zonasının, betonda armaturun ankerlənməsinin və armaturların üst-üstə (qaynaqsız) birləşmələrinin layiləndirilməsində armatur səthinin xarakteri nəzərə alınmalıdır.
Armaturun qaynaq birləşmələrinin layihələndirilməsində armaturun hazırlanma üsulları (DÜİST-14098) nəzərə alınmalıdır.
6.2.6. Yığma dəmir-beton elementlərin və beton konstruksiyaların quraşdırma (qaldırıcı) ilmələri üçün isti halda yuvarlanmış, Ст3сп və Ст3пс markalı, sinifli armatur poladlardan istifadə olunmalıdır.
Əgər konstruksiyanın quraşdırılması qışda hesablama temperaturu mənfi -dən az hallarda mümkündürsə, quraşdırma ilmələri üçün Ст3пс polad markasının tətbiqinə yol verilmir.
6.2.7. Armaturun əsas möhkəmlik xarakteristikası dartılmada müqavimətin normativ qiymətidir və armaturun sinfindən asılı olaraq cədvəl 6.13-ə uyğun qəbul edilir.
Cədvəl 6.13-ün davamı
6.2.8. Armaturun dartılmada müqavimətinin hesablama qiyməti aşağıdakı düsturla təyin olunur:
burada - armatura görə etibarlılıq əmsalıdır və qiyməti birinci qrup həddi hallar üçün 1,15 qəbul olunur, ikinci qrup həddi hallar üçün 1,0 qəbul olunur.
Armaturun dartılmada müqavimətin hesablama qiymətləri birinci qrup həddi hallar üçün 6.14 cədvəlində, ikinci qrup həddi hallar üçün isə cədvəl 6.13-də verilmişdir. Müvafiq standartlara (DÜİST 5781, DÜİST 6727 ) uyğun olaraq -in qiymətləri birinci qrup həddi hallar üçün ən kiçik nəzarət edilən qiymətlərə bərabər qəbul olunmuşdur.
Armaturun sıxılmada müqavimətin hesablama qiyməti armaturun dartılmada müqavimətin hesablama qiymətinə bərabər qəbul olunur, lakin sıxılmış armaturu əhatə edən betonun qısalma deformasiyasına cavab verən qiymətindən çox olmamalıdır: yükün qısamüddətli təsirində -dan çox, uzunmüddətli yüklərin təsirində -dan çox olmamalıdır. Armaturun və sinifləri üçün sıxılmada müqavimətinin sərhəd qiymətləri azaldıcı iş şəraiti əmsalı ilə qəbul olunur. -in hesablama qiymətləri cədvəl 6.14-də verilmişdir.
Cədvəl 6.14-ün davamı
Qeyd. -nin qiymətləri (mötərizədə göstərilənlər) yalnız yükün qısamüddətli təsirlərində istifadə olunur.
6.2.9. Zəruri hallarda armaturun möhkəmlik xarakteristikalarının hesablama qiymətləri konstruksiya və armaturun işlənmə xüsusiyyətlərini nəzərə alan iş şəraiti əmsalına vurulur.
Eninə armaturun dartılmada hesablanma müqavimətinin qiymətləri,- və sinif armaturlar üçün cədvəl 6.15 -də verilmişdir.
Armaturun bütün sinifləri üçün müqavimətinin hesablama qiymətləri -dan çox olmayaraq qəbul edilməlidir.
6.2.10. Armaturun əsas deformasiya xarakteristikaları aşağıdakı qiymətlərdir:
- gərginlik hesablama müqavimətinə -ə çatdıqda armaturun nisbi uzanma deformasiyasının qiyməti;
- armaturun elastiklik modulunun qiyməti.
6.2.11. Armaturun nisbi deformasiyalarının qiyməti aşağıdakılara bərabər qəbul olunur:
- fiziki axıcılıq hədli armatur üçün:
- şərti axıcılıq hədd armaturun üçün:
6.2.12. Armaturun elastiklik modulu qiyməti dartılma və sıxılmada eyni qəbul edilir və aşağıdakılara bərabərdir:
armatur kanatları üçün (K);
qalan armatur sinifləri üçün (A və B).
6.2.13. Dəmir-beton elementləri qeyri-xətti deformasiya modeli əsasında hesabladıqda, gərginlik ilə nisbi deformasiya arasındakı əlaqəni müəyyən edən, armaturun halının (deformasiyaya uğramış) hesablama diaqramları qismində fiziki axıcılıq həddi olan armatur sinifləri -, üçün ikixətli diaqram (şəkil 6,2,a) və şərti axıcılıq həddi olan armatur sinifləri -, -,, və K1600 üçün isə üçxətli diaqram (şəkil 6,2,b) qəbul edilir.
6.2.14. Armaturun ikixətli hal diaqramına əsasən armaturda gərginlik nisbi deformasiya -dən asılı olaraq aşağıdakı düsturlarla təyin olunur:
, və -in qiymətləri bənd 6.2.11, 6.2.12 və 6.2.8-ə müvafiq qəbul olunur. Nisbi deformasiyanın qiyməti 0,025-ə bərabər götürülür.
Müvafiq əsaslandırmalar olduqda, poladın markası, armaturlanma növü, konstruksiyanın etibarlılıq kriteri və başqa amillərdən asılı olaraq εs2 nisbi deformasiyanın qiyməti 0,025-dən az və çox qəbul ediməsinə yol verilir.
6.2.15. Üçxətli diaqrama əsasən armaturda gərginliyi nisbi deformasiya -dən asılı olaraq, aşağıdakı düsturla təyin olunur:
, və -in qiymətləri bu normaların bənd 6.2.11, 6.2.12 və 6.2.8-ə əsasən:
gərginliyin qiymətləri, isə 1,1 Rs qəbul olunur.
Nisbi deformasiyaların qiyməti =, deformasiya = 0,015 qəbul olunur.
7. Beton konstruksiyaları
Əgər konstruksiyanın möhkəmliyi yalnız betonla təmin olunursa, ona beton konstruksiya kimi baxılır.
Beton elementlər aşağıdakı kimi tətbiq olunur:
a) boyuna sıxıcı qüvvə elementin kəsiyinin hüdudlarına tətbiq olunaraq əsasən sıxılmaya işlədikdə;
b) bəzi hallarda konstruksiyada sıxılmaya işləyən elementlərdə boyuna sıxıcı qüvvə eninə kəsiyin hüdudlarından kənarda tətbiq olunduğu halda, həmçinin əyilən konstruksiyalarda, onların dağılması insanların həyatına bilavasitə təhlükə yaratmadıqda və avadanlıqların qorunması təmin olunduqda.
Armaturlu konstruksiyalarda armatur kəsiyin sahəsi bu normaların bənd 10.3-ə görə konstruktiv tələblər üzrə minimal yol verilən həddən az olduqda, belə konstruksiyalara beton konstruksiyalar kimi baxılır.
7.1. Beton elementlərin möhkəmliyə görə hesablanması
7.1.1. Beton elementlər möhkəmliyə görə boyuna normal qüvvələrin, əyici momentlərin və eninə qüvvələrin təsirinə, həmçinin yerli sıxılmaya hesablanır.
7.1.2. Boyuna sıxıcı qüvvənin (mərkəzdənxaric sıxılma) və əyici momentin təsirindən beton elementlərin möhkəmliyə görə hesablanması boyuna oxa perpendikulyar kəsiklər üçün aparılır.
En kəsiyi düzbucaqlı və tavr olan beton elementlərin simmetriya müstəvisinə normal kəsiklərdə təsir edən qüvvələrə hesablanması bu normaların bənd 7.1.7 - 7.1.12-ə əsasən həddi qüvvəyə görə aparılmasına yol verilir. Başqa hallarda hesablanma qeyri-xətti deformasiyalar modeli əsasında bu normaların bənd 8.1.20 - 8.1.30-a əsasən aparılır və hesablanmalarda armatur sahəsi sıfıra bərabər götürülür.
7.1.3. Beton elementlərin hesablanması iş şəraitindən və onlara olan tələblərdən asılı olaraq, həddi yükə görə, dartılan zonada betonun müqaviməti nəzərə alaraq və ya nəzərə almayaraq aparılır.
Betonun dartılan zonasının müqavimətini nəzərə almayaraq (şəkil 7.1), mərkəzdən xaric sıxılan elementlər kəsik sahəsinin hüdudları daxilində yerləşən boyuna sıxıcı qüvvəyə sıxılan betonun dağılması ilə elementin həddi hala çatması xarakterizə olunaraq hesablanma aparılır.
Betonun sıxılmaya müqaviməti həddi qüvvəyə görə hesablamalarda şərti olaraq ağırlıq mərkəzi boyuna qüvvənin tətbiq nöqtəsi ilə eyni olan sıxılan zonada (şərti sıxılan zona) bərabər paylanmış -yə bərabər gərginliklərlə ifadə olunur (bənd 7.1.9).
Betonun dartılan zonasının müqaviməti nəzərə alınmaqla hesablama boyuna sıxıcı qüvvə elementin en kəsiyinin hüdudlarından kənarda yerləşdikdə sıxılmaya işləyən elementlər (şəkil 7.2.), əyilən elementlər və həmçinin konstruksiyanın istismar şəraitinə görə çatların əmələ gəlməsinə yol verilməyən elementlər üçün aparılır. Bu halda həddi qüvvələrə görə hesablamalarda betonun dartılan zonadakı işi elastik fərz olunaraq həddi qüvvəyə çatması həddi hal kimi xarakterizə edilməklə qəbul olunur (bu normaların bənd 7.1.9, 7.1.10, 7.1.12).
7.1.4. Beton elementlərinin möhkəmliyə görə kəsici qüvvənin təsirinə hesablanması baş dartıcı gərginliyin betonun mərkəzi dartılmada hesablama müqavimətinə və baş sıxıcı gərginliyin betonun səxılmada hesablama müqavimətinə nisbətləri cəminin 1,0 –dən çox olmaması şərti ilə aparılır.
7.1.5. Beton elementlərin möhkəmliyə görə yerli yüklərin təsirinə (yerli sıxılma) hesablanması bu normaların bənd 8.1.43-8.1.45-ə əsasən aparılmalıdır.
7.1.6. Bu normaların bənd 10.3.7-də göstərilən hallarda beton elementlərdə konstruktiv armatur nəzərdə tutulmalıdır.
7.1.7. Mərkəzdənxaric sıxılan beton elementlər üçün möhkəmliyə görə boyuna sıxılan qüvvənin təsirinə hesablanmasında təsadüfi ekssentrisitet nəzərə alınmalı və ekssentrisitetin qiyməti aşağıdakılardan:
-elementin uzunluğunun -dən;
-kəsiyin hündürlüyünün -dən;
-10 mm-dən az qəbul olunmamalıdır.
Statik həll olunmayan konstruksiyanın elementlərində boyuna qüvvənin çevrilmiş kəsiyin ağırlıq mərkəzinə nəzərən qiyməti ekssentrisitetinin statik hesablanmadan təyin olunan qiymətə bərabər götürülür, lakin, -dan az olmamalıdır.
Statik həll olunan konstruksiyanın elementlərində statik hesablanmadan alınan ekssentrisitetlə təsadüfi ekssentrisitetin cəmi kimi qəbul olunur.
7.1.8. Elementin çevikliyi olduqda, onun yükdaşıma qabiliyyətinə əyilmələrin təsirini qiymətlərini əmsalına vurmaq yolu ilə nəzərə almaq lazımdır, bu normaların bənd 7.1.11-ə uyğun təyin olunmalıdır.
7.1.9. Mərkəzdənxaric sıxılan beton elementlərin hesablanması boyuna sıxıcı qüvvə en kəsiyinin hüdudları daxilində tətbiq olunduqda aşağıdakı düsturla hesablanır:
- təsir edən normal qüvvə;
Ab- betonun sıxılan zonasının sahəsidir, onun mərkəzi ilə qüvvənin tətbiq nöqtəsinin eyni olması şərtindən hesablanır (əyilmələr nəzərə alınmaqla).
Düzbucaqlı kəsiklər üçün
Mərkəzdənxaric sıxılan düzbucaq en kəsikli beton elementlərin qüvvənin ekssentrisiteti və olduqda, hesablanmanın aşağıdakı düsturla aparılmasına yol verilir:
burada -elementin en kəsiyinin sahəsidir;
-əmsalıdır və yükün uzunmüddətli təsirində, çeviklik -dan asılı olaraq cədvəl 7.1 üzrə, yükün qısamüddətli təsirində xətti qanunla, olduqda, və olduqda, təyin olunur. elementin hesablanma uzunluğudur, dəmir-beton elementlər üçün olduğu kimi təyin olunur.
İstismar şəraitinə görə çatın əmələ gəlməsinə yol verilməyən mərkəzdənxaric sıxılan beton elementlər, düstur (7.1) hesablama şərtindən asılı olmayaraq, betonun dartılan zonasının işini nəzərə alaraq aşağıdakı düsturla hesablanır:
Düzbucaqlı kəsiklər üçün düstur (7.4) aşağıdakı kimi ifadə olunur:
düstur (7.4) və (7.5) -də:
- beton elementin en kəsik sahəsi;
- beton elementin en kəsiyinin onun ağırlıq mərkəzinə nəzərən inersiya momenti;
yt - elementin en kəsiyinin ağırlıq mərkəzindən ən çox dartılan liflərə qədər olan məsafə;
- əmsaldır və bu normaların bənd 7.1.11-in göstərişləri ilə təyin olunur.
7.1.10. Mərkəzdənxaric sıxılan elementlərin boyuna sıxıcı qüvvənin en kəsiyin hüdudlarından kənarda təsir etdiyi hallarda hesablanması düstur (7.4) və (7.5) ilə aparılır.
7.1.11. əmsalının qiymətləri, əyilmənin ekssentrisitetinə olan təsirini nəzərə alır və aşağıdakı düsturla təyin olunur:
burada şərti kritik qüvvədir və aşağıdakı düsturla təyin olunur:
- möhkəmliyə görə həddi halda elementin sərtliyidir, dəmir-beton konstruksiyalarda olduğu kimi, armatur nəzərə alınmamaqla təyin olunur və bu normaların bənd 8.1.15-ə müvafiq qəbul olunur.
7.1.12. Əyilən beton elementlər aşağıdakı şərtlə hesablanır:
M- xarici yüklərdən əyici moment;
- beton kəsiyin qəbul edə biləcəyi həddi əyici momentdir;
- in qiymətləri aşağıdakı düsturla hesablanır:
- kəsiyin kənar dartılan lifləri üçün müqavimət momentdir;
Düzbucaqlı kəsiklər üçün:
8.1. Dəmir-beton konstruksiya elementlərinin birinci qrup həddi hallara hesablanması.
Dəmir-beton konstruksiyalar möhkəmliyə görə əyici moment, normal və kəsici qüvvələr, burucu moment və yerli yüklərin təsirinə hesablanırlar (yerli sıxılma, basılma).
8.1.1. Dəmir-beton elementlərin əyici moment və normal qüvvənin təsirinə möhkəmliyə görə hesablanması (mərkəzdənxaric dartılma və ya sıxılma) oxboyu normal kəsiklər üçün aparılmalıdır.
Dəmir-beton elementlərin normal kəsiklərinin möhkəmliyə hesablanması qeyri-xətti deformasiya modeli əsasında bu normaların bənd 8.1.20-8.1.30 əsasında aparılmalıdır.
Elementin əyilmə müstəvisinə perpendikulyar üzlərdə yerləşən armaturlar olan düzbucaq, tavr və ikitavr kəsikli dəmir-beton elementləri normal kəsiyin simmetriya müstəvisində təsir edən qüvvələrə bu normaların bənd 8.1.4-8.1.16-a uyğun aparılmasına yol verilir.
8.1.2. Mərkəzdənxaric sıxılan elementlərin hesablanmasında əyilmənin onların yükdaşıma qabiliyyətinə təsiri, bir qayda olaraq, konstruksiyanın deformasiyaya uğramış sxemi üzrə aparılması yolu ilə nəzərə alınır.
Çeviklik olduqda elementin əyilməsinin onun möhkəmliyinə təsirini başlanğıc ekssentrisitetin qiymətini bu normaların bənd 8.1.15-ə əsasən təyin edilən əmsalına vurma yolu ilə nəzərə almaqla, konstruksiyanın hesablanmasının deformasiyaya uğramayan sxem üzrə aparılmasına yol verilir.
8.1.3. Möhkəmliyə görə həddi qüvvə, çatların əmələ gəlməsinə görə həddi qüvvədən az olan dəmir-beton elementləri üçün (bənd 8.2.8.-8.2.14) boyuna dartılan armaturun en kəsik sahəsi möhkəmliyə görə hesablanmalarla tələb olunana nisbətən 15%-dən az olmamaqla artırılmalıdır.
8.1.4. Elementin oxboyu normal kəsiklərində həddi qüvvə aşağıdakı ilkin şərtlərdən istifadə edilərək təyin olunmalıdır:
- betonun dartılmaya müqaviməti sıfıra bərabər götürülür;
- betonun sıxılmada müqaviməti betonun sıxılan zona üzrə bərabər paylanmış və -yə bərabər gərginliklər ilə təmsil olunur;
- armaturda deformasiya (gərginlik) betonun sıxılan zonasının hündürlüyündən asılı olaraq təyin olunur:
- armaturda dartıcı gərginlik onun hesablama müqaviməti -dən çox olmamalıdır:
- armaturda sıxıcı gərginlik söxılmada hesablama müqaviməti -dən çox qəbul olunmur.
8.1.5. Normal kəsiklərin möhkəmliyə görə hesablanması betonun sıxılan zonasının nisbi hündürlüyünün qiyməti ilə (müvafiq müvazinət şəraitlərindən təyin olunan) və sıxılan zonanın nisbi həddi hündürlüyünün qiyməti arasındakı nisbətdən (hansındakı elementin həddi halı dartılan armaturda hesablama müqaviməti -ə bərabər gərginliyin yaranması ilə eyni vaxta təsadüf edir ) asılı olaraq aparılır.
8.1.6. -in qiyməti aşağıdakı düsturla hesablanır:
burada, - gərginliklər -ə bərabər olduqda dartılan armaturun nisbi deformasiyalarıdır və hesablanır;
burada,- betonun sıxılan zonasında nisbi deformasiyadır və gərginlik -ə bərabər olduqda alınan qiymətdir ki, 0,0035 qəbul olunur.
Ağır betonlar üçün B70 - B100 sinifləri və xırdadənəli betonlar üçün düstur 8.1-in sürətində 0,7 qəbul olunmalıdır.
8.1.7. Mərkəzdənxaric sıxılan elementlərin hesablanmasında boyuna qüvvənin ekssentrisitetində təsadüfi ekssentrisitet nəzərə alınmalı və onun qiyməti aşağıdakılardan az olmamalıdır:
- elementin uzunluğunun -dən;
- kəsiyin hündürlüyün -dən;
Statik həll olunmayan konstruksiyaların elementləri üçün boyuna qüvvənin çevrilmiş kəsiyin ağırlıq mərkəzinə nəzərən ekssentrisiteti, onun statik hesablanmasından alınan qiymətə, lakin, -dan az olmayaraq qəbul olunmalıdır.
Statik həll olunan konstruksiyaların elementləri üçün ekssentrisitet konstruksiyanın statik hesablanmasından alınan və təsadüfi ekssentrisitetlərin cəminə bərabər götürülür.
8.1.8. Əyilən elementlərin normal kəsiklərinin möhkəmliyə görə hesablanması aşağıdakı şərtlə aparılır:
- xarici yüklərdən əyici momentdir;
- kəsiyin qəbul edə biləcəyi həddi əyici momentdir
8.1.9. - in qiymətləri düzbucaq kəsikli əyilən elementlər üçün (şək.8.1) olduqda aşağıdakı düsturla hesablanır:
Sıxılan zonanın hündürlüyü aşağıdakı kimi təyin olunur:
8.1.10. Əyilən elementlər üçün sıxılan zonada rəfi olan (tavr və ikitavr kəsiklər) düsturu daxilində sıxılan zonanın sərhədi aşağıdakı kimi təyin olunur;
a) Əgər sərhəd rəfdən keçirsə (şək. 8.2,a), yəni aşağıdakı düstur ilə şərt təmin olunur;
-in qiyməti bu normaların bənd 8.1.9-da olduğu kimi eni olan düzbucaqlı kəsik kimi təyin olunur;
b) Əgər sərhəd qabırğadan keçirsə (şək. 8.2, b), yəni düstur 8.6-dakı şərt ödənilmir, onda aşağıdakı kimi təyin olunur:
Bu halda sıxılan zonanın hündürlüyü aşağıdakı kimi hesablanır:
8.1.11. Hesablanmalara daxil edilən -in qiyməti rəfin qanadlarının qabırğadan hər iki tərəfə eni elementin aşırımından -dən və aşağıdakı qiymətlərdən çox olmamaq şərtindən qəbul edilir:
a) eninə qabırğalar və ya olduqda eninə qabırğaların kənarları arasında olan məsafənin;
b) eninə qabırğalar olmadıqda (və ya onlar arasındakı məsafə boyuna qabırğalar arasındakı məsafədən çox olanda) və olduqda
c) rəfin konsol qanadları olduqda olduqda
olduqda -qanadlar nəzərə alınmır.
8.1.12. Əyilən elementlər möhkəmliyə görə hesanlandıqda, şərtinin ödənilməsi tövsiyə olunur.
Dartılan armaturun sahəsi konstruktiv mülahizələrə görə və ya şərtinin təmin olunması tələb edən ikinci qrup həddi hallara hesablamalardan çox qəbul olunarsa, həddi əyici momentin düstur 8.4-də və ya düstur 8.7-də sıxılan zonanın hündürlüyünü qoymaqla təyin olunmasına yol verilir.
8.1.13. Simmetrik armaturlamada, -in qiyməti aşağıdakı düsturla təyin olunur:
Əgər hesablamalarda sıxılan armatur nəzərə alınmırsa, zonanın hündürlüyü düstur 8.9- da əvəzinə qoyulmalıdır.
8.1.14. En kəsiyi düzbucaqlı mərkəzdənxaric sıxılan elementlərin möhkəmliyə hesablanması aşağıdakı düsturla aparılır:
burada xarici yüklərdən normal qüvvə;
qüvvənin tətbiq nöqtəsindən dartılan armaturun kəsiyin ağırlıq mərkəzinə və ya az sıxılan (elementin kəsiyinin tam sıxılması) armatura qədər olan məsafədir və bərabərdir:
- boyuna əyilmə təsirini nəzərə alan əmsal olmaqla, onun yükgötürmə qabiliyyətinə təsirini göstərir, bu normaların bənd 8.1.15. – ə görə təyin olunur.
Sıxılan zonanın hündürlüyü aşağıdakı düsturlarla təyin olunur:
a) (şəkil 8.3) olduqda aşağıdakı düsturla:
b) olduqda, aşağıdakı düsturla:
8.1.15. Konstruksiyanın deformasiyaya uğrayan sxem üzrə hesablanmasında əmsalının qiyməti aşağıdakı düsturla hesablanır:
burada, - xarici yüklərdən normal qüvvə;
- şərti kritik qüvvədir və aşağıdakı kimi təyin olunur:
- möhkəmliyə görə həddi halda elementin sərtliyi, deformasiyaya görə hesablamadakı göstərişlərə müvafiq təyin olunur:
- elementin hesablama uzunluğudur, bu normaların bənd 8.1.17-ə müvafiq olaraq təyin olunur;
-nin qiymətlərinin aşağıdakı düsturla hesablanmasına yol verilir:
və - uyğun olaraq beton və armaturun elastiklik modullarıdır;
- beton və bütün boyuna armatur sahələrinin en kəsiyin ağırlıq mərkəzinə nəzərən inersiya momentlərinin qiymətləridir;
- yüklərin uzunmüddətli təsirini nəzərə alan əmsaldır.
, lakin 2-dən çox olmamalıdır.
, - sıxılan milin uyğun olaraq tam, daimi və uzunmüddətli təsir edən yüklərin dartılan və ya az sıxılan (kəsiyin tam sıxılmasında ) armatur mərkəzinə nəzərən momentidir.
- boyuna qüvvənin nisbi ekssentrisitetinin qiymətləridir, lakin 0,15-dən az və 1,5-dən çox olmamalıdır;
- əmsalının qiymətinin konstruksiyanı elastik sistem kimi hesablama yolu ilə hesablama kəsiklərində əyici momentin elementin uzunluğu boyu paylanmasını, onun deformasiyaya uğramasının xarakterini və əyilmələrin əyici momentin qiymətlərinə təsirini nəzərə almaqla azaldılmasına yol verilir.
8.1.16. En kəsiyi düzbucaqlı olan əyilmə müstəvisində əks kəsiklərin tərəflərində yerləşən armaturlu mərkəzdənxaric sıxılan elementin möhkəmliyə hesablanması boyuna qüvvənin ekssentrisiteti və çevikliyi olduqda, aşağıdakı şərtlə aparılmasına yol verilir.
burada, - boyuna qüvvənin həddi qiymətidir və bu qüvvəni qəbul edən element üçün aşağıdakı kimi təyin olunur:
- beton kəsiyin sahəsi;
- kəsikdə olan bütün boyuna armaturların sahəsi;
- uzunmüddətli təsir edən yük üçün cədvəl 8.1 üzrə elementin çevikliyindən asılı olaraq təyin olunan əmsaldır və qısamüddətli yükün təsirindən -nin qiymətləri xətti qanunla təyin olunur, olduqda və olduqda şərtindən tapılır.
8.1.17. Mərkəzi sıxılan elementlərdə hesablama uzunluğu çərçivə konstruksiyalarının elementlərində olduğu kimi, onun deformasiyaya uğrama vəziyyətini ən çox səmərəsiz halda yükün yerləşməsini və materialın qeyri-xətti deformasiyalarını, çatların olmasını nəzərə alaraq təyin olunur:
uzunluğu boyu en kəsiyi sabit və normal qüvvənin təsiri altında olan elementin hesablama uzunluğu qəbul olunmasına yol verilir:
a) iki ucda oynaqlı oturan elementlər üçün -;
b) bir ucu sərt bərkidilən (dayaq kəsiyin dönməsini aradan qaldıran) və digər ucu bərkidilməmiş elementlər üçün (konsol) - 2,0 l;
c) bir ucu oynaqlı yerdəyişməsi olmayan bərkidilmə və digər ucu isə:
- sərt bərkidilmə - 0,7 l;
- məhdud dönməyə malik elastik bərkidilmə- 0,9 l;
e) uclarında elastik oynaqlı bərkidilmə (dayağın məhdud yerdəyişməsinə imkan olanda):
- sərt bərkidilmə (dönmə olmadıqda) -1,5 l;
- elastik bərkidilmə (məhdud dönmə olduqda) - 2,0 l;
f) iki uclarında yerdəyişmə olmayan bərkidilmə:
- sərt bərkidilmə (dönmə olmadan) -0,5 l;
- elastik bərkidilmə (məhdud dönmə olduqda) - 0,8 l;
k) iki uclarında yerdəyişmə olan elementlər:
- sərt (dönmə olmadan) - 0,8 l;
- elastik (məhdud dönmə olanda) -1,2 l.
8.1.18. Mərkəzi dartılan elementlərin kəsikləri möhkəmliyə görə hesablanması aşağıdakı şərtdən irəli gələrək aparılır:
burada -xarici yüklərdən normal dartıcı qüvvədir.
- element tərəfindən qəbul edilən normal qüvvənin həddi qiymətidir. Normal qüvvənin həddi qiyməti aşağıdakı düsturla təyin olunur.
burada bütün boyuna armaturların en kəsik sahəsidir.
8.1.19. Düzbucaqlı en kəsikli mərkəzdənxaric dartılan elementlərin möhkəmliyə görə hesablanmasını normal qüvvənin vəziyyətindən asılı olaraq aşağıdakı kimi aparmaq olar.
a) əgər normal qüvvə armaturdakı bərabər təsir edən qüvvələr S və arasında olarsa (şəkil 8.4,a), aşağıdakı düsturlardan istifadə olunur:
burada, və - xarici yüklərdən normal qüvvələrin momentidir.
və - aşağıdakı kimi təyin olunur:
b) Əgər normal qüvvə armaturlarında yaranan və qüvvələr arasında olan məsafədən kənar yerləşərsə (şəkil 8.4,b) düstur 8.20-dən həddi momentin qiyməti aşağıdakı kimi hesablanır:
Bu halda betonun sıxılan zonasının hündürlüyü aşağıdakı düsturla təyin olunur:
Əgər düstur 8.25-lə hesablanmada olarsa,onda düstur 8.24-də qəbul olunmalıdır, bu normaların bənd 8.1.16-a əsasən təyin olunur.
a) Əvəzləyici normal qüvvə və armaturları arasında yerləşir;
b) Əvəzləyici normal qüvvə və armaturlarının mərkəzlərindən kənarda yerləşir.
8.1.20. Möhkəmliyə görə hesablanmalarda kəsikdə, elementin oxboyu normal qüvvə və deformasiyalar qeyri-xətti deformasiya modeli əsasında təyin edilir, xarici yüklərin və qüvvələrin müvazinət tənliklərindən, həmçinin aşağıdakı müddəalardan istifadə olunur:
- beton və armaturun nisbi deformasiyaların elementinin en kəsiyinin hündürlük boyu paylanması xətti qanunu üzrə qəbul olunur (müstəvi kəsiklər fərziyyəsi);
- ox boyu gərginliklərlə betonun nisbi deformasiyaları arasında əlaqə beton və armaturun hal diaqramları şəklində qəbul olunur;
- olduqda gərginlik qəbul etməklə, betonun dartılan zonasının müqavimətinin nəzərə alınmamasına yol verilir. Bəzi hallarda (məsələn, əyilən və mərkəzdənxaric sıxılan beton konstruksiyalarda çatların əmələ gəlməsinə yol verildikdə) möhkəmliyə görə hesablanma dartılan betonun işi nəzərə alınaraq aparılır.
8.1.21. Betonda gərginliklər epüründən ümumiləşmiş daxili qüvvələr sisteminə keçid normal kəsik üzrə gərginliyin ədədi inteqrallama prosedurunun köməyi ilə müəyyən edilir. Bunun üçün normal kəsiklər şərti olaraq aşağıdakı kiçik hissələrə bölünür:
- kəsiyin eni və hündürlüyü boyu: - çəp mərkəzdənxaric sıxılmada (dartılmada) və çəp əyilmədə;
- yalnız kəsiyin hündürlüyü boyu: - mərkəzdənxaric sıxılma (dartılmada) və elementin en kəsiyin simmetriya oxu müstəvisində əyilmədə. Kiçik məntəqələr hüdudlarında gərginliklər bərabər paylanmış qəbul olunur.
8.1.22. Deformasiya modeli istifadə edilməklə elementlərin hesablanmasında qəbul olunur:
- boyuna sıxıcı qüvvə, həmçinin sıxıcı gərginliklər və beton və armaturun qısalma deformasiyalarının qiyməti “mənfi” işarəsi ilə;
- boyuna dartıcı qüvvə, həmçinin dartıcı gərginliklər və beton və armaturun uzanma deformasiyalarının qiymətləri “müsbət” işarəsi ilə;
Betonun ayrılmış məntəqələrinin və armatur millərinin ağırlıq mərkəzinin koordinatlarının işarələri, həmçinin boyuna qüvvənin tətbiq nöqtələri təyin olunuş koordinat sisteminə müvafiq olaraq qəbul olunur. Ümumi halda, bu sistemin koordinat başlanğıcı (nöqtəsi, şəkil 8.5) elementin en kəsiyinin hüdudlarında ixtiyari yerdə yerləşdirilir.
8.1.23. Normal kəsiklərin möhkəmliyə görə hesablanmasında ümumi halda (şəkil 8.5) aşağıdakılar istifadə olunur:
- elementin normal kəsiyində xarici təsir və daxili qüvvələrin müvazinət tənlikləri:
- elementin kəsiyi üzrə deformasiyanın paylanmasını təyin edən tənliklər:
Beton və armaturun gərginlik və nisbi deformasiyalarını əlaqələndirən asılılıqlar:
(8.26) - (8.32) tənliklərində:
; - elementin en kəsik hüdudlarında seçilmiş və yerləşdirilmiş koordinat oxlarına nəzərən xarici yüklərdən əyici momentlərin (uyğun olaraq və və ya bunlara paralel) qiymətləridir və aşağıdakı kimi təyin olunur:
burada,; -xarici yüklərdən müvafiq müstəvilərdə konstruksiyaların statik hesablanmasından təyin olunan əyici momentlərdir;
- xarici yüklərdən normal qüvvə;
; -qüvvəsinin tətbiq nöqtəsindən seçilmiş müvafiq oxlara qədər məsafələr;
- ağırlıq mərkəzi səviyyəsində betonun məntəqəsinin sahəsi, ağırlıq mərkəzinin koordinatları və gərginliyi;
- armaturun məntəqəsinin sahəsi, ağırlıq mərkəzinin koordinatı və onda olan gərginlik;
- seçilmiş oxların kəsişməsində (0 nöqtəsi) yerləşən lifdə nisbi deformasiya;
,- elementin baxılan en kəsiyinin boyuna oxunun və əyici momentlərin təsir müstəvisində əyriliyi:
- betonun başlanğıc elastiklik modulu;
məntəqəsinin armatur milinin elastiklik modulu;
- betonun məntəqəsinin elastiklik əmsalı;
- armaturun milinin elastiklik əmsalıdır;
və - əmsalları betonun və armaturun hal diaqramları üzrə bu normaların bənd 6.1.19; 6.2.13-ün göstərişlərinə əsasən qəbul olunur.
və əmsalların qiymətləri beton və armaturların mavafiq hal diaqramlarının baxılan nöqtələri üçün hesablama ilə qəbul edilmiş gərginlik və deformasiyaların qiymətlərinin beton və armaturun elastiklik modullarına və bölməklə (betonun halının ikixətli diaqramında –sıxılmış betonun çevrilmiş deformasiya moduluna) təyin olunur. Bu zaman diaqramların baxılan məntəqələrində “gərginlik-deformasiya” asılılıqlarından (düstur 6.5; 6.9; 6.14 və 6.15) istifadə olunur:
8.1.24. Dəmir-beton elementlərin normal kəsiklər üzrə möhkəmliyə hesablanması aşağıdakı şərtlər daxilində aparılır:
burada, - elementin normal kəsiyində xarici yüklərin təsirindən betonun ən çox sıxılan liflərində nisbi deformasiyadır;
- normal kəsiklərdə xarici yükün təsirindən ən çox dartılan armaturda nisbi deformasiyadır və bu normaların bənd 8.1.30-a müvafiq göstərişlərlə qəbul olunur.;
-sıxılmada betonun nisbi deformasiyasının həddi qiymətidir və bu normaların bənd 8.1.30-a müvafiq göstərişlərlə qəbul olunur;
- armaturun uzanmasından nisbi deformasiyanın həddi qiymətidir, bu normaların bənd 8.1.30-a uyğun göstərişlərlə qəbul olunur.
8.1.25. İki istiqamətdə təsir edən əyici momentlər və normal qüvvələr təsir edən dəmir-beton elementləri üçün (şəkil 8.5) ixtiyari formalı normal kəsiklərdə betonun və armaturun deformasiyaları 8.29-cu və 8.30-cu tənliklərdən istifadə edilərək (8.39)-(8.41) tənliklər sistemini həll etməklə ilə təyin olunur:
8.39-cu - 8.41-ci tənlikləridə sərtlik xarakteristikaları aşağıdakı düsturlarla təyin olunur:
Yuxarıdakı düsturlarda olan işarələmələr bənd 8.1.23.-də verilmişdir.
8.1.26. Dəmir-beton elementə ancaq iki istiqamətdə əyici momentlər və (çəp əyilmə) təsir etdikdə, 8.41-ci tənlikdə qəbul olunmalıdır.
8.1.27. Dəmir-beton elementlərin en kəsiyinin simmetriya müstəvisində mərkəzdənxaric sıxılan və oxunun yerləşməsi bu müstəvidə olduqda, = 0; qəbul olunur. Bu halda müvazinət tənlikləri aşağıdakı kimi qəbul olunur:
8.1.28. Dəmir-beton elementlərin en kəsiyinin simmetriya müstəvisində əyilməsi halı üçün və oxu bu müstəvidə yerləşdikdə;; qəbul olunur. Bu halda müvazinət tənlikləri aşağıdakı kimi alınır:
8.1.29. Mərkəzdənxaric sıxılan beton elementlərin normal kəsiklər üzrə möhkəmliyə hesablanmasında normal sıxıcı qüvvə elementin en kəsiyin hüdudlarında yerləşdikdə, düstur 8.37-dən bu normaların bənd 8.1.24-8.1.28 -ə əsasən bənd 8.1.25-dəki düsturlarda -nin təyinində armaturun sahəsi qəbul olunur.
Əyilən və mərkəzdənxaric sıxılan beton elementlərdə çatın əmələ gəlməsinə yol verilmədikdə, hesablanma elementin en kəsiyində dartılan betonun işini nəzərə alaraq aşağıdakı şərtlə aparılır:
burada, - xarici yükün təsirindən elementin normal kəsiyində betonun daha çox dartılan liflərin nisbi deformasiyasıdır və bu normaların bənd 8.1.25-8.1.28-ə əsasən təyin olunur.
- betonun dartılmada nisbi deformasiyalarının həddi qiymətidir və bu normaların bənd 8.1.30-a əsasən qəbul olunur.
8.1.30. Betonun həddi nisbi deformasiyalarının qiyməti () iki işarəli deformasiya epüründə (sıxılma və datılma) beton elementin eninə kəsiklərində (əyilmə, mərkəzdənxaric sıxılma və ya böyük ekssentrisitetlə dartılma) ()-yə bərabər qəbul edilir.
Mərkəzdənxaric sıxılan və ya dartılan elementlərdə betonun eninə kəsiklərində ancaq bir işarəli deformasiyaların paylanması halında betonun nisbi deformasiyalarının həddi qiyməti () elementin kəsiyinin əks üzlərində betonun deformasiyaların və nisbətlərindən asılı olaraq () aşağıdakı düsturlarla tapılır:
burada,,, və - betonun hal hesablama diaqramlaqrında deformasiya parametrləridir (bu normaların bənd 6.1.14, 6.1.20, 6.1.22).
Armaturun həddi nisbi deformasiyalarının qiymətləri aşağıdakılara bərabər götürülür:
- fiziki axıcılıq həddi olan armaturlar üçün-0,025;
- şərti axıcılıq həddi olan armaturlar üçün- 0,015.
8.1.31. Dəmir-beton konstruksiyaların elementlərinin möhkəmliyə görə kəsici qüvvənin təsirinə hesablanması maili kəsiklər modeli əsasında aparılır.
Maili kəsiklər modeli üzrə aparılan hesablama zamanı kəsici qüvvənin təsirinə mail kəsiklər və maili kəsiklər arasındakı zolaq üzrə elementin möhkəmliyi, həmçinin əyici momentin təsirinə maili kəsik üzrə möhkəmlik təmin olunmalıdır.
Maili zolaq üzrə möhkəmlik, zolaq boyu sıxıcı qüvvənin və maili zolağı kəsən eninə armaturun dartıcı qüvvəsinin təsiri altında olan maili zolağın qəbul edə biləcəyi kəsici qüvvənin maksimum qiyməti ilə xarakterizə olunur. Bu halda betonun möhkəmliyi betonun boyuna sıxılmaya müqavimətinə görə, maili zolağın mürəkkəb gərginlikli halı nəzərə alınmaqla təyin olunur.
Maili kəsiklərin kəsici qüvvəyə hesablanması xarici və daxili eninə qüvvələrin müvazinət tənlikləri və maili kəsiyin oxboyu proyeksiyasının C uzunluğuna düşən kəsici qüvvə əsasında aparılır. Daxili eninə qüvvəyə betonun maili kəsiyinin qəbul edəcəyi qüvvə və maili kəsiyi kəsən eninə armaturların qəbul edəcəyi qüvvələr daxildir. Bu halda betonun və eninə armaturların qəbul edəcəyi kəsici qüvvə betonun və eninə armaturların dartılmaya müqavimətləri, maili kəsiyin proyeksiyası C nəzərə alınmaqla təyin olunur.
Maili kəsiyin əyici momentə hesablanması xarici və daxili qüvvələrin müvazinət tənliklərindən maili kəsiyin proyeksiyasının C uzunluğunda təsir edən qüvvələr əsasında aparılır. Daxili qüvvələrin momentlərinə maili kəsikləri kəsən boyuna dartılan armaturlar və eninə armaturlar daxildir. Bu halda momentlər, eninə və boyuna armaturların müqavimətləri maili kəsiyin C proyeksiyasının uzunluğu nəzərə alınmaqla təyin olunur.
8.1.32 Əyilən dəmir-beton elementlərinin maili kəsiklər arasında beton zolağı üzrə hesablanması aşağıdakı şərt daxilində aparılır:
burada, - elementin normal kəsiyində kəsici qüvvə,
- əmsaldır və 0,3-ə bərabər qəbul olunur.
8.1.33. Əyilən elementlərin maili kəsiklər üzrə (şəkil 8.6) hesablanması aşağıdakı düsturla aparılır:
burada, - maili kəsikdə, elementin boyuna oxuna proyeksiyasının uzunluğu C olan kəsici qüvvədir və baxılan maili kəsikdən bir tərəfdə yerləşmiş bütün xarici qüvvələrdən müəyyən olunur; bu zaman maili kəsik hüdudlarında daha təhlükəli yükləmələr nəzərə alınır;
- maili kəsikdə betonun qəbul edəcəyi kəsici qüvvədir,
- eninə armaturun maili kəsikdə qəbul edəcəyi kəsici qüvvədir,
- kəsici qüvvəsi aşağıdakı düsturla hesablanır:
Lakin, -dan çox və -dan az götürülmür;
- əmsaldır və 1,5 qəbul edilir.
Elementin boyuna oxuna perpendikulyar eninə armatur üçün qüvvəsi aşağıdakı düsturla təyin olunur:
- əmsal olub, qiyməti 0,75 qəbul olunur.
- eninə armaturda elementin vahid uzunluğuna düşən qüvvədir:
Hesablanma elementinin uzunluğu boyu yerləşdirilmiş bir sıra maili kəsiklərdə maili kəsiyin proyeksiyasının daha təhlükəli C uzunluğunda aparılır. Bu zaman proyeksiya uzunluğu C düstur 8.58-də -dən az olmayaraq və -dan çox olmayaraq qəbul olunur.
Xarici yükdən kəsici qüvvə təyin olunarkən maili kəsiklər nəzərə alınmadan maili kəsiklərin hesablanmasına yol verilir və hesablanma aşağıdakı kimi aparılır:
burada, - xarici yüklərdən normal kəsikdə kəsici qüvvədir.
Kəsici qüvvə nəzərə alınan normal kəsiyin dayağa yaxın, -dan kiçik olan “” məsafəsində yerləşdikdə, 8.60 şərtindən hesablama, düstur 8.61-dən təyin olunan -in qiyməti -ə bərabər əmsala vurulmaqla aparılır, lakin -in qiyməti -dan çox olmamalıdır.
Kəsici qüvvə nəzərə alınan normal kəsiyin dayağa yaxın, -dan kiçik olan “” məsafəsində yerləşdikdə, 8.60 şərtindən hesablama, düstur 8.62-dən təyin olunan -in qiyməti -ə bərabər olan əmsala vurulmaqla aparılır.
Aşağıdakı şərt təmin olunarsa hesablamada eninə armaturlar nəzərə alınır:
Bu şərt təmin olunmadıqda da eninə armatur hesablamada nəzərə alına bilər, əgər düstur 8.56 -da aşağıdakı qəbul olunarsa:
Eninə armaturun hesablamada nəzərə alınan addımı aşağıdakı qiymətdən çox olmamalıdır:
Eninə armatur olmadıqda və ya yuxarıdakı şərtlər, həmçinin bu normaların bölmə 10.3 -də göstərilən konstruktiv tələblər pozulduqda hesablanma 8.56-cı və ya 8.60-cı şərtlərindən və ya qüvvələri sıfıra bərabər götürülməklə aparılır.
Eninə armaturlar bu normaların bölmə 10.3-də verilmiş konstruktiv şərtlərə cavab verməlidir.
8.1.34. Maili kəsiklər arasındakı zolaq və maili kəsiklər üzrə hesablamada sıxıcı və dartıcı gərginliklərin təsiri φn əmsalının köməyi ilə nəzərə alınır. Bu zaman φn əmsalı (8.55), (8.56) və ya (8.60) şərtlərinin sağ tərəflərinə vurulmaqla qəbul olunur.
φn əmsalının qiyməti aşağıdakılara bərabər qəbul olunur:;;;,
- boyuna qüvvələrin təsirindən betonda orta sıxıcı gərginlikdir (müsbət qəbul edilən). -elementin kəsiyində armatur nəzərə alınmaqla orta gərginlik kimi qəbul olunur;
- boyuna qüvvələrin təsirindən betonda orta dartıcı gərginlikdir (müsbət qəbul edilən).
Elementin kəsiklərində və gərginliklərin orta qiyməti qəbul olunur. Eninə armaturlanma 3% -dən çox olmadıqda və gərginliklərini armaturlar nəzərə alınmadan təyin olunmasına yol verilir.
8.1.35. Maili kəsiklər üzrə dəmir-beton elementlərin momentlərin təsirinə hesablanması aşağıdakı şərtdən aparılır:
burada, -maili kəsikdəki, elementin boyuna oxuna proyeksiyasının uzunluğu “Cˮ olan momentdir və maili kəsikdə momentin təsirindən dartılan boyuna armatur yerləşən uca əks olan mail kəsiyin “O” nöqtəsinə nəzərən bir tərəfdə yerləşmiş bütün xarici qüvvələrdən təyin olunur.
-boyuna armaturun qəbul etdiyi, maili kəsiyi kəsən və maili kəsiyin əks uc nöqtəsinə nəzərən momentidir (“o” nöqtəsi).
- eninə armaturun qəbul etdiyi, maili kəsiyi kəsən və maili kəsiyin əks uc nöqtəsinə nəzərən momentidir (“o” nöqtəsi).
Moment aşağıdakı düsturla təyin olunur:
burada, - boyuna dartılan armaturda-ə bərabər qəbul edilən qüvvədir. Ankerlənmə zonasında isə bu normaların bənd 10.3.21 - 10.3.28-ə əsasən təyin edilir;
- daxili cüt qüvvənin qoludur, qəbul etməyə yol verilir;
- elementin boyuna oxuna perpendikulyar eninə armatur üçün momentdir və aşağıdakı kimi təyin olnur:
- eninə armaturdakı qüvvədir, -ə bərabər qəbul olunur.
- düstur (8,59) ilə təyin olunur və C -dan 2,0h0 -a qədər hüdudlarda qəbul olunur.
Maili kəsiklər üçün hesablama elementin uzunluğu boyu onun uc nöqtələrində və boyuna armaturun kəsilmə nöqtələrində, maili kəsiyin proyeksiyalarının daha təhlükəli C uzunluqlarında (yuxarıda göstərilən hədlər daxilində qəbul edilən) aparılır.
Maili kəsiyin hesablanmasına, 8.63 şərtində maili kəsikdəki, elementin boyuna oxuna proyeksiyasının “Cˮ uzunluğu -ə bərabər olduqda moment və moment qəbul etməklə yol verilir.
Eninə millər olmadıqda maili kəsiklərin hesablanması düstur (8.63)-də maili kəsiyin oxboyu proyeksiyanın uzunluğu C -a bərabər və moment sıfra bərabər götürməklə aparılır.
8.1.36. En kəsiyi düzbucaqlı olan dəmir-beton elementlərin burucu momentin təsirinə möhkəmliyə hesablanması fəza kəsiklər modeli əsasında aparılır.
Fəza kəsiklər modeli əsasında hesablamada elementin üç dartılan üzü üzrə maili düz xətt hissələrinin elementin sıxılan dördüncü üzü üzrə tamamlayıcı düz xətt hissəsi ilə əmələ gətirdiyi kəsiklərə baxılır.
Burucu momentin təsirinə dəmir-beton elementlərin möhkəmliyə hesablanması fəza kəsikləri arasında elementin və fəza kəsiklərinin möhkəmliyinə görə aparılır.
Fəza kəsiklər arasındakı betonun möhkəmliyi, fəza kəsiklər arasındakı betonda gərginlikli hal nəzərə alınmaqla betonun mərkəzi sıxılmaya müqavimətinə görə təyin olunan burucu momentin maksimal qiyməti ilə xarakterizə olunur.
Fəza kəsiklərinə görə hesablanma bütün xarici yüklərin və daxili qüvvələrin elementin fəza kəsiyinin sıxılan zonanın mərkəzindən keçən oxa nəzərən müvazinət tənlikləri əsasında aparılır. Daxili momentlərə elementin oxu boyunca yönələn armaturun və fəza kəsiyin sıxılan zonasının əks tərəfində elementin dartılan kənarında fəza kəsiyini kəsən eninə armaturun qəbul edəcəyi momentlər daxildir. Bu zaman armaturun qəbul edə biləcəyi qüvvələr boyuna və eninə armaturun dartılmada müqavimətin hesablama qiymətlərinə müvafiq müəyyən edilir.
Hesablanmalarda fəza kəsiyinin sıxılan zonasını elementin aşağı, yan və üst üzlərində qəbul etməklə fəza kəsiyinin bütün vəziyyətlərinə baxılır.
Əyici və burucu momentin, həmçinin burucu moment və kəsici qüvvələrin birgə təsirinə hesablanma müvafiq qüvvə amillərinin qarşılıqlı təsirlərinin tənliyi əsasında aparılır.
8.1.37. Fəza kəsikləri arasında elementin möhkəmliyə hesablanması aşağıdakı düsturla aparılır:
burada, - elementin normal kəsiklərində xarici yüklərdən burucu moment;
və - elementin en kəsiyinin uyğun olaraq kiçik və böyük ölçüləridir.
8.1.38. Fəza kəsiyinin möhkəmliyə görə hesablanması aşağıdakı düsturla aparılır:(şəkil 8.8)
burada, - fəza kəsiyində burucu momentdir, fəza kəsiyindən bir tərəfdə duran bütün xarici yüklərdən təyin olunur;
- fəza kəsiyinin armaturları tərəfindən en kəsikdə elementin oxu istiqamətinə köndələn yerləşən armaturların qəbul edə biləcəyi burucu momentdir.
- fəza kəsiyinin boyuna istiqamətdə yerləşən armaturlar tərəfindən qəbul olunan burucu momentdir.
Boyuna və eninə armaturlardakı qüvvələr arasında düstur (8.67)-də nəzərə alınan münasibət aşağıda verilmişdir:
- burucu moment aşağıdakı kimi təyin olunur:
- burucu moment belə təyin olunur:
- eninə istiqamətdə armaturdakı qüvvədir, elementin oxboyu normal istiqamətdə armatur üçün qüvvəsi aşağıdakı düsturla təyin olunur:
- elementin bu armaturdakı vahid uzunluğuna düşən qüvvədir.
- eninə istiqamətdə yerləşən armaturların sahəsidir;
- bu armaturun addımıdır.
- fəza kəsiyinin elementin oxboyu dartılan tərəfin proyeksiyasının uzunluğudur.
- eninə kəsiyin ölçülər nisbətini nəzərə alan əmsaldır:
C - fəza kəsiyinin sıxılan tərəfinin elementinin oxboyu proyeksiyasının uzunluğudur;
- elementin baxılan üzündə yerləşən boyuna armaturda qüvvədir:
- elementin baxılan üzündə yerləşən boyuna armaturun sahəsidir.
və - elementin baxılan dartılan üzündə eninə kəsiyinin tərəflərinin və en kəsiyin digər tərəfinin uzunluğudur.
nisbəti 0,5÷1,5 hüdudunda qəbul olunur. Belə olan halda, bu qiymət hüduddan kənara çıxarsa, hesablanmalarda o qədər armatur miqdarı (boyuna və ya eninə) qəbul olunur ki, yuxarıda göstərilən hüdudlar təmin olunsun.
Hesablanmalar bir neçə fəza kəsikləri üçün elementin uzunluğu boyu fəza kəsiyinin ən təhlükəli proyeksiyasının C uzunluğunun qiymətininə görə aparılır. Bu halda -nin qiyməti -dən çox və -dən az olmamalıdır.
Xarici yüklərdən burucu momentin təsirinə hesablanmanı fəza kəsiyinə baxmayaraq, aşağıdakı düsturla aparmağa icazə verilir:
burada, - elementin normal kəsiklərində burucu momentdir;
- eninə istiqamətdə elementin baxılan üzündə yerləşən armaturun qəbul edəcəyi burucu momentdir, aşağıdakı düsturla təyin olunur:
- elementin baxılan üzündə yerləşən boyuna armaturun qəbul edə biləcəyi burucu momentdir və aşağıdakı düsturla təyin olunur:
- nisbəti yuxarıda baxılan hüdudlarda qəbul olunur.
Burucu momentin təsiri nəzərə alındıqda, bu normaların bölmə 10.3-də verilən konstruktiv tələblər ödənilməlidir.
8.1.39. Fəza kəsiklər arasında elementin möhkəmliyə görə hesablanması bu normaların bənd 8.1.36–a əsasən aparılır.
8.1.40. Fəza kəsiyinin möhkəmliyə görə hesablanması aşağıdakı düsturla yerinə yetirilir:
burada, - fəza kəsiyində xarici yüklərdən burucu momentdir;
- fəza kəsiyinin qəbul edəcəyi həddi burucu momentdir;
- normal kəsiklərdə xarici yüklərdən əyici momentdir;
- normal kəsiklərin qəbul edə biləcəyi həddi əyici momentdir.
Əyici və burucu momentlərin birgə təsirinə hesablanmalarda fəza kəsiyi əyici momentdən dartılan armatur yerləşən üzə, başqa sözlə əyici moment təsir edən müstəviyə normal olan üzə baxılır.
Xarici yüklərdən burucu moment elementin oxboyu proyeksiya uzunluğu C-nin ortasında yerləşən normal kəsiklərdə təyin olunur. Həmin normal kəsikdə xarici yüklərdən əyici moment hesablanır.
Həddi burucu moment bu normaların bənd 8.1.37-ə əsasən təyin olunur və baxılan fəza kəsiyi üçün, (8.67) şərtinin sağ tərəfinə bərabər qəbul edilir.
Həddi əyici moment bu normaların bənd 8.1.9.-a əsasən təyin olunur.
Burucu momentlərin təyini üçün (8.75) şərtinin istifadə olunmasına yol verilir. Bu halda burucu moment və əyici moment normal kəsiklərdə elementin uzunluğu boyu təyin olunur. Baxılan normal kəsikdə həddi burucu moment (8.75) şərtinin sağ tərəfinə bərabər götürülür..
Həddi əyici moment həmin normal kəsik üçün yuxarıda göstərilən qaydada təyin olunur.
Burucu və əyici momentlərin birgə təsirindən bu normaların bənd 10.3 və 8.1.38-də göstərilən hesablanma və konstruktiv tələblərinə riayət olunmalıdır.
8.1.41 Fəza kəsikləri arasında elementin möhkəmliyə hesablanması aşağıdakı düsturla yerinə yetirilir:
burada, - normal kəsiklərdə xarici yükdən burucu momentdir;
- həddi burucu momentdir, fəza kəsikləri arasında elementin qəbul edə biləcəyi momentdir və (8.66) düsturunun sağ tərəfinə bərabər qəbul olunur;
- həmin normal kəsikdə xarici yüklərdən kəsici qüvvədir;
- həddi kəsici qüvvədir, maili kəsiklər arasında betonun qəbul edə biləcəyi qüvvədir və (8.55) düsturunun sağ tərəfinə bərabər götürülməklə təyin olunur.
8.1.42. Fəza kəsiklərin möhkəmliyə hesablanması düstur (8.79) ilə yerinə yetirilir və burada aşağıdakı işarələmələr qəbul olunur:
- fəza kəsiyində xarici yüklərdən burucu momentdir;
-, fəza kəsiyinin qəbul edə biləcəyi həddi burucu momentdir;
- maili kəsikdə kəsici qüvvədir;
-, maili kəsiyin qəbul edə biləcəyi həddi kəsici qüvvədir.
Burucu momentin və kəsici qüvvənin birgə təsirinə hesablanmalarda eninə qüvvədən dartılan üzlərdən birində, daha doğrusu eninə qüvvənin təsir müstəvisinə paralel üzündə yerləşən dartılan armaturlu fəza kəsiyinə baxılır.
Xarici yüklərdən burucu moment elementin boyuna oxboyu uzunluğunun ortasında yerləşən normal kəsiklərdə hesablanır. Həmin normal kəsikdə xarici yüklərdən kəsici qüvvə də təyin olunur.
Həddi burucu moment bu normaların bənd 8.1.38-ə əsasən təyin edilir və baxılan fəza kəsiyi üçün, (8.67) şərtinin sağ tərəfinə bərabər qəbul edilir.
Həddi kəsici qüvvə bu normaların bənd 8.1.33-ə əsasən təyin olunur və (8.56) şərtinin sağ tərəfinə bərabər qəbul edilir. Bu halda maili kəsiyin elementin boyuna oxuna proyeksiyasının uzunluğunun ortası, fəza kəsiyinin elementin uzunluq oxuna proyeksiyasının uzunluğunun orta hissəsindən keçən normal kəsikdə yerləşdirilir.
Burucu momenti hesablayarkən (8.75) və kəsici qüvvəni hesablayarkən (8.60) şərtlərindən istifadəyə yol verilir. Bu hallarda burucu moment T=T1 və xarici yükdən kəsici qüvvə Q = Q1 elementin ox boyu en kəsiklərində təyin olunur. Baxılan normal kəsiklərdə həddi burucu moment T0 (8.75) şərtinin sağ tərəfinə bərabər (Tsw.1+Ts.1 - ə bərabər), lakin həddi kəsici qüvvə Q0 həmin normal kəsikdə (8.60) şərtinin sağ tərəfinə bərabər (Q b,1+Qsw.1 -ə bərabər ) qəbul edilir.
Burucu momentlə kəsici qüvvənin birgə təsirində bölmə 10.3-də verilmiş hesablanma və konstruktiv tələblərə riayət olunmalıdır.
8.1.43. Dəmir-beton elementlərin yerli sıxılmaya (əzilməyə) hesablanması dəmir-beton elementin səthinin məhdud sahəsinə normal tətbiq olunmuş sıxıcı qüvvənin təsirinə aparılır.
Bu zaman, yük sahəsinin elementin səthində yerləşməsindən asılı olan, yük sahəsi altında betonun həcmi gərginləşməsi halı hesabına, yük sahəsi (əzilmə sahəsi) hüdudlarında betonun sıxılmaya artmış müqaviməti nəzərə alınır.
Yerli sıxılma zonasında dolayı əlavə armaturlar olduqda, dolayı armaturlar hesabına, yük sahəsi altında betonun sıxılmaya müqavimətinin əlavə artması nəzərə alınır.
Dolayı armaturlar olmadıqda elementlərin yerli sıxılmaya hesablanması bu normaların bənd 8.1.44-ə görə aparılır, dolayı armaturlar olduqda isə bu normaların bənd 8.1.45 ilə hesablanırlar.
8.1.44. Əlavə dolayı armaturlar olmadıqda elementlərin yerli sıxılmaya hesablanması (şək.8.9) aşağıdakı şərt ilə aparılır:
burada, - xarici yükdən yerli sıxıcı qüvvədir;
- sıxıcı qüvvənin tətbiq olunma (əzilmə) sahəsidir;
- sıxılan qüvvənin yerli təsirindən betonun sıxılmada hesablama müqavimətidir;
- əmsalı yerli yükün bərabər yayılmasında 1,0 qəbul olunur, əzilmə sahəsi üzrə qeyri-bərabər yayıldıqda 0,75 qəbul edilir;
- qiyməti aşağıdakı düsturla təyin olunur:
- əmsaldır və 2,5-dən çox və 1,0-dan az olmamaq şərtilə. aşağıdakı düsturla təyin olunur:
və düstur (8.82) -də:
maksimal hesablama sahəsidir və aşağıdakı qaydalarla müəyyənləşdirilir:
-və sahələrinin mərkəzləri eynidir.
- hesablanma sahəsinin hüdudları sahəsinin hər tərəfindən həmin tərəflərin müvafiq ölçüləri qədər məsafədə aralıdadır (şəkil 8.9).
a) elementin kənarlarından uzaqda;
b) elementin bütün eni üzrə;
c) elementin eni boyu kənarında (ucunda);
d) elementin künclərində;
e) elementin bir kənarında;
f) elementin bir tərəfinə yaxın;
1. yerli yük təsir edən element; 2. əzilmə sahəsi; 3. minimal torlarla armaturlanma zonası; 4 - və sahələrinin ağırlıq mərkəzləri; 5 - torlarla armaturlanmış minimal zona; dolayı armaturlanmanın hesablanmada nəzərə alınan hissəsi.
8.1.45. Qaynaq torlar şəklində dolayı armaturlar mövcud olduqda elementlərin yerli sıxılmaya hesablanması aşağıdakı düsturla aparılır:
burada, -dolayı armaturları nəzərə almaqla, yerli sıxılma zonasında betonun hesablanma müqavimətidir və aşağıdakı düsturla təyin olunur:
burada,əmsal aşağıdakı kimi təyin olunur:
- dolayı armaturlanma torlarının konturunun daxilinə salınmış sahədir, onların kənar milləri üzrə hesab edilməklə və düstur (8.85) –də -dan çox olmayaraq qəbul olunur;
- dolayı armaturun dartılmada hesablama müqavimətidir;
- dolayı armaturlanma əmsalıdır, aşağıdakı düsturla təyin olunur:
- oxlarda “x” istiqamətində kənar millər nəzərə alınmaqla torlarda millərin sayı, kəsik sahəsi və milin uzunluğu,
- həmçinin, “y” istiqamətində.
- dolayı armaturlamada torun addımıdır;
,, və -nin qiymətləri bu normaların bənd 8.1.44-ə əsasən qəbul olunur.
Dolayı armaturlanmış element tərəfindən qəbul edilən yerli sıxıcı qüvvənin qiyməti (düstur (8.83)-ün sağ tərəfi), dolayı armaturlanmamış element tərəfindən qəbul edilən yerli sıxıcı qüvvənin ikiqat qiymətindən çox olmayaraq qəbul edilir (8.80 şərtinin sağ tərəfi).
Dolayı armaturlanma bu normaların bölmə 10.3 -də göstərilmiş tələblərə cavab verməlidir.
8.1.46. Basılıb yarılmaya hesablanma müstəvi dəmir-beton elementlər (tavalar) üçün onlara (elementin müstəvisinə normal) yerli, topa yüklər və əyici moment təsir etdikdə aparılır.
Basılıb yarılmaya hesablamalarda, əyici moment və topa qüvvədən elementə qüvvənin ötürmə zonası ətrafında məsafəsində boyuna oxuna normal yerləşən səthi üzrə toxunan qüvvələr təsir edən hesablama en kəsiklərinə baxılır (şəkil 8.10).
Hesablama en kəsiklərində təsir edən toxunan qüvvələr betonun oxboyu dartılmaya müqavimətli beton və yük sahəsindən h0–dan çox olmayan -dən az olmayan məsafədə yerləşən, dartılmaya müqavimətli eninə armaturlar tərəfindən qəbul edilməlidir.
Topa qüvvənin təsirindən beton və armatur tərəfindən qəbul edilən toxunan qüvvələr hesablama en kəsiyinin bütün sahəsi üzrə bərabər paylanmış qəbul edilir. Əyici moment təsir etdikdə yaranan toxunan qüvvə beton və eninə armaturlar tərəfindən qəbul olunaraq, hesablama en kəsik boyu xətti dəyişən əks işarəli toxunan qüvvələrin maksimum qiyməti momentin təsiri istiqamətində hesablama en kəsiyinin kənarlarında qəbul olunur.
Topa qüvvənin təsirindən basılıb yarılmaya hesablanmalar eninə armaturlar olmadıqda, bu normaların bənd 8.1.46-a, topa yük təsir etdikdə və eninə armaturlar olduqda bənd 8.1.47-ə, eninə armaturlar olmadıqda topa qüvvələrin və əyici momentin təsirinə bənd 8.1.48-ə, eninə armaturlar olduqda topa yüklərin və əyici momentin təsirlərinə bənd 8.1.49.-a əsasən aparılır.
En kəsiyin hesablama konturu, yükün ötürmə meydançası müstəvi elementin daxilində yerləşdikdə qapalı və yükün ötürmə meydançası ətrafında (şəkil 8.11, a, d), müstəvi elementin kənarında və ya küncündə yerləşdikdə, iki variantda: qapalı və yükün ötürmə meydançası ətrafında yerləşən və qapalı olmayan, müstəvi elementin kənarından sonra (şəkil 8.11, b, c), bu halda en kəsiyin hesablama konturunun yerləşməsinin iki variantında, ən kiçik yükdaşıma qabiliyyəti nəzərə alınaraq qəbul olunur.
Topa yükün tətbiq yerində momentin təsiri olduqda, bu momentin yarısı-basılıb yarılmaya hesablamada, digər yarısı isə -yük sahəsinin eni və müstəvi elementin kəsiyinin yükün ötürmə sahəsindən hər iki tərəfdə hündürlüyü də daxil olmaqla normal kəsiklər üzrə (kəsiyin eni üzrə) hesablamalarda nəzərə alınır.
Topa momentlərin və qüvvənin təsirində möhkəmlik şəraitində, basıb yarılmada nəzərə alınan təsir edən topa momentlə həddi moment arasındakı nisbət, təsir edən topa yükün F həddi yükə nisbətin yarısından çox olmayaraq qəbul olunur.
Topa yüklər hesablama en kəsiyin konturunun ağırlıq mərkəzindən kənarda yerləşdikdə, xarici yüklərin təsirindən əyici topa momentlərin qiymətləri, topa qüvvələrin hesablama en kəsiyinin konturunun ağırlıq mərkəzinə nəzərən mərkəzdənxaric tətbiqindən yaranan, sütundakı momentə nisbətdə müsbət və əks işarəli əlavə momentlər nəzərə alınmaqla müəyyən edilir.
a) müstəvi element daxilində yükün tətbiq sahəsi
b) c) müstəvi elementin kənarında;d) eninə armaturların xaçşəkilli yerləşməsi.
1-yükün tətbiq olunma sahəsi; 2- enkəsiyin hesablama konturu 2- hesablama konturunun yerləşməsinin ikinci variantı; 3- hesablama konturunun ağırlıq mərkəzi (və oxlarının kəsişmə geri) 4- yükün tətbiq sahəsinin ağırlıq mərkəzi (və oxlarının kəsişmə geri); 5-eninə armatur; 6- eninə armaturu nəzərə almadan hesablama eninə kəsiyin konturu; 7- müstəvi elementin sərhəddi (kənar).
8.1.47. Eninə armatur olmayan elementlərin topa qüvvənin təsirindən basılıb yarılmaya hesablanması aşağıdakı düsturla aparılır:
burada, - xarici yüklərdən topa qüvvədir;
Fult - beton tərəfindən qəbul edilən həddi qüvvədir;
Fb,ult - qüvvəsi aşağıdakı düsturla hesablanır:
- topa qüvvə -in tətbiq sahəsinin sərhədindən məsafədə yerləşən və kəsiyin işçi hündürlüyü olan hesablama en kəsiyinin sahəsidir (şəkil 8.12).
- sahəsi aşağıdakı düsturla təyin olunur:
burada, -hesablama en kəsiyinin konturunun perimetridir;
- kəsiyin çevrilmiş hesablanma hündürlüyüdür;
və - və oxları istiqamətində yerləşən boyuna armatur üçün en kəsiyinin işçi hündürlüyüdür.
8.1.48. Eninə armaturlu elementlərin topa yükün təsirindən basılıb yarılmaya hesablanması (şəkil.8.13.) aşağıdakı düsturla aparılır:
burada, - basılıb yarılmada eninə armaturların qəbul edə biləcəyi həddi qüvvədir;
- betonun qəbul edə biləcəyi həddi qüvvədir və bu normaların bənd 8.1.47 əsasında təyin olunur.
- elementin boyuna oxuna normal və hesablama en kəsiyin konturu boyu bərabər yerləşmiş eninə armaturların qəbul etdiyi qüvvədir və aşağıdakı düsturla təyin olunur:
- hesablama kəsiyin konturundan hər iki tərəfə məsafə hüdudlarında yerləşən, en eninə armaturdakı qüvvədir (hesablama kəsiyin konturun vahid uzunluğuna düşən) və aşağıdakı kimi hesablanır:
- hesablama en kəsiyinin konturunun perimetri üzrə məsafə hüdudunda, konturun hər iki tərəfində yerləşmiş, addımılı eninə armaturun kəsiyinin sahəsidir.
- hesablama en kəsiyi konturunun perimetridir, bu normaların bənd 8.1.47-ə əsasən təyin olunur.
Eninə armatur hesablama en kəsiyinin konturu üzrə qeyri-bərabər yerləşdikdə və yükü ötürən sahənin oxları üzrə cəmləşdikdə (eninə armaturlar xaçvari yerləşdikdə) eninə armaturlar üçün konturun perimetri basılıb yarılmaya hesablama konturunda eninə armatur yerləşən sahələrin faktiki və uzunluqları üzrə qəbul olunur (şəkil 8.11, e).
qiyməti -dən çox olmayaraq qəbul edilir. Hesablanmada eninə armatur -dən az olmadıqda nəzərə alınır.
Eninə armaturların yerləşmə sərhədlərindən kənarda basılıb yarılmaya hesablama bu normaların bənd 8.1.47-ə əsasən aparılır. Bu zaman hesablama en kəsiyinin konturuna eninə armaturun yerləşmə sərhədindən məsafədə olmaq şərtilə baxılır (şəkil 8.13). Eninə armaturun yükün ötürmə sahəsinin oxları üzrə topa yerləşməsi halında əlavə olaraq, betonun en kəsiyinin hesablama konturu eninə armaturun yerləşmə yerinin kənarları ilə gedən diaqonal xətlər üzrə qəbul olunur (şəkil 8.11,e).
Eninə armatur bu normaların bənd 10.3-də göstərilmiş konstruktiv tələblərə cavab verməlidir. Bənd 10.3-də göstərilmiş konstruktiv tələblər pozulduqda, basılıb yarılmaya hesablamada yalnız basılıb yarılma piramidasını (onun ankerləşdirilməsi şərtləri təmin edildikdə) kəsən eninə armaturlar nəzərə alınmalıdır.
1-hesablama en kəsiyi; 2- hesablama en kəsiyin konturu; 3- hesablanmalarda nəzərə alınan eninə armaturun sərhəd zonası; 4- hesablama en kəsiklərinin eninə armaturu nəzərə alınmadan konturu; 5- tətbiq olunan yükün sahəsinin konturu
8.1.49. Eninə armatur olmadıqda, topa qüvvənin və əyici momentin (şəkil 8.12) birgə təsirinə elementin basılıb yarılmaya hesablanması aşağıdakı düsturla yerinə yetirilir:
- xarici yükdən topa qüvvədir;
- xarici yükdən topa əyici momentdir və basılıb yarılmaya hesablamalarda nəzərə alınır (bənd 8.1.46 ).
, - topa qüvvənin və əyici momentlərin betonun hesablama en kəsiyində onların ayrıca təsirindən qəbul edə biləcəyi həddi qiymətlərdir.
Binanın müstəvi örtüklərində topa əyici moment dəmir-beton karkasda sütunun aşağı və yuxarı kəsiklərində baxılan düyündə örtüyə birləşən yerdə əyici momentlərin cəminə bərabərdir.
Həddi qüvvə bu normaların bənd 8.1.47-ə görə təyin olunur. Həddi əyici moment aşağıdakı düsturla təyin edilir:
- hesablama en kəsiyinin müqavimət momentidir və bu normaların bənd 8.1.51-ə əsasən təyin olunur.
İki qarşılıqlı perpendikulyar müstəvilərdə əyici moment təsir etdikdə, hesablanma aşağıdakı kimi aparılır:
burada, və - topa qüvvə və və oxları istiqamətində əyici momentlərdir, xarici yükdən basılıb yarılmaya hesablanmalarda (bənd 8.1.46) nəzərə alınır.
və -həddi topa qüvvə və və oxları istiqamətində həddi əyici momentlərdir, hansılar ki, onların ayrı-ayrılıqda təsirində beton tərəfindən hesablanma en kəsiyində qəbul edilə bilər.
- qüvvəsi bu normaların bənd 8.1.47-ə görə təyin olunur.
və - müvafiq olaraq və oxları müstəvilərində təsir etdiyi hallarda yuxarıda göstərilənlərə əsasən təyin olunur.
8.1.50. Eninə armaturlar olan elementləri topa yükün və əyici momentlərin bir-birinə perpendikulyar iki müstəvidə təsirlərində basılıb yarılmaya hesabladıqda (şəkil 8.13) aşağıdakı şərtdən istifadə olunur:
burada, F,Mx və My bu normaların bənd 8.1.49-a əsasən qəbul olunur;
, və - həddi topa qüvvəsi və və oxları istiqamətində hesablama en kəsiyində beton tərəfindən onların ayrılıqda təsirində qəbul edə biləcəyi əyici momentlərin qiymətləridir.
və - həddi topa qüvvəsi və və oxları istiqamətlərində eninə armaturlar tərəfindən onların ayrılıqda təsirində qəbul edə biləcəyi əyici momentlərdir.
,,və qüvvələri bu normaların bənd 8.1.48 və 8.1.49-a uyğun təyin olunur.
və - yuxarıda göstərilən göstərişlərə uyğun olaraq, və oxları istiqamətlərində təsir edən əyici momentlər aşağıdakı kimi təyin edilirlər:
burada, və bu normaların bənd 8.1.48 və 8.1.51-ə uyğun təyin olunur.
Düstur (8.96)-da olan cəmlər: müvafiq olaraq 2Fb,ult, 2Mb,ult, 2Mbx,ult, 2Mby,ult - dən çox olmayaraq qəbul edilir.
Eninə armaturlar bu normaların bölmə 10.3-də verilən konstruktiv tələblərə cavab verməlidir. Bu bənddə göstərilən konstruktiv tələblər pozulduqda, eninə armaturlar basılıb yarılmaya hesablanmalarda nəzərə alınmır.
8.1.51. Ümumi halda betonun hesablama konturunun müqavimət momentlərinin qiymətləri basılıb yarılmaya qarşılıqlı perpendikulyar və oxlarına nəzərən aşağıdakı kimi təyin olunur:
burada,- hesablama konturunun ağırlıq mərkəzindən keçən və oxlarına nəzərən inersiya mometnləridir (şəkil 8.11);
- hesablama konturundan onun ağırlıq mərkəzinə qədər olan maksimal məsafədir.
İnersiya momentinin qiyməti hesablama konturunun en kəsiklərinin ayrı-ayrı məntəqələrinin inersiya momentlərinin cəmi kimi hesablama konturunun ağırlıq mərkəzindən keçən mərkəzi oxlara nəzərən təyin olunur.
Hesablama konturunun ağırlıq mərkəzinin vəziyyəti seçilmiş oxa nəzərən aşağıdakı düsturla təyin olunur:
burada, hesablama konturunun ayrı-ayrı məntəqəsinin uzunluğudur;
- hesablama konturunun ayrı-ayrı məntəqələrinin ağırlıq mərkəzindən seçilən oxa qədər olan məsafədir.
Hesablanmalarda müqavimət momentlərinin və -in kiçik qiymətləri qəbul olunur.
Dairəvi kəsikli sütunlar üçün betonun hesablama konturunun müqavimət momenti aşağıdakı düsturla təyin olunur:
Burada D - sütunun diametridir.
8.1.52. Eninə armaturların müqavimət momentlərinin basılıb yarılmaya görə hesablanmalarda qiymətləri eninə armaturlar basılıb yarılmaya hesablama konturunda bərabər yerləşdirildikdə, konturdan hər tərəfə məsafəsində durduqda (şəkil 8.13) və -ə bərabər qəbul olunur.
Eninə armaturlar müstəvi elementdə yük meydançalarının oxları üzrə topa yerləşdikdə, məsələn, sütunların oxu üzrə (eninə armaturları örtükdə xaçşəkilli yerləşməsi) eninə armaturların müqavimət momentləri betonun müqavimət momentinin təyin olunma qaydaları ilə faktiki məhdudlaşdırılmış məntəqənin uzunluğu və eninə armaturların yerləşdirilməsi hesablama konturunun basılıb yarılmasına uyğun qəbul edilir (şəkil 8.11, e).
8.1.53. Müstəvi mərtəbəarası, dam, bünövrə tavaların möhkəmliyə hesablanması ayrılmış elementin qarşılıqlı perpendikulyar oxlar istiqamətində yan üzlərində tətbiq olunan əyici və burucu momentlərin, həm də boyuna və eninə qüvvələrin birgə təsirinə hesablanması kimi aparılmalıdır (şəkil 8.14).
Bundan əlavə, müstəvi tavaların sütunlar üzərində oturduğu halda topa normal qüvvə və momentlərin təsirlərinə basıb-yarılmaya bənd 8.1.46 - 8.1.52-yə görə hesablama aparılmalıdır.
8.1.54. Ümumi halda müstəvi tavaların möhkəmliyə hesablanması müstəvi elementi sıxılan betonu və dartılan armaturu ayrı-ayrı qatlara bölməklə və hər qatı əyici moment və burucu momentdən və normal qüvvələrdən alınan normal və kəsici qüvvələrin təsirlərinə hesablamaq lazımdır (Şəkil 8.15).
Həddi müvazinətdə ümumiləşmiş tənliklər əsasında müstəvi tava elementlərini armatur və beton qatlara ayırmadan da əyici və burucu momentlərin birgə təsirlərinə hesablamalar aparılmalıdır:
(Mx,ult Mx) (My,ultMy) Mxy 0 (8.100)
Burada Mx, My,Mxy - ayrılmış müstəvi elementə təsir edən əyici və burucu momentlərdir;
Mx,ult, My,ult və Mxy,ult - ayrılmış müstəvi elementin qəbul edə biləcəyi həddi əyici və burucu momentlərdir;
Həddi əyici momentlərin Mx,ult və My,ult qiymətləri x və y oxlarına perpendikulyar kəsiklərlə ayrılan müstəvi elementlərin x və y oxlarına paralel armaturlu normal kəsiklərin hesablanması bənd 8.1.1- 8.1.13 əsasında aparılmalıdır.
Betona görə burucu momentlərin həddi qiymətləri Mbxy,ult və boyuna dartılan armatura görə Msxy aşağıdakı düsturlarla təyin olunur:
Mbxy,ult 0,1Rb bh (8.104)
burada, b və h ayrılmış müstəvi elementin kiçik və böyük ölçüləridir.
Msxy,ult 0,5 Rs (Asx Asy )h0 (8.105)
burada, Asx və Asy - x və y istiqamətində boyuna armaturlaın sahələridir;
h0 - tavanın en kəsiyinin işçi hündürlüyüdür.
Ayrılmış elementin yan tərəflərinə təsir edən qüvvələrin və bu elementin diaqonal kəsiklərində daxili qüvvələrin xarici yüklərlə müvazinəti əsasında alınan şərtlərlə müstəvi elementin möhkəmliyinin başqa üsullarla da hesablanmasına yol verilir.
Ayrılmış müstəvi elementə boyuna qüvvələr təsir etdikdə, ayrılmış müstəvi elementin hesablanması divarlarda olduğu kimi bənd 8.1.57 ilə aparılmalıdır.
8.1.55. Ayrılmış müstəvi elementin kəsici qüvvəyə görə hesablanması aşağıdakı şərtə əsasən aparılır:
Burada Qx və Qy ayrılmış müstəvi elementin yan üzlərinə təsir edən kəsici qüvvələrdir.
Qx,ult və Qy,ult - ayrılmış müstəvi elementlərin qəbul edə biləcəyi həddi kəsici qüvvələrdir.Həddi kəsici qüvvələrin qiymətləri düsturla təyin olunur:
Qult = Qb+ Qsw (8.107)
Burada Qb və Qsw - uyğun olaraq beton və eninə armaturların qəbul etdiyi kəsici qüvvələrdir və aşağıdakı düsturlarla təyin olunurlar:
Qb= 0.5Rbt bh0 (8.108)
Burada qsw - eninə armaturlanmanın intensivliyidir və düstur (8.59) ilə təyin olunur.
8.1.56. Ümumi halda divarların möhkəmliyə hesablanmasını ayrılmış müstəvi elementin (şəkil 8.16) yan tərəflərinə tətbiq olunmuş normal qüvvə, əyici moment, burucu moment, sürüşdürücü qüvvə və kəsici qüvvələrin birgə təsirlərinə əsasən aparılmalıdır.
8.1.57. Divarların ümümi halda möhkəmliyə hesablanması müstəvi elementin sıxılan beton və dartılan armatur qatlarına ayrılması yolu ilə aparılması tövsiyyə olunur və hər qatın normal və kəsici qüvvə təsirlərinə ayrılıqda baxılması, bu halda əyici və burucu momentlərin təsirindən ümumi normal və sürüşdürücü qüvvələrdən alınan qiymətlərinə əsasən hesablanmalıdır.
Ayrılmış elementi sıxılan beton və dartılan armaturu qatlara ayırmadan divarın müstəvisindən kənarda əyici, burucu momentlər və normal qüvvədən alınan normal və kəsici qüvvənin birgə təsirinə divarların möhkəmliyi hesablanır.
Divar müstəvisində onun möhkəmliyə hesablanması həddi müvazinətin ümumiləşmiş tənlikləri əsasında aparılması tövsiyyə olunur.
(Nx,ult - Nx)(Ny,ult -Ny)- Nxy 0 (8.110)
Burada Nx, Ny və Nxy - müstəvi elementin yan səthlərinə təsir edən normal və sürüşdürücü qüvvələrdir.
Nx,ult, Ny,ult və Nxy,ult -ayrılmış müstəvi elementin qəbul edə biləcəyi həddi normal və sürüşdürücü qüvvələrdir. Normal Nx,ult və Ny,ult həddi qüvvələrin qiymətləri x və y oxlarına paralel şaqulu və üfüqi armaturları olan normal kəsiklərin hesablanmasından, müstəvi elementin bənd 8.1.14-8.1.15 -dən təyin olunmalıdır.
Betona görə Nb,xy,ult və armatura görə N s,xy,ult həddi sürüşdürücü qüvvənin qiymətləri aşağıdakı düsturlarla təyin olunur.
Nb,xy,ult= 0.3Rb Ab (8.114)
Burada Ab -ayrılmış elementin beton kəsiyinin işçi sahəsidir.
N s,xy,ult = 0.5Rs (Asx + Asy) (8.115)
Burada Asx və Asy - ayrılan elementin x və y oxları istiqamətində en kəsik sahələridir.
Divarın müstəvisindən kənar istiqamətdə hesablanması, həddi momentlərin qiymətləri təyin olunduqda normal qüvvələrin təsirini nəzərə alaraq müstəvi tavaların hesablanmasına analoji aparılır.
Ayrılmış elementin yan səthlərinə təsir edən və diaqonal kəsiklərdə daxili qüvvələrlə xarici yüklərin müvazinət şərtlərindən alınan başqa hesablama üsullarının tətbiqinə yol verilir.
8.1.58. Divardan ayrılmış müstəvi elementin hesablanması tavalara analoji, lakin boyuna qüvvələrin təsirləri nəzərə alınmaqla aparılmalıdır.
8.1.59. Tavaların çatadavamlılığa görə (elementin oxuna normal kəsiklərdə çatların əmələ gəlməsi və açılmasına) hesablanması əyici momentin təsirinə (burucu moment nəzərə alınmamaqla) bölmə 8.2 -nin göstərişləri əsasında aparılmalıdır.
8.2. Dəmir-beton konstruksiya elementlərinin ikinci qrup həddi hallara hesablanması
8.2.1. İkinci qrup həddi hallara görə hesablanmalara aşağıdakılar daxildir:
- çatların əmələ gəlməsinə görə hesablanma;
- çatların açılmasına görə hesablanma;
- deformasiyalara görə hesablanma.
8.2.2. Çatların əmələ gəlməsinə görə hesablanma çatların olmamasının təmin edilməsi zərurəti olduqda, həmçinin çatların açılmasına və deformasiyalara görə hesablamalarda köməkçi bir hesablama kimi aparılır.
8.2.3. Çatların əmələ gəlməsinə görə hesablanmada çatların olmamasının təmin edilməsi məqsədilə yükə görə etibarlılıq əmsalı qəbul olunur (möhkəmliyə görə hesablamada olduğu kimi). Çatların açılmasına və deformasiyalara görə hesablamalarda yükə görə etibarlılıq əmsalı qəbul olunur.
8.2.4. Dəmir-beton elementlərin çatların açılmasına görə hesablanması aşağıdakı şərt ödənildiyi halda aparılır:
burada, - xarici yükdən elementin çevrilmiş kəsiyinin ağırlıq mərkəzindən keçən təsir müstəvisinə normal oxa nəzərən əyici momentdir;
- elementin normal kəsikləri tərəfindən çatlar əmələ gəldikdə qəbul edə biləcəyi əyici momentdir və düstur (8.121) ilə hesablanır.
Mərkəzi dartılan elementlər üçün çatların əmələ gəlməsi aşağıdakı şərtdən təyin edilir.
burada, - xarici yükdən boyuna dartıcı qüvvədir;
- çatlar əmələ gəldikdə elementin qəbul edə biləcəyi boyuna dartıcı qüvvədir, bu normaların bənd 8.2.13- ə əsasən təyin olunur.
8.2.5. (8.116) və ya (8.117) şərtləri ödənildiyi hallarda çatların açılışına görə hesablamalar aparılmalıdır. Dəmir-beton elementlər çatların qısamüddətli və uzunmüddətli açılmasına görə hesablanırlar.
Qısamüddətli çatların açılması daimi və müvəqqəti (uzunmüddətli və qısamüddətli) yüklərin birgə təsirindən, uzunmüddətli çatların açılması yalnız daimi və müvəqqəti uzunmüddətli yüklərin təsirindən hesablanır (bənd 4.6)
8.2.6. Çatların açılmasına hesablanma aşağıdakı düsturla yerinə yetirilir:
burada, - xarici yüklərin təsirindən açılan çatın enidir və bu normaların bənd 8.2.7, 8.2.15-8.2.17 -ə əsasən təyin olunur;
- açılan çatların həddi yol verilən enidir.
-qiymətləri aşağıdakılara bərabər qəbul edilir:
a) armaturun mühafizəsini təmin etmək şərtindən:
-0,3 mm- uzunmüddətli çatların açılması:
-0,4 mm- qısamüddətli (uzunolmayan) çatların açılması;
A800, A1000, Bp1200 - Bp1400, K1400, K1500 (K-19), K1500 (K7) və K1600 sinifləri üçün, diametri 12 mm olanda:
0,2 mm -uzunmüddətli çatların açılması;
0,3 mm - qısamüddətli çatların açılması:
,,K1600 sinifli, diametri 6 və 9 mm olanda:
0,1 mm- uzunmüddətli çatların açılması;
0,2 mm- qısamüddətli çatların açılması;
b) konstruksiyanın sukeçirməzliyinin məhdudlaşması şərtindən:
0,2 mm - uzunmüddətli çatların açılması;
0,3 mm - qısamüddətli çatların açılması;
8.2.7. Dəmir-beton elementlərin hesablanması normal və maili çatların uzunmüddətli və qısamüddətli açılmasına görə aparılır.
Uzunmüddətli açılan çatların eni aşağıdakı düsturla təyin olunur:
Qısamüddətli açılan çatların eni aşağıdakı düsturla hesablanır:
burada, - daimi və müvəqqəti uzunmüddətli yüklərin təsirindən açılmış çatların enidir;- daimi və müvəqqəti (uzun və qısamüddətli) yüklərin qısamüddətli təsirindən açılmış çatların enidir;
- daimi və müvəqqəti yüklərin qısamüddətli təsirindən açılmış çatların enidir.
8.2.8. Çat yaradan moment ümumi halda deformasiya modeli əsasında bənd 8.2.14-ə əsasən təyin olunur.
Aşağı və üst üzlərində armaturu olan düzbucaqlı, tavr və ya ikitavr kəsiklər üçün çat yaradan moment dartılan betonun elastik olmayan deformasiyalarını nəzərə almaqla bənd 8.2.10-8.2.12 -yə əsasən təyin olunmasına yol verilir.
8.2.9. Çat yaradan momentin təyini dartılan zonada betonun qeyri-elastik deformasiyaları nəzərə alınmaqla bu normaların bənd 8.2.11 əsasında düstur (8.121)-də Wpl = Wred qəbul etməklə təyin olunur. Əgər bu halda (8.118) və ya (8.139) şərtləri ödənilməzsə, onda çat yaradan moment betonun dartılan zonasında qeyri-elastik deformasiyaları nəzərə almaqla təyin olunmalıdır.
8.2.10. Çat yaradan moment betonun dartılan zonasında qeyri-elastik deformasiyalarını nəzərə almaqla aşağıdakı müddəalara uyğun olaraq təyin olunur:
- deformasiyadan sonra kəsiklər müstəviliyini saxlayır;
- sıxılan zonasında betonun gərginlik epürləri elastik cisimdə olduğu kimi üçbucaq formasını saxlayır (şəkil 8.17)
- betonun dartılan zonasında gərginlik epürü trapesiya formasında qəbul olunur, gərginliklər betonun dartılmada müqavimətin hesablama qiymətinin keçmədiyi hesab olunur.
- yükün qısamüddətli təsirindən betonun dartılan kənar liflərində nisbi deformasiya onun həddi qiymətinə bərabər qəbul edilir (bənd 8.1.30); iki işarəli deformasiya epürü üçün qəbul olur.
- armaturda gərginlik elastik cisimlərdə olduğu kimi nisbi deformasiyalardan asılı olaraq qəbul olunur.
8.2.11. Betonun dartılan zonasında qeyri-elastik deformasiyalar nəzərə alınmaqla çat yaradan moment aşağıdakı düsturla təyin olunur:
burada, - betonun dartılan kənar liflərinə görə kəsiyin elastik-plastik müqavimət momenti olmaqla, bu normaların bənd 8.2.10-a əsasən təyin edilir;
- boyuna normal qüvvənin tətbiq nöqtəsindən (elementin çevrilmiş kəsiyinin ağırlıq mərkəzində yerləşmiş) çatın əmələ gəlməsi yoxlanılan dartılan zonadan ən uzaqda olan özək nöqtəsinə qədər məsafədir.
Düstur (8.121)-də “müsbət” işarəsi boyuna sıxan qüvvə, “mənfi” işarəsi dartan qüvvə üçün qəbul olunur.
Düzbucaqlı və rəfi sıxılan zonada olan tavr kəsiklər üçün momentin təsiri simmetriya oxu müstəvisində olduqda, - in qiymətlərinin aşağıdakı kimi təyin olunmasına yol verilir:
Burada, Wred - dartılan zona üzrə çevrilmiş kəsiyin elastik müqavimət momentidir və bənd 8.2.12-yə uyğun təyin olunur.
8.2.12. Müqavimət momenti və məsafəsi aşağıdakı düsturlarla təyin olunur:
burada, - çevrilmiş en kəsiyin onun ağırlıq mərkəzinə nəzərən inersiya momentidir.
,və - betonun, dartılan və sıxılan armaturun inersiya momentləridir;
- çevrilmiş en kəsiyin sahəsidir, aşağıdakı düsturla təyin olunur:
-armaturu betona çevirən əmsaldır:
- müvafiq olaraq, betonun, dartılan və sıxılan armaturun en kəsik sahələridir.
- betonun ən çox dartılan liflərindən elementin çevrilmiş en kəsiyin ağırlıq mərkəzinə qədər olan məsafədir
burada - elementin çevrilmiş en kəsiyin betonunun ən çox dartılan liflərə nəzərən statik momentidir.
Müqavimət momentinin armatur nəzərə alınmadan təyin olunmasına yol verilir. Bu halda -in qiymətləri düstur (8.125) və (8.126) -da sıfra bərabər götürülür.
8.2.13. Mərkəzi dartılan elementlərdə çat yaradan qüvvə aşağıdakı düsturla təyin olunur:
8.2.14. Qeyri-xətti deformasiya modeli əsasında çat yaradan momentin təyini ümumi haldan istifadə etməklə, bu normaların bənd 6.1.24 və 8.1.20 - 8.1.30-da verilən, lakin betonun normal kəsiyin dartılan zonasında işi nəzərə alınaraq, dartılan betonun hal diaqramı ilə bənd 6.1.22-yə əsasən təyin olunur. Materialların hesablama xarakteristikaları ikinci həddi hal üçün qəbul edilir.
-in qiyməti bənd 8.1.20-8.1.30-da verilmiş sistem tənliklərin həllərindən, xarici yükün təsirindən elementin dartılan üzündə betonun nisbi deformasiyasını bənd 8.1.30-un göstərişləri əsasında təyin olunan, dartılmada betonun nisbi deformasiyanın həddi qiymətinə bərabər qəbul etməklə təyin edilir.
8.2.15 Normal çatların eni ( bənd ) aşağıdakı düsturla təyin olunur:
burada,- müvafiq xarici yükdən çat olan en kəsikdə boyuna dartılan armaturdakı gərginlikdir və bu normaların bənd 8.2.16-a əsasən təyin olunur;
- iki qonşu normal çatlar arasında məsafədir və bu normaların bənd 8.2.17-ə əsasən təyin olunur;
- dartılmış armaturun nisbi deformasiyaların çatlar arasında qeyri-bərabər paylanmasını nəzərə alan əmsaldır; qəbul olunmasına yol verilir; əgər bu halda (8.118) şərti təmin olunmazsa, onda əmsalı düstur (8.138) ilə təyin olunur;
- yükün təsiretmə müddətini nəzərə alan əmsaldır və aşağıdakı kimi qəbul olunur:
1,0 - yükün təsiri qısamüddətli olduqda;
1,4 - yükün təsiri uzunmüddətli olduqda;
- boyuna armaturun səthinin formasını (profilini) nəzərə alan əmsaldır və aşağıdakı kimi qəbul olunur:
0,5 - periodik profilli və kanat armaturlar üçün;
0,8 - hamar səthli armaturlar üçün;
- yükləmə xarakterini nəzərə alan əmsaldır və aşağıdakı kimi qəbul olunur:
1,0 - əyilən və mərkəzdənxaric sıxılan elementlər üçün;
1,2 - dartılan elementlər üçün.
8.2.16. Əyilən elementlərin dartılan armaturunda gərginlik aşağıdakı kimi təyin olunur:
-elementin çevrilmiş en kəsiyinin inersiya momenti və sıxılan zonanın hündürlüyüdür, betonun ancaq sıxılan zonasının sahəsi, dartılan və sıxılan armatur kəsiklərinin sahələri nəzərə alınaraq, müvafiq düsturlarda armaturun betona qarşı çevrilmə əmsalları qəbul edilməklə bu normaların bənd 8.2.27-ə əsasən təyin olunur.
Əyilən elementlər üçün (şəkil 8.18) qəbul edilir. Burada - betonun sıxılan zonasının hündürlüyüdür və olmaq şərtilə bu normaların bənd 8.2.28-ə müvafiq təyin olunur.
Armaturun betona qarşı çevrilmiş əmsalının qiyməti aşağıdakı düsturla təyin olunur:
- sıxılan betonun deformasiyasının çevrilmiş moduludur, sıxılan betonun qeyri-elastik deformasiyalarını nəzərə alır və aşağıdakı kimi təyin olunur:
Betonun nisbi deformasiyasının qiyməti 0,0015 qəbul olunur. Armaturda gərginliyin aşağıdakı kimi təyin edilməsinə yol verilir:
burada - dartılan armaturun ağırlıq mərkəzindən elementin sıxılan zonasında qüvvənin əvəzləyicinin tətbiq olunma nöqtəsinə qədər olan məsafədir.
En kəsiyi düzbucaqlı olan elementlərin sıxılan zonasında armatur olmadıqda (və yaxud nəzərə alınmadıqda) -in qiymətinin aşağıdakı düsturla təyin olunmasına yol verilir:
Düzbucaqlı, tavr (sıxılan zonada rəfi olan) və ikitavr en kəsikləri üçün -in qiymətinin 0,8-a bərabər götürülməsinə yol verilir.
Əyici moment və normal qüvvə təsir edən halda dartılan armaturda -gərginliyi aşağıdakı kimi təyin olunur:
- elementin çevrilmiş en kəsiyin sahəsi və ən çox sıxılan beton liflərindən çevrilmiş kəsiyin ağırlıq mərkəzinə qədər olan məsafədir, ümumi qaydada elastik elementlərin kəsiyinin həndəsi xarakteristikalarının hesablanması kimi sahənin yalnız sıxılan zonasının beton hissəsinin, dartılan və sıxılan armaturların sahələri çevrilmə əmsalı qəbul edilməklə hesablanır.
gərginliyinin aşağıdakı kimi təyin olunmasına yol verilir:
burada, - dartılan armaturun ağırlıq mərkəzindən normal qüvvənin tətbiq nöqtəsinə qədər olan məsafədir, -ə bərabər ekssentrisitet nəzərə alınmaqla.
Düzbucaqlı kəsikli elementlər üçün sıxılan armatur olmadıqda ( və yaxud nəzərə alınmadıqda) -in qiymətinin düstur (8.133) ilə təyin olunmasına yol verilir, burada boyuna qüvvənin təsiri nəzərə almaqla sıxılan zonanın hündürlüyüdür və çevrilmə əmsalı qəbul edilməklə bu nornaların bənd 8.2.28-ə əsasən təyin olunur.
Düzbucaqlı, tavr (sıxılan zonada rəfi olan) və ikitavr en kəsikli üçün -in qiymətlərinin -a bərabər götürülməsinə yol verilir.
Düstur (8.134) və (8.135)-də “müsbət” işarə dartıcı və “mənfi” işarə sıxıcı normal qüvvələr üçün qəbul olunur.
- gərginliyi -dən çox olmamalıdır.
8.2.17. Çatlar arasındakı baza məsafəsi aşağıdakı kimi təyin olunur:
və -dən və -dən az olmayaraq, -dən və -dən çox (en kəsiyin hesablanma hündürlüyü dən çox olmadıqda) olmayaraq qəbul edilir.
- betonun dartılan zonasının sahəsidir;
- dartılan armaturun en kəsik sahəsidir;
- armaturun nominal diametridir;
- nin qiyməti betonun dartılan zonasının hündürlüyünə görə çat yaradan momentin hesablanma qaydasına uyğun olaraq bu normaların bənd 8.2.8 - 8.2.14–ə əsasən təyin olunur.
Bütün hallarda, -nin qiyməti en kəsiyin hündürlüyü hüdudları -dan az və dan çox olmadığı halda alınan kəsiyin sahəsinə bərabər qəbul olunur.
8.2.18. əmsalının qiyməti aşağıdakı kimi təyin olunur:
burada, - çat olan kəsikdə boyuna dartılan armaturda gərginlikdir, normal çatlar əmələ gələn anda bu normaların bənd 8.2.16-a əsasən müvafiq düsturlarda qəbul edilməklə təyin olunur;
- həmçinin, baxılan yükün təsirindən gərginliyin qiymətidir.
Əyilən elementlər üçün əmsalının aşağıdakı kimi təyin olunmasına yol verilir:
8.2.19. Dəmir-beton elementlərin deformasiyalara görə hesablanması konstruksiyaların qoyulan istismar tələbləri nəzərə alınmaqla yerinə yetirilir.
Deformasiyalara görə hesablanmalar aşağıdakı təsirlərə görə aparılır:
- daimi, müvəqqəti uzunmüddətli və qısamüddətli yüklərin (bənd 4) texnoloji və konstruktiv tələblərlə deformasiyalar məhdudlaşdırıldıqda;
- daimi və müvəqqəti uzunmüddətli yüklər, estetik tələblərə görə deformasiyalar məhdudlaşdırıldıqda.
8.2.20. Elementlərin həddi yolverilən deformasiyalarının qiymətləri TNvəQ 2.01.07 və konstruksiyanın ayrı-ayrı növlərinə aid normativ sənədlərə uyğun olaraq qəbul edilir.
8.2.21. Dəmir-beton elementlərin əyintilərə görə hesablanması aşağıdakı düsturla aparılır:
burada, - dəmir-beton elementlərin xarici yükdən əyintisi;
- dəmir-beton elementlərinin əyintisinin həddi yolverilən qiymətidir.
Dəmir-beton konstruksiyaların əyintisi inşaat mexanikasının ümumi qaydaları ilə dəmir-beton elementlərin əyilmə, sürüşmə və boyuna deformasiya xarakteristikalarından asılı olaraq uzunluq boyu kəsiklərdə təyin olunur (əyrilik, sürüşmə bucağı və s.)
Dəmir-beton elementlərinin əyintisi əsasən əyilmə deformasiyasından asılı olduqda, əyintilərin qiymətləri sərtlik xarakteristikalarına görə bu normaların bənd 8.2.22 və 8.2.31-ə əsasən təyin olunur.
8.2.22. Uzunluq boyu sabit en kəsikli, çat olmayan əyilən elementlər üçün əyintilər inşaat mexanikasının ümumi qaydalarına əsasən en kəsiklərinin sərtliyindən (düstur (8.143) ilə təyin olunan ) istifadə edilməklə təyin edilir.
8.2.23. Əyilən, mərkəzdənxaric sıxılan və mərkəzdənxaric dartılan elementlərin əyriliyi onların əyintisinin hesablanması üçün təyin olunur:
a) elementin və ya onun məntəqələrinin, dartılan zonalarda çatlar əmələ gəlmədikdə bu normaların bənd 8.2.24, 8.2.26-a əsasən;
b) elementin və ya onun məntəqələrinin dartılan zonalarda çatlar olduqda, bənd 8.2.24, 8.2.25 və 8.2.27 –yə əsasən.
Elementlər və ya onun məntəqələri çatlarsız baxılır, əgər yükün tam, daimi, müvəqqəti uzunmüddətli və qısamüddətli təsirlərindən çatlar əmələ gəlmirsə (yəni 8.116 şərti təmin olunmur).
Dəmir-beton elementlərin əyriliyi çatlar olduqda və ya olmadıqda, həmçinin deformasiya modeli üzrə bu normaların bənd 8.2.32 əsasında təyin etmək olar.
8.2.24. Əyilən, mərkəzdənxaric sıxılan və mərkəzdənxaric dartılan elementlərin tam əyriliyi aşağıdakı düsturla təyin olunur:
- dartılan zonada çatlar olmadıqda:
- dartılan zonada çatlar olduqda:
,müvafiq olaraq qısamüddətli yüklərin qısamüddətli, daimi və müvəqqəti uzunmüddətli yüklərin uzunmüddətli təsirlərindən əyriliklərdir.
- deformasiyalara görə hesablanmalarda tam yüklərin qısamüddətli təsirindən əyrilikdir;
- daimi və müvəqqəti uzunmüddətli yüklərin qısamüddətli təsirindən əyrilikdir;
- daimi və müvəqqəti uzunmüddətli yüklərin uzunmüddətli təsirlərində əyrilik-dir;
Əyriliklər,, bu normaların bənd 8.2.25-in göstərişləri əsasında təyin olunur.
8.2.25. Müvafiq yüklərdən dəmir-beton elementlərin əyriliyi bu normaların bənd 8.2.24-ə əsasən təyin olunur:
burada, - xarici yüklərdən (boyuna qüvvə nəzərə alınmaqla) əyici momentin təsir müstəvisinə normal və elementin çevrilmiş kəsiyin ağırlıq mərkəzindən keçən oxa nəzərən nəzərən əyici momentdir;
- elementin çevrilmiş kəsiyinin əyilmədə sərtliyidir və aşağıdakı düsturla təyin olunur;
- sıxılan betonun deformasiya moduludur, yüklərin təsiretmə müddətlərindən asılı olaraq və çat olub -olmaması nəzərə alınaraq təyin olunur;
- çevrilmiş en kəsiyinin onun ağırlıq mərkəzinə nəzərən inersiya momentidir, dartılan zonada çatların olub-olmaması nəzərə alınmaqla təyin olunur.
Betonun deformasiya modulunun qiymətləri və çevrilmiş kəsiyin inersiya momenti betonun dartılan zonasında çatlar olmayan və olan elementlər üçün bu normaların bənd 8.2.26 və 8.2.27-ə əsasən təyin olunur.
8.2.26. Dəmir-beton elementlərin sərtliyi çat olmayan məntəqələrdə düstur (8.143) ilə təyin olunur.
Elementin çevrilmiş en kəsiyinin ağırlıq mərkəzinə nəzərən inersiya momenti bütöv elastik cisim kimi ümumi qaydalarla beton kəsiyin tam sahəsini nəzərə alaraq, armaturların en kəsik sahələrini betona çevirmə əmsalı ilə ifadə etməklə hesablanır.
burada, - çevrilmiş beton kəsiyin ağırlıq mərkəzinə nəzərən inersiya momentidir;
- armaturun betona çevirilmə əmsalıdır:
İnersiya momenti -nin qiymətləri elastik elementlərin kəsiklərinin həndəsi xarakteristikalarının hesablama qaydaları ilə təyin olunur.
-inersiya momentinin armatur nəzərə alınmadan təyin olunmasına yol verilir.
Betonun deformasiya modulunun qiyməti düstur (8.143) və (8.145) ilə hesablanır:
yük qısamüddətli təsir etdikdə
yük uzunmüddətli təsir etdikdə
- cədvəl 6.12-dən qəbul olunur.
8.2.27. Dəmir-beton elementlərin dartılan zonasında çatlar olan məntəqələrində sərtlik aşağıdakılar nəzərə alınmaqla təyin olunur:
- deformasiyadan sonra kəsiklər müstəviliyini saxlayır;
- sıxılan zonada betonda gərginlik elastik cisim üçün olduğu kimi təyin olunur;
- dartılan zonada betonun işi çat olan kəsiklərdə nəzərə alınmır;
- dartılan zonada betonun işi normal çatlar arasında əmsalı vasitəsilə nəzərə alınır.
Dəmir-beton elementin sərtliyi çat olan məntəqələrdə düstur (8.143) ilə təyin edilir və çat olmayan kəsiyin sərtliyindən çox qəbul edilmir;
Sıxılan betonun deformasiya modulu müvafiq yüklər üçün (qısamüddətli və uzunmüddətli təsirlərdə) betonun hesablama müqavimətində düstur (6.9) üzrə təyin edilən çevrilmiş deformasiya modulu -ə bərabər qəbul edilir.
Elementin çevrilmiş en kəsiyinin onun ağırlıq mərkəzinə nəzərən inersiya momenti elastik elementlərin müqavimətinin ümumi qaydaları üzrə, betonun yalnız sıxılan zonasının sahəsi və sıxılan armatur kəsiyinin sahəsi (armaturun betona çevrilmiş əmsalı s və dartılmış armaturun çevrilmə əmsalı daxil edilməklə) nəzərə alınmaqla təyin olunur:
burada,,və - betonun sıxılan zonası, dartılan və sıxılan zonalarda armaturların sahələrini, lakin betonun dartılan zonasının sahəsini isə nəzərə almadan çevrilmiş kəsiyin ağırlıq mərkəzinə nəzərən inersiya momentləridir.
və -in qiymətləri materialların müqavimətinin ümumi qaydaları üzrə, məsafə betonun daha çox sıxılmış lifdən çevrilmiş (çevrilmə əmsalları və ilə ) en kəsiyin ağırlıq mərkəzinə qədər qəbul etməklə, dartılma zonasının betonu nəzərə alınmadan (şəkil 8.19) təyin olunur.
Əyilən elementlər üçün:
- betonun sıxılan zonasının, çatlar arasında dartılan betonun işinin təsirini nəzərə alan orta hündürlüyüdür və bu normaların bənd 8.2.28-ə əsasən təyin olunur (şəkil 8.19).
və - elastik elementlərin kəsiklərinin həndəsi xarakteristikaları üçün ümumi qaydalarla hesablanır.
Armaturun betona çevrilmə əmsalları və bu normaların bənd 8.2.30-a əsasən təyin olunur.
8.2.28. Əyilən elementlər üçün neytral oxun vəziyyəti (sıxılan zonanın hündürlüyünün orta qiyməti) aşağıdakı düstura əsasən təyin olunur:
burada,,və - betonun sıxılan zonasının sahəsinin, dartılan və sıxılan zonalarda armatur sahələrinin neytral oxa nəzərən statik momentləridir.
Yalnız dartılan armaturlu zonada düzbucaqlı kəsiklər üçün sıxılan zonanın hündürlüyü aşağıdakı düsturla təyin olunur:
Dartılan və sıxılan armaturlu düzbucaqlı kəsiklər üçün betonun sıxılan zonasının hündürlüyü təyin olunur:
Tavr kəsiklər (rəf sıxılan zonada) və ikitavr kəsiklər üçün sıxılan zonanın hündürlüyü aşağıdakı düsturla hesablanır:
- sıxılan rəfin qanadlarının (çıxıntılarının) sahəsidir. Mərkəzdənxaric sıxılan və mərkəzdənxaric dartılan elementlərin neytral oxunun (sıxılan zonanın) hündürlüyü aşağıdakı düsturla təyin olunur:
burada, - neytral oxdan boyuna qüvvənin (tam kəsiyin ağırlıq mərkəzindən (çatlar nəzərə almadan) məsafədə aralı duran) tətbiq nöqtəsinə qədər məsafədir.- betonun sıxılan zonasının dartılan və sıxılan armaturlarının neytral oxa nəzərən inersiya və statik momentləridir.
Düzbucaqlı kəsiklər üçün betonun sıxılan zonasının hündürlüyünün əyici moment və normal qüvvə -in təsirlərindən aşağıdakı düsturla təyin olunmasına yol verilir:
burada, - əyilən elementin sıxılan zonasının hündürlüyüdür və düstur (8.149)-(8.152) ilə təyin olunur;
,- çevrilmiş en kəsiyin inersiya momenti və sahəsidir, bütöv kəsik üçün (çatlar nəzərə alınmır) təyin olunur.
Elementin en kəsiyinin həndəsi xarakteristikaları elastik elementlərin kəsikləri kimi ümumi qaydalarla təyin olunur.
Düstur (8.154)-də “müsbət” işarəsi sıxan boyuna qüvvə, “mənfi” işarəsi isə dartan boyuna qüvvə üçün qəbul olunur.
8.2.29. Əyilən dəmir-beton elementlərin sərtliyinin aşağıdakı kimi təyin olunmasına yol verilir:
burada, - dartılan armaturun ağırlıq mərkəzindən sıxılan zonada əvəzləyici qüvvənin tətbiq nöqtəsinə qədər olan məsafədir.
Düzbucaqlı kəsiklər üçün sıxılan armatur olmadıqda (və yaxud nəzərə alınmadıqda) aşağıdakı kimi təyin olunur:
Düzbucaqlı, tavr (rəf sıxılan zonada olduqda) və ikitavr en kəsikləri üçün -nin qiymətinin -a bərabər qəbul edilməsinə icazə verilir.
8.2.30. Armaturun betona çevrilmə əmsalının qiyməti aşağıdakı qəbul olunur:
- sıxılan armatur üçün:
- dartılan armatur üçün:
burada, - sıxılan betonun çevrilmiş deformasiya moduludur, düstur (6.9) ilə qısamüddətli və uzunmüddətli yüklərin təsirindən, -ni ilə əvəz etməklə hesablanır;
- dartılan armaturun çevrilmiş deformasiya moduludur, çatlar arasında dartılan betonun işinin təsiri nəzərə alınmaqla hesablanır:
- əmsalının qiyməti düstur (8.138) ilə təyin olunur. qəbul edilməsinə yol verilir və müvafiq olaraq = olur.
Bu halda düstur (8.139)-un tələbləri təmin olunursa, hesablanma əmsalını nəzərə almaqla aparılır və düstur (8.138) ilə təyin edilir.
8.2.31. Dəmir-beton elementlərin əyilmələri inşaat mexanikasının ümumi qaydaları ilə əyriliyi əvəzinə bilavasitə əyilmədə sərtlik xarakteristikalarından ()istifadə etməklə (hesablanma asılılıqlarında bu normaların bənd 8.2.25 və 8.2.29-da verilən düsturlarda elastik əyilmədə elastiklik sərtlik xarakteristikalarını qeyd olunan xarakteristikaları ilə əvəz etmək yolu ilə) təyin oluna bilər.
Qısamüddətli və uzunmüddətli yüklərin birgə təsirindən elementin tam əyilməsi dartılan zonada çatlar olmadıqda və ya çat olduqda müvafiq yüklərdən əyilmələri toplamaq yolu ilə əyriliklərin bu normaların bənd 8.2.24.-ə görə əyriliklərin cəmlənməsi analogiyası əsasında sərtlik xarakteristikasını D qəbul etməklə baxılan yükün təsir etmə müddətlərindən asılı olaraq təyin olunur.
Elementlərin sərtlik xarakteristikaları (D) hesablandıqda dartılan zonada çatlar olduqda qəbul etməyə yol verilir. Bu halda, qısamüddətli və uzunmüddətli yüklərin birgə təsirindən çatlar olduqda əyilən elementlərin tam əyilməsi sərtlik D xarakteristikalarının müvafiq qiymərtlərini nəzərə almaqla, qısamüddətli yükün qısamüddətli təsirindən və uzunmüddətli yükün uzunmüddətli təsirindən əyilmələrin cəmlənməsi yolu ilə, yəni çatlar olmayan elementlərdə olduğu kimi təyin olunur.
8.2.32. Dəmir-beton elementlərin tam əyriliyi kəsiyin dartılan zonasında çatlar olmadıqda düstur (8.140) ilə, çatlar olduqda isə düstur (8.141) ilə təyin olunur.
düstur (8.140) və (8.141)-ə daxil olan əyriliyin qiyməti (8.26) - (8.30) sistem tənlikləri birlikdə həll edilərək təyin olunur. Bu halda betonun dartılan zonasında normal çatlar olduqda, çatları kəsən armaturda gərginlik aşağıdakı kimi hesablanır:
burada, -çat olan kəsikdə dartılan armaturun normal çat əmələ gələn anda nisbi deformasiyasıdır,
- çatları kəsən dartılan armaturun hesablanmanın baxılan mərhələsində orta nisbi deformasiyasıdır.
Yükün qısamüddətli təsirindən əyriliklər təyin olunarkən hesablamalarda sıxılan və dartılan betonun qısamüddətli deformasiya diaqramlarından, yükün uzunmüddətli təsirindən əyriliklər təyin olunarkən betonun uzunmüddətli deformasiya diaqramından (ikinci qrup həddi hal üçün hesablama xarakteristikaları ilə) istifadə olunur.
Xüsusi hallarında xarici yükün təsirindən (iki istiqamətdə əyilmə, elementin en kəsiyinin simmetriya müstəvisində əyilməsi və s.) düstur (8.140) və (8.141)-ə daxil olan əyriliklər bu normaların bənd 8.1.26 - 8.1.28-də verilən sistem tənliklərin həllərindən təyin olunur.
9. Qabaqcadan gərginləşdirilmiş dəmir-beton konstruksiyalar
9.1. Armaturun qabaqcadan gərginləşdirilməsi
9.1.1. Armaturun qabaqcadan gərginliyi isti halda yuvarlanmış və termomexanik üsulla möhkəmləndirilmiş armatur üçün -dən çox, soyuq halda deformasiyaya uğramış armaturlar və armatur kanatlar üçün -dən çox olmamalıdır.
9.1.2. Qabaqcadan gərginləşdirilmiş konstruksiyaların hesablanmasında armaturun qabaqcadan gərginləşməsinin itkiləri hesabına, armaturda qabaqcadan gərginləşmənin azalmasını, yəni betona dartılma qüvvəsi ötürülən ana qədər (ilkin itkilər) və betona dartılma qüvvəsi ötürüləndən sonrakı (sonrakı itkiləri), nəzərə almaq lazımdır.
Armaturu dayaqlarda dartmaqla qabaqcadan gərginləşmədə gərginlik itkiləri:
ilkin itkilər - armaturda qabaqcadan gərginliyin relaksasiyasından, konsrtuksiyanın termik emalında temperatur fərqindən, anker və formanın (dayaqların) deformasiyasından yaranan itkilər;
sonrakı itkilər - betonun yığılması və sürükləmədən yaranan itkilər daxildir.
Armaturu betonu sıxmaqla gərginlik itkiləri:
ilkin itkilər - ankerlərin deformasiyasından, konstruksiyanın səthində və ya kanal divarlarında sürtünmədən;
sonrakı itkilər - armaturda qabaqcadan gərginliyin relaksasiyasından, betonun yığılması və sürükləmədən yaranan itkilər daxildir.
9.1.3. Armaturdakı gərginliyin relaksasiyasından yaranan itki aşağıdakı düsturlar vasitəsilə təyin olunur:
Armaturun dartılması üsulundan asılı olaraq siniflərində:
Armaturun dartılma üsulundan asılı olaraq Bp1200 - Bp1500, K1400, K1500, K1600 siniflərində:
burada, - nın -la itkilərsiz qəbul olunur;
- mənfi qiymət olduqda, qəbul edilir.
Armaturun relaksasiyası üçün daha dəqiq verilənlər olduqda, relaksasiyadan itkilər üçün başqa qiymətlərin qəbul olunmasına yol verilir.
9.1.4. Beton qızanda dartıcı qüvvəni qəbul edən qızma və quraşdırma zonasında dartılan armaturun tempratur fərqi kimi təyin edilən, temperaturun fərqindən itkiləri aşağıdakı qiymətə bərabər qəbul olunur:
Temperatur fərqi üzrə dəqiq verilənlər olmadıqda qəbul edilməsinə yol verilir.
Konstruksiyanın temperatur emalı haqqında dəqiq verilənlər olduqda, temperatur fərqindən yaranan itkilərin digər qiymətlərin qəbul edilməsinə yol verilir.
9.1.5.Armaturun eyni vaxtda dartılmadığı halda polad formanın (dayaqların) deformasiyasından gərginlik itkiləri aşağıdakı kimi hesablanır:
burada, - eyni vaxtda dartılmayan armaturların sayıdır (millər qrupu);
- armaturun dartılma qüvvəsi istiqamətində dayaqların yaxınlaşmasıdır;
- dayaqların kənarları arasında məsafədir.
Formanın konstruksiyası və hazırlanma texnologiyası haqqında verilənlər olmadıqda, qəbul olunur.
Armaturun elektrotermik üsulla dartılmasında formanın deformasiyasından itkilər nəzərə alınmır.
9.1.6.Armaturun dayaqlara dartilmasında dartıcı qurğunun ankerlərinin deformasiyasından gərginlik itkisi aşağıdakı kimi təyin olunur.
burada, - ankerlərin sıxılması və ya ankerlərin sıxıcısında millərin yerdəyişməsidir;
- dayaqların kənar üzlərinin arasında məsafədir.
Verilənlər olmadıqda, qəbul olunmasına yol verilir.
Armaturun elektrotermik üsulla dartılmasında ankerlərin deformasiyasından itkilər nəzərə alınmır.
9.1.7. Armatur betona dartıldıqda dartıcı qurğuların ankerlərinin deformasiyasından gərginlik itkisi düstur (9.7) ilə təyin olunur, burada =2mm qəbul edilir, konstruksiyanın kanalların divarlarından və ya səthindən sürtünmədə yaranan itkilər isə aşağıdakı düsturla təyin olunur:
Burada e - natural loqarifmlərin əsasıdır;
- cədvəl 9.1 ilə təyin olunan əmsallardır;
x - dartıcı qurğudan hesablama kəsiyinə qədər olan məntəqənin uzunluğudur, m;
- armatur oxunun cəm dönmə bucağıdır, rad;
- itkisiz qəbul olunan gərginlikdir.
9.1.8.Armatur gərildikdə betonun yığılmasından itkilər aşağıdakı düsturla təyin olunur:
- betonun yığılmasından deformasiyalardır, qiymətləri betonun sinfindən asılı olaraq təqribən aşağıdakılara bərabər qəbul edilir:
və aşağı sinifli beton üçün;
və yuxarı sinifli beton üçün.
Betonun yığılmasından itkilərin təyini daha dəqiq üsullarla həyata keçirilə bilər.
9.1.9. Betonun sürüklənməsindən itkilər təyin olunur:
burada,- betonun sürüklənmə əmsalıdır, bu normaların bənd 6.1.16-a görə təyin olunur;
- dartılan armaturun baxılan millər qrupunun kəsiyinin ağırlıq mərkəzi səviyyəsində betondakı gərginlikdir;
- dartılan armaturun baxılan millər qrupunun kəsiyinin ağırlıq mərkəzi ilə elementin çevrilmiş en kəsiyinin ağırlıq mərkəzi arasındakı məsafədir;
, - çevrilmiş en kəsiyin sahəsi və çevrilmiş en kəsiyin ağırlıq mərkəzinə nəzərən onun inersya momentidir;
- armaturlanma əmsalıdır, -ya bərabərdir; burada, və - müvafiq olaraq elementin en kəsik və dartılan armaturun baxılan millər qrupunun sahələridir.
İsti emala məruz qalan betonlar üçün gərginlik itkilərini düstur (9.9) ilə və alınmış nəticələri 0,85 əmsalına vurulmaqla hesablanır.
Betonun sürüklənməsindən gərginlik itkilərinin daha dəqiq metodlarla təyin edilməsinə yol verilir.
- gərginliyi elastik materialların hesablama qaydaları üzrə, beton kəsiyinin və bütün boyuna armaturun (gərginləşmiş və gərginləşməmiş) kəsiyinin sahəsi də daxil edilmiş elementin çevrilmiş sahəsini armaturun betona çevrilmə əmsalı ilə qəbul etməklə, bu normaların bənd 9.1.10-a əsasən təyin olunur.
< 0 olduqda, və qəbul olunur.
9.1.10. Armaturun öncə gərginləşdirilməsindən ilkin gərginlik itkilərinin cəmi bu normaların bənd 9.1.3 - 9.1.16-a əsasən aşağıdakı kimi hesablanır:
burada, - qabaqcadan gərginlik itkilərinin nömrəsidir.
Betonu sıxan qabaqcadan gərginlik qüvvəsi ilkin itkilər nəzərə alınmaqla aşağıdakına bərabərdir:
və - elementin kəsiyində qabaqcadan gərginləşmiş armaturların millər qrupunun en kəsik sahəsidir və ilkin itkiləri nəzərə almaqla qrupda qabaqcadan gərginlikdir və aşağıdakı kimi hesablanır:
burada, - armaturun baxılan millər qrupunda qabaqcadan gərginliyin ilkin qiymətidir.
Armaturda ilkin və sonrakı gərginlik itkilərinin tam qiyməti bu normaların bənd 9.1.3.-9.1.8.-ə əsasən aşağıdakı düsturla hesablanır:
Tam itkiləri nəzərə alaraq, gərginləşmiş armaturda qüvvə bərabərdir:
burada, -konstruksiyaların layihələndirilməsində, istismar vaxtı elementin kəsiyinin dartılma zonasında yerləşən armatur (əsas işçi armatur) üçün tam cəmi itkilər -dan az olmayaraq qəbul olunmalıdır.
Betonu qabaqcadan sıxan P qüvvəsi tam gərginlik itkiləri nəzərə alınmaqla təyin olunarkən, ədədi qiymətcə betonun yığılması və sürüklənməsindən yaranan itkilərin cəminə bərabər olan gərginləşməmiş armatur səviyyəsində sıxıcı gərginliyi nəzərə almaq lazımdır.
9.1.11. Qabaqcadan gərginləşdirmədən betonu sıxan P(1) qüvvəsinin ötürülməsindən ilkin itkiləri nəzərə alaraq təyin olunan betondakı qabaqcadan gərginlik aşağıdakılardan çox olmamalıdır:
- əgər xarici yüklərin təsirindən gərginlik azalırsa və ya dəyişmirsə -;
- əgər xarici yükün təsirindən gərginlik artırsa -.
Betonun gərginliyi aşağıdakı kimi təyin olunur.
burada, - ilkin itkilər nəzərə alınmaqla qabaqcadan betonu sıxan qüvvədir;
- sıxılma mərhələsində xarici yüklərdən əyici momentdir (elementin xüsusi çəkisindən);
- baxılan lifdən kəsiyin ağırlıq mərkəzinə qədər olan məsafədir;
- qüvvəsinin elementin cevrilmiş eninə kəsiyin ağırlıq mərkəzinə nəzərən ekssentrisitetidir.
9.1.12. Qabaqcadan gərginliyin betona ötürülmə zonasının uzunluğu əlavə ankerləmə qurğuları olmayan armatur üçün aşağıdakı düsturla, lakin və -dən az, armatur kanatlar üçün isə -dən az olmayaraq təyin olunur:
- gərginləşmiş armaturda ilkin itkiləri nəzərə alaraq qabaqcadan gərginliyin qiymətidir;
- gərginləşmiş armaturun betonla ilişmə müqavimətidir, betonun ötürmə möhkəmliyinə cavab verir və bu normaların bənd 10.3.24-ə əsasən təyin olunur;
- armatur millərinin en kəsik sahəsi və perimetridir.
Qabaqcadan gərginliyin armaturdan betona ötürülmənin müntəzəm həyata keçirilməsi tövsiyə olunur.
9.2. Dəmir-beton konstruksiyaların qabaqcadan gərginləşdirilmiş elementlərinin birinci qrup həddi hallara hesablanması.
9.2.1. Dəmir-beton konstruksiyaların qabaqcadan gərginləşmiş elementləri istismar mərhələsində xarici yüklərdən əyici moment və kəsici qüvvə təsirinə və betonu sıxma mərhələsində armaturun qabaqcadan gərginləşməsindən yaranan qüvvəyə və xarici yükün təsirinə hesablanır.
9.2.2. Qabaqcadan gərginləşmiş elementlərin möhkəmliyə görə əyici momentin təsirinə hesablanması oxboyu normal kəsiklər üçün aparılmalıdır.
Ümumi halda normal kəsiklərin möhkəmliyə hesablanması qeyri-xətti deformasiya modeli əsasında bu normaların bənd 9.2.13-9.2.15-ə əsasən yerinə yetirilir.
Düzbucaq, tavr və ikitavr kəsikli, elementin əyilmə müstəvisinə perpendikulyar üzlərində yerləşən armaturlu dəmir-beton elementlərin normal kəsiklərin simmetriya müstəvisindəki qüvvələrin təsirinə hesablanması bənd 9.2.7-9.2.12-yə müvafiq olaraq, həddi qüvvələrə əsasən aparılmasına yol verilir.
9.2.3. Möhkəmliyə görə həddi qüvvə çatların əmələ gəlməsinə görə həddi qüvvədən kiçik olan dəmir-beton elementlər üçün, boyuna dartılan armaturun en kəsiyin sahəsi möhkəmliyə görə hesabatla tələb olunandan ən azı 15% artırılmalı və yaxud çat yaradan momentin təsirinə möhkəmliyə görə hesablanma şərtini təmin etməlidir.
9.2.4. Qabaqcadan gərginləşmiş elementlərin sıxılma mərhələsində hesablanması həddi halda qabaqcadan sıxılma qüvvəsindən mərkəzdənxaric sıxılmada olduğu kimi bu normaların bənd 9.2.10-9.2.12 əsasında hesablanmalıdır.
9.2.5. Qabaqcadan gərginləşmiş dəmir-beton elementləri kəsici qüvvəyə möhkəmliyə (maili kəsiklərin hesablanması) və yükün yerli təsirinə bu normaların bənd 8.1.-in tələblərinə görə hesablanmalıdır.
9.2.6. Qabaqcadan gərginləşdirilmiş elementlərin möhkəmliyə hesablanmasında qabaqcadan gərginliyin mümkün ola bilən, bu normaların bənd 9.1.9 ilə təyin olunan qiymətləri (və ya betonu sıxan qüvvəsi) baxılan -gərginləşən mil və ya millər qrupu üçün əmsalına vurulmaqla təyin olunan dəyişiklikləri nəzərə alınmalıdır.
- əmsalının qiyməti aşağıdakılara bərabər götürülür:
0,9 - qabaqcadan gərginləşmənin müsbət təsirləri üçün;
1,1 - qabaqcadan gərginləşmənin mənfi təsirləri üçün.
9.2.7. Normal kəsiklər üzrə möhkəmliyə hesablanma bu normaların bənd 8.1.-in tələblərinə görə, bənd 9.2.8-9.2.9-un əlavə tələbləri nəzərə alınmaqla aparılır. Bu halda bu normaların bənd 8.1-dəki düsturlarda armaturların en kəsiyin vəişarələmələri həm qabaqcadan gərginləşmiş və həm də gərginləşməmiş armaturlara da aid edilməlidir.
Şərti axıcılıq hədli dartılan armatur üçün, və nisbətlərindən asılı olaraq, gərginliyin -dən yuxarı, lakin 1,1 Rs-dən çox olmayaraq qəbul olunmasına yol verilir ( bənd 9.2.8).
9.2.8. Dartılan zonada armaturun nisbi deformasiyasının qiyməti hesablanarkən, betonun sıxılan zonasının həddi hündürlüyünün qiyməti aşağıdakı kimi təyin olunur:
- şərti axıcılıq həddi olan armatur üçün:
burada, - bütün itkilər nəzərə alınmaqla armaturda qabaqcadan gərginlik və qəbul olunur;
- qabaqcadan gərginləşməmiş armaturların fiziki axıcılıq həddi olduqda:
9.2.9. Sıxılan zonada yerləşən gərginləşmiş armaturlar üçün sıxılmada hesablama müqaviməti aşağıdakılara bərabər gərginliyi ilə əvəz olunmalıdır:
500-betonun iş şəraiti əmsalı olduqda (bənd 6.1.12);
Burada, - ilə qiymətlərdir.
qiymətləri əmsalla təyin edilir.
Bütün hallarda gərginliyi - dən çox olmayaraq qəbul edilir.
9.2.10. Elementin qabaqcadan sıxılması mərhələsində betonu sıxan qüvvə hesablanmalara xarici boyuna qüvvə kimi daxil edilir və aşağıdakıya bərabərdir:
burada, və - gərginləşmiş armaturların sahələridir, müvafiq olaraq kəsiyin daha çox sıxılan və dartılan (az sıxılan) zonalarında yerləşdirilir, və bütün itkiləri və olduğunu nəzərə alaraq,kəsiyin sahəsi və olan armaturlarda qabaqcadan gərginliklərdir.
9.2.11. Düzbucaq kəsikli elementlərin möhkəmliyə görə betonun qabaqcadan sıxılması mərhələsində hesablanması aşağıdakı kimi aparılmalıdır:
burada, -hazırlanma mərhələsində (elementin xüsusi çəkisi) təsir edən boyuna qüvvəsinin tətbiq nöqtəsindən, xarici yükdən əyici momentin təsiri nəzərə alınmaqla, dartılan və ya nisbətən az sıxılan (kəsiyin tam sıxılması olduqda) bu təsirlərdən dartılmış və ya daha az sıxılmış gərginləşməmiş armaturun (şəkil 9.1.) kəsiyin ağırlıq mərkəzinə qədər məsafədir və aşağıdakı kimi təyin olunur:
burada, - qüvvəsinin tətbiq nöqtəsindən elementin en kəsiyinin ağırlıq mərkəzinə qədər olan məsafədir;
-betonun sıxılmada hesablama müqavimətidir, (cədvəl 6.8) ilə təyin olunur, betonun sıxılmada möhkəmliyi kimi xətti interpolyasiya ilə təyin olunur və ədədi qiyməti betonun ötürmə möhkəmliyinə bərabər qəbul edilir;
- gərginləşməyən armaturun sıxılmaya hesablama müqavimətidir və betonun qabaqcadan sıxılma mərhələsində -dən çox olmayaraq qəbul olunur;
- elementin en kəsiyinin nisbətən çox sıxılan zonasında yerləşən, gərginləşməyən armaturun kəsiyinin sahəsidir;
betonun sıxılan zonasının hündürlüyüdür, -dən asılı olaraq düstur (8.1) ilə təyin edilir: burada qəbul edilməklə, dartılan gərginləşməmiş armaturun hesablama müqavimətidir və qəbul edilir:
a) (şəkil 9.1) olduqda, aşağıdakı düsturla təyin olunur:
b) olduqda isə, aşağıdakı düsturla təyin olunur:
9.2.12. Tavr və ikitavr kəsikli elementlərin betonun sıxılma mərhələsində möhkəmliyə hesablanması sıxılan zonanın vəziyyətindən asılı olaraq aparılır:
a) əgər sıxılan zonanın aşağı sərhəddi rəfdən keçirsə (şəkil 8.2.a) yəni aşağıdakı şərt təmin olunursa:
hesablanma eni olan düzbucaqlı kəsikdə olduğu kimi, bu normaların bənd 9.2.11-ə əsasən aparılır.
b) əgər sıxılan zonaın aşağı sərhəddi qabırğalardan keçirsə (şəkil 8.2. b), yəni (9.22) şərti təmin olunmursa, hesablanma aşağıdakı şərtlə yerinə yetirilir:
; - bu normaların bənd 9.2.11-ə görə təyin olunur:
- elementin ağırlıq mərkəzindən dartılan (az sıxılan) gərginləşməmiş armatura qədər məsafədir.
Sıxılan zonanın hündürlüyü aşağıdakı düsturla təyin olunur:
a) ( bənd 9.2.11 ilə təyin olunur)
9.2.13. Qeyri-xətti deformasiya modeli əsasında möhkəmliyə hesablanmalarda elementin oxboyu normal kəsiklərində qüvvə və deformasiya bu normaların bənd 8.1.20-8.1.22-də göstərilən əsas müddəalar qəbul edilməklə təyin olunur.
9.2.14. Normal kəsiklər üzrə möhkəmliyə hesablanmalarda (şəkil 9.2.) ümumi halda istifadə olunur:
- elementin normal kəsiklərində xarici yük və daxili qüvvələrin müvazinət tənlikləri:
- elementin kəsiklərində xarici yükün təsirindən deformasiyaların yayılmasını göstərən tənliklər:
Beton və armaturunun gərginlik və nisbi deformasiyalarını əlaqələndirən ifadələr:
Gərginləşməmiş armaturlarda:
Gərginləşmiş armaturlarda:
(9.26) - (9.34) tənliklərində qəbul edilənlər:
- gərginləşmiş armaturun milinin sahəsi, ağırlıq mərkəzinin koordinatları və onda olan gərginlikdir;
- gərginləşmiş armaturun milində xarici yüklərin təsirindən nisbi deformasiyasıdır;
- gərginləşmiş armaturun milinin elastik moduludur;
-gərginləşmiş armaturun qabaqcadan gərginləşmədən gərginlik itkilərini nəzərə almaqla nisbi deformasiyadır və hesablama mərhələlərinə cavab verir;
- gərginləşməmiş armaturun milinin elastiklik əmsalıdır və başqa parametrlər bənd 8.1.23.-də göstərilmişdir;
və - əmsallarının qiymətləri bu normaların bənd 8.1.23-ün tələbləri əsasında təyin olunur, əmsalının qiymətləri aşağıdakı düsturla hesablanır:
9.2.15. Dəmir-beton elementlərin normal kəsiklər üzrə möhkəmliyi bu normaların bənd 8.1.24-də verilmiş düsturlara görə hesablanır.
9.3. Qabaqcadan gərginləşmiş dəmir-beton konstruksiyaların elementlərinin ikinci qrup həddi hallara görə hesablanması
9.3.1. İkinci qrup həddi hallara hesablanmalara aşağıdakılar daxildir:
- çatların əmələ gəlməsinə görə hesablama;
- çatların açılmasına görə hesablanma;
- deformasiyalara görə hesablanma.
9.3.2. Çatların əmələ gəlməsinə görə hesablanmalar elementlərdə çatların olmamasının təmin edilməsi zərurəti olduğu halda, həmçinin çatların açılması üzrə və deformasiyalara görə hesablamalarda yardımçı hesablama kimi aparılır.
Çatların olmaması üzrə tələblər tam dartılan kəsiklərində sukeçirməzlik təmin edilməli (qaz və mayenin təzyiqinə məruz qalan, radiasiya təsirlərinə uğrayan və s.) qabaqcadan gərginləşmiş dəmir-beton konstruksiyalara, unikal konstruksiyalara, həmçinin, güclü aqressiv mühit təsiri altında olan konstruksiyalara tətbiq edilir.
9.3.3. İkinci qrup həddi hallara hesablanmalarda yükə görə etibarlılıq əmsalları qəbul olunur.
9.3.4. Qabaqcadan gərginləşmiş əyilən elementlərin ikinci qrup həddi hallara hesablanması xarici yükdən əyici momentin və qabaqcadan sıxan qüvvəsinə bərabər olan normal qüvvənin birgə təsirindən mərkəzdənxaric sıxılmada olduğu kimi aparılır.
9.3.5. Qabaqcadan gərginləşmiş dəmir-beton əyilən elementlərin çatların açılmasına hesablanması ümumi hallara istinad edilərək, bu normaların bənd 8.2 və 9.3.6 - 9.3.10-un göstərişləri nəzərə alınmaqla aparılır.
9.3.6. Çat yaradan moment bu normaların bənd 9.3.7.-ə görə və ya deformasiya modeli ilə bənd 9.3.10.-a əsasən hesablanır.
9.3.7. Çat yaradan momenti dartılan zonanda betonun qeyri-elastik deformasiyaları nəzərə alınmadan, bu normaların bənd 9.3.8 ilə, düstur (9.36)-da Wpl= Wred qəbul etməklə təyin olunmasına yol verilir. Əgər bu halda (8.118) və (8.139) şərtləri ödənilmirsə, onda çat yaradan moment dartılan betonun qeyri-elastik deformasiyaları nəzərə alınmaqla təyin olunmalıdır.
9.3.8. Qabaqcadan gərginləşdirilmiş əyilən elementlərin çat yaradan momenti dartılan betonun qeyri-elastik deformasiyalarını nəzərə almadan, bütöv elastik cisim kimi aşağıdakı kimi təyin olunur:
- çevrilmiş kəsiyin kənar dartılan liflərə görə müqavimət momentidir;
qabaqcadan gərginləşmədən betonu sıxan qüvvə-nin tətbiq nöqtəsindən dartılan zonadan (çat açılması yoxlanılan) ən çox uzaqlaşan kəsik özəyi nöqtəsinə qədər məsafədir;
- çevrilmiş kəsiyin ağırlıq mərkəzindən qüvvəsinin tətbiq nötəsinə qədər olan məsafədir;
- çevrilmiş kəsiyin ağırlıq mərkəzindən kəsik özəyinin nöqtəsinə qədər (dartılan zonadan ən çox aralanan nöqtə) olan məsafədir:
Düstur (9.36)-da “müsbət” işarəsi momentinin və əyici momentin fırlanma işarələri əks olduqda, “mənfi” isə işarələri eyni olduqda qəbul olunur.
və -in qiymətləri bu normaların bölmə 8.2.-nin tələblərinə əsasən təyin edilir.
9.3.9. mərkəzi dartılmış elementlərdə çat əmələ gəldikdə qüvvəsi düstur (8.131) ilə və bu normaların bölmə 8.2.-in tələblərinə əsasən təyin olunur.
9.3.10. Çat yaradan momentin qeyri-xətti deformasiya modeli əsasında təyini bu normaların bənd 6.1.24; 9.2.13-9.2.15-in ümumi müddəaları əsasında, lakin bənd 6.1.22-yə əsasən dartılan betonun hal diaqramından təyin olunan, normal kəsiyin dartılan zonasında betonun işini nəzərə almaqla aparılır. Materialların hesablanma xarakteristikaları ikinci qrup həddi hallarda olduğu kimi qəbul olunur.
qiymətləri bu normaların bənd 9.2.13 - 9.2.15-də verilmiş tənliklərin həllindən, betonun nisbi deformasiyasını xarici yüklərdən elementin dartılan üzündə, betonun nisbi deformasiyasının həddi qiymətinə bərabər qəbul etməklə bənd 8.1.30 -a əsasən təyin olunur.
9.3.11. Normal çatların açılışının eni bu normaların bənd 8.2-in düstur (8.128) ilə və burada qabaqcadan gərginləşmiş əyilən elementlərin xarici yükün təsirindən dartılan armaturlardakı gərginliyin qiyməti aşağıdakı düsturla təyin olunur:
burada,,,- elementin çevrilmiş en kəsiyinin inersiya momenti, sahəsi və ən çox sıxılan liflərdən çevrilmiş kəsiyin ağırlıq mərkəzinə qədər olan məsafədir, hansılar ki, betonun yalnız sıxılan zonasının sahəsi, kəsiyin dartılan və sıxılan armaturlarının sahəsi bu normaların bənd 8.2.27-ə əsasən, armaturun betona çevrilmə əmsalları olduğunu nəzərə almaqla təyin olunur;
- qabaqcadan gərginləşdirmədən betonu sıxan qüvvədir (bənd 9.3.4.);
- xarici yükdən və betonu sıxan qüvvəsindən təyin olunan əyici momentdir və aşağıdakı düsturla təyin olunur:
- betonu qabaqcadan sıxan qüvvəsinin tətbiq olunma nöqtəsindən çevrilmiş kəsiyin ağırlıq mərkəzinə qədər olan məsafədir.
“Mənfi” işarəsi düstur (9.39) -da və momentlərin fırlanma istiqamətləri eyni olmadıqda, “müsbət” işarəsi isə istiqamətlər eyni olduqda qəbul olunur.
gərginliyinin aşağıdakı kimi təyin olunmasına yol verilir:
burada, -kəsiyin dartılan zonasında yerləşən armaturun ağırlıq mərkəzindən elementin sıxılan zonasında əvəzləyici qüvvənin tətbiq olunma nöqtəsinə qədər olan məsafədir;
- həmin armaturun ağırlıq mərkəzindən qüvvəsinin tətbiq nöqtəsinə qədər olan məsafədir;
Düzbucaqlı en kəsikli elementlər üçün sıxılan armatur olmadıqda (və yaxud nəzərə alınmadıqda) -nin qiyməti aşağıdakı kimi təyin olunur:
burada, - sıxılan zonanın hündürlüyüdür və bu normaların bənd 8.2.28-ə əsasən qabaqcadan gərginləşmədən betonu sıxan qüvvəsi nəzərə alınmaqla hesablanır.
En kəsiyi düzbucaqlı, tavr (rəf sıxılan zonada olduqda) və ikitavr olan elementlər üçün -nin qiymətlərinin a bərabər götürülməsinə yol verilir.
düstur (9.38), (9.40) ilə təyin olunan gərginliyi ()-dən çox olmamalıdır.
9.3.12. Qabaqcadan gərginləşdirilmiş dəmir-beton elementlərin deformasiyalara görə hesablanması bu normaların bənd 8.2.19 - 8.2.32-in göstərişlərinə əsasən və bənd 9.3.13 - 9.3.15-in əlavə tələbləri nəzərə alınmaqla aparılır.
9.3.13. Qabaqcadan gərginləşdirilmiş dəmir-beton elementlərin əyilmələrini hesablamaq üçün onların tam əyriliyi bu normaların bənd 8.2.24-ə əsasən təyin edilir, bu zaman düstur (8.140) və (8.141) –dəki əyriliklər, və betonu qabaqcadan sıxan qüvvə nəzərə alınmaqla bənd 9.3.14- ə əsasən təyin olunur.
Əyriliklər təyin edilərkən qabaqcadan sıxılma mərhələsində betonun yığılma və sürüklənməsindən deformasiyaların təsiri nəzərə alınmaqla yol verilir.
9.3.14. Qabaqcadan gərginləşdirilmiş elementlərin müvafiq yüklərin təsirindən əyriliyi aşağıdakı kimi təyin olunur:
burada, - xarici yükdən yaranan əyici momentdir;
və - qabaqcadan gərginləşmədən betonu sıxan qüvvə və onun elementin çevrilmiş kəsiyinin ağırlıq mərkəzinə nəzərən ekssentrisitetidir;
-elementin çevrilmiş en kəsiyinin əyilmədə sərtliyidir, bu normaların bənd 8.2-nin tələblərinə əsasən xarici yükdən əyici moment nəzərə alınmaqla, qabaqcadan sıxan qüvvədən mərkəzdənxaric sıxılmış element üçün olduğu kimi təyin olunur (şəkil 9.3).
9.3.15. Qabaqcadan gərginləşdirilmiş əyilən dəmir-beton elementlərin əyriliyinin aşağıdakı kimi təyin olunmasına yol verilir:
burada, - betonu qabaqcadan sıxan qüvvənin tətbiq nöqtəsindən sıxılan zonada əvəzləyici qüvvə tətbiq olunan nöqtəyə qədər olan məsafədir;
- dartılan armaturun ağırlıq mərkəzindən sıxılan zonada əvəzləyici qüvvə tətbiq olunan nöqtəyə qədər olan məsafədir;
- qabaqcadan sıxılma nəzərə alınmaqla sıxılan zonanın hündürlüyüdür.
Sıxılan zonanın hündürlüyü qabaqcadan gərginləşdirilməmiş əyilən elementlərdə üçün olduğu kimi bu normaların bənd 8.2.28-ə əsasən qiymətinin -ə vurmaqla təyin olunur.
və- qiymətlərinin sıxılan zonada əvəzləyici qüvvənin tətbiq nöqtəsindən kəsiyin ən çox sıxılan liflərə qədər məsafəni qəbul etməklə təyin edilməsinə yol verilir.
elementlərin əyriliklərinin təyini
9.3.16. Qabaqcadan gərginləşmiş əyilən elementlərin tam əyriliyi kəsiyin dartılan zonasında çatlar olmayan məntəqədə düstur (8.140) ilə, çatlar olan məntəqələrdə isə düstur (8.141) ilə təyin olunur.
Düstur (8.140), (8.141)-də əyriliklərin qiyməti bənd 9.2.13-ün göstərişləri nəzərə alınmaqla (9.26)-(9.34) sistem tənliklərini həll etməklə təyin olunur. Bu zaman dartılan zonada normal çatlar olan elementlər üçün çatları kəsən dartılan zonada gərginləşmiş armaturda gərginlik aşağıdakı kimi təyin olunur:
gərginləşməmiş armaturda:
- çatlar olan kəsiklərdə xarici yüklərin təsirindən çat əmələ gələn andan dərhal sonra dartılan armaturun nisbi deformasiyasıdır;
- baxılan mərhələdə çatları kəsən dartılan armaturun orta nisbi deformasiyasıdır;
- qabaqcadan gərginləşmiş armaturun nisbi deformasiyalarıdır.
Yüklərin qısamüddətli təsirindən əyrilik təyin olunanda hesablanmalarda dartılan və sıxılan betonun qısamüddətli deformasiya diaqramlarından, yüklərin uzunmüddətli təsirindən əyrilik təyin olunanda isə ikinci qrup həddi hallar üçün hesablanma xarakteristikaları ilə betonun uzunmüddətli deformasiya diaqramlarından istifadə olunur.
10. Konstruktiv tələblər
10.1.1. Beton və dəmir-beton konstruksiyaların təhlükəsizliyini və istismara yararlılığını təmin etmək üçün hesablanmalara olan tələblərdən başqa, həndəsi ölçülərə və armaturlanmaya dair konstruktiv tələblər də yerinə yetirilməlidir.
Konstruktiv tələblər aşağıdakı hallarda təyin olunur:
-xarici yüklərə və təsirlərə konstruksiyanın müqaviməti hesablanma ilə mümkün qədər dəqiq təyin etmək mümkün olmadıqda və tam təminat verilmədikdə;
-konstruktiv tələblər sərhəd şərtlərini müəyyən edir və həmin şərtlərin hüdudlarında, qəbul edilmiş hesablanma müddəaları istifadə oluna bilər;
-konstruktiv tələblər beton və dəmir-beton konstruksiyaların hazırlanma texnologiyasının yerinə yetirilməsini təmin edir.
10.2. Həndəsi ölçülərə dair tələblər
10.2.1. Beton və dəmir-beton konstruksiyaların həndəsi ölçüləri aşağıdakıları təmin edən qiymətlərdən az olmamalıdır:
- armaturun yerləşdirilməsinin, ankerlənməsinin və betonla birgə işinin, bu normaların 10.3-cü bəndindəki tələblər nəzərə alınmaqla mümkünlüyü;
- sıxılan elementin çevikliyinin məhdudlaşması;
- konstruksiyada betonun tələb olunan keyfiyyət göstəriciləri (DÜİST 13015);
10.2.2. Mərkəzdənxaric sıxılan elementin en kəsiyinin ölçülərinin onun sərtliyini təmin etmək üçün elə qəbul olunması tövsiyə olunur ki, onların çevikliyi ixtiyari istiqamətdə aşağıdakı həddləri aşmasın:
200 - dəmir-beton elementlər üçün;
120 - binanın elementi olan sütunlar üçün;
90 - beton elementlər üçün.
10.2.3. Bina və qurğuların konstruksiyalarında daimi və müvəqqəti temperatur-çökmə tikişlərlə onların kəsilməsi nəzərdə tutulmalıdır, onlar arasında məsafə iqlim şəraitindən, qurğuların konstruktiv xüsusiyyətlərindən, işlərin yerinə yetirilmə ardıcıllığından və s. asılı olaraq qəbul edilir.
Bünövrənin qeyri-bərabər çökməsi olduqda çökmə tikişlərlə konstruksiyanın bölünməsi nəzərdə tutulmalıdır.
10.3. Armaturlanmaya tələblər
10.3.1. Betonun mühafizə qatı:
- armaturla betonun birgə işini;
-armaturun betonda ankerlənməsini və armatur elementlərinin qovuşuq yerlərinin qurulma-sının mümkünlüyünü;
-ətraf mühitin təsirlərindən armaturun mühafizəsini (o cümlədən, gərgin aqressiv təsirlər olduqda);
- konstruksiyanın odadavamlılığını təmin etməlidir.
10.3.2. Betonun mühafizə qatının qalınlığı bu normaların bənd 10.3-ün tələblərinə əsasən konstruksiyada armaturun rolu (işçi və ya konstruktiv), konstruksiyanın növündən (sütun, tir, tava, bünövrə elementləri, divar və s.), diametri və armaturun növü nəzərə alınmaqla qəbul olunur.
İşçi armaturun beton qatının qalınlığının minimal qiyməti (həlqəvi və qutu şəkilli kəsiklərin daxili üzlərində yerləşən armaturlar da daxil olmaqla) bu normaların cədvəl 10.1-ə uyğun qəbul olunur.
Yığma elementlər üçün işçi armaturun betonun mühafizə qatının qalınlığının ən kiçik qiyməti bu normaların cədvəl 10.1- dəki qiymətlərini 5 mm azaltmaqla qəbul olunur.
Konstruktiv armaturlar üçün betonun mühafizə qatının qalınlığı işçi armaturlardakı qiymətlərdən 5 mm az qəbul olunur.
Bütün hallarda betonun mühafizə qatının qalınlığı armatur milinin diametrindən və 10 mm-dən az olmayaraq qəbul edilir.
Sinfi və az olan yüngül və məsaməli betondan birqat konstruksiyalarda betonun mühafizə qatı 20 mm-dən, xarici divar panellərində (faktur qatı olmayan) 25 mm-dən az olmamalıdır.
Oyuqlu betondan birqatlı konstruksiyalarda mühafizə qatı bütün hallarda 25 mm-dən az olmayaraq qəbul olunur.
Açıq örtüklü sahələrdə normal və aşağı nəmliklərdə
Qapalı sahələrdə yüksək nəmlik olduqda (əlavə mühafizə tədbirləri nəzərdə tutulmayan hallarda)
Açıq havada (əlavə mühafizə tədbirləri olmadıqda)
Qruntda (əlavə mühafizə tədbirləri olmadıqda), beton hazırlıq qatı olan bünövrələrdə
10.3.3. Betonun mühafizə qatının qalınlığı qabaqcadan gərginləşdirilmiş elementlərin uclarında gərginliyin ötürülmə zonasının uzunluğunda armatur məftillər üçün (bu normaların 9.1.11-ci bəndi) dən və -dən az, armatur kanatları üçün isə -dən az olmamalıdır.
Dayaq kəsiklərində ankerli və ya ankersiz gərginləşmiş armaturda olduğu kimi betonun mühafizə qatı polad dayaq detalı və dolayı armatur olduqda (eninə dayaq toru və ya boyuna armaturları əhatə edən xamıt) dayaq qüvvələrini topa şəkildə ötürən gərginləşdirilmiş elementlərin aşırım kəsikləri üçün olduğu kimi bənd 10.3.20-yə əsasən qəbul olunmasına yol verilir.
10.3.4. Betona çəkilən və sıxmaqla və kanallarda yerləşən gərginləşən boyuna armaturlu elementlərdə elementin səthindən kanalın səthinə qədər məsafə -dən az və kanalın enindən (diametri) az olmayaraq, yan üzlərə qədərolan məsafə isə kanalın hündürlüyünün yarısından (diametrindən) az olmayaraq qəbul edilməlidir. Gərginlikli armatur kəsiyi üzdə və pazlarda yerləşdikdə, betonun mühafizə qatının qalınlığı (sonradan torkretləmə və ya başqa üsulla əmələ gətirilən) -dən az olmayaraq qəbul olunur.
10.3.5. Armatur milləri arasında minimal məsafə elə qəbul olunmalıdır ki, armatur ilə betonun birgə işini və beton məhlulunun tökülməsi və sıxlaşdırılması ilə əlaqədar konstruksiyanın keyfiyyətlə hazırlanmasını təmin etməklə armatur millərinin ən böyük diametrindən, həmçinin aşağıdakılardan az olmasın:
- betonlaşmada millərin horizontal və ya vəziyyətlərində, aşağı millər üçün bir və ya iki sırada yerləşdikdə;
- həmin halda yuxarı millər üçün;
- həmin halda aşağı armaturlar iki sıradan çox yerləşdikdə (aşağı iki sıradakı millərdən başqa), həmçinin betonlaşdırma zamanı vertikal millər üçün.
Sıx şəraitdə millərin qrup-dəst şəklində (onlar arasında məsafə olmadan) yerləşdirilməsinə yol verilir.
Bu halda dəstlər arasında məsafə milin çevrilmiş diametrindən (armatur dəstinin-ə bərabər olan sahəsinə ekvivalent) az olmamalıdır; burada, - dəstdə bir milin diametri; - millərin dəstdə sayıdır.
10.3.6. Dəmir-beton elementlərdə boyuna dartılan, həmçinin hesabatla tələb olunursa sıxılan armaturların en kəsik sahəsi, düzbucaqlı kəsiyin eninin, yaxud tavr kəsiyinin (ikitavr) qabırğasının eninin kəsiyin işçi hündürlüyünə hasilinə bərabər olan beton kəsiyi sahəsindən faizlə, aşağıdakı qiymətlərdən az olmayaraq qəbul olunur:
-əyilən, mərkəzdənxaric dartılan və mərkəzdənxaric sıxılan elementlərdə çeviklik olduqda (düzbucaqlı kəsiklər üçün );
-mərkəzdənxaric sıxılan elementlərdə çeviklik (düzbucaqlı kəsiklər üçün ).
Elementin çevikliyinin ara qiymətləri üçün -in qiymətləri interpolyasiya yolu ilə təyin olunur.
Elementlərdə boyuna armatur kəsiyin konturu üzrə bərabər yerləşdirildikdə, həmçinin, mərkəzi dartılan elementlərdə bütün boyuna armaturların minimal en kəsik sahələri yuxarıda göstərilən qiymətlərdən iki dəfə çox qəbul olunmalıdır və onlar tam beton kəsik sahəsinə aid edilməlidir.
10.3.7. Beton konstruksiyalarda konstruktiv armaturlanma aşağıdakı hallarda nəzərdə tutulmalıdır:
- elementin en kəsiyi ölçülərinin kəskin dəyişdiyi yerlərdə;
- beton divarlarının oyuqlarının aşağı və yuxarı hissələrində;
-mərkəzdənxaric sıxılan elementlərdə möhkəmliyə hesablanmalarda dartılan betonun işi nəzərə alınmadıqda və dartılan gərginliklər yaranan üzlərdə; bu zaman armaturlanma əmsalı -dən az olmayaraq qəbul olunur.
10.3.8. Xətti dəmir-beton konstruksiyalarda və tavalarda boyuna armaturların oxları arasındakı,betonun işə effektli daxil olunmasını, gərginlik və deformasiyaların bərabər paylanmasını, həmçinin armatur millərin arasında çatların eninin məhdudlaşdırılmasını təmin edən, ən böyük məsafə aşağıdakı qiymətlərdən çox olmamalıdır:
dəmir-beton tir və tavalarda:
-en kəsiyinin hündürlüyü olduqda -;
-en kəsiyin hündürlüyü olduqda - və;
dəmir-beton sütunlarda:
-əyilmə müstəvisinə perpendikulyar istiqamətdə -;
-əyilmə müstəvisi istiqamətində -.
Dəmir-beton divarlarda vertikal armaturlar arasında məsafə və -dən çox olmamalıdır ( divarın qalınlığıdır)
10.3.9. Tirlərin və qabırğaların eni 150 mm -dən çox olan hallarda en kəsikdə boyuna dartılan işçi armaturların sayı ikidən az olmamalıdır. Elementin eni və ondan az olan hallarda en kəsiklərdə bir boyuna armaturun qoyulmasına yol verilir.
10.3.10. Tirlərdə en kəsik sahəsi aşırımındakı armaturların en kəsik sahələrinin 1/2 -dən az olmayan boyuna işçi armaturları 2 mildən az olmayaraq dayağa qədər uzatmaq lazımdır.
Tavalarda en kəsik sahəsi aşırımında tavanın eninə düşən armaturların sahəsinin 1/3-dən az olmayan tavanın eninə düşən boyuna işçi armaturların millərini dayağa qədər uzatmaq lazımdır.
10.3.11. Eninə armatur qüvvələrin təsirini qəbul etmək, həmçinin çatların yayılmasını məhdudlaşdırmaq, boyuna armatur millərini layihə vəziyyətində saxlamaq və onları istənilən istiqamətdə yana qabarmalardan bərkitmək üçün yerləşdirilir.
Eninə armaturlar dəmir-beton elementlərinin bütün səthlərində onların boyuna armaturları yaxınlıqlarında qoyulur.
10.3.12. Eninə armaturların diametri (xamıtların) mərkəzdənxaric sıxılan elementlərin toxunma karkaslarında ən böyük boyuna armaturun diametrinin -dən və -dən az olmayaraq qəbul edilir.
Toxunma karkaslarında eninə armaturların diametri əyilən elementlər üçün -az olmadan qəbul olunmalıdır.
Qaynaq karkaslarında eninə armaturun diametri ən böyük diametrli boyuna armaturla onun qaynaq olunma şərtindən qəbul olunur.
10.3.13. Dəmir-beton elementlərdə kəsici qüvvə hesablamalarla yalnız beton tərəfindən qəbul edilə bilməyən hallarda eninə millərin addımının dan çox və dən çox olmayaraq yerləşdirilməsi nəzərdə tutulmalıdır.
Hündürlüyü -dən az olan bütöv tavalarda, həmçinin, çoxsaylı qabırğalı tavalarda və hündürlüyü -dən az olan tirlərdə (qabırğalarda) elementin kəsici qüvvə hesablama ilə ancaq beton tərəfindən qəbul olunan məntəqələrində eninə millərin qoyulmamasına yol verilir.
Hündürlüyü və çox olan tirlərdə və qabırğalarda, həmçinin hündürlüyü və çox olan tez-tez qabırğalı tavalarda hesablanma ilə eninə qüvvəni ancaq beton qəbul etdikdə addımı dən və dən çox olmayaraq eninə armaturun yerləşdirilməsi nəzərdə tutulmalıdır.
10.3.14. Mərkəzdənxaric sıxılan xətti elementlərdə, həmçinin əyilən elementlərdə hesablanma ilə zəruri olan sıxılan boyuna armaturlar olduqda, boyuna armaturun qabarmasını aradan qaldırmaq məqsədilə addımı -dən və -dən çox olmayaraq eninə armaturun qoyulması nəzərdə tutulmalıdır (-boyuna sıxılan armaturun diametridir).
Əgər elementin üzlərinin birində yerləşən sıxılan boyuna armaturun sahəsi -dən çox olarsa, eninə armatur addımı -dən və -dən çox olmamaqla yerləşdirilir.
10.3.15. Mərkəzdənxaric sıxılan xətti elementlərdə xamıtların konstruksiyası (eninə millər) elə olmalıdır ki, boyuna millərin əymə yerlərində (ən azı birindən sonra) yerləşdirilsin, bu əymə yerləri arasında məsafə tərəfin eni üzrə -dən çox olmamalıdır. Tərəfin eni -dən çox və bu tərəfdə boyuna armaturların sayı dörddən çox olmadıqda bütün boyuna millərin bir xamıtla əhatə edilməsinə yol verilir.
10.3.16. Burucu moment təsir edən elementlərdə eninə armatur (xamıt) qapalı kontur təşkil etməlidir.
10.3.17. Tavalarda eninə armaturun basılma zonasında hesablama konturunun tərəflərinə perpendikulyar olaraq, addımı -dan və -dən çox olmayaraq yerləşdirilir. Yük sahəsinin konturuna yaxın millər bu konturdan -dan yaxın və -dən uzaq olmayaraq yerləşdirilir. Bu zaman eninə armaturların yerləşdirilmə zonasının eni (yük sahəsinin konturundan) -dən az olmamalıdır.
Eninə millərin arasında məsafə hesablama konturunun tərəflərinə paralel istiqamətdə hesablama konturun müvafiq tərəfinin uzunluğunun -dən çox olmayaraq qəbul edilir.
10.3.18. Hesablama eninə armaturları tor şəklində dolayı armaturlamada yerli sıxılmada (əzilmədə) hesablama sahəsinin hüdudlarında yerləşdirilir (bənd 8.1.43). Yük sahəsi elementin kənarında yerləşdikdə dolayı armaturlanma torları hər istiqamətdə ölçüləri yük sahəsinin qarşılıqlı perpendikulyar iki tərəfinin cəmindən az olmayan sahə üzrə yerləşdirilməlidir (şəkil 8.9.).
Dərinlik üzrə torlar aşağıdakı kimi yerləşdirilir:
- elementin qalınlığı yük sahəsinin böyük ölçüsünün ikiqat qiymətindən böyük olduqda, yük sahəsinin ikiqat ölçüsü hüdudlarında;
- elementin qalınlığı yük sahəsinin böyük ölçüsünün ikiqat qiymətindən az olduqda, elementin qalınlığı hüdudlarında.
10.3.19. Kəsici qüvvə və burucu momenti qəbul etmək üçün nəzərdə tutulan eninə armatur boyuna armaturları ucları üzrə qaynaq və ya onları əhatə etmək yolu ilə birləşmənin və eninə armaturların bərabər möhkəmliyi təmin edən etibarlı ankerlənməyə malik olmalıdır.
10.3.20. Qabaqcadan gərginləşmiş elementlərin uclarında əlavə eninə və ya dolayı armaturlar (bütün boyuna armaturları əhatə edən qaynaq torları, xamıtlar və s. 5-10 sm addımla) qabaqcadan gərginliyin ötürmə zonasının uzunluğunun lp-nin 0,6-dan az olamayan məntəqəsində, sinfi B7,5-B12,5 olan yüngül beton elementlərində 5 sm addımla lp-dən az olmayan məntəqə uzunluğunda və anker olmayan armaturlu elementlərdə 20 sm-dən az olmayaraq, uclarında anker qurğuları olan elementlərdə isə bu qurğuların uzunluğunun iki mislinə bərabər məntəqədə qoyulmalıdır. Betona çəkilən armatur, həmçinin betonla kifayət qədər ilişmə olmadıqda dayaqlara dartılan armatur üçün (hamar məftillər, çoxməftilli kanatlar) armaturun uclarında anker qurğuların qurulması məcburidir, bu zaman anker qurğuları armaturun betonda etibarlı bağlanması onun işinin bütün mərhələlərində təmin etməlidir.
Periodik profilli yüksək möhkəmli armatur milləri işçi gərginləşmiş armatur kimi tətbiq olunduqda, birdəfəlik sarınan armatur kanatları, isti halda yuvarlanan və termik möhkəmlənən periodik profilli armatur milləri, dayaqlarda dartılan halında, gərginləşən millərin uclarında anker qurğuların qoyulması, bir qayda olaraq, tələb olunmur.
10.3.21. Armaturun ankerlənməsi aşağıdakı üsullarla həyata keçirilir:
- milin düz şəkildə qurtarması (düz ankerlənmə);
- ucunun qarmaq, qatlanma və yaxud ilmə, bükmə (pəncə) şəklində (ancaq gərginləşməyən armatur üçün);
- qaynaqlamaq və ya eninə armaturlar qoymaqla (ancaq gərginləşməyən armatur üçün);
- milin ucunda xüsusi anker qurğularından istifadə etməklə.
10.3.22. Düz və pəncə şəkilli ankerləmənin ancaq dövri profilli armaturlarda tətbiq olunmasına yol verilir. Dartılan hamar səthli millər üçün qarmaq, ilmə, qaynaqlama yolu ilə eninə millər və xüsusi anker qurğularının tətbiq edilməsi nəzərdə tutulur.
Bəzi mümkün yük birləşməsindən dartılmaya məruz qalan hamar armaturlar istisna olmaqla, sıxılan armaturlarda ankerlənmə üçün pəncə, qarmaq və ilmə tətbiq olunmur.
10.3.23. Armaturun ankerlənmə uzunluğunun hesablanmasında ankerlənmə üsulları, armaturun sinfi və onun profili, armatur diametri, betonun möhkəmliyi və onun ankerlənmə zonasında gərginlikli halı, elementin konstruktiv həlli (eninə armaturun olması, elementin kəsiyində millərin vəziyyəti və s.) nəzərə alınmalıdır.
10.3.24. Armaturdakı qüvvənin betona tam hesablama müqavimətinin qiyməti ilə ötürülməsi üçün zəruri olan ankerlənmənin baza (əsas) uzunluğu aşağıdakı düsturla təyin olunur:
burada, və -müvafiq olaraq armaturun ankerlənən milinin en kəsik sahəsi və onun sahəsinin perimetridir, milin nominal diametrinə görə təyin olunurlar;
- armaturun betonla ilişmənin hesablama müqavimətidir, ankerlənmə uzunluğu boyu bərabər paylanmış qəbul edilərək aşağıdakı kimi təyin olunur:
burada, - mərkəzi dartılmada betonun hesablama müqavimətidir;
- armatur səthi növünün təsirini nəzərə alan əmsaldır:
gərginləşməmiş armatur üçün:
1,5 - hamar səthli armatur üçün;
2,0 - soyuq halda deformasiyalı periodik profilli armatur üçün;
2,5 - isti halda yuvarlanmış və termomexanik hazırlanmış periodik profilli armatur üçün.
gərginləşmiş armatur üçün:
1,7- sinfi diametri olan soyuq halda deformasiyalı dövri profilli armatur və sinfi diametri 6 mm olan armatur kanatları üçün.
1,8 -sinfi diametri və çox olan soyuq halda deformasiyaya uğramış armatur üçün;
2,2 -sinfi K, diametri 9 mm və çox olan armatur kanatları üçün;
2,4 -sinfi K7T, diametri və çox olan, periodik profilli məftillərdən hazırlanmış armatur kanatları üçün;
2,5 - A sinifli isti halda yuvarlanmış və termomexanik hazırlanmış armatur üçün;
- armaturun diametrinin ölçülərinin təsirini nəzərə alan əmsaldır və aşağıdakı kimi qəbul olunur:
gərginləşməmiş armaturlar üçün:
armaturun diametrinin ölçüləri
armaturun diametrinin ölçüləri və
gərginləşmiş armaturlar üçün:
- gərginləşmiş armaturların bütün növləri üçün.
10.3.25. Ankerlənmə zonasında elementin konstruktuv həllərindən asılı olaraq armaturun hesablama ankerlənmə uzunluğu aşağıdakı kimi təyin olunur:
burada, - ankerlənmənin baza uzunluğudur və düstur (10.1) ilə təyin olunur;
,- armaturun hesablanma ilə tələb olunan və müvafiq olaraq faktiki təyin olunmuş en kəsik sahələridir;
- ankerlənmə uzunluğuna betonun və armaturun gərginlikli halının və ankerlənmə zonasında elementin konstruktiv həllərinin təsirini nəzərə alan əmsaldır.
Gərginləşməmiş armaturlar üçün dövri profil millərinin düz uclu (düz ankerlənmə) və ya hamar armaturlar ucu qarmaq və ya ilmələrlə əlavə anker qurğuları olmadan ankerlənməsində dartılan millər üçün; gərginləşmiş armaturlar üçün qəbul olunur.
Gərginləşməmiş armatuun millərinin ankerlənmə uzunluğunun eninə armaturların diametri və sayından, anker qurğularının növündən (eninə armaturun qaynaqlanması, period profilli millərin uclarının əyilməsi) və ankerlənmə zonasında betonun eninə sıxılmasının qiymətindən asılı olaraq azaldılmasına (30% -dən çox olmamaq şərtilə) yol verilir.
İstənilən halda faktiki ankerlənmənin uzunluğu və -dən az olmayaraq, gərginləşməmiş millər üçün -dən az olmayaraq qəbul edilir.
10.3.26. Ankerlənmiş armatur milinin qəbul edə biləcəyi qüvvə aşağıdakı düsturla təyin olunur:
burada, - ankerlənmə uzunluğudur və bu normaların bənd 10.3.25-ə əsasən, qəbul etməklə təyin olunur;
- ankerlənmiş milin ucundan baxılan eninə kəsiyə qədər olan məsafədir.
10.3.27. Elementin kənar sərbəst dayağında dartılan gərginləşməmiş armaturun sərbəst dayağın daxili üzünə daxilolma uzunluğu şərti ödənildikdə (bənd 8.1.31 - 8.1.35) -dən az olmamalıdır. Göstərilən şərt ödənilmədikdə, armaturun dayaq kəsiyindən daxil olma uzunluğu bu normaların bənd 10.3.25 ilə təyin olunur.
10.3.28. Millərin uclarında lövhə, şayba, qayka, bucaqlıqlar, geydirilmiş başlıqların və s. şəklində xüsusi ankerlər qurulduqda ankerlə betonun kontaktında betonun əzilməyə möhkəmlik şərti təmin olunmalıdır. Bundan əlavə, qaynaq edilən anker detallarının layihələndirməsində metalın qaynaqetmə xarakteristikaları, həmçinin qaynaqetmə üsulları və şəraiti nəzərə alınmalıdır.
10.3.29. Gərginləşməmiş armaturların birləşmələri üçün aşağıdakı növlərdən biri qəbul olunur:
a) üst-üstə qaynaqsız birləşmə:
- dövrü profilli millərin düz ucları ilə;
- millərin düz uclarının qaynaqlanması və ya üst-üstə hissəsinin uzunluğunda eninə millərlə;
- ucların qatlanması ilə (qarmaq, pəncə, ilmə), bu halda hamar millər üçün yalnız qarmaq və ilmələr tətbiq olunur;
b) qaynaq və mexaniki uc-uca birləşmə;
- armaturu qaynaq etməklə;
- xüsusi mexaniki qurğular tətbiq etməklə (ucları) preslənmiş muftalarla, yivli muftalarla və s.
10.3.30. Armaturların üst-üstə birləşməsində (qaynaqsız) işçi armaturların diametri -dən çox olmayaraq tətbiq olunur.
Armaturların üst-üstə birləşmələrinə bu normaların bənd 10.3.22-in göstərişləri şamil olunur.
Dartılan və ya sıxılan armaturların qovuşuq (atma) yerlərinin uzunluğu uzunluğunun qiymətindən az olmamalıdır və aşağıdakı düsturla təyin olunur:
burada, - ankerlənmənin baza uzunluğudur və düstur (10.1) ilə hesablanır;
,- bu normaların bənd 10.3.25-də verilmişdir;
- armaturun gərginlikli halının təsirini, millərin birləşmə zonasında elementin konstruktiv həlləri, bir kəsikdə calaq olunan armaturun sayının bu kəsikdə ümumi armatur sayına nisbətini calaq olunan millərin arasındakı məsafəni nəzərə alan əmsaldır.
Düz ucları olan dövri profilli armaturları birləşdirdikdə, həmçinin hamar millərin qarmaqları və ya ilməkləri olan əlavə ankerlənmə qurğuları olmadıqda, əmsalı dartılan armaturlarda 1,2-yə və sıxılan armaturlarda 0,9-a bərabər qəbul olunur. Bu halda aşağıdakı şərtlər təmin olunmalıdır:
- elementin bir hesablama kəsiyində calaq olunan periodik profilli işçi dartılan armaturların nisbi sayı 50%-dən, hamar armaturların isə (qarmaqlı və ya ilməkli ) 25%-dən çox olmamalıdır.
- calaq olunma hüdudunda yerləşmiş bütün eninə armaturların qəbul edə biləcəyi qüvvə, elementin bir hesablama kəsiyində dartılan işçi armaturların qəbul edə biləcəyi qüvvənin yarısından az olmamalıdır.
- calaq olunan işçi millərin arasındakı məsafə -dən çox olmamalıdır.
- üst-üstə qonşu birləşmələr arasındakı məsafə (dəmir-beton elementin eni üzrə) -dən və dən az olmamalıdır.
Bir kəsikdə calaq olunan armaturların nisbi sayının təyini üçün elementin bir hesablama kəsiyi qismində elementin calaq olunan armaturlar boyunca uzunluğu 1,3olan məntəqəsi qəbul olunur. Əgər armaturların qovuşuq yerlərinin mərkəzləri həmin məntəqənin uzunluğunun hüdudlarında yerləşirsə, armaturların qovuşuq yerləri bir hesablama kəsiyində yerləşmiş hesab olunur.
Bir hesablanma kəsiyində işçi dartılan armaturların -ə qədər nisbi sayının artırılmasına yol verilir və əmsalı 2,0-ə bərabər qəbul olunur. Bir hesablama kəsiyində birləşən periodik profilli armaturların nisbi sayı -dən çox olduqda və hamar armaturlar -dən çox olduqda, əmsalının qiyməti xətti interpolyasiya ilə təyin edilir.
Calaq olunan millərin uclarında əlavə anker qurğuları olduqda (eninə armaturun qaynağı, birləşən periodik profilli millərin uclarında əyintilər olduqda və s.) calaq olunan millərin qovuşuq yerlərinin uzunluğu azaldıla (-dən çox olmayaraq) bilər.
İstənilən halda faktiki yolverilən uzunluq -dan, -dən və -dən az olmamalıdır.
10.3.31. Armaturların birləşməsində qaynaq istifadə olunduqda, qaynaq birləşməsinin növü və qaynaqetmə üsullarının seçilməsi konstruksiyanın istismar şəraiti, poladın qaynaqlanma və hazırlanma texnologiyası nəzərə alınmaqla müvafiq normativ sənədlərə uyğun (DÜİST-14098) həyata keçirilir.
10.3.32. Armaturların qovuşuq yerləri üçün mufta (yivli mufta, preslənmiş mufta və s.) şəklində mexaniki qurğular istifadə olunduqda, mufta birləşməsinin yükdaşıma qabiliyyəti birləşdirilən millərdə olduğu kimi (müvafiq olaraq dartılmada və sıxılmada) olmalıdır. Birləşən millərin ucları muftalara hesablanma və ya təcrübə yolu ilə təyin olunan uzunluğa qədər daxil edilməlidir.
Yivli muftadan istifadə olunduqda, muftanın yivində lüft aradan qaldırılana qədər çəkilib bağlanmalıdır.
10.3.33. Əymə armaturlar tətbiq olunduqda (əymə millərin uclarının qatlanması) ayrıca milin bükülməsinin minimal diametri elə olmalıdır ki, armatur milin bükülməsi daxilində betonun dağılması və ya yarılması və bükülmə yerində onun dağılması baş verməsin.
Armatur üçün əyilmə diametrinin minimal qiyməti millərin diametrindən asılı olaraq -dən az olmamalıdır:
- dövrü profilli millər üçün:
10.4. Əsas yükdaşıyan dəmir-beton konstruksiyaların konstruksiyalaşdırılması
10.4.1. Konstruktiv sistemlərin əsas yükdaşıyan elementlərinin konstruksiyalaşdırılmasında (sütun, divar, mərtəbəarası örtük tavası, dam örtüyü tavası, bünövrə tavaları) dəmir-beton konstruksiyaların konstruksiyalaşdırılması üzrə bu normaların bölmə 10.2 və 10.3-də verilən əsas tələblər, həmçinin bu bölmənin göstərişləri yerinə yetirilməlidir.
10.4.2. Sütunlar boyuna, bir qayda olaraq, en kəsiyin konturu üzrə simmetrik yerləşmiş armaturla və zəruri hallarda en kəsiyin daxilində və sütunun hündürlüyü boyu bütün boyuna armaturları əhatə edən və en kəsiyin kontoru və daxilində yerləşən eninə armaturlarla armaturlanır.
En kəsiyinin hüdudlarında eninə armaturun konstruksiyası və sütunun hündürlüyü boyu xamıtlar və rabitələr arasındakı maksimal məsafə elə qəbul olunmalıdır ki, sıxılan boyuna armaturların qabarmasına yol verilməsin və kəsici qüvvənin sütunun hündürlüyü boyu bərabər qəbul edilməsi təmin edilsin.
10.4.3. Divarları, bir qayda olaraq, divarın yan üzlərində simmetrik yerləşən üfüqi və şaquli armaturlarla və divarın yan tərəflərinə əks yerləşmiş üfüqi və şaquli armaturları birləşdirən eninə rabitələrlə armaturlamaq lazımdır.
Üfüqi və şaquli millər arasında maksimal məsafə, həmçinin eninə rabitələr arasında ən maksimal elə qəbul olunmalıdır ki, şaquli sıxılan millərin qabarmasının qarşısını alsın və divarda təsir edən qüvvələrin bərabər qəbul olunmasını təmin etsin.
10.4.4. Divarın köndələn hissələrində onun hündürlüyü boyu “П” şəkilli eninə armaturlar və ya qapalı xamıtlar qoyulmalıdır ki, üfüqi millərin uc məntəqələrində tələb olunan ankerlənməni yaratsın və divarın sıxılmış köndələn şaquli millərini qabarmadan qorusun.
10.4.5. Divarların kəsişmə yerində düyün qovuşmasını divarın hündürlüyü boyu kəsişən “П” şəkilli xamıtlarla armaturlamaq lazımdır ki, divarların kəsişmə düyünündə üfüqi qüvvələri qəbul edilməsini, həmçinin şaquli sıxılan millərin qovuşma düyünündə qabarmasının qarşısının alınmasını, üfüqi millərin uc məntəqələrinin ankerlənməsini təmin etsin (şəkil 10.1).
10.4.6. Öz həndəsi xarakteristikalarına görə divarlarla və sütunlar arasında ara mövqeyini tutan pilonların armaturlanması pilonların en kəsiyinin uzunluq və eninin nisbətindən asılı olaraq sütunlar və ya divarlar üçün olduğu kimi aparılır.
10.4.7. Divarda şaquli və üfüqi armaturların sayı divarda təsir edən qüvvələrə müvafiq olaraq yerləşdirilir. Bu zaman divarların oyuqlarının ətrafında və köndələn hissələrində armaturlanmanı artırmaqla divarın sahəsi üzrə bərabər armaturlanmanın nəzərdə tutulması tövsiyə olunur.
10.4.8. Müstəvi tavaların armaturlanması tavanın aşağı və yuxarı üzlərində yerləşdirməklə iki istiqamətdə boyuna armaturlarla həyata keçirilir, zəruri hallarda (hesablanmalar əsasında) sütunlar, divarlar ətrafında və tavanın sahəsi üzrə yerləşən eninə armaturlarla da armaturlanırlar.
10.4.9. Müstəvi tavaların uc məntəqələrində tavanın kənarları boyu yerləşdirilməklə, burucu momentlərin qəbul edilməsini və boyuna armaturların uc məntəqələrinin ankerlənməsini təmin edən “П” şəkilli xamıtlar şəklində eninə armaturlar qoyulmalıdır.
10.4.10. Örtük tavalarda üst və alt boyuna armaturların sayı təsir edən qüvvələrə uyğun təyin olunmalıdır. Bu zaman qeyri-müntəzəm konstruktiv sistemin armaturlanmanı sadələşdirmək məqsədilə yerləşdirilməlidir: aşağı armaturları baxılan konstruksiyanın bütün sahə üzrə tavanın aşırımında ən böyük qüvvəyə mavafiq olaraq eyni; əsas yuxarı armaturları həmin qayda ilə, aşağı armatur kimi, lakin sütunların və divarların yanında əlavə yuxarı armatur qoyulmalıdır, hansı ki, əsas armaturla cəmdə (birlikdə) tavada dayaq qüvvələri qəbul etməlidir.
Müntəzəm konstruktiv sistemlər üçün boyuna armaturlar sütun üstü və sütunlar arası zolaqda iki qarşılıqlı perpendikulyar istiqamətdə bu zolaqlarda təsir edən qüvvələr əsasında yerləşdirilir.
Armatur sərfini azaltmaq üçün tavanın alt və üst armaturlarının bütün sahə üzrə minimal armaturlanma faizləri ilə yerləşdirilməsi, o məntəqələrdə ki, təsir edən qüvvələr bu armaturun qəbul edəcəyi qüvvədən çoxdur, bu məntəqələrdə qüvvələrin təsirini yuxarıda qeyd olunan armaturlarla birlikdə qəbul edən əlavə armaturların qoyulması tövsiyə olunur.
Bünövrə tavaların armaturlanmasının da analoji qaydada aparılmalıdır.
10.4.11.Tirlərlə sütunların qovuşma düyününün konstruksiyalaşdırılması şəkil 10.2-yə uyğun aparılmalıdır. Bu zaman tirin işçi armaturun ankerlənmə zonasında qapalı xamıtlar şəklində eninə armaturlar və ya П şəkilli detallar nəzərdə tutulmalıdır.
10.4.12. Tirlərin kəsişmə düyünlərində ikinci dərəcəli tirlərdən reaksiyasını qəbul etmək üçün əlavə eninə armaturlar qoyulur. Baş tirdə bu armaturlar b + 2h enində, ikinci dərəcəli tirdə h/3 olan enində hissədə qoyulmalıdır. Burada b və h ikinci dərəcəli tirin eni və hündürlüyüdür. Armaturları boyuna milləri əhatə edən xamıtlar şəklində, maili və ya fəza kəsiklərin hesablamalarına görə tələb olunan armatura əlavə olaraq yerləşdirmək lazımdır (Şəkil 10.3).
11. Beton və dəmir-beton konstruksiyaların hazırlanması, inşası və istismar olunmasına dair tələblər
11.1.1.Beton məhlulun tərkibinin seçilməsi konstruksiyalarda betonun bu normaların 6-cı bölməsində verilmiş və layihədə qəbul edilmiş texniki göstəricilərə uyğun olması üçün aparılır.
Betonun tərkibi seçildikdə əsas verilmiş betonun növü və konstruksiyanın təyinatı üçün təyinedici olan beton göstəricisi qəbul edilməlidir. Bu zaman betonun layihə ilə təyin edilmiş digər keyfiyyət göstəriciləri də təmin olunmalıdır.
Beton məhlulunun tərkibinin betonun tələb olunan möhkəmliyinə görə seçilməsi DÜİST 27006 və DÜİST 2663 standartlarını rəhbər tutaraq aparılmalıdır.
Beton məhlulunun tərkibi seçilərkən tələb olunan keyfiyyət göstəriciləri (tökmə rahatlığı, saxlanması, təbəqələşməməyi və sairə) təmin etməlidir.
Seçilmiş beton məhlulunun xassələri betonun bərkiməsinin müddət və şəraiti, hazırlanma üsulları, rejimləri, nəql edilmə və texnoloji proseslərin digər xüsusiyyətləri də daxil olmaqla, beton işlərinin aparılması texnologiyasına uyğun olmalıdır.
Beton məhlulunun tərkibinin seçilməsi onun hazırlanmasında istifadə olunan materialların xarakteristikaları əsasında aparılmalıdır.
Beton məhlulunun tərkibi üçün materiallar onların ekoloji cəhətdən təmiz olması nəzərə alınmaqla seçilməlidir.
Beton məhlulunun tərkibinin əsas parametrlərinin hesablanması təcrübələr əsasında təyin olunmuş asılılıqların köməyi ilə aparılmalıdır.
Fibrobetonon tərkibinin seçilməsi yuxarıda verilmiş tələblərə əsasən armaturlayan liflərin xassə və növünü nəzərə almaqla aparılmalıdır.
11.1.2. Beton məhlulu hazırlanarkən, beton məhlulunun tərkibinə daxil olan materialların tələb olunan dozaların dəqiqliyi və onların doldurulma ardıcıllıqları təmin olunmalıdır (TNvəQ 3.03.01).
Beton məhlulunun qarışdırılması elə aparılmalıdır ki, komponentlərin məhlulun həcmi üzrə bərabər paylanması təmin edilsin. Qarışdırma müddəti betonqarışdıran qurğuların təlimatlarına müvafiq olaraq qəbul edilir və ya təcrübə yolu ilə təyin olunur.
11.1.3. Beton məhlulunun nəql olunması onun xassələrinin saxlanılmasını təmin edən və laylaşmasına, həmçinin kənar materiallarla çirklənməsinə yol verməyən üsul və vasitələrlə aparılmalıdır. Tökülmə yerlərində, tələb olunan bütün digər göstəricilər təmin edilməklə kimyəvi əlavələr daxil edilərək və ya texnoloji üsullardan istifadə etməklə beton məhlulunun ayrı-ayrı keyfiyyət göstəricilərinin bərpa olunmasına yol verilir.
11.1.4. Betonun sıxlaşdırılması və döşənməsi elə aparılmalıdır ki, konstruksiyada betonun kifayət qədər bircinsliliyi və sıxlığı (baxılan inşaat konstruksiyası üçün nəzərdə tutulmuş tələblərə cavab verən) təmin olunsun (TNvəQ 3.03.01).
Tətbiq olunan qəlibləmə rejimi və üsulları verilmiş sıxlığı və bircinsliliyi təmin etməli və beton məhlulunun keyfiyyət göstəriciləri, konstruksiya və məmulatların növləri, konkret mühəndis- geoloji və istehsalat şəraitləri nəzərə alınmaqla təyin olunmalıdır.
Betonlanma qaydaları betonlanma tikişlərinin yerləşməsini nəzərdə tutmaqla qurğunun tikilmə texnologiyası və onun konstruktiv xüsusiyyətləri nəzərə alınmaqla təyin olunmalıdır.
Beton məhlulu mənfi və yaxud yüksək müsbət temperaturlar şəraitində döşənəndə betonun tələb olunan keyfiyyətini təmin edən xüsusi tədbirlər nəzərdə tutulmalıdır.
11.1.5. Betonun bərkiməsi onu sürətləndirən texnoloji təsirlər tətbiq etməməklə və ya tətbiq etməklə təmin olunmalıdır.
Betonun bərkimə prosesində hesablama temperatur-nəmlənmə rejimi saxlanılmalıdır. Zəruri hallarda, betonun möhkəmliyinin artmasını və çökmə meyllərinin azaldılmasını təmin edən şəraitin yaradılması üçün xüsusi mühafizə tədbirlərinin görülməlidir. Texnoloji proseslərdə məmulatın istilik emalı zamanı temperaturun düşməsinin və qəlib forması ilə beton arasında qarşılıqlı yerdəyişmələrin qarşısını almaq üçün xüsusi tədbirlər qəbul olunmalıdır.
Massiv monolit konstruksiyalarda betonun bərkiyəndə ekzotermiya ilə əlaqədar temperatur-nəmlənmə sahələrinin gərginliklərinin konstruksiyanın işinə təsirinin azaldılması tədbirləri görülməlidir.
11.2.1. Konstruksiyanın armaturlanması üçün istifadə olunan armatur layihəyə və standartların tələblərinə müvafiq olmalıdır. Armaturların nişanlama və müvafiq sertifikatlardakı keyfiyyətə malik olduğu təsdiq olunmalıdır.
Armaturun saxlanma və nəqletmə şəraiti mexaniki zədələnmələrin və ya plastik deformasiyaların yaranması, betonla ilişməsini pisləşdirən çirklənmələri və korroziyaya uğraması hallarını aradan qaldırmalıdır.
11.2.2. Qəlib formalarda toxunma armaturların yerləşdirilməsi layihəyə uyğun aparılmalıdır. Bu zaman armaturun yerləşdirilmə və betonlama proseslərində onun yerdəyişmələrini mümkünsüz edən xüsusi tədbirlər vasitəsilə armatur millərinin vəziyyətinin etibarlı fiksasiyası nəzərdə tutulmalıdır.
11.2.3. Armaturun yerləşdirilməsi zamanı layihə vəziyyətindən kənaraçıxmalar yolverilən qiymətlərdən çox olmamalıdır.
11.2.4. Qaynaq armatur məmulatları (tor, karkas) qaynaq birləşməsinin tələb olunan möhkəmliyini təmin edən və armatur elementlərinin birləşməsinin möhkəmliyinin azalmasına yol verməyən kontakt-nöqtə-qaynağın və ya başqa üsulların köməyi ilə hazırlanmalıdır (DÜİST 14098, DÜİST 10922).
Qaynaq armatur məmulatların qəlib formalarda yerləşdirilməsi layihəyə uyğun aparılmalıdır. Bu zaman armaturun yerləşdirilmə və betonlama proseslərində onun yerdəyişmələrini mümkünsüz edən xüsusi tədbirlər vasitəsilə armatur millərinin vəziyyətinin etibarlı fiksasiyası nəzərdə tutulmalıdır.
Armaturun yerləşdirilməsi zamanı layihə vəziyyətindən kənaraçıxmalar yolverilən qiymətlərdən çox olmamalıdır.
11.2.5. Armatur millərin əyintisi əyrilik radiusunun tələb olunan qiymətlərini təmin edən xüsusi əyici qurğuların köməyi ilə təmin edilməlidir.
11.2.6. Armaturların ucları üzrə qaynaqlanması kontakt, qövs və ya vanna qaynaqlarının köməyi ilə yerinə yetirilir. Tətbiq olunan qaynaqlama üsulu qaynaq birləşməsinin möhkəmliyi, həmçinin armatur millərinin qaynaq birləşməsi məntəqələrində möhkəmliyi və deformativliyi təmin olunmalıdır.
11.2.7. Armaturun mexaniki birləşməsi (uclarının) yivli və preslənmiş muftaların köməkliyi ilə həyata keçirilməlidir. Mexaniki birləşmədə dartılan armaturların möhkəmliyi birləşən millərin möhkəmliyi qədər olmalıdır.
11.2.8. Dayaqlara armatur dartılarkən və ya bərkimiş beton qabaqcadan gərginliyin layihədə təyin edilmiş, normativ sənədlərlə və ya xüsusi tələblərlə müəyyən olunan yolverilən kənaraçıxma qiymətləri hüdudlarında nəzarət olunan qiymətləri təmin olunmalıdır.
Qabaqcadan gərginləşmiş armaturdan betona gərginliyin tədricən ötürülməsi təmin olunmalıdır.
11.3.1. Qəlib (qəlib formaları) aşağıdakı əsas funksiyaları yerinə yetirməlidir: betona konstruksiyanın layihə formasını vermək; beton səthinin xarici görünüşünü təmin etmək; qəlibdən çıxan andakı möhkəmliyini alana kimi konstruksiyanı saxlamaq və zəruri hallarda armaturu gərginləşdirdikdə dayaq rolunu oynamaq.
Konstruksiyaları hazırlayarkən inventar və xüsusi, yerini dəyişə bilən və köçürülə bilən qəliblər tətbiq olunur (DÜİST 52085, DÜİST 52080, DÜİST 25781).
Qəlibi və onun bərkidilmələrini elə layihələndirmək və hazırlamaq lazımdır ki, onlar işlərin aparılması prosesində yaranan yükləri qəbul edə bilsin, konstruksiyaların sərbəst deformasiyaya uğramasına imkan verilsin və verilmiş qurğu və konstruksiyaların qəbul olunmuş hüdudda xətalara riayət olunması təmin edilsin.
Qəliblər və bərkidilmələr beton məhlulun tökülməsi və sıxlaşdırılmasının qəbul olunmuş üsullarına, qabaqcadan gərginləşmə şəraitinə, beton bərkiməsi və istilik emalı qaydalarına uyğun gəlməlidir.
Sökülə bilən qəliblər elə layihələndirilməli və hazırlanmalıdır ki, betonu zədələnmədən qəlibdən çıxarmaq mümkün olsun.
Qəlib konstruksiyası beton qəlibdən çıxma möhkəmliyini alandan sonra sökülməlidir.
Sökülməyən qəlibləri konstruksiyanın tərkib hissəsi kimi layihələndirmək lazımdır.
11.4. Beton və dəmir-beton konstruksiyalar
11.4.1 Beton və dəmir-beton konstruksiyaların hazırlanmasına bu normaların bənd 11.1, 11.2 və 11.3-ə əsasən yerinə yetirilən qəlibləmə, armaturlama və betonlama işləri daxildir.
Hazır konstruksiyalar layihə tapşırığına və normativ sənədlərin (DÜİST 13015) tələblərinə cavab verməlidir. Həndəsi ölçülərində kənaraçıxmalar baxılan konstruksiyalar üçün qəbul olunmuş xətalar hüdudunda olmalıdır.
11.4.2 Beton və dəmir-beton konstruksiyalarda onların istismara başlama vaxtı betonun faktiki möhkəmliyi layihələndirmədə təyin olunmuş möhkəmliyindən az olmamalıdır.
Yığma beton və dəmir-beton konstruksiyaların layihələndirmə ilə müəyyənləşdirilmiş betonun buraxılma möhkəmliyi (konstruksiya istehlakçıya göndərilən anda betonun möhkəmliyi) və qabaqcadan gərginləşmiş konstruksiyalarda layihə ilə müəyyənləşmiş ötürmə möhkəmliyi (gərginləşmiş armaturdan betona ötürülən möhkəmlik) təmin olunmalıdır.
Monolit konstruksiyalarda betonun təyin olunmuş layihə yaşında, qəlibsökmə andakı möhkəmliyi (yükdaşıyan qəliblər söküldükdə) təmin olunmalıdır.
11.4.3. Konstruksiyanın qaldırılması xüsusi qurğular vasitəsilə (quraşdırma qarmaqları və digər vasitələrlə), layihədə nəzərdə tutulmuş qaydada həyata keçirilir. Bu halda qaldırılma şəraiti dağılmanın, dayanıqlığın itirilməsinin, aşmanın, yellənmənin və konstruksiyanın fırlanmasının aradan qaldırılması təmin edilməlidir.
11.4.4. Konstruksiyanın nəqletmə, yığılma və saxlama şəraitiləri layihəyədə verilən göstərişlərə cavab verməlidir. Bu zaman konstruksiyanın, beton səthinin, armatur çıxıntılarının və quraşdırma qarmaqlarının zədələnmədən qorunması təmin olunmalıdır.
11.4.5. Bina və qurğuların yığma elementlərdən inşası, konstruksiyaların qoyulma ardıcıllığı və qoyulma dəqiqliyini təmin edən tədbirləri, konstruksiyanın dəqiq quraşdırılması, onların bərkidilmə prosesində fəza dəyişməzliyi və layihə vəziyyətində qoyulmasını, konstruksiyanın inşa prosesində bina hissələrinin dayanıqlılığını və əməyin təhlükəsizlik şəraitinin təmin olunmasını nəzərdə tutan işlərin təçkili layihəsinə uyğun olaraq aparılmalıdır.
Bina və qurğular monolit dəmir-betondan tikilərkən inşa prosesində konstruksiyanın möhkəmliyini, çatadavamlılığı və sərtliyini təmin etmək üçün konstruksiyanın betonlanma, qəliblərin götürülmə və köçürülmə ardıcıllıqları nəzərdə tutulmalıdır. Bundan əlavə (konstruktiv və texnoloji,zəruri hallarda hesablanmanın aparılması), texnoloji çatların əmələgəlmə və yayılmasını məhdudlaşdıran tədbirlər nəzərdə tutulmalıdır.
Konstruksiyaların layihə vəziyyətindən kənaraçıxmaları bina və qurğuların müvafiq konstruksiyaları (sütun, tir, tava) üçün təyin olunmuş yolverilən qiymətlərdən artıq olmamalıdır.
11.4.6. Konstruksiyanı elə saxlamaq lazımdır ki, bina və ya qurğunun istismar müddətində layihədə nəzərdə tutulmuş öz təyinatını yerinə yetirsin. Bina və qurğuların beton və dəmir-beton konstruksiyalarının, onların yükdaşıma qabiliyyətinin, istismar şərtlərinin kobud pozulması nəticəsində istismara yararlılığının və uzunömürlülüyünün (konstruksiyanın artıq yüklənməsi, plan-xəbərdarlıq təmirlərinin vaxtında aparılmaması, aqresiv mühitin artması və s.) azalmasına yol verməyən istismar rejiminə riayət olunmalıdır. Əgər istismar prosesində konstruksiyanın zədələnməsi aşkar olunarsa, onun təhlükəsizliyinə və normal funksiyalarının yerinə yetirilməsinə mənfi təsir göstərən hallar (zədələnmələr) aradan qaldırılmalıdır.
11.5. Keyfiyyətə nəzarət
11.5.1. Konstruksiyanın keyfiyyətinə nəzarət onların hazırlanması, quraşdırılması və istismarı vaxtı konstruksiyanın texniki göstəricilərinin (həndəsi ölçüləri, beton və armaturun möhkəmlik göstəriciləri, konstruksiyanın möhkəmliyi, çatadavamlılığı),həmçinin istehsalatın texnoloji rejimlərinin parametrlərinin layihədə, normativ sənədlərdə göstərilən göstəricilərə uyğunluğunu təyin etməlidir.
Keyfiyyətə nəzarət üsulları (nəzarət qaydaları, müayinə metodları) müvafiq standart və texniki şərtlərlə tənzimlənir.
11.5.2.Beton və dəmir-beton konstruksiyalara göstərilən tələblərin təmin olunması üçün giriş, əməliyyat, qəbul və istismar nəzarəti daxil olmaqla məhsulun keyfiyyətinə nəzarət aparılmalıdır.
11.5.3. Betonun möhkəmliyinə nəzarət, bir qayda olaraq, xüsusi hazırlanmış və ya konstruksiyadan seçilmiş nəzarət nümunələrinin sınaq nəticələri əsasında (DÜİST 10180, DÜİST 28570) aparılmalıdır.
Monolit konstruksiyalar üçün betonun möhkəmliyinə nəzarət, beton məhlulunun tökülmə yerində hazırlanmış və betonun konstruksiyada bərkimə şəraiti ilə eyni və ya normal şəraitdə saxlanılan nəzarət nümunələrinin sinaqlarınım nəticələrinə görə və həmçinin dağılma aparmadan nəzarət metodları vasitəsi ilə (DÜİST 22690, DÜİST 17624) aparılmalıdır.
Betonun möhkəmliyinin qiymətləndirilməsi betonun möhkəmliyə görə faktiki bircinslilik xarakteristikasını nəzərə almaqla statistik metodla aparılır. Dağılma aparmadan nəzarət metodları vasitəsilə betonun möhkəmliyinə nəzarət edilərkən betonun möhkəmliyinin bircinslilik xarakteristikası istifadə olunan həmin metodlarının xətaları nəzərə alınmaqla təyin edilir.
Statistik olmayan nəzarət metodların tətbiqinə yoxlanılan konstruksiyalar məhdud həcmdə olduqda və ya istehsalın ilkin mərhələsində, darəcələrə bölünmüş asılılıqlar tərtib edilmədən, amma cevrilmiş universal asılılıqlardan istifadə etməklə dağılma olmadan nəzarət aparılarkən və müstəsna hallarda-monolit konstruksiyalarda beton möhkəmliyə görə tikinti meydançasında hazırlanmış yoxlama nümunələri üzrə yoxlanılarkən yol verilir.
11.5.4. Betonun şaxtayadavamlılığına, sukeçirməməzliliyinə və sıxlığına nəzarət DÜİST 10060.0, DÜİST 12370.5, DÜİST 12730.1, DÜİST 27005 standartın tələbləri rəhbər tutularaq aparılmalıdır.
11.5.5. Armaturun keyfiyyət göstəricilərinə nəzarət (giriş nəzarət) armatura dair standartların tələblərinə və dəmir-beton məmulatların keyfiyyətinin qiymətləndirmə aktlarının tərtib olunma normalarına müvafiq aparılmalıdır.
Qaynaq işlərinin keyfiyyətinə nəzarət TNvəQ 3.03.01, DÜİST 10922, DÜİST 23858 standartlarına müvafiq aparılmalıdır.
11.5.6. Konstruksiyanın möhkəmliyə, çatadavamlığa və deformasiyaya uğramasına (istismar yararlığına) görə yararlı olmasının qiymətləndirilməsi DÜİST 8829 standarta uyğun olaraq konstruksiyanı yoxlama yükü ilə sınaq yükləmək yolu ilə və ya birtipli konstruksiya dəstindən götürülmüş ayrı-ayrı yığma məmulatların dağılana qədər yükləməklə seçmə sınaq yolu ilə aparılmalıdır. Konstruksiyanın yararlığının qiymətləndirilməsini,həmçinin giriş, əməliyyat və qəbuletmə nəzarətindən alınan, betonun möhkəmliyini, mühafizə qatının qalınlığını, kəsiyin və konstruksiyanın həndəsi ölçülərini, armaturların yerləşməsini,qaynaq birləşmələrinin möhkəmliyini, armaturun diametri və mexaniki xassələrini, armaturun məmulatların əsas ölçülərini və armaturun dartılma qiymətlərini xarakterizə edən vahid göstəricilər kompleksinin yoxlanmasının nəticələri əsasında aparmaq olar.
11.5.7. İnşa olunduqdan sonra beton və dəmir-beton konstruksiyaların qəbulu yerinə yetirilmiş konstruksiyanın layihəyə uyğunluğunun təyin olunması yolu ilə həyata keçirilir
Beton və dəmir-beton məmulat və konstruksiyalarının qəbulu TNvəQ 3.09.01, DÜİST 13015 standartlarına müvafiq aparılmalıdır.
12. Dəmir-beton konstruksiyaların bərpasına və gücləndirilməsinə tələblər
Dəmir-beton konstruksiyaların bərpası və gücləndirilməsi onların naturada müayinə olunma nəticələri, yoxlama hesabatları və gücləndirilən konstruksiyaların hesablanması və konstruksiyalaşdırılması əsasında aparılır.
12.2. Konstruksiyaların natura müayinələri
Konkret məqsəddən asılı olaraq, naturada müayinələr yolu ilə konstruksiyanın vəziyyəti, konstruksiyanın həndəsi ölçüləri, konstruksiyanın armaturlanması, betonun möhkəmliyi, armaturun növü və sinfi, onların vəziyyəti, konstruksiyanın əyintiləri, açılmış çatın eni, onların uzunluğu və yerləşməsi, qüsur və zədələnmələrin ölçüləri və xarakteri, yüklər, konstruksiyanın statik sxemi müəyyənləşdirilir.
12.3. Konstruksiyaların yoxlama hesablanması
12.3.1. Mövcud konstruksiyanın yoxlama hesablamaları ona təsir edən yüklərin, istismar şəraitinin və həcmi-planlaşdırılma həllərinin dəyişməsi, həmçinin ciddi qüsurlar və zədələnmələr aşkar olunanda aparılmalıdır.
Yoxlama hesablanmalar əsasında konstruksiyanın istismara yararlılığı, onların gücləndirilməsi zərurəti və konstruksiyanın tam yararsızlığı müəyyənləşdirilir.
12.3.2. Yoxlama hesablanmasını layihə materialları, konstruksiyanın hazırlanma və tikilməsi üzrə verilənlər, həmçinin natura müayinələrinin nəticələri əsasında aparılmalıdır.
Yoxlama hesablanmaları aparılarkən hesablanma sxemləri müəyyənləşmiş faktiki həndəsi ölçüləri, faktiki birləşmə, konstruksiyanın və konstruksiya elementlərinin qarşılıqlı təsirlərini, quraşdırma vaxtı aşkara çıxarılmış kənarlaşmaları nəzərə almaqla qəbul olunmalıdır.
12.3.3. Yoxlama hesablanmalar yükdaşıma qabiliyyətinə, deformasiya və çatadavamlılığa görə aparılmalıdır. Əgər mövcud konstruksiyalarda faktiki maksimal yüklərdən yerdəyişmələr və çatların eni yolverilən qiymətləri aşmırsa və mümkün yüklərdən elementin kəsiklərində alınan qüvvələrin qiyməti isə faktiki təsir edən yüklərdən alınan qüvvələrin qiymətindən çox deyilsə, yoxlama hesablanmalarının istismara yararlılığına görə aparılmamasına yol verilir.
12.3.4. Betonun xarakteristikalarının hesablama qiymətləri layihədə göstərilən betonun sinfindən və ya betonu dağılma olmadan yoxlama metodu ilə sınaqlar və ya konstruksiyadan götürülmüş nümunələrin sınaqları üzrə alınmış, betonun faktiki orta möhkəmliyi əsasında ekvivalent möhkəmliyi təmin edən keçirmə əmsallarının köməyi ilə təyin olunan betonun şərti sinfindən asılı olaraq cədvəl 6.8 üzrə qəbul olunur.
12.3.5. Armaturun xarakteristikalarının hesablama qiymətləri layihədə göstərilən armatur sinfindən və ya müayinə olunan konstruksiyadan götürülmüş armatur nümunələrinin sınağı nəticələrindən alınan, armaturun orta möhkəmliyinin faktiki qiymətlərinə görə ekvivalent möhkəmliyi təmin edən keçirmə əmsallarının köməyi ilə təyin olunan armaturun şərti sinfindən asılı olaraq cədvəl 6.8 üzrə qəbul olunur.
Layihə verilənləri və nümunələri seçmək mümkün olmadıqda, armaturun sinfinin müəyyənləşdirilməsini armaturun profilinin növünə, hesablanma müqavimətini isə normativ sənədlərdə həmin sinfə uyğun verilmiş qiymətlərdən 20% az qəbul etməyə yol verilir.
12.3.6. Yoxlama hesablanmalarında konstruksiyada natura müayinələri aparıldıqda aşkar olunmuş qüsurlar və zədələnmələr, möhkəmliyin azalması, yerli zədələnmələr və betonun dağılması, armaturun qırılması, armaturun korroziyası, ankerlənmə və armaturun betonla ilişməsi, təhlükəli çatların əmələ gəlməsi və çatların açılması, layihədən konstruktiv kənaraçıxmalar və konstruksiyanın elementlərində və onların birləşmələrində nəzərə alınmalıdır.
12.3.7. Konstruksiyalar yükgötürmə qabiliyyəti və istismara yararlılıq üzrə yoxlama hesablamalarının tələblərini ödəmədikdə gücləndirilməlidirlər ya da onlar üçün istismar yükü azaldılmalıdır.
Əgər faktiki əyintilər yol verilən qiymətləri aşırsa, lakin normal istismara mane olmursa və həmçinin faktiki açılan çatın eni yol verilən qiyməti aşır, lakin dağılma təhlükəsini yaratmırsa istismara yararlılıq tələbləri ödənilməyən konstruksiyalar üçün gücləndirmənin ya da yüklərin azaldılmasının nəzərdə tutulmamasına yol verilir.
12.4. Dəmir-beton konstruksiyaların gücləndirilməsi
12.4.1. Dəmir-beton konstruksiyaların gücləndirilməsi polad elementlərin, beton və dəmir-betonun, armatur və polimer materialların köməyi ilə həyata keçirilir.
12.4.2. Dəmir-beton konstruksiyaların gücləndirilməsində həm gücləndirən elementin və həm də gücləndirilən konstruksiyanın yükdaşıma qabiliyyətlərini nəzərə almaq lazımdır. Bunun üçün gücləndirən elementlərin işə girişməsi və gücləndirilən konstruksiya ilə onların birgə işi təmin edilməlidir. Güclü zədələnmiş konstruksiyalar üçün (beton kəsiyinin 50% və daha cox və ya işçi armaturun kəsik sahəsinin 50% və daha cox dağılması) gücləndirən elementlər təsir edən tam yükə hesablanmalıdır, bu zaman gücləndirilən konstruksiyanın yükdaşıma qabiliyyəti hesablamada nəzərə alınmır.
Betonda eni yolverilən qiymətdən çox olan çatlar və başqa qüsurlar aradan qaldırıldığı zaman, konstruksiyanın bərpaya məruz qalan məntəqələrin əsas betonla bərabər möhkəmliyi təmin olunmalıdır.
12.4.3.Gücləndirən materialların hesablama xarakteristikaları müvafiq normativ sənədlərdən qəbul olunur.
Gücləndirilən konstruksiyaların materiallarının hesablama xarakteristikaları layihə verilən-lərindən, müayinələrin nəticələri nəzərə alınmaqla yoxlama hesablanmalarında qəbul olunan qaydalara uyğun təyin olunur.
12.4.4. Gücləndirilən dəmir-beton konstruksiyaların hesablanması dəmir-beton konstruksiyaların hesablanmasının ümumi qaydaları əsasında konstruksiyanın gücləndirilməyə qədər olan gərginlikli-deformasiya halı nəzərə alınaraq aparılır.
13. Dəmir-beton konstruksiyalarının dözümlülüyə hesablanması
13.1 Dəmir-beton konstruksiyaların dözümlülüyə hesablanması zamana görə çox dəfə təkrar olunan (requlyar) yüklərin təsirinə yerinə yetirilməlidir. Dözümlülüyə hesablamalarda müqavimətlərinin yoxlanılması beton və armaturlar üçün ayrılıqda aparılmalıdır.
Dözümlülüyə hesablamalar elastik mərhələdə çatlar olduğu halda yerinə yetirilməlidir. Dartılan betonun və sıxılan armaturların işi nəzərə alınmır, onların dözümlülüyə möhkəmliyi hesablanmır.
13.2 Dözümlülüyə hesablamalar təkrar olunan yüklərdən sıxılan betonlarda və dartılan armaturlarda maksimal gərginliklərin beton və armaturun müvafiq olaraq sıxılma və dartılmada dözümlülüyə görə hesablama müqavimətlərindən artıq olmaması şərtindən aparılmalıdır.
13.3 Beton və armaturun dözümlülüyə görə hesablama müqavimətləri ümumi halda yükləmə dövrlərinin asimmetriyası nəzərə alınmaqla, beton və armaturların siniflərinin (uyğun olaraq sıxılma və dartılmada möhkəmliklərinə görə) N= 2 ∙10-ə bəbabər dövrlər sayı üçün təcrübə əsasında alınmış düşən əyrixətli asılılıqlardan istifadə olunmaqla təyin edilir.
Dözümlülüyə betonun hesablama müqavimətlərini təyin etdikdə betonun növü (ağır və ya yüngül), həmçinin betonun nəmliyinə görə vəziyyəti nəzərə alınmalıdır.Armaturun dözümlüyə görə hesablama müqaviməti təyin olunduqda isə qaynaq birləşmələrin olması nəzərə alınmalıdır. Yükləmə dövrlərinin asimmetriyası beton və armaturda yükün dəyişmə dövri hüdudlarında minimal və maksimal gərginliklərin nisbəti ilə xarakterizə olunur.
- betonun sıxan qabaqcadan gərginləşmədən yaranan qüvvənin çevrilmiş kəsiyinin ağırlıq mərkəzinə nəzərən momenti;
- betonun mərkəzi sıxılmada normativ müqavimətidir,
- müvafiq olaraq birinci və ikinci qrup həddi hallar üçün betonun mərkəzi sıxılmada hesablanma müqavimətləridir;
- betonun mərkəzi dartılmada normativ müqavimətidir;
- birinci və ikinci qrup həddi hallar üçün betonun mərkəzi dartılmada hesablanma müqavimətləridir;
- betonun əzilmədə hesablanma müqavimətidir;
- betonun ötürmə müqavimətidir;
- armaturun betonla ilişmədə betonun hesablanma müqavimətidir;
- birinci və ikinci həddi hallar üçün armaturun dartılmada hesablanma müqavimətidir;
- eninə armaturun dartılmada hesablanma müqavimətidir;
- armaturun birinci qrup həddi halda sıxılmada hesabi müqavimətidir;
- betonun sıxılma və dartılmada başlanğıc elastik moduludur;
- sıxılan betonun çevrilmiş deformasiya moduludur;
- armaturun elastik moduludur;
- armaturun çevrilmiş deformasiya moduludur və elementin çatlar olan dartılan zonasında yerləşir;
- betonun həddi nisbi deformasiyalarına uyğun olaraq, bərabər oxboyu sıxılmada və oxboyu dartılmada deformasiyasıdır;
- armaturda gərginlik -ə bərabər olduqda nisbi deformasiyadır;
- betonun yığılmasından nisbi deformasiyadır;
- betonun sürüklənmə əmsalıdır;
- armaturun və betonun elastiklik modullarının nisbətidir.
- boyuna armaturun işarə olunması:
a) xarici yükün təsirindən enkəsiyi dartılan və sıxılan olduqda- dartılan zonada;
b) xarici yükün təsirindən enkəsiyi tam sıxıldıqda- az sıxılan üzdə yerləşən;
c) xarici yükün təsirindən enkəsiyi tam dartıldıqda;
- mərkəzdənxaric dartılan elementlərdə-elementin daha çox dartılan üzdə yerləşən;
- mərkəzi dartılan elementlərdə- enkəsiyin bütün sahəsində;
- boyuna armaturun işarə olunması:
a) xarici yüklərin təsirindən kəsikdə dartılan və sıxılan zonalar olduqda-sıxılan zonada yerləşən;
b) xarici yüklərin təsirindən enkəsiyin tam sıxılmasında-kəsiyin daha çox sıxılan üzünə yaxın yerləşən;
c) xarici yüklərin təsirindən enkəsiyi tam dartıldıqda -kəsiyin az dartılan üzünə yaxın yerləşən.
- düzbucaqlı kəsiyin enidir; tavr və ikitavr kəsiyin qabırğasının eni;
tavr və ikitavr kəsiklərin müvafiq olaraq, dartılan və sıxılan zonada rəflərin eni;
- düzbucaqlı, tavr və ikitavr kəsiklərin hündürlüyüdür;
- düzbucaqlı, tavr və ikitavr kəsiklərin müvafiq olaraq, dartılan və sıxılan zonada rəflərin hündürlüyüdür;
- armaturda (müvafiq olaraq və ) əvəzləyici qüvvələrdən kəsiyin yaxın üzünə qədər olan məsafə;
- kəsiyin işçi hündürlüyüdür;
- betonun sıxılan zonasının hündürlüyüdür;
- betonun sıxılan zonasının -ə bərabər olan nisbi hündürlüyüdür;
- elementin uzunluğu boyu xamıtlar arasında məsafədir;
- boyuna qüvvə -in çevrilmiş kəsiyinin ağırlıq mərkəzinə nəzərən ekssentrisitetidir, bu normaların bənd 7.1.7 və 8.1.7-in göstərişləri nəzərə alınmaqla təyin olunur;
- normal qüvvə -in tətbiq nöqtəsindən müvafiq olaraq və armaturlarındakı qüvvələrin əvəzləyicisinə qədər olan məsafədir;
- öncə gərginləşmədən yaranan betonu sıxan qüvvənin çevrilmiş kəsiyin ağırlıq mərkəzinə nəzərən ekssentrisitetdir;
- neytral oxdan xarici yükdən əyici momenti nəzərə almaqla qabaqcadan gərginləşmədən yaranan qüvvənin tətbiq nöqtəsinə qədər məsafədir;
- öncə gərginləşmədən yaranan betonu sıxan qüvvənin tətbiq nöqtəsindən xaric yükdən əyici momenti nəzərə almaqla, dartılan armatur və ya daha az sıxılan armatura qədər məsafədir;
- elementin aşırımıdır;
- ankerlənmə zonasının uzunluğudur;
- armaturda qabaqcadan gərginləşmənin betona ötürülmə zonasının uzunluğudur;
- sıxılan normal qüvvənin təsirinə məruz qalan elementin hesablama uzunluğudur;
- elementin enkəsiyinin ağırlıq mərkəzinə nəzərən inersiya radiusudur;
müvafiq olaraq boyuna və eninə armaturların millərin nominal diametrləridir;
müvafiq olaraq və armaturlarının sahələridir;
elementin oxboyu normal kəsiyin yerləşmiş və maili kəsikləri kəsən xamıtların sahəsidir;
- dartılan və sıxılan rəflərin sahələrini nəzərə almadan, armaturlama əmsalıdır və armaturun sahəsinin enkəsiyi sahəsinə olan nisbətinə bərabərdir;
- enkəsiyində betonun tam sahəsidir;
- betonun sıxılan zonasının sahəsidir;
- betonun dartılan zonasının sahəsidir;
- elementin enkəsiyinin çevrilmiş sahəsidir;
- betonun əzilmə sahəsidir;
- betonun bütün sahəsinin kəsiyin elementin kəsiyinin ağırlıq mərkəzinə nəzərən inersiya momentidir;
- elementin çevrilmiş kəsiyinin onun ağırlıq mərkəzinə nəzərən inersiya momentidir;
- kənar dartılan liflərə görə elementin kəsiyinin müqavimət momentidir.
-armaturda qabaqcadan gərginləşmə itkiləri nəzərə alınmaqla, qabaqcadan sıxma qüvvəsi, elementin işinin baxılan mərhələsinə uyğun olan;
- qabaqcadan gərginləşmənin ilkin və bütün itkiləri nəzərə alınmaqla,dartılan armaturda qüvvələrdir;
- armaturda qabaqcadan gərginləşmənin elementin işinin baxılan mərhələsinə uyğun olan itkiləri nəzərə alınmaqla, dartılan armaturda qabaqcadan gərginlikdir;
- armaturda qabaqcadan gərginlik itkiləridir;
- armaturdaqabaqcadan gərginləşmə itkiləri nəzərə alınmaqla, qabaqcadan sıxma mərhələsində betonu sıxan gərginlikdir.
2.1. Tavra qaynaq olunmuş müstəvi polad birləşmə detallarının simmetriya müstəvisində yerləşən statik yüklərdən əyici moment, normal və kəsici qüvvələrin təsirinə birləşmə detallarının normal ankerlərinin hesablanması aşağıdakı şərtlə aparılır:
Burada bir anker sırasında ən böyük dartıcı qüvvədir və bərabərdir:
Qan,j - bir anker sırasına düşən kəsici qüvvədir və bərabərdir:
Nan -bir anker sırasında ən böyük sıxıcı qüvvədir və aşağıdakı düsturla təyin olunur:
Qan,j,o - Ankerlərin qəbul etdiyi kəsici qüvvədir, aşağıdakı düsturla təyin olunur.
Qan,j,o = γs,sh Aan,j (2.5)
Burada γs,sh -əmsaldır, 1,65-ə bərabər qəbul olunur.
Nan,j,o - bir cərgə ankerlərin qəbul etdiyi həddi dartıcı qüvvədir, aşağıdakı düsturla təyin olunur:
Nan,j,o = Rs Aan,j (2.6)
düstur (2.1) - (2.6) -da:
M, N, Q - əyici moment, normal və kəsici qüvvələrdir, müvafiq olaraq birləşmə detalına təsir edən əyici moment lövhənin xarici üzünün müstəvisində yerləşən və bütün ankerlərin mərkəzindən keçən oxa nəzərən təyin olunur.
nan - kəsici qüvvə istiqamətində anker cərgələrinin sayıdır; Əgər anker cərgəsinə Q kəsici qüvvəsi bərabər ötürülmürsə, onda Qan kəsici qüvvəsi təyin olunarkən, cərgələrin sayı dörddən çox olmayaraq nəzərə alınır.
z - kənar anker cərgələri arasında məsafədir.
Aan,j - ən çox gərgin cərgədə ankerlərin en kəsik sahələrinin cəmidir.
Qalan cərgələrdə ankerlərin en kəsik sahələri ən gərgin cərgənin ankerlərinin en kəsik sahələrinə bərabər qəbul olunmalıdır.
Düstur (2.2) və (2.4)-də normal qüvvə N birləşmə detalından yönələrsə (şək.2.1) “müsbət”, əgər birləşmə detalına yönələrsə “mənfi” sayılır. N an mənfi qiymət aldıqda, düstur (2.3 ) –də Nan =N qəbul olunur.
Birləşmə detalı məmulatın üst səthində yerləşdikdə (betonlanmada), N an -in qiyməti sıfra bərabər qəbul olunur.
2.2. 15˚-dən 30˚-yə qədər bucaq altında üst-üstə qaynaq olunan ankerli birləşmə detallarında maili ankerlər kəsici qüvvənin təsirinə aşağıdakı düsturla ( QN olduqda, N dartıb-qoparan qüvvədir) hesablanır.
burada Aan; inc- maili ankerlərin en kəsik sahələrinin cəmidir;
Nan - bu normaların bənd 8.1.1-ə görə təyin olunur.
Bu zaman düstur (2.1) ilə hesablanan və qiyməti düstur (2.3) ilə təyin olunan kəsici qüvvənin 0,1 hissəsinə bərabər Qan qüvvəsinə hesablanan normal ankerlər yerləşdirilməlidir.
2.3 Qaynaq olunmuş elementlərin qaynaq birləşmə detallarının konstruksiyası, birləşmə detallarının anker millərinin işinin qəbul olunmuş hesablama sxeminə müvafiq yükün ötürülməsini təmin etməlidir. Birləşmə detalların xarici elementləri və onların qaynaq birləşmələri TNvəQ II-23-ə əsasən hesablanırlar. Lövhə və fasonlu yayma prokatın dartıb qoparan qüvvəyə hesablanmasında onların normal anker millərilə oynaqlı birləşməsi qəbul olunur.
Hesablanan birləşmə detalının ankerinin tavra qaynaq olunan lövhəsinin t qalınlığı aşağıdakı şərtlə yoxlanılır.
Burada -anker milinin hesablama ilə tələb olunan diametridir.
Rsq -poladın kəsilmədə hesablama müqavimətidir, TNvəQ II-23-ə əsasən qəbul olunur.
Qaynaq birləşmə növləri lövhələrin böyük hissəsini onun anker millərinin işini bərabərləşdirməsi və lövhənin qalınlığının azaldılması məqsədilə (2.8) şərtinə uyğun dəyişdirilməsinin mümkün əsaslandırılmasını təmin etməlidir.
Lövhənin qalınlığı qaynaq olunmaya görə texnoloji tələbləri də ödəməlidir.
3.1. Yükdaşıyan konstruktiv sistemlərin hesablanmasına:
- konstruktiv sistemin elementlərində (sütunlarda, örtük və dam örtük tavalarında, bünövrə tavalarında, divarlarında, özəklərdə) və bünövrənin qrunt əsasına təsir edən qüvvələrin təyini;
- konstruktiv sistemin dayanıqlılığa ( formanın və vəziyyətin dayanıqlılığı) hesablanması, qrunt əsasın yükdaşıma qabiliyyətinin və deformasiyasının qiymətləndirilməsi;
-ayrı-ayrı hallarda konstruktiv sistemlərin proqresiv dağılmaya müqavimətinin qiymətləndirilməsi daxil edilməlidir.
Yerüstü və yeraltı konstruksiyalar və bünövrələr daxil olan yükdaşıyan konstruktiv sistemin hesablanması istismar mərhələsi üçün aparılmalıdır. Tikinti mərhələsində hesablama vəziyyətin əhəmiyyətli dərəcədə dəyişməsi halında yükdaşıyan konstruktiv sistemin hesablanması baxılan mərhələlərə cavab verən hesablama sxemləri qəbul etməklə, tikinti bütün növbəti mərhələləri üçün aparılmalıdır.
3.3.Ümumi halda yükdaşıyan konstruktiv sistemin hesablanması yerüstü və yeraltı konstruksiyaların və onların altında bünövrə və qrunt əsasın birlikdə işi nəzərə alınmaqla fəza qoyuluşda aparılmalıdır.
3.4. Yığma elementlərdən təşkil olunan yükdaşıyan konstruktiv sistemlərin hesablanmasında onların birləşmələrin təsirə tabeliyi nəzərə alınmalıdır.
3.5. Yükdaşıyan konstruktiv sistemlərin hesablanması dəmir-beton elementlərin xətti və qeyri- xətti deformasiya (sərtlik) xarakteristikalarından istifadə edərək aparılmalıdır.
Dəmir-beton elementlərin xətti və qeyri-xətti deformasiya xarakteristikaları bütöv elastik cisimlərdə olduğu kimi təyin olunur.
Dəmir-beton elementlərin armaturları məlum olduqda qeyri-xətti deformasiya xarakteristikaları en kəsikdə çatların yaranma mümkünlüyü,həmçinin qısamüddətli və uzunmüddətli yüklərin təsirinə cavab verən beton və armaturda qeyri-elastik deformasiyaların inkişafını nəzərə almaq lazımdır.
3.6. Yükdaşıyan konstruktiv sistemlərin hesablanması nəticəsində müəyyən olunmalıdır:
- sütunlarda boyuna və eninə qüvvələrin, əyici momentin qiymətləri;
- mərtəbəarası və dam müstəvi örtük tavalarında və bünövrələrdə -əyici moment, burucu moment, boyuna və eninə qüvvələrin qiymətləri;
- divarlarda boyuna və kəsici qüvvələrin, əyici moment, burucu momentin və sürüşdürücü qüvvələrin qiymətləri.
Konstruktiv sistemlərin elementlərində qüvvələrin təyini daimi, uzunmüddətli və qısamüddətli hesablama yüklərinin təsirindən aparılmalıdır.
3.7. Yükdaşıyan konstruktiv sistemlərin hesablanması nəticəsində örtüyün və dam örtüyün şaquli yerdəyişmələrinin (əyintinin) qiymətləri, konstruktiv sistemin üfüqi yerdəyişmələrini, hündür çoxmərtəbəli binalarda-yuxarı mərtəbələrin örtüklərinin rəqslərinin təcili müəyyən olunmalıdır. Yerdəyişmələrin qiymətlərini və rəqslərin təcilləri normativ sənədlərlə təyin edilmiş buraxılabilən qiymətlərdən çox olmamalıdır.
Konstruktiv sistemin üfüqi yerdəyişmələri daimi, uzunmüddətli və qısamüddətli üfüqi və şaquli hesablama (ikinci qrup həddi hal üçün) yüklərinin təsirindən təyin olunmalıdır.
Mərtəbəarası və dam örtüyünün şaquli yerdəyişmələri (əyilmələr) daimi və uzunmüddətli şaquli yüklərinin təsirindən təyin olunmalıdır.
Konstruktiv sistemin elementlərinin sərtlik xarakteristikaları armaturlanma, betonda və armaturda çatların və qeyri-elastik deformasiyaların olması nəzərə alınmaqla bu normaların bənd 8.2.26, 8.2.27 –in göstərişlərinə əsasən qəbul edilməlidir.
Binaların yuxarı mərtəbələrinin rəqslərinin təcili külək yükünün pulsasiya toplananının təsirindən təyin olunmalıdır.
3.8. Konstruktiv sistemlərin dayanıqlılığa görə hesablamalarında konstruktiv sistemin aşma və sürüşmə hallarının dayanıqlılığının yoxlanılması aparılmalıdır.
3.9. Konstruktiv sistemlərin dayanıqlılığa hesablanması daimi, uzunmüddətli və qısamüddətli, şaquli və üfüqi hesablama yüklərinə görə aparılmalıdır.
Konstruktiv sistemlərin formasının dayanıqlılığa hesablanması sərtlik xarakteristikaları armaturlanma, betonda və armaturda çatların və qeyri-elastik deformasiyaların olmasını nəzərə almaqla aparılmalıdır.
Konstruktiv sistemin vəziyyətinin dayanıqlılığa görə hesablamalarında, konstruktiv sistem sərt deformasiyaya uğramayan cisim kimi baxılmalıdır.
Aşmaya görə hesablamalarda şaquli yükdən saxlayıcı moment üfüqi yükdən aşırıcı momentdən ehtiyat əmsalı 1,5 olmaqla çox olmalıdır.
Yerdəyişməyə hesablamada saxlayıcı üfüqi qüvvə təsir edən sürüşdürücü qüvvədən 1,2 ehtiyat əmsalı ilə çox olmalıdır. Bu zaman yükə görə ən səmərəli etibarlılıq əmsalının qiyməti nəzərə alınmalıdır.
3.10. Proqresiv dağılmaya qarşı dayanıqlılığa hesablama konstruktiv sistemin ümumi halda hər hansı elementinin sıradan çıxmasında sütunun divar hissəsinin, örtük hissəsinin möhkəmlik və dayanıqlılığın təmin olunmasını və sonradan yaxında olan elementin dağılmasının mümkünlüyünü aradan qaldırmalıdır.Bundan başqa, əsaslandırılmış hallarda, bünövrə altında qrunt əsasın sıradan çıxması ilə (məs. karst uçqunların əmələ gəlmə halı) hesablama vəziyyətinə baxılmalıdır.
3.11. Proqresiv dağılmaya qarşı dayanıqlılığa hesablamalar şaquli normativ yüklərin təsirindən beton və armaturun müqavimətlərinin normativ qiymətlərilə aparılmalıdır.
3.12. Qrunt əsasın yükdaşıma qabiliyyətinin və deformasiyaların qiymətləndirilməsi mövcud normativ sənədlərə əsasən binanın konstruktiv sisteminin hesablanmasında müəyyən edilmiş qrunt əsasa təsir edən qüvvələrə müvafiq aparılmalıdır.
3.13. Konstruktiv sistemin hesablanması inşaat mexanikası metodları ilə hesablanmalıdır. Ümumi halda sonlu elementlər üsulunun istifadəsi tövsiyyə olunur.
3.14. Örtüyün yükdaşıma qabiliyyətinin qiymətləndirilməsi üçün həddi-halın müvazinəti üsulundan istifadəyə yol verilir.
3.15. Konstruktiv sistemin sonlu elementlər üsulu ilə hesablanması statik həll olunmayan konstruktiv sistem kimi aparılmalıdır.
3.16. Konstruktiv sistemin modelləşdirilməsi qabıqlı, millərli və (əgər lazımdırsa) həcmi sonlu element tətbiq etməklə aparılmalıdır.
3.17. Konstruktiv sistemin fəza modelini yaradarkən millərli, qabıqlı və həcmli sonlu elementlərin, həmin elementlərin hər biri üçün müxtəlif sayda sərbəstlik dərəcələri ilə əlaqələnən birgə işləmə xarakteri nəzərə alınmalıdır.
3.18. Qrunt əsasın deformasiya xassələri məlum olan hesablama modellərindən istifadə edərək, sonlu elementlərin müxtəlif növlərini və ya verilmiş təsirə tabe sərhəd şərtlərini, bina altında qrunt massivinin sonlu elementlərini modelləşdirməklə, yaxud yuxarıda sadalanan metodları kompleks şəkildə istifadə edərək nəzərə alınmalıdır.
3.19.Konstruktiv sistemin birinci mərhələdə hesablanmasında qrunt əsasın deformasiyaları, yastıq əmsalının köməkliyi ilə qruntun orta xarakteristikaları qəbul edilməklə aparılmasına yol verilir.
3.20. Svay və ya tava-svay bünövrələrindən istifadə olunduqda qrunt əsasa çevrilmiş yastıq əmsalı ilə birlikdə bir vahid kimi baxmaqla, svaylar dəmir-beton konstruksiyalar kimi modelləşdirilməlidir.
3.21. Sonlu elementli hesablama modeli qurulduqda sonlu elementlərin ölçü və formaları konkret hesablama proqramı tətbiqinin mümkünlüyünə istinad edərək verilməlidir və elə qəbul olunmalıdır ki, sütunun uzunluğu və örtük tavaların, bünövrə və divarların sahələrində qüvvələrin təyininin tələb olunan dəqiqliyi təmin olunsun.
3.22. Konstruktiv sistemin sonlu elementlərinin sərtlik xarakteristikaları ilk mərhələdə, konstruksiyanın armaturlanması məlum olmadıqda, xətti deformasiya xarakteristikaları ilə təyin olunmalıdır.
3.23.Mərtəbəarası örtük və dam örtük tavalarında armatur təyin olunduqda bu konstruksiyaların əyintilərinin tapılmasında əlavə hesablamalar aparılmalıdır. Bu zaman armaturlanmanı iki istiqamətdə nəzərə almaqla tavaların əyinti sərtlik xarakteristikalarının dəqiq qiymətlərini qəbul edilir.
3.24. Konstruktiv sistemin örtük və bünövrə tavalarının elementlərində əyici momentin, həmçinin divar və sütunlarda normal qüvvələrin dəqiq qiymətləndirilməsi üçün, sonlu elementin qeyri-xətti sərtlik xarakteristikaları nəzərə alınmaqla əlavə hesablamaların aparılması məsləhət görülür.
3.25. Sonlu elementlər üsulu ilə konstruktiv sistemlərin hesablanması xüsusi kompüter proqramlarından istifadə olunmaqla aparılmalıdır.
3.26. Örtüyün həddi müvazinət üsulu ilə yükdaşıma qabiliyyətinin hesablanması, örtük tavasının dağılmasını xarakterizə edən ən təhlükəli dağılma sxemi üzrə həddi müvazinətdə yerdəyişmələrdə xarici yüklərin və daxili qüvvələrinin işlərinin bərabərlik kriteriyası əsasında aparılmalıdır.
4.1. Betonun əyrixətli deformasiya diaqramının analitik asılılığı aşağıdakı kimi qəbul olunur:
Burada,,,- uyğun olaraq nisbi deformasiyalar, gərginlik və başlanğıc elastiklik moduludur (d - diferensiallama işarəsidir);
m - materialın indeksidir (beton üçün m=b, armatur üçün m=s);
- diaqramı kəsənin modulun dəyişmə əmsalıdır, aşağıdakı kimi təyin olunur:
Burada, - diaqramın təpəsində əmsalın qiymətidir ( olduqda);
- kəsənin modulunun dəyişməsinin başlanğıc əmsalıdır (diaqramın başlanğıcında və ya onun əyrixətli hissəsinin başlanğıcında);
, - materialın diaqramının dolmasını xarakterizə edən əmsallardır,;
- gərginliyin artma səviyyəsidir, aşağıdakı nisbət ilə təyin olunur
- materialın elastiklik həddinə cavab verən gərginlikdir;
- diaqrama toxunanın modulunun dəyişmə əmsalıdır, kəsmə modulunun dəyişmə əmsalı ilə aşağıdakı əlaqə vardır:
Düstur (4.2) və (4.4) –də "müsbət" işarəsi armaturun deformasiya diaqramının və betonun deformasiya diaqramının artan qolu üçün və "mənfi" işarəsi betonun deformasiya diqaramının düşən qolu üçün qəbul olunur. Diaqramın aşağı düşən qolun gərginlik səviyyəsi qədər istifadə olunmasına yol verilir (bənd 4.2 -nin əlavə göstərişləri nəzərə alınmaqla).
4.2. Betonun biroxlu və bircinsli sıxılmasında betonun deformasiya diaqramı (şəkil 4.1) (4.1) - (4.4) asılılıqları ifadə olunur ki, burada qəbul olunmalıdır:
diaqramın hər iki qolu üçün
Betonun oxboyu sıxılmada diaqramın təpəsinin absisi aşağıdakı düsturla təyin olunur:
Burada B- betonun sıxılmada möhkəmliyinə görə sinfidir;
- ölçüsüz əmsaldır, betonun növündən asılı olub, aşağıdakılara bərabər qəbul olunur:
ağır və xırdadənəli beton üçün;
orta sıxlıqlı D(kq/m) yüngül betonlar üçün;
oyuqlu betonlar üçün.
Betonun biroxlu və bircins dartılmasında betonun deformasiya diaqramı (4.1)-(4.3) asılılıqları ifadə edir ki, burada qəbul olunmalıdır:;;;
Burada, - mərkəzi dartılmada vahidə bərabər qəbul edilən əmsaldır.
Əyilən elementlər üçün
Burada, = 30sm - kəsiyin bəzi etalon hündürlüyü;
h - kəsiyin hündürlüyü,sm-lə;
,, parametrləri düstur (4.6), (4.7) ilə - ni ilə əvəzləməklə hesablanır.
5.1. Həlqəvi kəsikli sütunların (Şəkil 5.1) möhkəmliyinin hesablanması daxili və xarici radiusların nisbəti olduqda və armatur dairə üzrə bərabər paylandıqda (ən azı yeddi boyuna armatur olduqda), betonun sıxılan zonasının nisbi sahəsindən asılı olaraq aparılmalıdır:
düstur (5.1) - (5.5)-də:
- bütün boyuna armaturların en kəsik sahəsidir;
- boyuna armaturların ağırlıq mərkəzlərindən keçən çevrənin radiusudur.
- elementin əyintisinin təsirini nəzərə almaqla təyin edilən momentdir.
5.2. Çevrə üzrə bərabər paylanmış armaturlar olan dairəvi kəsikli sütunların möhkəmliyinin hesablanması, kəsikdə (boyuna armaturların sayı minimum yeddi olduqda) armaturun sinfi A400 -dən çox olmadıqda aşağıdakı şərtlə yoxlanılır:
Burada və – bənd 5.1-də olduğu kimidir;
- betonun sıxılan zonasının nisbi sahəsidir, aşağıdakı kimi təyin olunur:
şərt yerinə yetirildikdə
(5.7) şərti ödənilmədikdə tənliyin həllindən
- dartılan armaturun işini nəzərə alan əmsaldır və qəbul olunur:
(5.7) şərti ödənildikdə, lakin 1,0-dən çox olmamaqla; (5.7) şərti ödənilmədikdə qəbul olunur;
- bütün boyuna armaturların en kəsik sahəsidir;
- boyuna armaturların ağırlıq mərkəzindən keçən çevrənin radiusudur.
- elementin əyintisinin təsirini nəzərə almaqla təyin edilən momentdir.
6.1. Yığma elementlər arasında sürüşdürücü qüvvəni ötürən və əlavə olaraq beton və ya məhlulla doldurulan beton şponkaların ölçülərinin aşağıdakı düsturla təyin olunması tövsiyə olunur:
Burada, - şponkalarla ötürülən kəsici qüvvədir;
,, - şponkanın dərinliyi, hündürlüyü və uzunluğudur;
- şponkaların sayıdır, hesablara daxil edilərək üçdən çox olmayaraq qəbul olunur.
Sıxıcı qüvvə N olduqda şponkanın hündürlüyü aşağıdakı düsturla təyin olunur:
və düstur (6.2) ilə təyin olunan hündürlüklə müqayisədə iki dəfədən çox olmayaraq azaldılmış qəbul edilməlidir.
Nastil elementlərini şponka ilə birləşdirdikdə şponkanın hesablamasına daxil olunan uzunluğu elementin aşırımının yarısından çox olmamalıdır. - nün qiyməti elementin bütün uzunluğu boyu sürüşdürücü qüvvələrin cəminə bərabər qəbul olunur.
(6.1) - (6.3) şərtlərinə görə yığma elementlərin şponkaları və əlavə betonun tökülməsindən olan şponka, betonun hesablama müqavimətləri və beton konstruksiyalarda olduğu kimi qəbul olunaraq yoxlanılmalıdır. Dartılan qolun ikiqollu sütunun bünövrənin stəkanından dartıb-qoparan qüvvəyə hesablanmasında beş şponkanın işini nəzərə almağa yol verilir (Şəkil 6.1).
7.1. (şəkil 7.1) olduqda sütunun qısa konsolların,yüklə dayaq arasındakı maili sıxılan zolaq üzrə möhkəmliyin təmin edilməsi üçün kəsici qüvvə təsirinə hesablanması aşağıdakı şərtdən aparılır:
Burada sağ tərəf 3,5-dan çox və 2,5-dan az olmayaraq qəbul olunur.
- yükün konsolun çıxıntısı boyu oturma meydançasının uzunluğudur;
- sıxılan hesablama zolağının üfüqlə maillik bucağıdır ();
- konsolun hündürlüyü üzrə yerləşən xamıtlarla armaturlama əmsalıdır;
- xamıtlar arasında onlara normal istiqamətdə ölçülən məsafədir.
Hesablamalarda üfüqi və üfüqə 45 meyilli xamıtlar nəzərə alınır.
Konsola ötürülən yük yerlərində sıxıcı gərginlik betonun əzilmədə hesablama müqaviməti - dən çox olmamalıdır.
Çərçivə konstruksiyasında monolitləşmə ilə sərt düyünə daxil olan qısa konsollarda qiymətləri (7.1) şərtində konsolun çıxıntısı qəbul olunur, əgər M/Q ≥ 0,3m və (M və Q rigelin üst üzünü dartan əyici moment və rigelin normal kəsiyin konsolun kənarı üzrə kəsici qüvvə ) şərtləri təmin olunursa, bu halda (7.1) şərtinin sağ tərəfi 5-dan çox olmayaraq qəbul olunur.
Qısa konsol tir üzərində oynaqlı oturduqda, xüsusi birləşdirici detallar olmadıqda (şəkil 7.2) - in qiyməti (7.1) şərtində faktiki oturma sahəsinin uzunluğunun 2/3-ə bərabər qəbul olunur.
Qısa konsolların eninə armaturlanması konstruktiv tələbləri ödəməlidir.
7.2. Sütunun konsoluna tirin oynaqlı oturmasında konsolun boyuna armaturları aşağıdakı şərtlə yoxlanılmalıdır:
burada,, - şəkil 7.1-dəki kimidir.
Bu halda konsolun boyuna armaturu konsolun sərbəst ucuna qədər çatdırılmalı və kifayət ankerlənməsi olmalıdır.
Rigel ilə sütunun sərt birləşməsində (düyünün monolitləşdirməklə və rigelin aşağı armaturunun konsolun armaturuna birləşmə detalları vasitəsi ilə qaynaq edilməklə) konsolun boyuna armaturu aşağıdakı şərtlə yoxlanılmalıdır:
burada,, - uyğun olaraq qısa konsolun çıxıntısı və işçi hündürlüyüdür;
- rigeldən konsolun üstündə təsir edən üfüqi qüvvədir və bərabərdir:
və - dən çox olmayaraq qəbul olunur ( və - uyğun olaraq bucaq tikişinin hündürlüyü və uzunluöudur, - bucaq tikişlərin metal üzrə tikişin kəsilmədə hesablama müqavimətidir, TNvəQ II-23 - ə əsasən təyin olunur, Э42 elektrodla MPa; 0,3 poladın polad üzrə sürtünmə əmsalıdır), həmçinin - dən çox olmamalıdır ( burada və - rigelin yuxarı armaturunun uyğun olaraq hesablama müqaviməti və en kəsik sahəsidir).
düstur (7.3) və (7.4) -də:
, - uyğun olaraq rigelin konsolunun kənarında normal kəsikdə əyici moment və kəsici qüvvədir. Əgər moment rigelin aşağı üzünü dartırsa, -in qiyməti düstur (7.4)-də "mənfi" işarəsi ilə nəzərə alınır;
- konsolun çıxıntısı boyu yükün oturma sahəsinin faktiki uzunluğudur;
-rigelin işçi hündürlüyüdür.
8.1. Yığma monolit konstruksiyalar yığma dəmir-beton elementlərdən, yerində tökülmüş monolit betondan və armaturdan ibarətdir.Yığma element kimi yığma konstruksiyaların həm xüsusi layihələndirilmiş, həm də eynitipli adi və qabaqcadan gərginləşdirilmiş dəmir-beton elementlər tətbiq olunur.
8.2. Yığma monolit dəmir-beton konstruksiyalar yükdaşıma qabiliyyətinə görə hesablamanın (birinci qrup həddi hallar) və normal istismar olunmaya yararlılıq (ikinci qrup həddi hallar) tələblərini ödəməlidir.
Yığma monolit konstruksiyalar möhkəmliyə, çatların yaranması və açılışını və deformasiyaya görə konstruksiyanın işinin aşağıdakı iki mərhələsi üçün hesablamalar aparılmalıdır:
konstruksiya istifadə olunan yerdə tökülən betonun (betonla monolitləşməsi) verilmiş möhkəmliyini bu betonun kütləsinin təsirinə və konstruksiyanın bu etapda tikilməsinə təsir edən başqa yüklər olana qədər;
konstruksiyanın istifadə olunan yerdə tökülən betonun (betonla monolitləşməsi) verilən möhkəmliyini bu etapda tikintisində və konstruksiyanın istismarı müddətlərində təsir edən yükləri aldıqdan sonra;
Yığma monolit konstruksiyaların hesablanması betonla monolitləşməsindən sonra möhkəmliyini aldıqdan sonra, betonun monolitləşmədə verilən möhkəmliyi alana qədər yaranan başlanğıc gərginlikli və deformasiyaları nəzərə almaqla aparılmalıdır.
8.3. Monolitləşmə betonu ilə yığma betonun etibarlı əlaqəsi yığma elementdən buraxılan armaturun köməkliyilə, beton şponka qurmaqla, boyuna çıxıntı və ya başqa yoxlanılmış üsullarla və yaxud da kələkötür səth yaratmaq tövsiyyə olunur.
Kontakt tikişlərin sürüşdürücü, dartıcı və sıxıcı qüvvələrin yığma elementlər və monolit beton arasına təsirindən möhkəmliyin hesablanması bənd 8.4-8.8 -ə əsasən aparılmalıdır.
8.4. Kontakt tikişlərin dartılmaya hesablanmasının aşağıdakı şərtlə aparılması məsləhət görülür:
Nj ≤ γbt,j Rbt Ab,j (8.1)
Burada γbt,j -hazırlanmış tikişlər üçün 0.25-ə qəbul olunan əmsaldır, hazırlanmamış tikişlər üçün 0-a bərabərdir.
Armaturlanmış kontakt tikişlərin dartılmaya hesablanması aşağıdakı şərtlə aparılması tövsiyyə olunur:
8.5. Kontakt tikişlərin sürüşməyə hesablanmasının aşağıdakı şərtlə aparılması tövsiyyə olunur:
Qj ≤ γb,sh,j Rbt Ab,j (8.3)
Burada γb,sh,j -hazırlanmamış tikişlər üçün 0.5-ə bərabər əmsaldır, hazırlanmış tikişlər üçün 1.0-ə bərabər qəbul olunur.
Armaturlanmış kontakt tikişlərin sürüşməyə hesablanması aşağıdakı şərtlə aparılması tövsiyyə olunur:
Qj ≤ γb,sh,j Rbt Ab,j (1+γsb,sh,j Rs,j μs,j) (8.4)
Lakin γb,sh,lim ˙Rbt ˙Ab,j -dən çox olmamalıdır.
Burada γb,sh,j - düstur (8.3) –də olduğu kimi qəbul olunur.
γsb,sh,j -1.0 ( - ə bərabər əmsaldır.
8.6. Kontakt tikişlərin sürüşdürücü və dartıcı qüvvələrin birgə təsirinə hesablanması aşağıdakı şərtlə aparılması tövsiyyə olunur:
Burada Nj,o - qüvvəsi (8.1) və (8.2) şərtlərinin sağ tərəflərinə bərabər qəbul olunur.
Qj,o - (8.3) və (8.4) şərtlərinin sağ tərəflərinə bərabər qəbul olunur.
8.7. Kontakt tikişlərin sıxılmaya hesablanması aşağıdakı şərtlə aparılır:
Armaturlaşmış kontakt tikişlərin sıxılmaya hesablanmasının aşağıdakı şərtlə aparılması tövsiyyə olunur:
Nj ≤ RbAb,j + RscAs,j (8.7)
8.8. Kontakt tikişlərin sürüşdürücü və sıxıcı qüvvələrin birgə təsirlərinə hesablanması aşağıdakı şərtlə aparılmalıdır:
Qj ≤ Qb,j,o + γj,w Nj (8.8)
Qj ≤ Qb,j,o+ γj,n ( Nj,o - Nj ) (8.10)
Burada Nj,o - (8.6) və (8.7) şərtlərinin sağ tərəflərinə bərabər, Qb,j,o - (8.3) və (8.4) şərtlərinin sağ tərəflərinə, γw - əmsaldır və 1.0-ə bərabər qəbul olunur.Xüsusi hallarda təcrübi əsaslandırma tələb olunduqda bilavasitə eksperimental tədqiqatların verilənlərinə bərabər qəbul olunur.
9.1. Dolayı armaturlanmış ağır və xırdadənəli betondan hazırlanmış mərkəzdənxaric sıxılan mil elementlərin qeyri-xətti deformasiya əsasında hesablanması bu normaların bənd 8.1.20-8.1.30-a və əlavə 8-in bənd 8.2-8.4 -ə əsasən aparılmalıdır.
9.2. Bu normaların düstur (8.39) - (8.41)-də dolayı armaturlanmış beton və armaturların elementin normal kəsiklərində sərtlik xarakteristikaları Dij (i,j -1,2,3 ) aşağıdakı düsturlarla hesablanmalıdır:
burada Abk, zbxk, zbyk - dolayı armaturlanmış betonun k sıxılan hissısinin sahəsi, ağırlıq mərkəzinin koordinatları və onun ağırlıq mərkəzi səviyyəsində gərginlikdir;
νbk - dolayı armaturlanmış betonun k məntəqəsinin elastiklik əmsalıdır.
Qalan işarə olunmalar bu normanın bənd 8.1.23 –də verilmişdir.
Düstur (9.1) - (9.6)-da Abt = 0 qəbul olunmağa yol verilir.
9.3. νbk əmsalının qiymətləri dolayı armaturlanmış mərkəzi sıxılmada betonun deformasiya diaqramından təyin olunmalıdır.
İkixətli və ya üçxətli diaqramlardan istifadə olunduqda νbk əmsalının qiymətləri bu normaların (6.5) - (6.9) asılılıqlarından istifadə edərək, betonun xarakteristikaları Rb, εbo və εb2 əvəzinə dolayı armaturlanmış betonun xarakteristikalarından Rb,red, εbo, red və εb2,red istifadə olunmalıdır.
Rb,red = Rb + φμxy Rs,xy (9.7)
εbo, red = εbo + 0.02αred (9.8)
εb2,red = εb2 ∙ (9.9)
Burada Rs,xy - dolayı armaturlanmada torların hesablama müqavimətidir.
Burada nx, Asx,ly bir istiqamətdə uyğun olaraq kənar millərin x oxu üzrə millərin sayı, en kəsik sahəsi və torun uzunluğu;
ny, Asy, ly - həmçinin, y oxu istiqamətində.
Rs,xy və Rb MPa ilə qəbul olunmalıdır.
9.4. Əyrixətli deformasiya diaqramından istifadə etdikdə νbk əmsalının qiymətləri (9.2) - (9.8) asılılıqları istifadə olunduqda, betonun və b xarakteristikaları əvəzinə dolayı armaturlanmış betonun Rb,red və εbo, red nəzərə alınmalıdır, νo parametrinin qiyməti diaqramın mərkəzi sıxılmada qalxan budağı üçün aşağıdakı düsturla hesablanmış qiyməti qəbul olunmalıdır:
1. Tətbiq sahəsi…………………………………………………………………………..
2. Normativ istinadlar…………………………………………………………………....
3. Əsas anlayışlar…………………………………………………………………...........
4. Beton və dəmir-beton konstruksiyalara dair ümumi tələblər……………….…………
5. Beton və dəmir-beton konstruksiyaların hesablanmasına dair tələblər………………
5.1. Ümumi müddəalar…………………………………………………………………..
5.2. Beton və dəmir-beton elementlərin möhkəmliyə hesablanmasına tələblər................
5.3. Dəmir-beton elementlərin çat əmələ gəlməyə görə hesablanmasına olan tələblər……………………………………………………………………………….......
5.4. Dəmir-beton elementlərin çatların açılmasına hesablanmasına dair tələblər...……..
5.5. Dəmir-beton elementlərin deformasiyaya görə hesablanmasına dair tələblər............
6. Beton və dəmir-beton konstruksiyalar üçün materiallar……………………………....
6.1. Beton…………………………………………………………………………….......
6.2. Armatur………………………………………………………………………….......
7. Beton konstruksiyaları………………………………………………………………...
7.1. Beton elementlərin möhkəmliyə görə hesablanması……………………………......
8. Armaturu qabaqcadan gərginləşdirilməmiş dəmir-beton konstruksiyaları…………...
8.1. Dəmir-beton konstruksiya elementlərinin birinci qrup həddi hallara hesablanması. Dəmir-beton konstruksiyaların möhkəmliyə görə hesablanması.......................................
8.2. Dəmir-beton konstruksiya elementlərinin ikinci qrup həddi hallara hesablanması. Ümumi hallar………………………………………………………….............................
9. Qabaqcadan gərginləşdirilmiş dəmir-beton konstruksiyalar………………………….
9.1. Armaturun qabaqcadan gərginləşdirilməsi ………………………………………....
9.2. Dəmir-beton konstruksiyaların qabaqcadan gərginləşdirilmiş elementlərinin birinci qrup həddi hallara hesablanması. Qabaqcadan gərginləşdirilmiş dəmir-beton elementlərin möhkəmliyə hesablanması.......................……………………………........
9.3. Qabaqcadan gərginləşmiş dəmir-beton konstruksiyaların elementlərinin ikinci qrup həddi hallara görə hesablanması........................ ……………………………...........
10. Konstruktiv tələblər……………………………………………………………….…
10.1. Ümumi hallar…………………………………………………………………........
10.2. Həndəsi ölçülərə dair tələblər………………………………………………….......
10.3. Armaturlanmaya tələblər.....................................……………………………........
10.4. Əsas yükdaşıyan dəmir-beton konstruksiyaların konstruksiyalaşdırılması……......
11. Beton və dəmir-beton konstruksiyaların hazırlanması, inşası və istismar olunmasına dair tələblər…………………………………………………………….........
11.1. Beton………………………………………………………………………….........
11.2. Armatur……………………………………………………………………….........
11.3. Qəliblər……………………………………………………………………….........
11.4. Beton və dəmir-beton konstruksiyalar…………………………………………......
11.5. Keyfiyyətə nəzarət……………………………………………………………........
12. Dəmir-beton konstruksiyaların bərpasına və gücləndirilməsinə tələblər……………
12.1. Ümumi hallar…………………………………………………………………........
12.2. Konstruksiyaların natura müayinələri………………………………………….......
12.3. Konstruksiyaların yoxlama hesablanması……………………………………........
12.4. Dəmir-beton konstruksiyaların gücləndirilməsi……………………………….......
13.Dəmir-beton konstruksiyalarının dözümlülüyə hesablanması.....................................
Əlavə 1.…………………………………………………………………………..
Əlavə 2.…………………………………………………………………………..
Əlavə 3.…………………………………………………………………………..
Əlavə 4.…………………………………………………………………………..
Əlavə 5.…………………………………………………………………………..
Əlavə 6.…………………………………………………………………………..
Əlavə 7.…………………………………………………………………………..
Əlavə 8.…………………………………………………………………………..
Əlavə 9.…………………………………………………………………………..
Bu normalar bitumlu, bitum-polimer, elastomer və termoplastik rulon materiallarından, aralıq qatla möhkəmləndirilmiş mastikadan, xrizotilsement, sementlifli və bitumlu dalğalı vərəqələrdən, sement-qumlu, keramikalı, polimersementli və bitumlu kirəmitdən, xrizotilsement, kompozit, sementlifli və şistli tavalardan, sinklənmiş polad vərəqədən, misdən, sink-titandan, alüminiumdan, profilli metal vərəqədən, metal kirəmitdən, həmçinin novlu dəmir-beton panellərdən olan müxtəlif təyinatlı və Azərbaycanın bütün iqlim zonalarında tətbiq olunan dam örtüklərinin layihələndirilməsinə şamil olunur.
Bu normalar yuxarıda göstərilən materiallardan dam örtüklərinin (damların) yenidən qurulması və əsaslı təmirinə də şamil olunur.
2. Normativ istinadlar
Bu normalarda aşağıda göstərilən normativ sənədlərə istinad edilib:
Binaların istilik mühafizəsinin layihələndirilməsi
İnşaat istiliktexnikası
Polad konstruksiyalar
Beton və dəmirbeton konstruksiyalar
Binaların daxili su təchizatı və kanalizasiyası
Kanalizasiya. Xarici şəbəkə və qurğular
İnşaat klimatologiyası və geofizika
İctimai binalar və qurğular
İynəyarpaqlılar cinsindən mişar materialları. Texniki şərtlər
İynəyarpaqlı ağac şponlarından xarici təbəqəli ümumi təyinatlı faner. Texniki şərtlər
Üzünə sink çəkilmiş polad. Texniki şərtlər.
Yastı asbestsement təbəqələr. Texniki şərtlər
Mineral pambıqdan iki üzdən tikilmiş istilikizolyasiya payəndazları.Texniki şərtlər
Tikinti üçün trapesiya büzmələr şəklində əymə təbəqəli polad profillər. Texniki şərtlər
İynəyarpaqlılar cinsindən mişar materialları. Ölçülər
Pilləkən, balkon və damlar üçün polad məhəccərlər.Ümumi texniki şərtlər.
Sementyonqarlı tavalar. Texniki şərtlər
Dalğavarı asbestsement təbəqələr.Texniki şərtlər
Hidroizolyasiya və rulon dam örtüyü materiallar. Texniki şərtlər
Hidroizolyasiya və dam örtüyü qətranları. Ümumi texniki şərtlər
Mineral liflər əsasında istilikizolyasiya inşaat materialları. Ümumi texniki şərtlər.
Bu normalarda aşağıdakı əsas anlayışlardan istifadə olunur:
diffuziya pərdəsi – dalğalı vərəqə, ədədli və vərəqə materiallardan dam örtükləri altında yerləşdirilən, bir və ya iki ventilyasiya boruları (kanalları) düzəldilməklə kondensat və ya dam örtüyü altına düşən yağış və yaxud qarın kənar edilməsini təmin edən, buxar keçiricilik qabiliyyətinə malik və eyni zamanda sukeçirməyən pərdə;
əlavə su-izolyasiya qoruyucu qatı (rulon və ya mastikalı) – divar, şaxta və digər konstruktiv elementlərlə qovuşma yerlərində, karniz sahələrində, şırmalarda əsas su-izolyasiya qoruyucu qatı məqsədilə yerinə yetirilən rulon və ya mastikalı dam örtüyü materiallarından, o cümlədən şüşə materiallarla möhkəmləndirilmiş laylar;
şırma – damda onun yamaclarını kəsməklə düzəldilən, maili su axıdıcı nov;
qoruyucu lay – əsas su-izolyasiya qoruyucu qatını mexaniki zədələnmələrdən, atmosfer amillərindən, günəş radiasiyasının bilavasitə təsirindən və alovun dam örtüyünün səthi üzrə yayılmasından mühafizə edən dam örtüyü elementi;
inversiyalı örtük (dam) – istilik-izolyasiya layları altında su-izolyasiya qoruyucu qatı olan dam örtüyü;
karniz çıxıntısı – divarı axıb tökülən yağış və ya qar suyundan mühafizə edən və dam örtüyünün divardan kənara çıxan dam hissəsi;
dam örtüyü lövhəsi – bir və ya iki vərəqə dam örtüyü poladından kənarları boyunca bükülməklə tədarük olunmuş element;
bel tili – dam örtüyünün suayırıcı əmələ gətirən üst üfüqi tili;
əksşəbəkə – vərəqələrdən, dalğalı və ya ədədi materiallardan dam örtüklərinin altındakı şəbəkəyə köndələn düzülmüş ağac tir və taxtalardan ibarət olan əsas;
dam örtüyü – binanı atmosfer yağıntılarının nüfuz etməsindən mühafizə edən örtüyün (damlar) üst elementidir ki, ona dam örtüyü qoruyucu qatı, dam örtüyü altındakı əsas, ventilyasiya, birləşmə yerləri, təhlükəsiz yerdəyişmə və istismarı təmin edən əlavə vasitələr, qar saxlayanlar və s. daxildir;
inversiyalı dam örtüyü – əsas su-izolyasiya qoruyucu qatı üstündə istilik-izolyasiya laylı dam örtükləri (damlar);
mastikalı dam örtüyü – mastika materialı ilə möhkəmləndirilmiş bir neçə laydan ibarət dam örtüyü;
ədədi dam örtüyü – ədədi dam örtüyü materiallarından su-izolyasiya laylı dam örtüyü;
istismar olunan dam örtüyü – üzərinə insanların çıxması istisna olunmayan, avadanlıqların yerləşdirilməsi, nəqliyyat və digər məqsədlər üçün istifadəsi nəzərdə tutulan, xüsusi qoruyucu layla təchiz olunan dam (işçi döşəmə) örtüyü;
mansard pəncərəsi – yaşayış otaqlarının işıqlandırılması üçün dam yamacı altında çardaq mərtəbəsi hüdudunda quraşdırılan pəncərə;
pərdə (membran) – polimer dam örtüyü materialından yerinə yetirilən, yapışdırılan, mexaniki bərkidilən və ya dam örtüyü altındakı əsasın üzərinə sonradan döşənərək sərbəst yerləşdirilən, adətən birlaylı və sukeçirməyən dam örtüyü qoruyucu qatı;
şəbəkə (qabırğa) – vərəqələrdən, dalğalı və ya ədədi materiallardan ibarət dam örtükləri altında, çatının yamacı üzrə paralel döşənmiş ağac brus və taxtalardan ibarət olan əsas;
dam örtüyü altında əsas – üzərinə su-izolyasiya qoruyucu qatı (rulon və ya mastika) döşənən istilik izolyasiya, daşıyıcı tava və ya düzləndirici lay, yaxud üzərinə ədədi, dalğalı və ya vərəq materiallardan ibarət örtük döşənən catqı konstruksiyası, şəbəkə, kontrşəbəkə və ya bütöv döşənək səthi;
əsas su-izolyasiya qoruyucu qatı (rulon və mastika) – dam örtüyü altındakı əsasa ardıcıllıqla döşənmiş, o cümlədən şüşə materiallarla möhkəmləndirilmiş rulon dam örtüyü materialları layları və ya mastika layları;
dam örtüyü (dam) – binaları xarici iqlim amilləri və təsirlərindən qorumaq üçün binanın üst qoruyucu konstruksiyası. Yuxarı mərtəbənin örtüyünün üzərində olan məkan (keçidli və ya yarım keçidlı) çardaqlı dam örtüyü adlanır. Dam örtüyünə (dam) örtük, örtük altındakı əsas, istilik-izoliyasiya qatı, örtükaltı su-izolyasiya layı, buxar-izolyasiya və yükdaşıyan konstruksiyalar (dəmir-beton tava, profilli döşənək və s.) aiddir;
hamarlayıcı lay – aşağı hissədə qoyulmuş layların hamarlanması və ya mailliyin yaradılması üçün düzəldilən, möhkəm materialdan monolit və ya yığma lay;
çardaq pəncərəsi – çardaq məkanlarının işıqlandırılması və havalandırılması (ventilyasiyası) üçün təxsis edilmiş, dam örtüyü (dam) yamacında pəncərə;
dam örtüyünün mailliyi – nisbi kəmiyyəti faizlə (%) yaxud dərəcə ilə (°) ifadə edilən, dam örtüyü yamacının ən böyük maillik xətti və onun üfüqi müstəviyə proyeksiyası arasındakı bucaq.
4.1. Bu normalar müxtəlif təyinatlı bina və qurğuların dam örtüklərinin layihələndirilməsində təmin olunmalıdır.
Dam örtüklərinin layihələndirilməsində bu normalardan əlavə bina və qurguların layihələndirilmə normalarının, təhlükəsizlik texnikası və əməyin mühafizəsi qaydalarının tələbləri də təmin olunmalıdır.
4.2. Dam örtüyündə və dam örtüyü altındakı konstruksiyalarda istifadə olunan materiallar qüvvədə olan standartların tələblərini təmin etməlidir.
4.3. İstifadə olunan materiallardan asılı olaraq daha əlverişli hesab olunan dam örtüyünün mailliyi cədvəl 1-də verilmişdir; şırmalarda dam örtüklərinin mailliyi qıflar arasındakı məsafədən asılı olaraq təyin edilir və maillik 0,5%-dən az olmamalıdır.
1. Rulonlu və mastikalı
1.1. İstismar olunmayan
1.1.1 Xırdadənəli səpmələrlə bitum və bitum-polimer rulonlu materiallardan:
çınqıl və ya iridənəli səpmələrdən olan qoruyucu qatlı
iridənəli səpməli rulon materiallardan və ya metal folqadan olan üst qatlı
çınqıl və ya iridənəli səpməli olan qoruyucu qatlı
qoruyucu boyalı qatlı
1.1.3. Polimer pulon materiallarından
1.2. İstismar olunan beton və ya armaturlanmış tavalardan, sement-qum
məhlulundan, qumlu asfaltbeton yaxud torpaq laylı
olan (yaşıllaşdırma sistemli) qoruyucu qatlı
2. Ədədlə olan materiallardan və dalğalı vərəqlərdən
2.1. Ədədlə olan materiallardan
sement-qumlu, saxsı, polimersementli
2.1.2. Tavalardan ***:
xrizotilsementli, şistli, kompozitli, sementlifli
2.2. Dalğalı, o cümlədən profilli vərəqələrdən:
Xrizotilsementli, profilli metal (eləcə də metalkeramika)
3. Metal vərəqələrdən
polimer örtüklü sinklənmiş poladdan, paslanmayan poladdan,
mis, sink-titan xəlitəsindən, alüminiumdan
4. Hidroizolyasiya mastika qatı olan novlu dəmir-beton panellərdən
*dam örtüyü mailliyinin (%) bir ölçüsü digərinə (dərəcə) aşağıdakı ifadə ilə çevirilir: tgα=0,01x, α-dam örtüyünün maillik bucağı; x–ölçü %-lə;
** Bitum və bitum-polimer rulon materialından olan dam örtüklərində sürüşməyə qarşı tədbirlər nəzərdə tutulmalıdır. 25 %-dən böyük maillikli dam örtüklərinin cədvəl 3-ün tələblərinə əməl etmək şərtilə yerinə yetirilməsi mümkündür.
*** Azərbaycan Respublikasının yaşayış məntəqələrində iglim şəraitindən asılı olaraq dam örtüklərinin mailliyinin əlavə 10-un cədvəl 10.1 –nin tələbləri gözlənilməklə qəbul olunması tövsiyyə olunur.
4.4. İsidilən qovuşuq örtüklərdə dalğalı vərəqələrdən, o cümlədən düzgün profilli metal vərəqələrdən, ədədlə olan materiallardan (kirəmit, tava) olan dam örtükləri, karniz, til və bel tili sahələrində xarici hava ilə əlaqə yaradan, istilik izolyasiya qatı və dam örtüyün arasında aralıq (ventilyasiya kanalı), lifli materiallardan olan istilik izolyasiya üzrə isə - külək-hidroqoruyucu pərdə təmin olunmaqla ventilyasiya sistemli nəzərdə tutulmalıdır.
Soyuq çardaq tərəfdən yuxarıda sadalanan dam örtüklərinin səthində kondensat yaranmasının qarşısının alınması üçün dam örtüyündəki, sahələrin cəmi dam örtüyünün üfüqi proyeksiya sahəsinin 1/300-dən az olmayaraq qəbul olunan dəliklərlə (bel tili, karniz, dam pəncərəsi, sorucu qısa borular (və s.) çardağın təbii ventilyasiyası təmin olunmalıdır.
4.5. Ventilyasiya kanalının hündürlüyü və kanalın ventilyasiya dəliklərinin giriş və çıxış ölçüləri, dam örtüyünün mailliyi, sahəsi və damın daxili laylarının nəmliyindən asılıdır (cədvəl 2).
1 Ventilyasiya kanalının hündürlüyü 10 m-dən boyük olmayan dam yamacının uzunluğu üçün qəbul olunmuşdur; dam yamacının böyük uzunluqlarında kanalın hündürlüyünü 10% artırırlar, yaxud əlavə sorucu qurğunun (havalandırma borusu) quraşdırılması nəzərdə tutulur.
2 Kanalın (karniz sahəsində) giriş dəliyinin minimal ölçüsü – 200 sm/m-dir.
3 Kanalın (bel tilində) çıxış dəliyinin minimal ölçüsü – 100 sm/m-dir.
4.6. Bütöv döşənək üzərinə döşənən metal vərəqələrdən (alüminiumdan başqa) dam örtüklərində, vərəqələr və döşənək arasında kondensatın ayrılması üçün həcmi diffuziya pərdəsi (HDP) nəzərdə tutulmalıdır.
4.7. Damın yükdaşıyan konstruksyaları (fermalar, çatqı, şəbəkə və s.) TNvəQ II-23, TNvəQ II-25 və TNvəQ 2.03.01-in tələblərinə uyğun olan ağac, polad və ya dəmir-betondan nəzərdə tutulur. Konstruksiyaların istilik-texnikası xüsusiyətlərinin yüksəldilməsi məqsədi ilə nazikdivarlı yüngül polad konstruksiyalar (ЛСТК) tətbiq olunaraq isidilən damlarda çatqını termoprofillərdən nəzərdə tutulmalıdır.
4.8. Dam örtüyünün məhəccərinin hündürlüyü DÜİST 25772, TNvəQ 2.08.01, MSN 3.02-01 və TNvəQ 2.08.02-nin tələblərinə uyğun olaraq nəzərdə tutulmalıdır. Dam örtüyünün layihələndirilməsində digər xüsusi təhlükəsizlik elementləri: pilləkənin asılması üçün qarmaqlar, sığorta burazlarını bərkitmək üçün elementlər, pillələr, ayaqaltılar, stasionar pilləkənlər və işlək ayaqaltılar, təxliyə platformaları, həmçinin binaların ildırımdan müdafiə elementləri nəzərdə tutulmalıdır.
4.9. Yüksək mərtəbəli (75 m-dən hündür) binaların dam örtüyündə (damlarda) külək yükünün təsiri böyük olduğundan dam örtüyünün qoruyucu qatının azməsaməli sıx materiallardan (sement-qumlu və ya asfalt hamarlayıcı qatlı, penoşüşə və s.) ibarət olan əsasın bütöv səthi üzrə yapışdırılmasına üstünlük verilir, istilik-izolyasiya tavaları buxar izolyasiyasına, buxar izolyasiya layı isə daşıyıcı konstruksiyalara yapışdırılmalıdır.
4.10. İstismar olunan dam örtüklərinin layihələndirilməsində avadanlıqlar, nəqliyyat, insanlar və s.-dən düşən əlavə yüklərin təsirinə TNvəQ 2.01.07-yə müvafiq yoxlama hesablamaları aparılmalıdır.
4.11. Yükdaşıyan metal profilli döşənək və istilik-izolyasiya qatı yanma dərəcəsi Г2 – Г4 qrupuna aid materiallardan olan dam örtüklərində döşənəklərin divar, deformasiya tikişləri, fənər divarları, həmçinin dam örtüyündəki bel tili və şırmaların bütün tərəfləri ilə birləşmə yerlərində büzmə boşluqlarının 250 mm uzunluğunda hissəsinin yanma dərəcəsi НГ qrupuna aid materiallarla doldurulması nəzərdə tutulmalıdır. Dam örtüyünün isidilməsi üçün yanma göstəriciləri müxtəlif olan iki və daha çox isidici qat tətbiq olunan hallarda, dalğalı vərəqənin doldurulması labüdlüyü aşağı qatın istilik-izolyasiya materialının yanma dərəcəsi qrupu ilə təyin olunmalıdır.
Büzmə boşluqlarının dənəvər səpmə istilik-izolyasiya materialları ilə doldurulmasına yol verilmir.
4.12. Örtükdə (damda) quraşdırılmış cihaz və avadanlıqlardan yaranan dinamik yüklərin dam örtüyünə ötürülməsinə yol verilmir.
4.13. Qovuşuq dam örtüklərinin (damlar) yenidən qurulması zamanı mövcud istilik izolyasiyasının möhkəmlik və nəmlik göstəricilərinə görə saxlanılması mümkün olmayan halda istilik-izolyasiyası dəyişdirilməlidir; dam örtüyünün istismarı prosesində istilik-izolyasiya materialının nəmliyi yol verilən həddi aşdıqda, lakin kafi möhkəmliyə malik olduqda onun təbii yolla qurumasını təmin edən tədbirlər nəzərdə tutulmalıdır. Bunun üçün isidici və ya hamarlayıcı qatın kütləsində ya da əlavə istilik izolyasiyada (TNvəQ II-3 üzrə təyin olunan) karnizlərin havalandırma dəlikləri, parapet və binanın damından yuxarı kəllə divarların, havaçəkənlər, həmçinin kanalların kəsişmə yerlərinin üzərində quraşdırılan aerasiya boruları vasitəsilə xarici hava ilə birbaşa əlaqəsi olan və iki qarşılıqlı perpendikulyar istiqamətdə yerləşən kanallar nəzərdə tutmaq lazımdır. Calaq-qol boruların sayı və qurudulma müddəti hesablamalarla təyin edilməlidir (əlavə 1).
4.14. Dam örtüyünün qoruyucu qatında qabarmaları istisna etmək üçün rulon materialından olan örtüyün alt layına zolaqlı və ya nöqtələr şəklində yapışdırmaların nəzərdə tutulmasına yol verilir.
4.15. Binanın dam örtüyünün (damlar) işçi cizgilərində nəzərdə tutulmalıdır:
- dam örtüyünün konstruksiyası, material və məmulatların adı və markası;
- maillik göstəricisi, nov qıfının quraşdırılma yeri və deformasiya tikişlərinin yerləşdirilməsi;
- nov qıfının, su ötürücü novalçaların quraşdırılma yerlərində, divarlarla parapet, ventilyasiya və lift şaxtaları, karnizlər, borular, mansard pəncərələri və digər konstruktiv elementlərlə qovuşma yerlərində dam örtüyü detalları.
Layihənin tikinti hissəsinin işçi cizgilərində yanğına qarşı mühafizə tədbirlərinin işlənib hazırlanması, yanğın təhlükəsizliyi qaydaları və tikinti-quraşdırma işləri yerinə yetirilərkən təhlükəsizlik texnikası qaydalarının icrasına nəzarət olunmasının vacibliyi göstərilməlidir.
5. Rulonlu və mastikalı dam örtükləri
5.1. Rulonlu dam örtükləri DÜİST 30547-nin tələblərinə cavab verən karton, şüşəlifli və kombinasiya edilmiş əsaslı bitum və bitum-polimer materiallardan və polimer lifli əsasdan, elastomerli materiallardan, TPO-termoplastik poliolefin membran, PVX-polivinilxlorid membran və onlara bənzər rulon materiallardan, mastikalı dam örtükləri isə - DÜİST 30547-nin tələblərinə cavab verən, şüşəlifli materiallar və ya polimer lifli aralıq qatla möhkəmləndirilmiş bitumlu, bitum-polimerlı, bitum-rezinli, bitum-emulsiyalı və ya polimer mastikalı materiallardan nəzərdə tutulur.
5.2. Rulonlu və mastikalı dam örtükləri ənənəvi (istilik-izolyasiya layı su-izolyasiya qatı altında yerləşdirildikdə) və inversiyalı (istilik-izolyasiya layı su-izolyasiya qatı üzərində yerləşdirildikdə) variantlarda yerinə yetirilir (əlavə 4).
5.3. İnversiya variantlı dam örtüklərin konstruktiv həllinə aşağıdakılar daxildir: yığma və monolit dəmir-beton tavalar, sement-qum məhlulundan hamarlayıcı qat və ya maillik əmələ gətirən lay, məsələn yüngül betondan, astarlama, su-izolyasiya örtüyü, birlaylı istilik-izolyasiya, qoruyucu (filtrləyici) lay, çınqıl və beton tavalardan yükləmə.
Inversiya variantlı dam örtüklərində istilik-izolyasiya qatı kimi yalnız aşağı su hopdurma qabiliyyətinə (28 gün ərzində həcminə görə 0,7 %-dən çox olmayan) malik olan (məsələn, üzərində ekstrudasiya olunmuş penopolistirol) lövhələr tətbiq olunmalıdır.
5.4. Torpaq laylı və yaşıllaşdırma sistemli istismar olunan inversiyalı dam örtüklərində su izolyasiya örtüyü çürüməyə və bitki köklərindən zədələnməyə qarşı davamlı olan materiallardan yerinə yetirilməlidir. Bitki köklərinin cücərməsinə qarşı dayanıqlı olmayan materiallardan ibarət olan dam örtüklərində bitki köklərinin bitməsinə qarşı lay nəzərdə tutulur.
5.5. Su-izolyasiya qoruyucu qatının laylarının sayı örtüyün mailliyindən, tətbiq olunan materialın elastiklik və istiliyə davamlılıq göstəricilərindən asılı olraq əlavə 5-də (cədvəl 5.1, 5.2, 5.3) şərh edilmiş tövsiyələri nəzərə almaqla qəbul olunmalıdır. Mastikalı dam örtüklərinin tətbiq olunması əsasən mürəkkəb relyefli örtüyə malik yeni tikililərdə, həmçinin mövcud dam örtüklərinin təmirində tövsiyə olunur.
5.6. Su-izolyasiya qoruyucu qatının altında əsas kimi aşağıdakı hamar səthlər ola bilər:
- ara tikişləri markası M100-dən aşağı olmayan sement-qum məhlulu və ya sinfi B7,5-dən aşağı olmayan betonla doldurulan yükdaşıyan dəmir-beton tavalar;
- soyuq mastikaların üzvi həlledicilərinə (benzin, etilaseton, nefras və digər) qarşı və isti mastikaların temperatur təsirinə qarşı dayanıqlılığa malik istilik-izolyasiya tavaları; penopolistirol və digər alışqan isidicilərdən ibarət olan istilik-izolyasiya tavalarını bənd 5.11-in şərtlərini yerinə yetirməklə tətbiq etmək olar. Penoşüşə, penopolistirol və mineral pambıq istilik-izolyasiya tavaları su-izolyasiya kiliminin mailliyini təmin eməklə, zavod şəraitində maili səthlə hazırlanır.
- perlit, vermikulit, penoplast dənəvərli və digər effektiv doldurucu materiallardan sement və ya bitum yapışdırıcısı əsasında yüngül betondan monolit istilik-izolyasiya;
- sement-qum məhlulu və asfaltbeton yastı monolit hamarlayıcı qat, eləcə də DÜİST 18124-ə uyğun olan 10 mm qalınlığında iki preslənmiş hamar xrizotilsement tavadan və ya DÜİST 26816-ya uyğun 12 mm qalınlığında iki sement-yonqar tavadan ibarət yığma (quru) hamarlayıcı qat, bu halda tavalar öz aralarında şuruplarla elə bərkidilməlidir ki, onların müxtəlif laylarda qovuşma yerləri üst-üstə düşməsin.
5.7. Su-izolyasiya qoruyucu qat (onun üzərinə hamarlayıcı qat verilməməlidir) altında isidici qatın əsas kimi tətbiq olunması mümkünlüyü istilik-izolyasiyasının elastiklik xüsusiyyətləri (möhkəmlik həddi, nisbi uzanma, elastiklik modulu) nəzərə alınmaqla və örtüyə təsir edən yüklərə hesablanmaqla təyin olunmalıdır.
Avtomobillər üçün dayanacaq, avadanlıqlar altında qalan sahələr və s. bu kimi təyinatla istifadə olunan və yüngül istilik-izolyasiya tavalarının (mineralpambıq, penopolistirol və şüşəlifli) üzərinə döşənən hamarlayıcı sement-qum qatının qalınlığı və armaturlanması da istilik-izolyasiya tavalarının elastiklik xüsusiyyətləri nəzərə alınmaqla hesablamalarla təyin edilir.
5.8. Sement-qum hamarlayıcı qatı ilə məsaməli (lifli) istilik-izolyasiyası arasında, hamalayıcı qat düzəldilərkən isidici materialların nəmlənməsini və ya kövrək səthli isidicilərin (məsələn, penoşüşə) zədələnməsini istisna edən rulon materialından ayırıcı lay nəzərdə tutulmalıdır.
5.9. Ölçüsü 6x6 m-dən böyük olmayan sahələrdə sement-qum məhlulundan, 4x4 m-dən böyük olmayan sahələrdə isə qumlu asfalt-betondan yerinə yetirilmiş hamarlayıcı qatı kəsən və eni 10 mm-ə qədər olan temperatur-çökmə tikişləri nəzərdə tutulmalıdır. 6 m uzunluqda yükdaşıyan tavalardan olan soyuq örtüklərdə bu sahə 3x3 m qəbul olunmalıdır.
5.10. Temperatur-çökmə tikişlərinin iki kənarı üzrə təqribən 50 mm enində yapışdırılmaqla rulon materialından 150-200 mm enində kompensator zolaqlarının döşənməsi nəzərdə tutulmalıdır.
5.11. Penopolistirol və digər alışqan istiləşdiricilərdən olan istilik-izolyasiya tavaları, hamarlayıcı qat düzəldilmədən rulon materiallarının yalnız sərbəst döşənməsi və ya özüyapışan materialların tətbiq olunması və ya onların mexaniki üsullarla bərkidilməsi zamanı rulon materiallarından su-izolyasiya qatı altında əsas kimi istifadə oluna bilər. Belə ki, bu kimi yanan materiallardan olan istiləşdirici qatların alov yapışdırma üsulu yolverilməzdir.
İstilik-izolyasiya tavaları və istilik-izolyasiyası üzərinə döşənən dam örtüyü materiallar uyuşmadıqda, onların arasında sıxlığı 100 q/m-dan az olmayan şüşəmahlıc və ya geotekstillərdən ayırıcı qat nəzərə tutulmalıdır.
5.12. İstilik-izolyasiya layının və dam örtüyü altındakı əsasın otaqlardan qalxan buxara bənzər nəmlə nəmlənməsindən qorunması məqsədilə TNvəQ II-3-ün tələblərinə uyğun olaraq buxarizolyasiya qatı nəzərdə tutmaq lazımdır. Buxarizolyasıya qatı arasıkəsilməyən və su keçirməyən olmalıdır.
İstilik izolyasiya laylarının dam və ya çardaq örtüklərindən keçən divarlar və fənər divarları, şaxta və avadanlıqlar ilə qovuşma yerlərindəki buxarizolyasiya qatı istilik-izolyasiya layları qalınlığına bərabər olan hündürlüyə qaldırılmalı, deformasiya tikişləri olan yerlərdə isə o metal kompensatorun kənarlarına qatlanmalı və kip yapışdırılmalı və ya qaynaq edilməlidir.
5.13. Dam örtüyünün qoruyucu qatı birləşdirici elementlərlə bərkidildikdə, onların addımları külək yüklərinə hesablamalarla təyin edilir (əlavə 7).
5.14. Yüksəklik fərqi olan yerlərdə, dam örtüyünün parapet, fənərlərin yan divarları ilə qovuşma yerlərində, boru keçid yerlərində, nov qıfları, havalandırma şaxtaları və s.-də layların sayı əlavə 6 –ya görə əlavə olaraq su-izolyasiya qoruyucu qatı nəzərdə tutulur.
5.15. Rulon materialları və mastikadan olan su-izolyasiya qoruyucu qatının əlavə layları 250 mm-dən az olmayaraq şaquli səthlərin üzərinə qatlanmalıdır.
DÜİST 30693-in tələblərinə uyğun olaraq dam örtüyü qoruyucu qatının aşağı layının hamarlayıcı qat və layları arasında ilişmənin möhkəmliyi 1kqq/sm-dan az olmamalıdır.
5.16. Dam örtüyünün mailliyindən asılı olaraq isti və soyuq bitumlu, bitum-rezin, bitum-polimer və bitum-emulsiyalı mastikaları, həmçinin qızdırılaraq yapışdırılan rulon materiallar cədvəl 3-də göstərilənlərdən aşağı olmayan istiliyə dayanıqlılıq həddinə malik olmalıdır.
İsti və soyuq mastika
Qızdırılan rulon materialı
1. Kəsrin surətində - rulon materiallarının yapışdırılması üçün; kəsrin məxrəcində– mastikalı dam örtüyü üçün;
2. Dəyişkən maillikli dam örtükləri (seqment fermalar, tağ və s. üzrə örtüklərdə) üçün mastikanın istiliyə dayanıqlığı mailliyin ən yüksək qiyməti üzrə təyin edilməlidir;
3. Penopolistirol, mineral pambıq, şüşəplastik tavalar və penoplastlar tətbiq olunmaqla təşkil olunmuş kompozisiya istiləşdiriciləri üzrə yerinə yetirilmiş dam örtükləri üçün soyuq (həlledicilərdə) mastikanın tətbiq olunmasına yol verilmir.
5.17. Mailliyi 10%-ə qədər (6°-yə qədər) mastika və ya xırdadənəli səpmə bitum-polimer və bitum rulon materiallarından dam örtüklərində (K-1 və K-2 tipli, əlavə 3) qoruyucu lay 5-10 mm fraksiyalı çınqıldan və ya mastikada batırılmış və şaxtayadavamlılıq üzrə markası 100-dən aşağı olmayan iridənəli səpmədən (daş qırıntıları) nəzərdə tutulmalıdır. Çınqıl qoruyucu layın qalınlığı 10-15 mm, səpki isə 3-5 mm olmalıdır. Mastikalı dam örtüklərində qoruyucu boya layı günəş radiasiyasının təsirinə qarşı davamlı olmalıdır. Belə dam örtüyü şırmalarında çınqıl və ya iridənəli səpmədən 1,5 m enində qoruyucu qat nəzərdə tutulmalıdır.
5.18. İstismar edilən dam örtüyünün (əlavə 4, K-3 tipli) qoruyucu layı şaxtayadavamlılıq markası F100-dən aşağı olmayan, qalınlığı 30 mm-dən aşağı olmayan, möhkəmliyi TNvəQ 2.01.07-yə uyğun olaraq yüklərə hesablamalarla təyin olunan yanmayan materiallardan НГ tava və ya monolit şəklində olmalı, ot örtüyündə isə torpaqdan olmalıdır. İstismar edilən dam örtüklərinin monolit qoruyucu qatında kipləşdirici mastikalarla doldurulan, 10 mm-ə qədər enində və hər 1,5 m-dən çox olmayan məsafədə qarşılıqlı-perpendikulyar istiqamətlərdə temperatur-çökmə tikişləri nəzərdə tutulmalıdır.
5.19. Üzərində yerləşdirilmiş avadanlıqlara (dam ventilyatorları və s.) xidmət tələb olunan dam örtüklərində hərəkət cığırı və avadanlıqların ətrafında bənd 5.18-ə uyğun materiallardan meydança nəzərdə tutulmalıdır. Yalnız dam örtüklərinə xidmət tələb olunan hallarda ağac, rezin tavalar və ya polimer rulon materiallarından olan hərəkət cığırının tətbiq olunmasına yol verilir. Hərəkət cığırları dam örtüyündən suyun kənar edilməsinə mane olmamalıdır, bu məqsədlə onlarda kanallar və ya altında drenaj material nəzərdə tutulmalıdır.
5.20. Kafe, idman meydançaları, solyarium, avtodayanacaq və s.-nin yerləşdirilməsi üçün ayrılmış istismar olunan inversiyalı dam örtüklərindəki (əlavə 5, K-4 tipli) qoruyucu lay sement-qum məhlulu və ya monolit dəmir-betondan, yaxud sement-qum məhlulu üzrə və ya xüsusi altlıqlar üzərinə oturdulmuş, yaxud geotekstil üzərinə döşənmiş beton tavalardan nəzərdə tutulmalıdır.
5.21. Qar və istehsalat tozu yığılan, material vurulan anbarlar və başqa sahələrdə dam örtüyünun qoruyucu qatı sement-qum məhlulundan və ya bənd 5.18-in tələblərinə uyğun sement-qum məhlulunun üzərinə döşənmiş tava materiallarından nəzərdə tutulur.
5.22. Sərbəst döşənmə üsulu ilə yerinə yetirilmiş, elastomer və termoplastik rulon materiallarından istismar olunmayan dam örtüklərində kütləsi külək yükünə görə hesablamalarla təyin olunan (əlavə 5) tava və ya çınqıldan əlavə yüklənmə layı nəzərdə tutulmalıdır.
5.23. Çınqıl və ya iridənəli səpmələrdən qoruyucu qatı olmayan, həmçının yanğına qarşı kəmərlərlə (divarlarla) ayrılmış sahəsi və suizolyasıya qoruyucu qatının ümumi qalınlığı 8 mm-ə qədər olan Г2, Г3, Г4 yanma dərəcəsi qrupuna aid rulonlu və mastikalı örtüklərin maksimal yol verilən sahəsi cədvəl 4-də verilmiş qiymətləri aşmamalıdır.
5.24. Yanğına qarşı kəmərlər eni 6 m-dən az olmayan istismar olunan dam örtüklərinin (bənd 5.18) qoruyucu qatı kimi yerinə yetirilməlidir. Yanğına qarşı kəmərlər Г2, Г3, Г4 yanma dərəcəsi qrupuna aid materiallardan yerinə yetirilmiş dam örtüyünün altında yerləşən əsası (o cümlədən istilik-izoliyasiya qatında) təşkil edən materialların bütün qalınlığını kəsib keçməlidir.
5.25. Dam örtüyündən daxili novların keçdiyi yerlərdə qıflarıın su-izolyasiya qoruyucu qatın və su qəbuledici camların səviyyəsindən 0,5 – 1,0 m ətrafında 15 – 20 mm aşağı salınması nəzərdə tutulur.
Qıfın oxu parapet və binanın dam örtüyü üzərinə çıxan digər konstruksiyalardan 600 mm -dən az olmayan məsafədə olmalıdır.
5.26. Metal kompensatorlu deformasiya tikişində buxar-izolyasiya qatı alt kompensatorun üstünü örtməli, tikişdə isə DÜİST 31309 üzrə şüşə ştapel lifdən və yaxud DÜİST 21880 üzrə mineral pambıqdan sıxılmış istiləşdirici qat nəzərdə tutulmalıdır.
5.27. Bitumlu, bitum-polimer rulonlu və mastikalı materiallardan təşkil olunmuş dam örtüklərinin şaquli səthlə qovuşma yerlərində tərəfləri təqribən 100 mm olan maili pazşəkilli yanlıqlar nəzərdə tutulmalıdır.
5.28. Dam örtüyünün hündürlüyü 450 mm-ə qədər olan parapetlə qovuşma yerlərində əlavə su-izolyasiya qoruyucu qatının layları, birləşmə yerlərində sinklənmiş dam örtüyü poladı vurulmaqla və onu başıəyri mıxçanın köməyi ilə bərkitməklə parapetin üst tilinə qədər çatdırılmalıdır.
TPO-membranlı və ya PVX-membranlı dam örtüklərində, bu materiallardan olan əlavə su-izolyasiya qoruyucu qatının TPO-metal və ya PVX-metaldan olan damcılığa qaynaq edilməsinə yol verilir.
5.29. Hündür parapetli dam örtüklərində (450 mm-dən çox) qoruyucu önlüyün üst hissəsi özükəsən və germetiklə qorunan metal sıxıcı tamasa ilə bərkidilə, parapetin üst hissəsi isə başıəyri mıxla bərkidilən dam örtüyü poladı ilə və yaxud aralarındakı tikişlər kipləşdirilməklə parapet tavaları ilə örtülərək qoruna bilər.
5.30. Damı kəsib keçən boruların buraxıldığı yerlərdə flanslı (və ya dəmir-beton stəkanlar) polad dirsək boruların və həmin yerdə dam örtüyün germetikləşdirilməsinin tətbiq olunmasının nəzərdə tutulması tövsiyə olunur. Ankerlərin buraxılan yerləri də germetikləşdirmək lazımdır. Dam örtüyünün dirsək boru və ankerlərlə qovuşma yerlərində müxtəlif şəkilli rezin detallar, PVX-membrandan olan dam örtüklərində isə möhkəmləndirilmiş (armaturlanmış) PVX tədarük detallarının (stəkan, müxtəlif şəkilli detallar) nəzərdə tutulmasına yol verilir.
5.31. Xarici su axımlı dam örtüyünün karniz sahəsiinin, dam örtüyü (bitum və bitum-polimer materiallardan) altındakı əsasa yapışdırilan və eni 250 mm-dən az olmayan rulon materialından su-izolyasiya qoruyucu qatı ilə və ya aralıq qatla (mastikalı dam örtüklərində) möhkəmləndirilmiş bir qat mastika ilə gücləndirilməsi tövsiyə görülür. Elastomerli materiallardan (məsələn, ЭПДМ - dən) ibarət dam örtüklərində su-izolyasiya qoruyucu qatı damcılığa, TPO-membran və ya PVX-membran örtükləri isə TPO-metal və ya PVX-metaldan olan damcılığa yapışdırılır.
5.32. Mailliyi 3% və daha çox olan dam örtüklərinin bel tilinin hər tərəfdən 150-200 mm enində, şırmaların isə - (500-750) mm enində (qatlanma xəttindən) bitum və ya bitum-polimer rulon materiallarından (bitum və bitum-polimer rulon materiallarından olan rulon dam örtüklərdə) ibarət bir lay əlavə su-izolyasiya örtüyü ilə və yaxud əlavə 5-ə uyğun olaraq, bir lay möhkəmləndirilən mastika (mastikalı dam örtüklərində) qatı ilə gücləndirilməsi tövsiyə olunur.
5.33. Ot örtüyü ilə örtülmüş və su-izolyasiya qoruyucu qatı istilik-izolyasiya layı altında olan dam örtüklərində suyun kənar edilməsi üçün drenaj halqası ilə qıf və ya çürüməyə davamlı məsələn, plastmas materiallardan hazırlanmış əlavə yığma elementlər tətbiq olunmalıdır.
5.34. Rulon və mastikalı dam örtükləri detallarının həlli əlavə 7-də verilmişdir.
6. Ədədlə olan materiallardan və dalğalı vərəqələrdən ibarət dam
Dam örtüklərində aşağıdakı ədədlə olan materiallar və dalğalı vərəqələr tətbiq olunurlar: kirəmit, dam örtüyü tavaları, dalğalı, xrizotilsement, sement-lifli, polad və alüminium vərəqlər və ya metal keramik materiallar. Bu növ dam örtüklərinin konstruktiv həlləri əlavə 8-də verilmişdir.
6.1. Sement-qum və keramik kirəmitlərdən dam örtükləri
6.1.1. Kirəmit dam örtüklərinin mailliyı kirəmitlərin forması və onların düzülmə şəklindən asılıdır (cədvəl 5).
1.1 «Dairə üzrə»* bir neçə novlu dalğavari
1.2 İki novçalı novlu kirəmit (ştranq növlü)
1.3 Qabırğa addımının (29-dan 36 sm-ə qədər) dəyişdirməyə imkan verən novlu kirəmit
1.4 Yan tərəfdən oyuqlar
*Kirəmitin yuxarı,aşağı və yan hissələrində bir neçə novlar
6.1.2. Sement-qum kirəmitindən dam örtüklərinə əlavə tələblər, maillikdən asılı olaraq cədvəl 6-da verilmişdir.
Sement-qum kirəmitindən dam örtükləri aşağıdakı konstruktiv həllərə malik ola bilər:
istilik-izolyasiyanın qalınlığı çatqı tirinin hündürlüyündən azdır:
iki ventilyasiya kanalı düzəldilməklə diffuziya (hidroqoruyucu) təbəqəsi yerləşdirilir (əlavə 8-də cədvəl 8.1-ə bax);
istilik-izolyasiyanın qalınlığı çatqı tirinin hündürlüyünə bərabərdir:
istilik-izolyasiyasının səthi, üzərində bir ventilyasiya kanalı düzəldilməklə diffuziya (hidro-qoruyucu) təbəqəsi yerləşdirilir (əlavə 8-də cədvəl 8.1-ə bax);
istilik-izolyasiyanın qalınlığı çatqı tirinin hündürlüyündən böyükdür: Bu halda əlavə istilik-izolyasiya qatı eninə karkas tirləri arasında aşağıda və ya hündürlüyü əlavə istilik-izolyasiyanın qalınlığına bərabər qabırğaları əlavə tirlər arasındaki çatqının üstündə yerləşdirmək olar.
Kirəmitlərin korroziyaya
davamlı şurup və qələmirlərlə əlavə bərkidilməsi
Kirəmitlərin bərkidilməsi tələb olunmur
Dam örtüyü altında hidroizolyasiya qatı verilməsi vacibdir (məsələn sıxlaşdırıcı lentlı diffuziya təbəqələrindən)
6.1.3. Çatqı tirlərinin en kəsik və addımları TNvəQ 2.01.07-yə uyğun olaraq yüklərin təsirinə hesablamalarla təyin edilir. Əksşəbəkəni minimum en kəsikli 30x50 mm tirlərdən (bruslardan) nəzərdə tutmaq lazımdır.
6.1.4. Karniz çıxıntısının konstruktiv həlli dam örtüyünün ventilyasiya kanallarına havanın maneəsiz daxil olmasını təmin etməlidir.
Fronton çıxıntıları irəli buraxılan və buraxılmayan yan kirəmitlərdən nəzərdə tutulur.
6.1.5. Şırmalarda örtükaltı hidroizolyasiya su keçirməyən membrandan olmağı nəzərdə tutulur.
6.1.6. Dam örtüyü detallarının həllinə aid misallar əlavə 9-da verilmişdir.
6.1.7. Kirəmit dam örtüklərinin layihələndirilməsi zamanı qabırğaların addımı (yamacın uzunluğu) və dam örtüyünün uzunluğu təyin edilir (əlavə 11).
6.2. Bitumlu kirəmitlərdən dam örtükləri
6.2.1. Bitumlu kirəmitlərdən dam örtüklərinin əsası aşağıdakılardan hazırlanan bütöv döşənəklər qəbul olunur:
nəmliyi 20 %-dən yüksək və 2-ci növdən aşağı olmayan (DÜİST 8486) iynəyarpaqlı ağacdan qırağı kəsilmiş və ya zivanalı taxtalar;
nəmliyi 12 %-dən yüksək olmayan ФК markalı (DÜİST 3916.2) nəmliyədavamlı fanerlər;
nəmliyi 12 %-dən yüksək olmayan istiqamətləndirilmiş-yonqarlı tavalar (ОСП).
6.2.2. Çatqı tirlərinin addımı və en kəsiyi təsir edən yüklərə hesabalamalar əsasında təyin edilir. Bütöv döşənəyin qalınlığı çatqı tirlərinin addımından asılı olaraq cədvəl 7-dən qəbul olunur.
6.2.3. Bitumlu kirəmit dam örtüyünün altında 20 %-dən (12°) 33 %-ə (18°) qədər mailliklərdə əlavə hidroizolyasiya kimi xidmət edən və dam örtüyünün bütün səthi boyunca kirəmitlərin altına döşənən rulon materialından astarlıq lay nəzərdə tutulmalıdır. Böyük mailliklərdə astarlıq layı yalnız karniz və fronton çıxıntılarında, dam örtüyündən boru və şaxtaların keçid yerlərdə, suaxıdan novlarda və divarla qovuşma yerlərində nəzərdə tutulur.
6.2.4. Dam örtüyü detallarının həlli misalları əlavə 11-də verilmişdir.
6.3. Tavalardan dam örtükləri
6.3.1. Tavalardan (təbii şist, sement-lifli, xrizotilsement, kompozit) dam örtükləri çatqı tirləri üzrə taxtalardan bütöv döşənək və rulon materiallarından su-izolyasiya qatı və onun üzərinə döşənən tavalardan ibarətdir.
6.3.2. Dam örtüyü tavalarının bərkidilməsi üçün korroziyaya davamlı mismar (çəkilmə üsulu ilə emal olunmuş mis və ya sinklənmiş poladdan) və ya şist tavalar üçün başlığının diametri 9 mm-dən az olmayan ştift və şuruplar, həmçinin küləyə qarşı qələmirlər tətbiq olunur.
6.3.3. Tavalardan dam örtüklərinin ventilyasiyası havalandırılan bel tilləri, dam pəncərəsi və fərdi aeratorlar vasitəsilə nəzərdə tutulur.
6.3.4. Qəfəsə üzrə iri ölçülü tavalardan istifadə olunmasına yol verilir (əlavə 12). Tava dam örtüklərinin divar, parapet və digər şaquli konstruksiyalara qovuşma detallarına metal yaxalıqlar (məsələn, sinklənmiş dam ortüyü poladından, mis, qurğuşun və alüminiumdan) birləşdirmək lazımdır. Bu yerlərdə, eləcə də alt su-izolyasiya qatının nəzərə alınması tövsiyə olunur.
6.4. Dalğalı, o cümlədən profilli vərəqələrdən dam örtükləri
Dalğalı, o cümlədən profilli vərəqələrdən dam örtüklərinin konstruktiv həlləri əlavə 8-də, vərəqlərin dam örtükləri detallarının həlli misalları isə əlavə 13 və 14-də verilmişdir.
6.4.1. Bitum dalğalı vərəqlərdən dam örtükləri maillik 20 % (12°) və daha çox olduqda nəzərdə tutulmalıdır. Maillik 10-dan 20 %-ə qədər (6-dan 12°-yə qədər) olan dam örtüklərində dalğalı vərəqlərin altında hidroizolyasiya qatı nəzərdə tutulmalıdır.
6.4.2. Bitum dalğalı vərəqlərdən dam örtüklərinin altındakı əsas dam örtüyünün mailliyindən asılı olaraq təyin edilməlidir.
Maillik 10-dan 20 %-ə qədər (6-dan 12°-yə qədər) olduqda taxta və ya fanerdən bütöv döşənəyin yerinə yetirilməsi vacibdir (bənd 6.2.1). Bu halda yuxarıdakı vərəqə ondan əvvəl vurulan aşağıdakı vərəqənin üstünü təxminən 300 mm, yanlara vurulan vərəqələr isə biri digərinin üstünü iki dalğa qədər getməlidir. Dalğalı vərəqələr arasındakı eninə birləşmə yerlərini araqat-doldurucuları ilə kipləşdirmək lazımdır.
Maillik 20-dən 25 %-ə qədər (12-dən 15°-ə qədər) olduqda qabırğa addımı təxminən 450 mm, uzununa istiqamətində üst-üstə birləşdirmələr təxminən 200 mm, yanları istiqamətində isə bir dalğa ölçüsündə qəbul edilməlidir.
Maillik 25 %-dən çox (15°-dən çox) olduqda qabırğa addımı təqribən 600 mm-ə, uzununa istiqamətdə üst-üstə birləşdirmələr təxminən 170 mm, yanları istiqamətində isə bir dalğa ölçüsündə olmalıdır.
6.4.3. Novçalarda və karniz sahələrində divarüstü nov altındakı qəfəsəni 700 mm enində bütöv taxta döşənək şəklində nəzərdə tutmaq tövsiyə olunur.
Dam örtüyü novçasını sinklənmiş dam ortüyü poladından və ya alüminiumdan nəzərdə tutmaq olar; dalğalı vərəqələr onun üstünü 150 mm-dən az olmayaraq örtməlidir.
6.4.4. Dalğalı vərəqələrdən dam örtüklərinin divar, parapet və tüstü bacası ilə qovuşmalarında, sıravi vərəqlərin daraq dalğasından keçən şuruplarla bərkidilən künc detalları tətbiq etmək lazımdır. Bu halda onlar yamac boyunca bir-birinin üstünü 150 mm-dən az olmayaraq, yamacın eni boyunca isə bir dalğadan az olmayaraq örtməklə quraşdırılır.
6.4.5. Vərəqələrin polad və dəmir-betondan olan baş tirlərə bərkidilməsi sinklənmiş polad qarmaq və ya dəmirbəndləri vasitəsilə, ağac tirlərdə isə sinklənmiş şuruplarla həyata keçirilir.
6.4.6. Dalğalı vərəqələrin qəfəsəyə və baş tirə bərkidilməsi üçün istifadə olunan polad elementlər korroziyaya qarşı mühafizə qatına malik olmalıdır.
Vərəqələrin qəfəsəyə mismar və ya şurupla bərkidilmələrin sayı, qəfəsə tirləri və ya proqonların addımı TNvəQ 2.01.07-yə müvafiq təsir edən yüklərə hesablamalarla təyin olunur. Bu halda bərkidilmələrin sayı bir vərəqə üçün 4-dən az, karniz cərgəsində isə küləyə qarşı dəmir bəndlərin sayı – bir vərəqə üçün 2-dən az olmamalıdır.
6.4.7. Dam örtükləri üçün dalğalı xrizotilsement vərəqlər və DÜİST 30340 üzrə səthi emal olunmamış və yaxud boyanmış məmulatlar tətbiq olunur.
6.4.8. Xrizotilsement vərəqələrdən dam örtükləri maillik 20 % (12°) və daha çox olduqda nəzərdə tutulmalıdır. Maillik 10-dan 20 %-ə qədər (6-dan 12°-yə qədər) olan dam örtüklərində dalğalı vərəqlərin altında hidroizolyasiya təbəqəsi nəzərdə tutulmalıdır.
6.4.9. Yaşayış binalarının dam örtükləri üçün CB 40/150 markalı (orta dalğalı, dalğanın hündürlüyü 40 mm, dalğanın addımı 150 mm) profilli vərəqlər, sənaye binaları üçün isə - СЕ 51/177 markalı (dalğanın hündürlüyü 51 mm, dalğanın addımı 177 mm) profillənmiş vərəqlər nəzərdə tutulur.
6.4.10. СВ 40/150 profillərindən olan dalğalı vərəqin kənar dalğası eninə yamac üzrə örtülən yanaşı vərəqin kənarını bir dalğa, СЕ 51/177 profillərindən olan vərəqlərdə isə yarım dalğa örtməlidir. Dalğalı xrizotilsement vərəqlərdən dam örtüklərində yamac boyunca yanbayan vurulan vərəqlər biri digərinin üstünü 150 mm-dən az olmayaraq örtməlidir.
6.4.11. Çardaqlı mülki binaların dalğalı xrizotilsement vərəqlərdən dam örtüklərinin altındakı əsas en kəsiyi 60x60 mm-lik tirlərdən olan qəfəsə ola bilər. Uzununa üst-üstə örtmələrin kipliyini təmin etmək üçün bütün tək sayılan qəfəsə tirləri 60 mm, cüt sayılanlar isə - 63 mm hündürlüyə malik olmalıdır. Qəfəsə tirlərinin addımı 800 mm-dən çox olmamalıdır. Qəfəsə tirləri üçün TNvəQ II-25-in tələblərinə uyğun olaraq iynəyarpaqlı ağac növləri tətbiq olunur.
6.4.12. Karnizdə hündürlüyü 65 mm olan tirlərin, bel tilində 70x90 mm və 60x100 mm en kəsikli iki bel tili tirinin, bel tilinin uzunu boyunca isə en kəsik ölçüləri adi tirlərlə eyni olan əlavə bel tili tirindən istifadə olunması tövsiyyə olunur.
6.4.13. İstehsalat təyinatlı binalarda dalğalı xrizotilsement vərəqlərdən dam örtüklərinin altındakı əsas polad və ya ağacdan olan dayaq tirlərindən nəzərdə tutulur.
6.4.14. Dalğalı xrizotilsement vərəqlərdən ibarət dam örtüyü elementlərinin qovuşma yerləri üçün DÜİST 30340-a uyğun olan fasonlu (əlavə tamamlama elementləri) xrizotilsement detallar nəzərdə tutulur. Fasonlu xrizotilsement detallar olmadıqda nazik təbəqəli sinklənmiş poladdan (həmçinin polimer örtüklü) və ya alüminium xəlitələrdən ibarət bel tili, künc və nov detallarının istifadə olunmasına yol verilir.
6.4.15. Uzunluğu 25 m-dən böyük olan binaların dam örtüklərində deformasiyaları kompensasiya etmək məqsədilə suyadavamlı örtüklə qorunmayan, xrizotilsement vərəqləri üçün 12 m addımla, hidrofoblaşdırılmış və boyanmış vərəqlər üçün isə–24 m addımla qoyulan kompensasiya tikişləri nəzərdə tutulmalıdır.
6.4.16. Xrizotilsement vərəqlərdən dam örtüyü detallarına olan əlavə tələblər bənd 6.4.3 – 6.4.6-da şərh edilmiş tələblərlə eynidir.
6.4.17. Dalğavarı sementlifli vərəqlərdən olan dam örtükləri maillik 20°-dən (36 %) az olmadıqda, maillik 7÷20° (12÷ 36 %) olduqda isə dalğalı vərəqlərin altında - əlavə su-izolyasiya layı da nəzərdə tutulmalıdır.
Dalğavari sementlifli vərəqələr dalğa addımı 177 mm və uzunluğu üzrə mindirilmə boyu - 125 mm (ilk iki) və eləcə də dalğa addımı və uzunluğu üzrə mindirilmə boyu 150 mm (üçüncü dalğa) olmaqla 920x585 mm, 920x875 mm və 1130x1750 mm qabarit ölçülərində istehsal olunur.
6.4.18. Dalğavarı sementlifli vərəqələrdən olan dam örtüklərinin altındakı əsaslara olan əlavə tələblər bənd 6.4.11-də şərh olunan tələblərlə eynidir.
6.4.19. Dalğavarı sementlifli vərəqlərdən dam örtüyün detallarına olan əlavə tələblər bənd 6.4.3 – 6.4.6, 4.6.12 – 4.6.15-də şərh edilmiş tələblərlə eynidir.
6.4.20. Dam örtüyü vərəqələri kimi sinklənmiş polad, alüminsink və ya alüminium örtüklə hazırlanmış, DÜİST 24045 üzrə qoruyucu-dekorativ lak-boya örtüklü, eləcə də profilli alüminium vərəqələr, metal kirəmit və kompozit metal kirəmit profillər nəzərdə tutulur.
6.4.21. Profilli vərəqlərdən dam örtükləri 20 %-dən (12°) böyük mailliklərdə nəzərdə tutulur; 10-dan 20 %-ə (6° - 12°) qədər olan mailliklərdə uzununa və eninə qovuşma yerlərində vərəqələr arasında germetik ya da vərəqlərin altında su-izolyasiya layı nəzərdə tutulmalıdır.
Yamacın uzunluğu boyunca profilli vərəqlərin bir-birinin üzərini örtmələrinin boyu 250 mm-dən az olmamalı, yamacın eni üzrə bir büzmə olmalıdır.
6.4.22. Profilli vərəqlərdən ibarət dam örtüklərinin altında əsas kimi ağac materialından kiçik tirlər və ya metal dayaq tirlər qəbul edilir.
Dam örtüyü altındakı əsasın yükdaşıma qabiliyyəti TNvəQ 2.01.07-yə uyğun olaraq hesablamalarla təyin edilir.
6.4.23. Profilli vərəqlər dayaq tirinə EPDM-dən olan kipləşdirici şaybalı özükəsən şuruplarla bərkidilir.
6.4.24. Profilli metal vərəqlərdən dam örtüyünü divarlarla qovuşmalarında sinklə və ya polimer təbəqə ilə örtülmüş polad vərəqlərdən önlüklər nəzərdə tutulur. Onların bərkidilməsi pərçimlərlə, öz aralarında isə bir qat yatıq bükmə ilə yerinə yetirilir. Fasonlu karniz və bel tili elementləri, həmçinin dam örtüyündən keçən buraxılma işləri üçün önlüklər metal profilləndirilmiş vərəqlərin eninə kəsiyi formasında “darağa” malik ola bilər.
6.4.25. Metal kirəmit və kompozit metal kirəmitdən dam örtükləri maillik 20 %-dən (12°) çox olduqda tətbiq edilməlidir. Maillik 10-dan 20 %-ə (6°÷12°) qədər olduqda metal kirəmitlərin altında su-izolyasiya layı nəzərdə tutulmalıdır.
6.4.26. Metal kirəmit və kompozitli metal kirəmitdən dam örtüklərinin altında əsas kimi kənarı kəsilmiş taxtalardan döşənək nəzərdə tutulur.
Qəfəsənin taxtaları arasındakı məsafə kirəmitin dalğa addımından asılıdır.
6.4.27. Karniz, bel tili, su ötürmə novunun (novça) əsas detallarından başqa, dam örtükləri eləcə də dam örtüyü aksesuarları dəsti ilə (bel tili sıxlaşdırıcısı, azaldıcı, qar çəpəri və s.) komplektləşdirilir.
6.4.28. İsidilən damların ventilyasiyası üçün, konstruktiv həlldən asılı olaraq bir və ya iki kanalı nəzərdə tutulmalıdır (əlavə 8). Hava sorma yamacda yerləşdirilən sorucu boru və ya bel tili vasitəsilə həyata keçirilir. Düzgün profil verilmiş vərəqlərdən dam örtüklərinin konstruktiv həlli əlavə 8-də verilmişdir.
6.4.29. Dam örtüyünün fronton çıxıntılarında kəllə ağac lövhə nəzərdə tutulmalıdır ki, bunun da hündürlüyü qəfəsədən yuxarı metal kirəmit qalınlığı qədər olmalıdır. Düyünün üstü külək əleyhinə metal zolaqlar ilə örtülür.
6.4.30. Novçaların quraşdırıldığı yerlərdə qalınlığı qəfəsənin qalınlığına bərabər olan bütöv əsas nəzərdə tutulur. Nov 150 mm-dən az olmayan üst-üstə örtülmələrlə yerləşdirilir və qovuşma yerləri kipləşdirilir.
7. Metal vərəqələrdən dam örtükləri
7.1. Vərəqə materiallarından dam örtükləri üçün aşağıdakılar tətbiq olunur: qalınlığı 0,6 mm-ə qədər olan polad (DÜİST 14918); qalınlığı 0,6 və ya 0,7 mm, rulonların eni 600 və 670 mm, vərəqələrin eni 1000 mm olan M1 markalı mis (DÜİST 859), qalınlığı 0,6 mm-ə qədər olan S-2 markalı sink (DÜİST 3640); qalınlığı 0,7 mm, rulonunun eni 500, 600 və 670 mm və vərəqələrin eni isə 1000 mm olan sink-titan; qalınlığı 0,7 mm, rulonunun eni 500 və 650 mm olan və vərəqlərin eni 1000 mm olan alüminium (DÜİST 21631).
7.2. Dam örtüyünün, onun üstündən yuxarı çıxan konstruksiyalarla qovuşma yerlərinin tamamlama işləri üçün lazım olan qələmirlər, bərkidici elementlər, suaxıdıcı navalça və borular, həmçinin komplektləşdirici məmulatlar bir-birinə uyğun olan materiallardan nəzərdə tutulmalıdır (əlavə 15, cədvəl 15.2). Dam örtüyünün birləşmə yerlərində yoxuş, hündürlüyü 250 mm-dən az olmayaraq qəbul olunmalıdır.
7.3. Polad və alüminium vərəqələrdən dam örtüyünün altında əsas kimi iynəyarpaqlı ağac növlərindən olan kiçik tir və taxtalardan ağac qəfəsə nəzərdə tutulmalıdır (DÜİST 24454).
Polad və alüminium vərəqlərdən olan dam örtüyünün kənarları eni 700 mm-dən az olmayan bütöv taxta döşənək şəklində, sonra isə kənarlara paralel olmaqla 200 mm-dən boyük olmayan addımlarla qəfəsə qabırğaları nəzərdə tutulur. Bu halda üzərində bir-birinə calanan metal vərəqənin yatıq bükmələri yerləşən taxta və qəfəsə elementləri növbə ilə bir-birini əvəz etməlidir. Novçalarda qəfəsənin eni 700 mm-ə qədər olan bütöv taxta döşənək şəklində nəzərdə tutulmalıdır.
7.4. Sink-titan və misdən dam örtüklərinin altında əsas kimi qalınlığı 24 mm-dən az olmayan taxtalardan, 22-24 mm qalınlığında FK (DÜİST 3616.2) markalı nəmliyədavamlı fanerdən və ya OCП-dən (istiqamətləndirilmiş-yonqarlı tava) bütöv ağac döşənəklər qəbul olunur.
Dam örtüyü altındakı əsasların yükdaşıma qabiliyyəti təsir edən yüklərə görə hesablamalarla TNvəQ 2.01.07-yə müvafiq olaraq təyin edilməlidir.
7.5. Dam örtüyü üçün material seçilərkən onların fiziki-mexaniki göstəricilərini nəzərə almaq vacibdir (əlavə 15, cədvəl 15.3). Mis, alüminium, sink-titan kimi metallar yüksək xətti genişlənmə göstəricilərinə malikdir və ona görə də dam örtüyünün genişlənməsinin kompensasiya olunmasını həm yamacların boyunca, həm də yamacların eninə nəzərdə tutulmalıdır.
Sürüşdürülə bilən qələmirlərlə bərkidilən zaman bu metallardan ibarət dam örtüyü yamacının optimal uzunluğu 10 m-dən çox olmamalıdır. Uzunluğu böyük olan yamaclarda kompensasiya qovuşuqları, temperatur tikişləri və yamacın uzunu boyunca dik bükmələrdə yerləşdirilən uzun sürüşən qələmirlər nəzərdə tutulmalıdır.
7.6. Vərəqələrin eninə birləşmələrinin konstruksiyaları (deformasiya tikişləri) və suyu kənara axıdan novların konstruksiyaları dam örtüyünün maillik bucağından asılıdır (əlavə 16).
Tərpənməyən (sərt) qələmirlər dam örtüyünün əsas müstəvisində (3 m enində) yerləşdirilmə zonası damın mailliyindən asılıdır (əlavə 16).
7.7. Tərpənməyən (sərt) qələmirlər dam örtüyünün onun üzərindən yuxarı çıxan konstruksiyalara bərkidilməsi üçün nəzərdə tutulmalıdır.
Su ötürücü novların uzunluğu 8 m-dən çox olduqda vərəqələrin qovuşma yerlərini kipləşdirici aralıqlı ikiqat yatıq bükmələr şəklində nəzərdə tutulmalıdır.
7.8. Kompensatorlar elastik zolaqlı sintetik kauçuk elementlərin istifadəsinə yol verilir.
7.9. Vərəqə materialları karroziyaya davamlı mismarlarla əsasa vurulan qələmirlərlə bərkidilməlidir.
Yamac boyunca dam örtüyü vərəqələrinin birləşdirilməsi vurulan ikiqat dik bükmələrlə, yamacın eninə isə yatıq bükmələrlə yerinə yetirilməlidir. Dam örtüyünün mailliyi 35°-dən böyük olduqda yamac boyunca dik künc bükmələrlə birləşdirilməsinə yol verilir.
Dam örtüklərinin əsas müstəvilərində qələmirlərin sayı külək yükünə görə hesablamalarla təyin edilir və eləcə də qələmirin çəkilib çıxardılmaya hesabi gücü təxminən 500 H kimi qəbul olunur. Dam örtüyünün bel tilində və binanın perimetri üzrə ətəklərində qələmirlərin sayi ikiqat artırılır.
7.10. Dam örtüyünün mailliyi 3-dən 7°-yədək (5-dən 12 %-ədək) olduqda, yamac boyunca karniz altı divardan 3 m-dən az olmayaraq, bükmələrin uzunluğu boyunca qabaqcadan sıxılmış kipləşdirici lentlə (QSKL) bükmələrin germetikləşdirilməsi nəzərdə tutulur.
7.11. Dam örtüyünün konstruktiv həlli əlavə 15-də (cədvəl 15.1), dam örtüyünün detallarının həlli nümunələri isə - əlavə 16-da verilmişdir.
8. Dəmir-beton novlu panellərdən dam örtükləri
8.1. Dəmir-beton novlu tavalardan rulonsuz damlar havalandırılan çardaqlı binalarda nəzərdə tutulur. Belə damların tərkibinə dəmir-beton dam örtük panelləri, mastika boya tərkibli hidroizolyasiya qatı (DÜİST 30693 üzrə soyuq bitum-polimer və ya polimer mastika) ilə qorunan dəmir-beton sutoplayıcı nov (daxili su-ötürücü ilə) və əlavə tamamlayıcı yığma elementlər (friz paneli, dayaq dirəkləri, tirlər və s.) daxildir.
8.2. Dəmir-beton panellərdə ventilyasiya blokları, boru və digər mühəndis qurğularının keçdiyi yerlərdən 100 mm-dən az olmayaraq yuxarı çıxan, haşiyəli dəliklər nəzərdə tutulmalıdır.
8.3. Dam örtüyü panellərinin karniz çıxıntısı xarici su axımında xarici divarların kənar sərhəddindən 600 mm-dən az, daxili su axımında isə 100 mm-dən az olmamalıdır.
8.4. Divarın friz dayaq panellərində, ümumi sahəsi hər bir uzununa divarda 4.4-cü bəndinin tələblərinə müvafiq qəbul olunan ventilyasiya dəlikləri nəzərdə tutulmalıdır.
8.5. Dam örtüyü panellərini, sutoplayıcı novların qovuşma yerləri, həmçinin bu elementlərin ventilyasiya şaxtaları, kəllə friz panelləri, sorucu ventilyasiya kanalları və s. ilə qovuşma yerlərini dam örtüyü panelləri və sutoplayıcı novların əsas suaşıran səthlərindən yuxarıda yerləşdirmək lazımdır.
8.6. Sutoplayıcı novlar bir aşırımlı olmalıdır. Sutoplayıcı novun altından sorucu ventilyasiya kanalları, radio, teleanten və s. dirəklərinin yerləşdirilməsinə yol verilmir.
8.7. Xarici qeyri-mütəşəkkil suaxımlı damlarda dam örtüyü panellərinin bel tilin qovuşma yerləri üçün П-şəkilli dəmir-beton (əlavə 16) yarıqüstü yəhər-tavalar, dam örtüyü panelləri və kəllə friz panelləri ilə sutoplayıcı novların qovuşma yerləri üçün – dübellərlə friz panellərinə vurmaqla və ardınca parapet təbəqələri quraşdırmaqla sinklənmiş poladdan önlüklər, dam örtüyü panellərinin ventilyasiya şaxtaları ilə qovuşma yerlərində isə - şaxtanın divarı ilə önlük arasına germetikləşdirici lent dübellərlə ventilyasiya şaxtasının şaquli müstəvisinə vurmaqla sinklənmiş poladdan önlüklər nəzərdə tutulur.
8.8. Dam örtüyü panellərinin sorucu ventilyasiya kanalları ilə qovuşma yerləri üçün sıxıcı halqalı sinklənmiş dam örtüyü poladından metal çətirlər nəzərdə tutulmalıdır.
9. Dam örtüyündən suyun kənar edilməsi və qartutucu konstruksiyalar
9.1. Suyun dam örtüyündən kənarlaşdırılması üçün daxili və ya xarici təşkil edilmiş su axımı nəzərdə tutulur.
Girişlərin üzərinə günlük quraşdırmaq şərtilə 1-2 mərtəbəli binaların damından qeyri-mütəşəkkil su axımının nəzərdə tutulmasına yol verilir.
9.2. Daxili təşkil edilmiş su axımının suaxıdıcı qıfları dam örtüyü sahəsi üzrə aşağı salınmış sahələrdə müntəzəm yerləşdirmək lazımdır, ehtiyac olduqda ən aşağı sahədə parapet qıfının vasitəsilə qəza suötürücüsü nəzərdə tutulur (əlavə 7). Qıfların sayı onun ötürücülük qabiliyyətindən, dam örtüyünün sahəsindən və tikinti rayonundan asılı olaraq TNvəQ 2.04.01 və TNvəQ 2.04.03-ə görə təyin olunur.
9.3. Təşkil edilməmiş su axımında karniz çıxıntısı divar müstəvisindən 600 mm-dən az olmamalıdır.
9.4. Deformasiya tikişinin hər iki tərəfində quraşdırılan qıfların bir şaquli suötürücü boruya və ya ümumi asma xəttinə birləşdirilməsinə üzərinə mütləq kompensasiya qovuşmalarının quraşdırılmasını nəzərdə tutmaq şərtilə yol verilir.
9.5. Çardaqlı damlarda və hava borusu ilə ventilyasiya olunan örtüklərdə suaxıdıcı qıfların qəbuledici boruları və suaxıdanın soyuyan sahələri istilik-izoliyasiya ilə və qızdırılan olmalıdır.
9.6. Profilli vərəqlər olan daşıyıcı döşənəkli örtüklərdə suaxıdıcı qıfların quraşdırılması üçün altlıq nəzərdə tutulmalıdır.
9.7. Dam örtüyündən suyun xaricə mütəşəkkil axıdılması zamanı suaxıdan borular arasındakı məsafə 24 m-dən çox olmayaraq qəbul olunmalı, suaxıdıcı borunun en kəsik sahəsi 1 m dam örtüyü sahəsinə 1,5 sm hesabı ilə qəbul olunmalıdır.
9.8. Su-izolyasiya qoruyucu qatının qıfla birləşdirilməsi çıxarıla bilən və ya çıxarılmayan flansın ya da inteqrasiya olunmuş birləşdirici önlük vasitəsilə nəzərdə tutula bilər. Bu halda sonuncu su-izolyasiya qoruyucu qatının örtük materialı ilə uyğunlaşa bilən olmalıdır.
9.9. Navalçalar yarpaq və ya çınqıltutanlarla zibillənməkdən qorunmalıdır, istismar olunan dam örtüyü-terraslarda isə, qıf və novların üzərində çıxarıla bilən drenaj toru nəzərdə tutulur.
9.10. Örtüklərə (dama) çıxış qapılarının yanında dam örtüyünün qapılarla qovuşmalarının hündürlüyü su-izolyasiya qoruyucu qatı, qoruyucu laylar və ya yaşıllaşdırılmış dam örtüyü qruntunun səthindən 150 mm-dən az olmamalıdır.
9.11. Hündürlüklər fərqi olan yerlərdə dam örtüyünün alçaq sahələrində (şəlaləli suaxıdıcılarda), onun bu normaların 5.18-ci bəndinə uyğun şəkildə qoruyucu laylarla gücləndirilməsi təmin olumalıdır.
9.12. Mailliyi 5 % (~ 3°) və daha böyük, təşkil edilməmiş və təşkil edilmiş xarici suaxımlı damlarda toplanmış qar kutləsini saxlayan (qartutucu) qurğular nəzərdə tutmaq lazımdır. Bu qurğular dam örtüyünün bükmələrinə (onların bütövlüyünü pozmadan), qəfəsəyə, kərən və ya örtüyün daşıyıcı konstruksiyalarına bərkidilməlidir. Qar kutləsini saxlayan qurğu (qartutucu) daşıyıcı divar üzərində karniz sahəsində (karniz çıxıntısından 0,6–1,0 m), mansard pəncərəsindən yuxarı, həmçinin, lazım gəldikdə damın başqa sahələrində quraşdırılır.
9.13. Boru elementlərindən ibarət qarsaxlayıcı (qartutucu) qurğuların tətbiqi zamanı həmin sahədə dam örtük konstruksiyasında bütöv qəfəsənin yerinə yetirilməsi nəzərdə tutulur. Dayaq kronşteynlərin arasındakı məsafə tikinti gedən rayonun qar yüklərindən və dam örtüyünün mailliyindən asılı olaraq təyin edilir.
Məhəlli qarsaxlayıcı elementlərin tətbiqi zamanı onların yerləşdirilmə sxemi dam örtüyünün mailliyi və növündən asılı olaraq qəbul olunmalıdır. Yerləşdirilmə sxemi bu elementlərin istehsalçısı tərəfindən təqdim olunmalıdır.
9.14. Dam örtüyünün suaxıdıcı sistemində buz tıxacı və sırsıra yaranmasının, eləcə də suyu kənara axıdan novlarda və karniz sahələrində qarın və buzlamış suyun yığılmasının qarşısını almaq üçün dam örtüyündə donmaya qarşı kabel sisteminin quraşdırılması nəzərdə tutulmalıdır.
1.1. Orta aylıq temperatur 0°C-dən yuxarı olan dövrdə ventilyasiya kanalları vasitəsilə istiləşdirici döşənəkdən kənarlaşdırılan nəmliyin miqdarı aşağıdakı düsturla təyin edilir, q/m:,
burada: f – kanalın en kəsik sahəsi, m;
N – dam örtüyü sahəsində və ya bütün dam örtüyündə olan ventilyasiya kanallarının sayı;
n –orta xarici hava temperaturu ti > 0°С olan ayların sayı ( cədvəl 3.6, 3.7 əlavə 3-ə uyğun olaraq qəbul olunur );
B1i –kanallara ti temperaturunda daxil olan havanın faktiki nəmlik tutumu və bu ay ərzində xarici havanın orta nisbi nəmliyi, q/m;
B2i –kanallardan ti temperaturunda çıxan havanın nəmlik tutumu, q/m;
τi –hesablama ayının uzunluğu, san.;
– ay ərzində kanallarda havanın orta hərəkət sürəti, m/s;
F – dam örtüyünün və ya dam örtüyü hissəsinin sahəsi, m
Kanallardan çıxan havanın nəmlik tutumu aşağıdakı düsturla təyin olunur:
burada, Ек – kanalların çıxışında havanın su buxarının maksimal elastikliyi, Pа-la, -ə görə təyin edilir (bax. cədvəl 3.1 əlavə 3-ə uyğun olaraq qəbul olunur );
– kanalların çıxışında havanın temperaturu, С
burada – yerləşgənin havanın temperaturu, С;
– kanalın en kəsik mərkəzindən aşağıda və ondan yuxarıda olan dam örtüyü hissələrinin istilikötürmə əmsalı, Vt/(m∙С);
–atmosferin şəffaflığını nəzərə almaqla A.M.Şkloverin düsturu ilə təyin olunan və günəş radiasiyası nəzərə alınmaqla xarici havanın orta aylıq temperaturu
burada tн – xarici havanın orta aylıq temperaturu, С (cədvəl 3.5 əlavə 3-ə uyğun olaraq qəbul olunur );
– günəş radiasiyasının orta aylıq qiyməti, Vt/m (cədvəl 3.10, 3.11 əlavə 3-ə uyğun olaraq qəbul olunur );
– istilikudma əmsalı (dam örtüyü qoruyucu qatının üst layının iridənəli səpmələri üçün 0,75-ə bərabərdir);
– atmosferin şəffaflıq əmsalı (şəhər tikintiləri üçün 0,7-yə bərabər qəbul olunur);
– istilikötürmə əmsalı (23 Vt/(m∙С)-yə bərabərdir).
burada ен – verilən ay üçün xarici havanın orta su buxarı elastikliyi, Pa.
1.2. Misal kimi hesablamada təmir olunan dam örtüyü konstruksiyalarında havanı dəyişdirən və diffuziya kanallarının qurutma qabiliyyətini təyin edirik. Binanın ölçüləri planda 36 x 144 m və ventilyasiya dəliyinə qədər olan hündürlük 10 m-dir. Binanın dam örtüyündən yuxarı çıxan hissələri yoxdur. Binanın 36 m enində yamacının uzunluğu 1,5 % mailliklə olmaqla 18 m təşkil edir. İqlim xüsusiyyətləri Bakı şəhəri üzrə norma göstəricilərinə uyğundur. Daxili mikroiqlim parametrləri: qış şəraiti üçün – tв = 18 °С; φ = 60 % və yay şəraiti üçün – tв = 20 °С; φ = 60 % -dir.
İlkin sıxlığı ~ 400 kq/m və çəki üzrə nəmliyinin normativ qiyməti 12 % olan penobetonun faktiki analoji göstəricisi dam örtüyünün müxtəlif sahələrində 22, 30 və 40 % təşkil edir.
100 mm qalınlığında penobeton layının nəmlik tutumu 22 % çəki üzrə nəmlik halında 400 · 0,1 · 0,22 = 8,8 kq/m və bu halda həddi nəmlik miqdarı (w = 12 % olduqda) – 4,8 kq/m təşkil edir. Beləliklə, normativdən yuxarı nəmlik miqdarı 8,8 – 4,8 = 4 kq/m, 30 % nəmlikli penobeton üçün – 7,2 kq/m, 40 % nəmlikli penobeton üçün isə – 11,2 kq/m olacaqdır.
Bir neçə çoxlaylı qoruyucu qatdan ibarət olan köhnə dam örtüyünün çıxardılması, hamarlayıcı layın təmirinin yerinə yetirilməsi, damın iki lay mineralpambıq tava ilə əlavə istiləşdirilməsi qərara alınır. 1,1 m-dən bir 100 mm enində ventilyasiya kanalları və 550 mm-dən bir yamaca köndələn 50 mm enində diffuziya kanalları düzəldilməklə tavaları aralamaq; istiləşdirici tavanın üstündən sement yonqar tavalarından (ЦСП) (δ=12 мм) yığma hamarlayıcı lay yerləşdirilməlidir (şəkillər 1.1 və 1.2).
1.3. Nəmlənmiş istiləşdirici qatın qurudulması üçün konstruktiv həllin iki variantı mümkündür.
Birinci variant (daha üstün tutulan) dam örtüyünün bütün səthi boyunca istilik izolyasiya layında ventilyasiya kanalları quraşdırmaqla (şəkil 1.2) və uzununa divarların parapeti üzərində günlükdən keçməklə onların xarici hava ilə əlaqələndirilməsinə əsaslanır (şəkil 1.3). Bu hallarda küləyin təsiri altında kanallarda havanın hərəkəti və istiləşdirici qatın qurudulması baş verir.
1 – təzə dam qoruyucu qatı; 2 – sement-yonqar tava (ЦСП) -dan ibarət yığma hamarlayıcı lay; 3 – mineralpambıq tavalar; 4 – ventilyasiya kanalları; 5 – sement-qum məhlulundan mövcud olan hamarlayıcı qat; 6 – nəmlənmiş penobeton
1 – ventilyasiya kanalı; 2 – diffuziya kanalı;
İkinci variant – ventilyasiya və diffuziya kanallarının yuxarı hissəsinə daxili diametri 100 mm olan qol borulu dam örtüyü aeratorların quraşdırılması.
1 – parapet; 2 – günlük; 3 – ventilyasiya olunan hava layı və ya kanal; 4 – dam örtüyünün üst hissəsi; 5 – dam örtüyünün alt hissəsi; 6 – divar; 7 – havanın hərəkət istiqaməti
Şəkil 1.3 Ventilyasiya olunan dam örtüyünün parapet düyününün sxemi
Kanallarda havanın hərəkət sürəti n ayların hər biri üçün E.İ.Retter düsturu ilə təyin edilir:
burada: – küləyin ölçülmüş orta sürəti, m/s, hər bir yay ayı üçün 10 m hündürlükdə. Bakı üçün bu sürət 6,3 m/s-dir;
– kanalın girişində və onun çıxışındakı aerodinamik əmsallar cədvəl 1.1-də verilmişdir. Bizim hal üçün.
Əgər binanın hündürlüyü 10 m-dən çox və ya az olarsa, kanalda havanın hərəkət sürəti küləyin hündürlük üzrə sürətinin dəyişməsini nəzərə almaqla (1.6) düsturla təyin edilir.
burada: – küləyin ölçülmüş orta sürəti, m/s, hər bir yay ayı üçün 10<H>10 m hündürlükdə;
– ventilyasiya kanalı dəliyinin girişinə qədər olan hündürlük, m.
S – binanın uzunluğu, m; Но – binanın torpaq səviyyəsindən günlüyünün yuxarısına qədər olan məsafə, m; L – binanın eni, kanallarının uzunluğu, m.
L – ventilyasiya kanalının uzunluğu, m;
Л – sürtünmənin müqavimət əmsalı, aşağıdakı düsturla təyin edilir
burada: – kanal divarının çevrilmiş nahamarlığı;,
burada: и – kanal divarının mütləq nahamarlığı, cədvəl 1.2-dən qəbul olunur;
Xrizotilsement, sement yonqar tava (ЦСП)
Rəndələnməmiş ağacdan
Səthi lazımınca emal olunmamış betondan olan beton dam örtükləri
Şlakbeton, kəpək-kəc və s.
Tikişləri doldurulmadan ədədi məmulatlardan (bloklar, tava, kərpiclər)
Tikişləri doldurulmaqla ədədi istilik-izolyasiya məmulatlarından
d – kanalın ekvivalent diametri, m; а və b tərəfli düzbucaqlı en kəsikli kanallar üçün və aşağıdakı düsturla təyin edilir.
Kanalın en kəsiyi: а = 0,1 m və b = 0,05 m olduqda d = 0,067 m qiymətləri.
Misal kimi verilən hesablama üçün.
Yuxarıdakı qiymətlər daxilində təşkil edir.
– yerli müqavimətin cəmi. Bizim baxdığımız misal üçün -dır.
Havadəyişdirmə kanalında yay mövsümündə, havanın düstur (1.6) ilə təyin olunan orta hərəkət sürəti 0,23 m/s təşkil edir.
1 yay mövsümündə ventilyasiya kanalları vasitəsilə istiləşdirici döşənəkdən kənarlaşdırılan nəmin hesablama miqdarının nəticələri, q/m, cədvəl 3-də verilmişdir.
Nəmlənmiş istiləşdirici döşənək və layları üçün lazım olan Т zamanını, istiləşdirici döşənəyin materialının mövcud nəmliyini və istilikizolyasiya materialı döşənən zaman onun mümkün texnoloji nəmliyini nəzərə almaqla hesablama aparılır. Bunun üçün nəmlənmə mənbəyi kimi dam örtüyünün nisbətən kiçik sahənin və binanın planda tərəflərinin münasıbətini nəzərə almaqla 50 % maksimum intensivlik ehtimalı ilə, 20 dəqiqəlik yağış Q20 qəbul edirik. Məsələn, Q20 = 170 l/s·ha (Bakı şəhəri) olduqda istiləşdiricinin əlavə nəmliyi 0,5 · 0,12 · 170 = 10,2 kq/m təşkil edə bilər.
Т zamanı, yay mövsümündə günəş radiasiyasını nəzərə almaqla, penobeton və mineralpambıq istiləşdiricinin nəmliyi normativ qiymətlərə çatdığı müddətdə aşağıdakı kimi olur:
wpen = 22 % Т = (4 + 10,2)/12,939 ≈ 1,1 yay mövsümü;
wpen = 30 % Т = (7,2 + 10,2)/12,939 ≈ 1,3 yay mövsümü;
wpen = 40 % Т = (11,2 + 10,2)/12,939 ≈ 1,7 yay mövsümü.
Şəkil 1.3-də göstərilmiş sxem üzrə parapetin yerinə yetirilməsi mümkün olmadıqda, ventilyasiya və diffuziya kanallarının kəsişmə yerlərinin üzərində dam örtüyü havalandırıcıları quraşdırılır. Bu elementlərin tələb olunan sayı və diametri hesabatlarla təyin olunur. Şəkil 1.4-də baxılan binanın planı və havalandırıcıların quraşdırılma nümunələri göstərilmişdir (şəkil 1.5).
930,6 m sahəsi olan dam örtüyünə qabaqcadan 80 – 90 msahədə bir aeratorun fəaliyyəti şərtilə Æ 100 mm olan 10 aerator, 5184 m-a bərabərdam örtüyünün bütün sahəsinə isə - cəmi 56 aerator quraşdırılır.
Burada: 1 – şırma; 2 – bel tili; 3 – aerator
Planda ölçüləri 48 × 144 m və hündürlüyü 10 m-dən böyük olmayan özül üzərində 6 – 18 m həm uzununa, həm də eninə bel tili xətti olan binaların dam örtüyü üçün, eyni diametrli aeratorların qol borularında bütün istiqamətlərdə 2–5 m/s sürətli külək şəraitində 0,12 – 0,14 kqq/m təşkil edən DР təzyiq fərqi yaranır ki, bunun da nəticəsində ventilyasiya kanallarında havanın istiqamətlənmiş hərəkəti baş verir. Bu hallarda kanalda havanın hərəkət sürətini düstur (1.10) ilə təyin edirik. Binanın 10 m-dən böyük və ya az olan hündürlüklərində kanalda havanın hərəkət sürəti düstur (1.6) ilə, küləyin hündürlüyə görə sürətinin dəyişməsi nəzərə alınmaqla təyin olunur (düstur 1.6').
1 – kipləşdirici; 2 – əlavə su-izolyasiya qoruyucu qatı layı; 3 – qoruyucu qatın əsas layı; 4 – sement yonqar tava (ЦСП)-dan yığma hamarlayıcı qat; 5 – mineralpampıq tavalar; 6 – monolit (mövcud) hamarlayıcı lay; 7 – nəmlənmiş penobeton; 8 – daşıyıcı dəmir-beton tava; 9 – ventilyasiya kanalı; 10 – Æ 100 mm-lik aerator
Iki aerator arasında havanın hərəkət sürətini aşağıdakı düsturla təyin edirik,
burada:, kq/m;, С; –9,81 m/s-na bərabər sərbəstdüşmə təcili.
Əsas rəqəmləri düstur (1.10) -da yerinə qoyduqda ventilyasiya kanallarında havanın hərəkət sürəti 0,20 m/s təşkil edir. 1 yay mövsümündə istiləşdiricidən kənar edilən nəmin miqdarı isə cədvəl 1.4-də verilmişdir.
Beləliklə, ventilyasiya kanallarında havanın hərəkət sürəti və 1 yay mövsümündə istiləşdirici döşənəkdən kənarlaşdırılan nəmin miqdarı əvvəlki konstruktiv həllə nisbətən təqribən 3 dəfə çoxdur (şəkil 1.3 və cədvəl 1.3). Bu zaman yay mövsümündə Т müddətləri aşağıdakı kimi olur:
Qışın birinci aylarında adətən qurudulma, nəmin penobeton kütləsindən mineralpambıq tavaların içərisinə aktiv keçməsi və istiləşdirici döşənək dam örtüyü sahəsi boyunca nəmlik tutumunun paylanması baş verir. Yükdaşıyan tava və ya profillənmiş döşənəyin (örtüyün) qovuşma yerlərini keyfiyyətsiz kipləşdirdikdə və rulon buxarizolyasiya materiallarının bir-birinin üstünə oturma yerlərini kifayət etməyəcək dərəcədə və ya səhv yerinə yetirdikdə qısamüddətli sızmalar qurudulmaya qədər müşahidə olunmayan yerlərdə meydana çıxa bilər. Qışın ikinci qurudulma dövründə belə sızmalar bir qayda olaraq daha baş vermir.
Cədvəl 3.1. Hava buxarının orta aylıq və illik elastikliyi (mb)
Cədvəl 3.2. Havanın orta aylıq və illik nisbi nəmliyi (%)
Cədvəl 3.2-nin davamı
Cədvəl 3.2-nin davamı
Cədvəl 3.2-nin davamı
Cədvəl 3.3. Azərbaycan Respublikasının məntəqələri üçün orta aylıq və illik yağıntının miqdarı (mm)
Cədvəl 3.4. Aylar üzrə günlük müşahidə olunan və baş verə bilməsi ehtimal olunan yağıntının (mm) maksimal miqdarı
Cədvəl 3.5. Havanın orta aylıq və illik temperaturu, ºC.
Cədvəl 3.6. Havanın orta maksimal temperaturu, ºC.
Cədvəl 3.6-nın davamı
Cədvəl 3.6-nın davamı
Cədvəl 3.6-nın davamı
Cədvəl 3.6-nın davamı
Cədvəl 3.7. Havanın minimal orta temperaturu, ºC.
Cədvəl 3.7-nin davamı
Cədvəl 3.7-nin davamı
Cədvəl 3.7-nin davamı
Cədvəl 3.7-nin davamı
Cədvəl 3.8. Havanın mütləq maksimal temperaturu, ºC.
Cədvəl 3.10. Buludsuz səma şəraitində üfiqi müstəviyə düşən ümümi
günəş radiasiyasının miqdarı (düz və səpələnmiş), Mc/m
Cədvəl 3.11-in davamı
Cədvəl 3.11-in davamı
Qeyd. Günəş radiasiyasının miqdarı qeyd olunan cəhətlənmələr aşağıdakı kimi qəbul olunmuşdur:
Ş – şimal, ŞŞ/ŞQ – şimal şərq/şimal qərb, Ş/Q – şimal/qərb, CŞ/CQ – cənub şərq/cənub qərb, C – cənub
1 – profillənmiş dam örtüyü; 2 – buxarizolyasiya; 3 – qızdırıcı tava döşənək; 3' – penoşüşədən istilik izolyasiya; 4 – yığma hamarlayıcı qat; 4' – sement-qum məhlulundan hamarlayıcı üzlük; 5 – astarlama; 6 – su izolyasiya örtüyü (əlavə 7); 6'–istiqamətləndirilən rulon materialından su izolyasiya örtüyü; 7 – elastomerli və ya termoplastik rulon materiallarından su izolyasiya örtüyü; 8 – monotava; 9 – bitum layı; 10 – qəfəsə; 11 – çatqı tiri; 12 – ağac içlikli penopoliuretan tavalardan istilik izolyasiya; 13 – monolit hamarlayıcı sement-qum layı; 14 – monolit istiləşdirici döşənək; 15 – yığma və ya monolit dəmir-beton tava; 16 – ayırıcı su izolyasiya qatı; 17 – qoruyucu lay (məsələn, sıxlığı 150 г/м-dən az olmayan geotekstil); 18 – səki tavası; 19 – səki tavası altında dayaq; 20 – möhkəmləndirilmiş hamarlayıcı lay; 21 – tavalar altında quru qarışıq; 22 – beton tava; 23 – bitki layı; 24 – torpaq layı; 25 – süzgəcl layı (məsələn, geotekstil); 26 – ekstruziya olunmuş penopolistirol balıqqulağı lövhələrdən hazırlanmış drenaj layı; 27 – bitki köklərinə qarşı qat; 28 – çürüməyə davamlı materialdan su izolyasiya qoruyucu qatı; 29 - nəm iqlim şəraitində drenaj membranı; 30 – quru iqlim şəraitində drenaj membranı; 31 – aşağı su çəkmə qabiliyyətli penopolistiroldan istilik izolyasiya; 32 – çınqıldan drenaj; 33 – 10 mm-lik 2 lay gipslifli lövhə; 34 – 6 mm-lik 2 lay şüşəmaqnezit lövhə; 35 – qalınlığı 4 mm olan bir lay şüşəmaqnezit lövhə; 36 – qalınlığı 50 mm, sıxlığı 90 – 110 kq/m olan bazalt mineral pambıq tavalardan istilik izolyasiya qatı; 37 – penopolistiroldan istilik izolyasiya; 38 – ağac brus; 39 – külək-hidroqoruyucu təbəqə (cədvəl 1-də əlavə 10-a bax); 39' – hidroqoruyucu təbəqə (cədvəl 1-də əlavə 10-a bax); 40 – birkanallı dəlik; 40' – ikikanallı dəlik; 41 – küləkdən qoruyucu lay (şüşəkətan, şüşəmahlıc)
Cədvəl 5.1. Əridilən və polimer rulon materiallardan dam örtüyü
Bənd 5.16-ya uygun olaraq istiliyə davamlı və 0°С < t £ 5°C temperaturda elastik olan əridilmiş bitumlu
Mastika ilə yapışdırılmış, çınqıl və ya iridənəvərli səpmədən (bənd 5.17-yə uyğun olaraq), ya da iridənəli səpmədən və ya rulon materialının üst layının üzərində metal folqadan; istismar olunan dam örtükləri üçün‒ bənd 5.18-ə uyğun olaraq
Bənd 5.16-ya uygun olaraq istiliyə davamlı və mənfi 15°С < t £ 0°C temperaturda elastik olan əridilmiş bitumlu
Bənd 5.16-ya uygun olaraq istiliyə davamlı və mənfi 15°С-yə qədər temperaturda elastik olan əridilmiş bitum-polimerli
Dam örtüyü altındakı əsas üzərinə sərbəst döşənmiş, müvafiq olaraq mənfi 40°С və mənfi 20°С-dən yuxarı olmayan temperaturlarda elastik olan vulkanizasiya edilmiş elastomerli və ya elastik termoplastikli
Çınqıl və ya beton tavalardan əlavə yükləmə layı; istismar olunan dam örtükləri üçün qoruyucu lay bənd 5.18-ə uyğun olaraq
* Dam örtüyü qoruyucu qatının qırılmada ümumi möhkəmliyi 900 Н/5 sm-dən az olmadığı hallarda iki laya yol verilir;
** Qalınlığı 5 mm-dən, nisbi uzanması 30 %-dən az olmayan və örtük zolağının uzununa/eninə möhkəmliyi 900/700 Н/5 sm-dən az olmayan materiallar tətbiq edilərkən bir laya yol verilir.
Qeyd. Mineralpambıq tavalar üzərində şüşəmahlıcla möhkəmləndirilmiş əsaslı əridilən bitumlu rulon materiallarının və aşağı lay üçün hamarlayıcı laylı su izolyasiya örtüyünün və yığma dəmir-beton tavaların tətbiq olunmasına yol verilmir.
Cədvəl 5.2 – Mastika ilə yapışdırılan, rulon materiallarından dam örtüyü qoruyucu qatı
Bənd 5.16-ya uygun olaraq istiliyə davamlı və mənfi 5°С-dən yuxarı olmayan temperaturda elastik olan soyuq və ya isti mastika ilə yapışdırılmış,rulon material
Mastika ilə yapışdırılmış, çınqıl və ya iridənəvərli səpmədən (bənd 5.17-yə uyğun olaraq), ya da iridənəli səpmədən və ya rulon materialının üst layının üzərində metal folqadan; istismar olunan dam örtükləri üçün - bənd 5.18-ə uyğun olaraq
Bənd 5.16-ya uygun olaraq istiliyə davamlı və mənfi 15°С < t £ 0°C temperaturda elastik olan əridilmiş bitumlu
Bənd 5.16-ya uygun olaraq istiliyə davamlı və mənfi 15°С-dən yuxarı olmayan temperaturda elastik olan əridilmiş bitum-polimerli
Polimerli və ya isti mastika ilə (termoplastik rulon materiallar üçün şüşəmahlıc və ya poliesterdən təkrarlanan layla) yapışdırılmış, yaxud mexaniki üsulla bərkidilmiş, uygun olaraq mənfi 40°С və mənfi 20°С-dən yuxarı olmayan temperaturlarda elastik olan vulkanizasiya edilmiş elastomerli və ya elastik termoplastikli
* Dam örtüyü qoruyucu qatının qırılmada ümumi möhkəmliyi 900 Н/5 sm-dən az olmadığı hallarda iki laya yol verilir;
** Qalınlığı 5 mm-dən, nisbi uzanması 30 %-dən az olmayan və örtük zolağının uzununa/eninə möhkəmliyi 900/700 Н/5 sm-dən az olmayan materiallar tətbiq edilərkən bir laya yol verilir.
Qeyd. Mineralpambıq tavalar üzrə şüşəmahlıc əsasla möhkəmləndirilmiş əridilən bitumlu rulon materiallarının və aşağı lay üçün hamarlayıcı düzləndirici laylı su izolyasiya örtüyünün və yığma dəmir-beton tavaların tətbiq olunmasına yol verilmir.
Cədvəl 5.3. Mastika materiallarından dam örtüyü qoruyucu qatı
Kəsrin surətində – əsas su izolyasiya qoruyucu qatında mastika laylarının sayı (mötərizədə - möhkəmləndirilmiş aralıq qat) və kəsrin məxrəcində dam örtüyünün aşağıdakı mailliklərində – isti və ya soyuq (mötərizədə) mastikadan dam örtüyünün minimum qalınlığı, %
Kəsrin surətində – əlavə su izolyasiya qoruyucu qatında mastika laylarının sayı (möhkəmləndirilmiş aralıq qat) və kəsrin məxrəcində– isti və ya soyuq (mötərizədə) mastikadan dam örtüyünün minimum qalınlığı, %
Bənd 5.16- ya uygun olaraq istiliyə davamlı və 15°С < t £ mənfi 5°C temperaturda elastik olan mastika
Bənd 5.17-yə uyğun olaraq mastika və ya boya tərkibləri ilə yapışdırılmış, çınqıl və ya iridənəvərli səpmələrdən; istismar olunan dam örtükləri üçün – bənd 5.18-ə uyğun olaraq
Bənd 5.16- ya uygun olaraq istiliyə davamlı və mənfi 15°С-dən yuxarı olmayan temperaturda elastik olan mastika
6.1. Dam örtüyü qoruyucu qatının külək yüklərinə hesablanması onun döşənmə üsullarından asılıdır (şəkil 6.1) ki, buraya da örtüyün bütün laylarının bütöv yapışdırılması; qismən (25 – 35 % nöqtəvari və ya zolaqlar şəklində) yapışdırılma; rulon materialı zolaqlarının bir-birinin üzərinə mindirilmə yerlərində qoruyucu qatın alt layının mexaniki yapışdırılması və qoruyucu qatın əlavə yüklənməsı ilə sərbəst döşənməsi aiddir.
1 – istilik izolyasiya; 2 – bütöv yapışdırılma; 3 – örtük qoruyucu qatı; 4 – düzləndirici hamarlayıcı qat; 5 – örtüyün qismən yapışdırılması; 6 – sərbəst döşənmiş örtük; 7 – ayırıcı qat; 8 və 9 – çınqıl və beton tavalardan əlavə yükləmə (monolit sement-qum məhlulu, asfaltbeton); 10 – mexaniki bərkidilmiş qoruyucu qat; 11 – şaybalı bərkidici element; 12 – rulon materiallarının uzununa istiqamətdə kənarlarının yapışdırılması (qaynaq); 13 – profilli dam örtüyü; 14 – yığma hamarlayıcı qat
6.2. Dam örtüyü qoruyucu qatının bərkidilməsinin ən etibarlı üsulu onun dam örtüyünün altında (məsələn, asfaltbeton, sement-qum məhlulu və ya beton) olan möhkəm (azməsaməli) əsasa bütün səthi üzrə yapışdırılmasıdır. Lakin bu halda da külək yükü W, Н/m, dam örtüyü qoruyucu qatının dam örtüyü altında olan əsasla və layların öz aralarındakı yapışqanlıq göstəricisindən (adqezuya) Qа, Н/m çox olmamalıdır, yəni aşağıdakı şərt yerinə yetirməlidir:
Dam örtüyü materialı lifli əsasın üzərinə yapışdırıldıqda qopması (коgeziya qırılması) lifli materialın səthi üzrə baş verirsə, onda külək yükü lifli materialın dartılmada möhkəmliyindən Рt, Н/м çox olmamalıdır:
6.3. 25 – 35 % nöqtəvari və ya zolaqlar şəklində yapışdırılma zamanı aşağıdakı şərtlərə əməl olunmalıdır:
6.4.Dam örtüyü qoruyucu qatının əlavə yüklənmə ilə sərbəst döşənməsi zamanı (tikişlərin yapışdırılması ilə), yük elə seçilməlidir ki, onun çəkisi Рn, Н/м, külək yükündən çox olmalıdır.
6.5. Mexaniki üsulla bərkidilmiş birlaylı dam örtüyündə bərkidici elementlərin addımının hesablanması.
Dam örtüyü qoruyucu qatı üzərində mənfi təzyiq, yəni qoruyucu qatın deformasiya olunmasına gətirib çıxaran qaldırıcı qüvvə yaranan (TNvəQ 2.01.07) dam örtüyünün (damın) karniz sahəsinə baxılır. Rulon materialı parçasının enini b ilə, bərkidici elementlər arasındakı məsafəni lk ilə, dam örtüyü qoruyucu qatın qalxma yüksəkliyi – h ilə işarə olunur (şəkil 6.2).
Dam örtüyü qoruyucu qatının en kəsiyini 5 sm enində, uclarından bərkidilmiş və paylanmış q külək yükü ilə yüklənmiş iplik şəklində qəbul etsək (şəkil 6.3), onda boyuna N yükü - aşırma qüvvəsindən Н (üfüqi toplanan) və eninə Q yükündən (şaquli toplanan) ibarətdir və aşağıdakına bərabərdir
Küləyin qaldırıcı qüvvəsi kənarlar zolağı К və М nöqtələrində (şəkil 3) və qonşu zolağı L nöqtəsində bərkidici elementlərin altından çəkib çıxartmağa, həmçinin bir-birinin üzərinə mindirilərək yapışdırılan qonşu zolaqları M nöqtəsində yerindən oynatmağa çalışır. Bundan əlavə, rulon materialı zolaqlarının bütün bərkidilmə nöqtələrinə bərkidici elementin dartılıb qoparma qüvvəsi təsir edir.
İpliyin qalxma xəttinin qurulması məqsədilə tirlər üçün moment epürünün qurulma qaydasından istifadə olunur. Bütün C en kəsiklərdə,
burada Мс – С en kəsiklı tirin momenti;
Ус – С en kəsikli ipliyin müvazinət əyrisinin ordinatı.
Üfüqi toplanan aşağıdakı düsturla təyin edilir,
burada yükün xarakteristikası.
Rulon dam örtüyü materialların eni b = 1 м, q = W olduqda:
КС = КО + Dl, burada КО = 0,5 m olduqda, Dl – rulon materialının yay mövsümündə qızma zamanı uzanmasını 0,01 m-ə bərabər, nisbi uzanmanı normativ gostəricilərdən kənara çıxmaqla – 2 % (DÜİST 30547) qəbul etdikdə, ipliyin müvazinət əyrisinin qalxma yüksəkliyini КОС düzbucaqlı üçbucaq vasitəsilə (şəkil 6.3) tapılır.
Bu halda m təşkil edir, düstur (6.6) və (6.11) isə aşağıdakı şəkli alır:
Dam örtüyü kiliminə və lk bazasında olan bərkidici elementə təsir edən yüklərin qiyməti (şəkil 6.2) və elastik lentdə (ipliklər) boyuna qüvvələr N-in lk ilə hasili, örtüyün Fxt (Н/5 см) möhkəmliyindən çox olmamalıdır, yəni Nк lk ≤ Fxt şərtini yerinə yetirməlidir, ondа
Şəkil 6.4-də bir laylı dam örtüyü kilimi materialında düstur (6.15)-dən alınmış qiymətlərə əsasən, bərkidici element addımlarının uzununa təsir edən qüvvələrin miqdarından asılılığı qrafiki göstərilmişdir: dam örtüyü materialının möhkəmliyini və tikinti rayonunun külək yükünü bilməklə bərkidici elementlərin addımını təyin etmək olar.
Külək təsir edərkən M nöqtəsindəki bərkidici elementdə (şəkil 6.5) aşağıdakı proseslər baş verir: Н qüvvəsi zolağı bir tərəfdən dam örtüyü altındakı əsas üzərinə mexaniki bərkidilən material kimi yerindən oynadaraq sürüşdürür, digər tərəfdən 100 mm enində yapışdırılmış mindirmələr kimi də sürüşdürür, eninə təsir edən Qm qüvvəsi isə bərkidicini yerindən çəkib çıxardır. Buna görə də bərkidici elementlərin addımını yoxlamaq üçün təkcə bərkidici elementə təsir edən külək yükünü və onun Qm dartılıb çıxarılmaya möhkəmliyini deyil, həm də yuxarıda sadalanan təsirlərə görə rulon dam örtüyü materiallarının göstəricilərini: mismarla bərkidilmələrin Нmr möhkəmliyini, bir-birinin üzərinə mindirilərək yapışdırmaların Нyap möhkəmliyini və uzununa dartılmada Fxt möhkəmliyini də qiymətləndirmək vacibdir.
Ən zəif göstəriciyə əsasən bərkidicilər arasındakı məsafəni dəqiqləşdirmək, yaxud da rulon materialı daha yaxşı göstəricilərə malik digər materiallarla dəyişmək olar. Külək yükünə hesablamalara görə bərkidici yükü qəbul edə bilmirsə, onda o digəri ilə əvəz olunur və ya onlar arasındakı məsafə azaldılır.
6.6. Külək yükünün qiyməti dam örtüyünün müxtəlif sahələrində eyni deyildir, bu amil TNvəQ 2.01.07-də verilmiş aerodinamik əmsalın с müxtəlif qiymətləri ilə nəzərə alınır.
Parapetli yastı dam örtükləri və yamaclı dam örtükləri üçün с əmsalının aşağıdakı paylanma sxemlərinə əsasən qəbul olunması tövsiyə olunur (şəkil 6.6):
1 – mərkəzi zona (с = 1,0); 2 – kənar zonalar (с = 2,0) və 3 – künc zonalar (с = 2,5)
Mailliyi 6-dən (11 %) çox olan dam örtüklərində künc zonaları üçün с = 3,0
Qeyd. Mötərizəsiz qiymətlər – Н > b/3 olan binalar üçün; mötərizədəki qiymətlər isə – Н ≤ b/3 olan binalar üçün verilmişdir.
1 – dəmir-beton tava; 2 – əsas bitum və bitum-polimer materiallardan su-izolyasiya qoruyucu qatı; 3 – qoruyucu qatın əlavə layları; 4 – qadaq, bir və ya ikiçiyinli mıx (zolaq 4´40 mm); 5 – qoruyucu önlük; 6 – sement-qum məhlulundan qanad; 7 – yüngül betondan dayaq; 8 – qıfın yerli dərinləşdirilməsi; 9 – xamıt; 10 – şüşəpambıq; 11 – divar; 12 – suqəbuledici qıfın başlığı; 13 – dam məhəccəri; 14 –flanslı qısa boru; 15 –kipləşdirici mastika; 16 – sıxlaşdırıcı; 17 – ağac içlik; 18 – istilik-izolyasiya; 19 – ayırıcı lay
1 – baş tir; 2 – profillənmiş yükdaşıyan döşənək; 3 – buxar-izolyasiya qatı; 4 – istilik-izolyasiya qatı; 5 – 2 lay sement yonqar tava (ЦСП) -dən düzləndirici lay; 6 – su-izolyasiya qoruyucu qatının əlavə layı (şırmanın gücləndirilməsi); 7 – bitum-polimer materialdan və ya PVX-təbəqədən qıf flansı; 8 – bitum və bitum-polimer materiallardan su-izolyasiya qoruyucu qatının əsas layı; 9 – kipləşdirici mastika; 10 – qıfın yarpaq tutan barmaqlığı; 11 – qoruyucu lay; 12 – isidilən qıfın qızdırılması; 13 – suqəbuledici qıf; 14-qıfın isidilməsi üçün elektrik kabeli; 15 – dik borunun qızdırılması; 16 – su ötürən dik boru
1 – dəmir-beton tava; 2 – maili sement-qum məhlulu; 3 – su-izolyasiya qoruyucu qatının əlavə layı (şırmanın gücləndirilməsi); 4 – bitum və bitum-polimer materiallardan su-izolyasiya örtüyünün əsas layı; 5 – ekstruziya olunmuş penopolistirol lövhələrdən istilik-izolyasiya qatı; 6-ayırıcı lay (geotekstil); 7 – drenaj layı; 8 – süzgəc layı; 9 –torpaq layı; 10 – bitki qatı; 11 – yan qanad daşı; 12 – dik borunun qızdırıcı qatı; 13 – flanslı novalça qıfı; 14 – qıfın drenaj halqası; 15 –kipləşdirici mastika; 16 – qıfın dəlikli suaxıdıcı süzgəci; 17 – qıfın qızdırıcı qatı; 18 – qıf ətrafında səpmə çınqıl
1 – dəmir-beton tava; 2 – buxar-izolyasiya qatı; 3 – istilik-izolyasiya qatı; 4 – sement-qum məhlulundan hamarlayıcı qat; 5 – bitum və bitum-polimer materiallardan su izolyasiya qoruyucu qatının əsas layı; 6 – əlavə su-izolyasiya layı; 7 -qoruyucu lay; 8 – sement-qum məhlulundan qanad; 9 – polad kompensator; 10 – başıəyri mıx (zolaq 4´40 mm); 11 – sinklənmiş dam örtüyü poladından qoruyucu önlük; 12 – antiseptikləşdirilmiş və antipirinləşdirilmiş ağac brus; 13 – suvaq; 14 – mineralpambıq; 15 – ayırıcı lay; 16 – polietilen təbəqə; 17 – çox dəlikli və ya boşluqlu kərpicdən hörgü; 18 – deformasiya tikişi üçün lent; 19 – kənarları boyunca yapışdırma
1 – yığma dəmir-beton tava; 2 – buxar-izolyasiya qatı; 3 - istilik-izolyasiya qatı; 4 - hamarlayıcı qat; 5 – sement-qum məhlulundan qanad; 6 – bitum və bitum-polimer materiallardan su-izolyasiya qoruyucu qatının əsas layı; 7 – su-izolyasiya qoruyucu qatının əlavə layı; 8 – qoruyucu lay (iridənəvərli səpmə); 9 – xamıt; 10 – polad künclükdən çərçivə; 11 – sinklənmiş poladdan çətir; 12 – flanslı qısa boru; 13 – boru; 14 –kipləşdirici mastika; 15 – şüşəpambıq; 16 – ayırıcı lay
1 – PVX və ya ТПО-membranından su-izolyasiya qoruyucu qatının əsas layı; 2 – buxar-izolyasiya qatını təsbit etmək üçün ikitərəfli özüyapışan lent; 3 – teleskopik bərkidici; 4 – su-izolyasiya qoruyucu qatının PVX və ya ТПО - membranından əlavə layı; 5 – 2 mm qalınlıqda sinklənmiş poladdan metal profil; 6 – zenit fənərinin poladdan divarı; 7 – yanmayan istiləşdirici qat; 8 – sıxlaşdırıcı; 9 – qoruyucu çərçivə; 10 – zenit fənərinin günbəzi; 11 – 20 mm enində əlavə qaynaq tikişi; 12 – bərkidici element; 13 – 30 mm enində qaynaq tikişi; 14 – tava qızdırıcı; 15 – ЭПДМ (etilen-propilen-dian əsaslı membran) döşəkcə; 16 – qoruyucu metal önlük; 17 – daşıyıcı dəmir-beton tava; 18 – profil verilmiş daşıyıcı döşənək; 19 – kərən (praqon)
1 – boru; 2 – istiliyə davamlı silikonlu kipləşdirici; 3 – sıxıcı xamıt; 4 – çətir; 5 – metal giliz; 6 – sıxıla bilən yanmayan qızdırıcı; 7 – buxar-izolyasiya qatını təsbit etmək üçün ikitərəfli yapışdırılan lent; 8 – PVX- və ya ТПО-membranından su-izolyasiya qoruyucu qatının əlavə layı; 9 – 30 mm enində qaynaq tikişi; 10 – PVX və ya ТПО-membranından su-izolyasiya qoruyucu qatının əsas layı; 11 – istilik-izolyasiya qatı; 12 – daşıyıcı dəmir-beton tava; 13 – buxar-izolyasiya qatı; 14 – teleskopik bərkidici; 15 – inşaat köpüyü; 16 – 20 mm enində əlavə qaynaq tikişi
Şəkil 7.7. Dam örtüyünün «isti» borularla qovuşması
1 – istiləşdirici tava; 2 – PVX və ya ТПО-membranından su-izolyasiya qoruyucu qatının əsas layı; 3 – 30 mm enində qaynaq tikişi; 4 – PVX və ya ТПО-membranından su-izolyasiya qoruyucu qatının əlavə layı; 5 – sıxlığı 350 q/m-dan az olmayan geotekstildən qoruyucu lay; 6 – qalınlığı 12 mm olan nəmədavamlı antiseptikləşdirilmiş faner; 7 – buxar-izolyasiya qatı; 8 – profil verilmiş daşıyıcı döşənək
1 – PVX və ya ТПО-membranından su-izolyasiya qoruyucu qatının əsas layı; 2 – istilik-izolyasiya qatı; 3 – 30 mm enində qaynaq tikişi; 4 – teleskopik bərkidici; 5 – PVX və ya ТПО-membranından su-izolyasiya qoruyucu qatının əlavə layı; 6 – bərkidici metal tamasa; 7 – bərkidici element; 8 – kipləşdirici; 9 – 20 mm enində əlavə qaynaq tikişi; 10 – daşıyıcı divar; 11 – buxar-izolyasiya qatıını təsbit etmək üçün ikitərəfli yapışdırıcı lent; 12 – buxar-izolyasiya layı; 13 – sement-qum məhlulundan hamarlayıcı; 14 – daşıyıcı dəmir-beton tava; 15 – suvaq layı
1 – PVX- və ya ТПО-membranından su-izolyasiya qoruyucu qatının əsas layı; 2 – 30 mm enində qaynaq tikişi; 3 – 20 mm enində əlavə qaynaq tikişi; 4 – bərkidici element; 5 – parapetdən keçən novalça; 6 – PVX və ya ТПО-membranından əlavə su-izolyasiya qoruyucu qatı layı; 7 – bərkidici metal tamasa; 8 – kipləşdirici; 9 – suvaq layı; 10 – qıfın yerli dərinləşdirilməsi; 11 – istilik-izolyasiya qatı; 12 – daşıyıcı dəmir-beton tava; 13 – sement-qum məhlulundan hamarlayıcı lay; 14 – buxar-izolyasiya qatı; 15 – teleskopik bərkidici; 16 – buxar-izolyasiya qatını təsbit etmək üçün ikitərəfli yapışdırıcı lent; 17 – xarici divar; 18 – sutoplayıcı çən; 19 – xamıt; 20 – suaxıdan boru
Şəkil 7.10. Dam örtüyünün parapetdən keçən novalçaya birləşməsi.
1 – PVX və ya ТПО-membranından su-izolyasiya qoruyucu qatının əsas layı; 2 – istilik-izolyasiya qatı; 3 – 30 mm enində qaynaq tikişi; 4 – teleskopik bərkidici; 5 – bərkidici element; 6 – parapetdən keçən suaşırıcı; 7 – PVX və ya ТПО-membranından əlavə su-izolyasiya örtük layı; 8 – sıxıcı metal tamasa; 9 – kipləşdirici; 10- suvaq layı; 11 – 20 mm enində əlavə qaynaq tikişi; 12 – xariciı divar; 13 – buxar-izolyasiya qatını təsbit etmək üçün ikitərəfli yapışdırıcı lent; 14 – buxar-izolyasiya qatı; 15 – sement-qum məhlulundan hamarlayıcı qat; 16 – daşıyıcı dəmir-beton tava; 17 – sutoplayıcı çən; 18 – xamıt; 19 – suaxıdan boru
Cədvəl 8.1. Damların sxemləri
1 – yığma və ya monolit dəmir-beton tava; 2 – gipskarton və ya preslənmiş xrizotilsement lövhələrdən üzlük; 2' – üzlük altındakı karkas; 3 – buxar-izolyasiya; 4 – tava istiləşdirici; 5 – küləkdən qoruyucu lay; 6 – ikikanallı havadəyişdirmə kanalı; 7 – kontrqəfəsə; 8 – qəfəsə; 8' – bütöv döşənək; 9 – dalğalı metal vərəq (profillənmiş döşənək); 10 – dalğalı xrisotilsement və ya sement-lifli vərəq; 11 – bitumlu dalğalı vərəq; 12 – metal kirəmit və ya kompozit kirəmit; 13 – hidroqoruyucu təbəqə (cədvəl 2); 14 – bitumlu kirəmit; 15 – bütöv döşənək; 16 – çatqı; 16' – termoprofildən çatqı; 16'' – ağac brus; 17 – sement-qum və ya saxsı kirəmit; 18 – əlavə istilik-izolyasiya; 19 – külək-hidroqoruyucu təbəqə (cədvəl 2); 20 – birkanallı həvadəyişdirmə boşluğu; 21 – bitumla yapışdırılmış dişli metal lövhə 150 × 150; 22 – bitum; 23 – bütöv döşənək üzərinə vurulmuş bitumlu rulon materialı; 24 – buxarkeçirmə əmsalı 0 mq/(m·s·Pa)-a bərabər olan penoşüşədən istilik izolyasiya; 25 – profilləndirilmiş yükdaşıyan döşənək; 26 – bitum rulonlu və ya bitum-polimer material; 27 – sement-qum məhlulundan hamarlayıcı qat
1 – kontrqəfəsə; 2 – qəfəsə; 3 – mütəmadi döşənək; 4 – dalğalı metal lövhə (profillənmiş yükdaşıyan döşənək); 5 – dalğalı xrisotilsement və ya sement lifli vərəq; 6 – bitumlu dalğalı vərəq; 7 – metal kirəmit və ya kompozitli kirəmit; 8 – hidroqoruyucu təbəqə (cədvəl 8.2); 9 – bitumlu kirəmit; 10 – çatqı; 11 – nazikdivarlı yüngül polad konstruksiyadan çatqı; 12 –ventilyasiya kanalı; 13 – sement-qum və ya saxsı kirəmit
cədvəl 8.2. Diffuziya təbəqələrinin gostəriciləri
külək-hidroqoruyucu təbəqə (qızdırıcı üzrə bir havadəyişdirmə kanalı ilə qoyulur)
hidroqoruyucu təbəqə (ancaq iki havadəyişdirmə kanalı ilə qoyulur)
1. Buxar keçirmə, q/m 24 saat müddətində
2. dartılma zamanı qırılma yükü, (material parçasının eninə və uzununa istiqamətində) Н/5sm
3. su keçirməməzliyi, m su sütunu
4. İşçi temperatur, °С
5. Ultrabənövşəyi şüalara qarşı dayanıqlıq, ay
1– kirəmit; 2 – qəfəsə; 3 – konturqəfəsə; 4 – hidroqoruyucu təbəqə; 5 – istiləşdirici qat; 5а – küləkdən qoruyucu lay (şüşəmahlıcdan); 6 – pazşəkilli brus; 7 – damcılıq; 8 – novun bərkidilməsi; 9 – suaxıdıcı nov; 10 – karnizin yanlarının üzlənməsi; 11 – məhəccər və qartutucu borucuqlar; 12 – məhəccər dirəyi; 13 – çəp dirək; 14 – dayaq kronşteyni; 15 – birləşmə taxtası; 16 – havalandırma lenti; 17 – dam çıxıntısı önlüyü; 18 – buxar-izolyasiya qatı; 19 – daxili üzlük; 20 – hidroizolyasiya; 21 – П-şəkilli metal qarmaq; 22 – mauerlat (çatqıaltı tir)
1 – kirəmit; 2 – qəfəsə; 3 – konturqəfəsə; 4 – külək-hidroqoruyucu təbəqə; 4а – hidroqoruyucu təbəqə; 5 – istiləşdirici qat; 6 – buxar-izolyasiya qatı; 7 – bel tili kirəmiti; 8 – bel tilinin havalandırıcı elementi; 9 – bel tili tiri; 10 – bel tili kirəmitinin sancağı; 11 – bel tili brusunun bərkidilməsi; 12 – bel tili kərəni (proqon); 13 – daxili üzlük; 14 – havalandırıcı element; 15 – bolt birləşməsi; 16 – dirək; 17 – tutaş (rigel); 18 – buxar-izolyasiya qatının yapışdırılması
1 – kirəmit; 2 – qəfəsə; 3 – konturqəfəsə; 4 – hidroqoruyucu təbəqə; 5 – boyanmış alüminium nov; 6 – şırmanın bütöv taxta döşənəyi; 7 – porolon zolaq; 8 – novun bərkidilməsi üçün qarmaq; 9 – sinklənmiş mismar; 10 – qoruyucu laylı (küləkdən qoruyucu) istiləşdirici qat; 11 – buxar-izolyasiya qatı; 12 – daxili üzlük
1 – kirəmit; 2 – qəfəsə 3 – konturqəfəsə; 4 – külək-hidroqoruyucu təbəqə; 5 – istiləşdirici qat; 5' – yanmayan istiləşdirici qat; 6 – boru; 7 – buxar izolyasiya qatı; 8 – daxili üzlük; 9 – drenaj novu; 10 – özüyapışan rulon materialı; 11 – havalandırma kanalının karkası; 12 – taxta; 13 – önlük (damcılıq); 14 – bərkidici element; 15 – kipləşdirici; 16 – divar; 17 – П- şəkilli dəmir bənd; 18 – hidroqoruyucu; 19 – brus
Layihələndirilən dam örtüyündə kirəmit cərgələrinin sayını təyin etmək üçün əvvəlcə qəfəsənin addımı Aşəb hesablanır: Aşəb = Lkir.– H, burada Lkir.(kirəmitin uzunluğu) = 420 mm; H (kirəmitlərin bir-birinin üzərini örtmələri) maillikdən asılı olaraq = 75 – 108 mm-dir (bu normaların bənd 6.1.2-si).
Çatqının uzunluğunu bilərək Lçat kirəmit cərgələrinin sayını (n) təyin etmək olar
Burada Aкarn – karnizdə çatqı addımı; suaxıdan novların vəziyyətindən asılı olaraq Aкarn = 32 – 39 sm (şəkil 10.1);
4 sm – bel tilindən qəfəsənin üst kənarına qədər olan məsafədir.
Çöxyamaclı dam örtüklərində qəfəsə addımı və kirəmit cərgələrinin sayı hər bir yamac üçün ayrıca hesablanır.
Dam örtüyünün uzunluğu (qəfəsələrin uzunluğu) binanın və tətbiq olunan yan kirəmitlərin uzunluğundan asılıdır (şəkil 10.2).
Dam örtüyünün uzunluğunun dəqiq yerinə yetirilməsi yarımkirəmitlərin tətbiq olunması və kirəmitlərin sərbəst döşənməsi ilə (kirəmitlərin hər bir qovuşuq yerlərində 3 mm aralıqla) təmin olunur.
Kirəmitin ölçülərinin, yamacın və dam örtüyünün uzunluğunun hesabatı şəkil 10.3–10.5-də verilmişdir.
Dam örtüyünün tövsiyə olunan mailliyi – 30°.
1 м-ə olan sərfiyyat ~ 34 ədəd
Dam örtüyündə kirəmitin orta uzunluğu ~ 360 мм;
Dam örtüyündə kirəmitin orta eni ~ 180 мм
Qəfəsə addımı: ikiqat döşənərkən– 145 – 165 mm (şəkil 10.4 а) və tacşəkilli döşənərkən – 290 – 330 mm (şəkil 10.4 b).
LAF – bel tilindən qəfəsəyə qədər olan məsafə, 30°-yə qədər maillikdə 100 mm-ə; 30-dan 45°-ə qədər maillikdə – 90 – 100 mm-ə və > 45° maillikdə – 75 – 90 mm-ə bərabərdir;
LAT1 və LAT2 – yamaclarda qəfəsə addımları.
Yamacın uzunluğu L = LAT1+ LAT2+LAF+LA´n-ə bərabərdir, burada n – kirəmit cərgələrinin sayı.
cədvəl 10.1. Azərbaycan Respublikasının iqlim zonaları və rayonlarında
kirəmit dam örtüklərinin tövsiyə olunan maillikləri
Sahilyanı iqlim zonası
Cədvəl 10.1-in davamı
1 – bitum kirəmit; 2 – astar qatı; 3 – bütöv döşənək; 4 – dirsək; 5 – külək-hidroqoruyucu təbəqə; 5' – küləkdən qoruyucu təbəqə (şüşəkətandan); 6 – qəfəsə; 7 – mauerlat; 8 – çatı; 9 – havalandırma kanalı; 10 – istilik-izolyasiya; 11 – buxar-izolyasiya; 12 – gipskarton; 13 – çatqı və mauerlatın bərkidilməsi üçün anker; 14 – karniz çıxıntısının karkası; 15 – altdan üzləmə; 16 – damcılıq; 17 – bruslar; 18 – karniz kirəmiti; 19 – nov qarmağı; 20 – dəmir-beton tava; 21 – hidroizolyasiya; 22 – metal birləşdirici element
1 –boru; 2 – gips-karton; 3 – buxar-izolyasiya; 4 – istilik-izolyasiya; 4а – yanmayan istiləşdirici qat; 5 – döşənək; 6 – bitumlu kirəmit; 7 – rulon materialı; 8 – bel tili tərəfdən bucaqlıq; 9 – birləşmə yerlərində metal qurşaq; 10 – kipləşdirici; 11 – ön bucaqlıq; 12 – yan bucaqlıq; 13 – çatqı; 14 – bərkidici element; 15 – havalandırma kanalı; 16 – külək-hidroqoruyucu təbəqə.
Qeyd. İstifadə olunan sinklənmiş polad bucaqlıqların qalınlığı 1 mm olmalıdır.
Cədvəl 12.1. Qəfəsələrin ölçüləri
1 – qəfəsə; 2 – «Arı şanı» növlü tava; 3 – bərkidici element; 4 – çatqı; 5–karniz üzərində hidroizolyasiya laylı bütöv döşənək; 6–küləyə qarşı basmadüymə
t – qəfəsənin addımı; U – üstdəki örtük tavasının aşağı kənarından əvvəlki cərgədəki tavanın yuxarı kənarına qədər olan məsafə
1 – qəfəsə; 2 – çatqı; 3 –tava; 4 – bərkidici element; 5 – kənar tava; 6 – dam örtüyü kənarlarının bərkidilməsi üçün qarmaq; 7 – küləyə qarşı basmadüymə; 8 –dam ətəyinin kənar xətti
1, 2 və 3 – bruslar; 4 – rulon dam örtüyü materialı; 5 və
6 – dam belinin detalları; 7 – qarmaq; 8 və 9 – rezindən döşəkcə və mismar; 10 – dalğalvarı vərəq
1 – nov; 2 – vərəqlər; 3 – şırmanın taxta döşənək; 4 – tir; 5 – şurup; 6 – tarazlayıcı tamasa; 7 – mismar
1 – dalğavarı vərəqin üstü örtülən kənarı; 2, 3 – qarmaq; 4 – nov detalı; 5 – dalğavarı vərəqin kənarı;
6, 7 – şaybalar; 8 – yarım dairəvi başlıqlı şurup; 9 – pərçim
1 – qəfəsə; 2 – xrizotilsement vərəq; 3 – mismar (şurup); 4 – xrizotilsement künc detalı; 5 – kipləşdirici; 5' – sement-qum məhlulu; 6 – divar; 7 – çatqı; 8 – rulon materialından hidroizolyasiya; 9 – mauerlat
1 – kərən; 2 – bərkidici element; 3 – daraq; 4 – sıxıcı qarmaq; 5 – bel tili detalı; 6 – qayka; 7 – xrizotilsement vərəq; 8 – kipləşdirici şayba; 9 – polad şayba; 10 – kipləşdirici döşəkcə; 11– qarmaq; 12 – polad zolaqdan dayaq elementi
1 – bitumlu, metal və ya dalğavarı sement-lifli vərəq; 2 – qəfəsə (bütöv döşənək); 3 – kontrqəfəsə; 4 –havalandırma dəlikli kipləşdirici; 5–nov üçün qarmaq;6 –karnizin üzlənməsi; 7 – karniz çıxıntısı karkası;8–külək-hidroqoruyucu təbəqə; 9–çatqı və mauerlatın bərkidilməsi üçün anker;
10 – divar; 11 – mauerlat; 12 – gips-karton; 13 – buxar-izolyasiya qatı; 14 – brus; 15 – istilik-izolyasiya qatı; 16 – bel tili elementi;
17 – qapalı başlıqlı mismar; 18 – çatqı; 19 – kontrqəfəsədə 0,5 m-dən bir addımla havalandırma kanalı
1 – dalğavarı vərəq; 2 –qəfəsə; 3 – kontrqəfəsə; 4 – havalandırma dəliyi olmayan kipləşdirici; 5 – qapalı başlıqlı mismar; 6 – bel tili elementi; 7 – havalandırma borusu; 8 – külək-hidroqoruyucu təbəqə; 9 – istilik-izolyasiya qatı; 10 – buxar-izolyasiya qatı; 11 – gips-karton; 12 – tir; 13 – üçbucaqlı divarda pəncərə; 14 – önlük; 15 – önlüyün şaquli hissəsi; 16 – kipləşdirici lent; 17 – metal tamasa; 18 – dübel; 19 –kipləşdirici; 20 – mineral pambıq (yanmayan); 21 – kərpic baca
1 – yükdaşıyan tava; 2 – buxar-izolyasiya qatı; 3 – istilik-izolyasiya qatı; 4 – binanın perimetri boyunca əlavə buxar-izolyasiya qatı; 5 – mauerlat; 6 – çatqı; 7 – əksşəbəkə; 8 – metal kirəmit; 9 – qəfəsə; 10 – karniz tamasası (damcılıq); 11 – nov qarmağı; 12 – karnizin üzlənməsi; 13 – karniz çıxıntısının karkası; 14 – divar; 15 – üçbucaq divarda pəncərə; 16 – qartutucu element; 17 – gips-karton; 18 – brus; 19 – çatqı və mauerlat ankeri; 20 – külək-hidroqoruyucu təbəqə; 20а – küləkdən qoruyucu lay (şüşəkətandan); 21 – tutucu metal element
1 – metal kirəmit; 2 – qəfəsə; 3 – kontrqəfəsə; 4 – qapalı başlıqlı mismar; 5 – bel tili elementi; 6 – külək-hidroqoruyucu təbəqə; 7 – istilik-izolyasiya qatı; 8 – buxar-izolyasiya qatı; 9 – gips-karton; 10 – brus; 11 – üçbucaq divarda pəncərə; 12 – kipləşdirici; 13 – havalandırma borusu
1 – metal kirəmit; 2 – kontrqəfəsə; 3 –qəfəsə; 4 – suötürmə novu vərəqi; 5 – kəsilməz döşənək; 6 –hidroizolyasiya təbəqəsi; 7 – buxar izolyasiya qatı; 8 – istilik izolyasiya qatı; 9 – gipskarton
1 – metal kirəmit; 2 – tir; 3 – taxta döşənək; 4 – kontrqəfəsə; 5 – qəfəsə; 6 – bitumlu özüyapışan rulon materialı; 7 – metal detal; 8 – dübel; 9 –kipləşdirici; 10 – gips-karton; 11 – buxar-izolyasiya qatı; 12 – mineral pambıq (yanmayan); 13 – istilik-izolyasiya qatı; 14 – brus; 15 – külək-hidroqoruyucu təbəqənin ikitərəfli yapışan lentlə bərkidilməsi; 16 – boru; 18 – külək-hidroqoruyucu təbəqə; 18а – küləkdən qoruyucu təbəqə (şüşəkətandan); 19 – hidroqoruyucu təbəqə
cədvəl 15.1. Dam örtüklərinin (damların) konstruktiv həlləri
1 – yükdaşıyan dəmir-beton tava;
2 – buxar-izolyasiya;
2' – döşənəyin üzərinə mismarlanmış bitumlu rulon materialı;
4 – küləkdən qoruyucu lay (məsələn, şüşəkətandan, şüşəparçadan);
5 – ikikanallı havalandırma dəliyi;
6' – bütöv ağac döşənək;
7 – mis və ya sink-titandan dam örtüyü;
7' – sinklənmiş vərəqlərdən dam örtüyü;
7'' – alüminiumdan dam örtüyü;
9 – həcmi diffuziya membranı;
9' – hidroqoruyucu təbəqə;
9'' –strukturlu döşənək qatı;
10' – çatqıayağı – ЛСТК markalı bükmə polad termoprofil;
10'' – ЛСТК markalı polad profil çatqı ayağı;
11 –gips-karton və hamar asbest-sement vərəq;
11' – gips-karton və hamar asbest-sement vərəq üzlüyün altındakı karkas;
12 – bitumla yapışdırma;
13 – buxarkeçirmə əmsalı 0 (mq/m · s · Pа)-a bərabər olan penoşüşədən istilik-izolyasiya;
13' – ağac içlikli penopoliuretan lövhədən istilik-izolyasiya qatı;
14 – bitumlu rulon materialı;
15 – birkanallı havalandırma dəliyi;
16 – külək-hidroqoruyucu təbəqə;
17 – sement-qum məhlulundan hamar-layıcı sürtkü materialı;
18 –bitumla yapışdırılmış 150 × 150 мм ölçülü metal dişli lövhə;
19 – profillənmiş döşənək;
20 – əlavə istilik-izolyasiya qatı;
Cədvəl 15.2. Dam örtüyü üçün metal materialların uzlaşması
Cədvəl 15.3. Dam örtüyü üçün metal materialların fiziki-mexaniki göstəriciləri
2. Xətti genişlənmə əmsalı, mm/(m · ºС)
3. Dartılmada müvəqqəti müqavimət, MPа
Şəkil 16.3. Dam örtüyünün mailliyindən asılı olaraq uzunluğu 10 m-dən böyük olmayan bir lövhəyə düşən hərəkətsiz (sərt) qələmirlərin yerləşmə zonası:
а – 5-dən 9-yə (9 – 16 %) qədər mailliyi olan dam örtüklərində; б – 10-dan 24 –yə (18 – 45 %) qədər mailliyi olan dam örtüklərində; в – 25-dən (47 %) yuxarı mailliyi olan dam örtüklərində;
1 – çatqı; 2 – şəbəkə; 3 – əlavə yığma tir; 4 – taxta; 5 – həcmli diffuziya membranı; 6 – başıəyri mıx; 7 – metal zolaq; 8 – metal vərəqlərdən dam örtüyü; 9 – alın tamasası; 10 – lehim; 11 – alt lövhənin əyilmiş kənarı; 12 – üst lövhənin əyilmiş kənarı
а – 5-dən 9-yə (9 – 16 %) qədər mailliyi olan dam örtüklərində; б – 10-dan 24 –yə (18 – 45 %) qədər mailliyi olan dam örtüklərində; в – 25-dən (47 %) yuxarı mailliyi olan dam örtüklərində;
1 – çatqı; 2 – şəbəkə; 3 – əlavə yığma tir; 4 – taxta; 5 – həcmli diffuziya membranı; 6 – başıəyri mıx; 7 – metal zolaq; 8 – metal vərəqlərdən dam örtüyü; 9 – alın tamasası; 10 – lehim; 11 – alt lövhənin əyilmiş kənarı; 12 – üst lövhənin əyilmiş kənarı
Dəmir-beton novlu panellərdən dam örtüyü detallarının həlli nümunələri
а) – daxili suötürmə ilə; б – qeyri-mütəşəkkil suötürmə ilə; 1 – dəmir-beton dam örtüyü paneli; 2 – П-şəkilli dəmir-beton novüstü panel; 3 – dəmir beton sutoplayıcı nov; 4 – suaxıdıcı qıf; 5 – nov altına qoyulan altlıq tir; 6 – dayaq tiri; 7 – dayaq masası; 8 – istiləşdirici qatlı örtmə paneli; 9 – üçbucaq anker elementi; 10 – friz dayaq paneli; 11 – dam məhəccəri; 12 – kəllə friz paneli
1 – dam örtüyü paneli; 2 – П-şəkilli yarıqüstü yəhər-tava; 3 – sutoplayıcı nov; 4 – sutoplayıcı novun altına qoyulmuş tir; 5 – friz parapet paneli; 6 – kipləşdirici
Tətbiq sahəsi.................................................................................................................................
Normativ istinadlar.......................................................................................................................
Əsas anlayışlar.............................................................................................................................
Əsas tələblər..................................................................................................................................
Rulonlu və mastikalı dam örtükləri...............................................................................................
Ədədlə olan materiallardan və dalğalı vərəqələrdən ibarət dam örtükləri....................................
6.1. Sement-qum və keramik kirəmitlərdən dam örtükləri..........................................................
6.2. Bitumlu kirəmitlərdən dam örtükləri....................................................................................
6.3. Tavalardan dam örtükləri......................................................................................................
6.4. Dalğalı, o cümlədən profillənmiş vərəqələrdən dam örtükləri...............................................
Metal vərəqələrdən dam örtükləri.................................................................................................
Dəmir-beton novlu panellərdən dam örtükləri.............................................................................
Dam örtüyündən suyun kənar edilməsi və qartutucu konstruksiyalar......................................
Əlavə 1. Binaların qovuşuq dam örtüyündə yerləşdirilmiş ventilyasiya kanalları və aerasiya qol boru sistemlərinin qurutma qabiliyyətinin hesablanması.......................................................................
Əlavə 2. Azərbaycan Respublikası ərazilərinin iqlim göstəricilərinə görə rayonlaşdırılması xəritələri..................................................................................................................................................
Əlavə 3. Azərbaycan Respublikasının yaşayış məntəqələri üçün hesablama iqlim göstəriciləri...........
Əlavə 4. Rulonlu və mastika örtüklü damlar........................................................................................
Əlavə 5. Rulon və mastika materiallarından dam örtüyü konstruksiyaları............................................
Əlavə 6. Dam örtüyünün külək yüklərinə hesablanması........................................................................
Əlavə 7. Rulon və mastika materiallarından dam örtüklərinin detallarının həllinə aid nümunələr.............................................................................................................................................
Əlavə 8. Ədədlə olan materiallardan və dalğalı vərəqlərdən dam örtükləri (damlar)...........................
Əlavə 9. Sement-qum kirəmitlərindən dam örtüyü detallarının həlli nümunələri...............................
Əlavə 10. Sement-qum və saxsı kirəmitlərindən dam örtüyünün qəfəsə addımı və uzunluğunun hesablanmasına aid nümunə...................................................................................................................
Əlavə 11. Bitum kirəmitindən dam örtüyü detallarının həlli nümunələr................................
Əlavə 12. Tavalardan dam örtüyü detallarının həlli nümunələri............................................................
Əlavə 13. Dalğavarı vərəqlərdən dam örtüyü detallarının həlli nümunələri..........................................
Əlavə 14. Metal kirəmitlərdən dam örtüyü detallarının həlli nümunələri..............................................
Əlavə 15. Metal vərəqlərdən dam örtükləri (damlar).............................................................................
Əlavə 16. Metal vərəqlərdən dam örtüklərinin həlli nümunələri...........................................................
Əlavə 17. Dəmir-beton dam örtükləri...................................................................................................
Mündəricat............................................................................................................................
Bu normalar tikilən və yenidənqurulan bina və qurğuların (bundan sonra qurğuların) svay bünövrələrinin layihələndirilməsinə aid edilir.
Bu noramativ sənəd dinamik yükləri olan maşınların svay bünövrələrinin və dəniz neft-mədən dayaqlarının və kontinental şelfdə ucaldılan digər qurğuların svay bünövrələrinin layihələndirilməsinə şamil olunmur.
2. Normativ istinadlar
Bu normalarda aşağıda göstərilən normativ sənədlərə istinad edilib:
Seysmik rayonlarda tikinti
Hidrotexniki qurğular.Əsas müddəalar
Polad konstruksiyalar
İnşaat klimatologiyası və geofizika
Çökmə qruntlarda və işlənmiş ərazilərdə bina və qurğular.
Bina və qurğuların əsasları
Hidrotexniki qurğuların əsasları
İnşaat konstruksiyalarının korroziyadan mühafizəsi
Beton və dəmirbeton konstruksiyalar.
Hidrotexniki qurğulara yüklər və təsirlər (dalğa, buz və gəmilərdən olan).
Beton və dəmirbeton bəndlər
Hidrotexniki qurğuların beton və dəmirbeton bəndləri.
Torpaq qurğuları, qrunt əsasları və bünövrələr
Yükdaşıyan və qoruyucu konstruksiyalar
İzolyasiya və işlənmə örtükləri
Tikinti üçün mühəndis axtarışları. Əsas müddəalar
Qruntlar. Svaylar vasitəsilə çöl sınaq üsulları
Beton qarışıqları. Texniki şərtlər
İynəyarpaqlı ağac cinsindən girdə ağacmaterialları.Texniki şərtlər.
Beton qarışıqları. Sınaq üsulları
Qruntlar.Möhkəmlik və deformasiya xüsusiyyətlərinin laboratoriya şəraitində təyini üsulları
Qaynaq armatur və dəmir-beton konstruksiyalarının sancma (doldurma) məmulatlarının birləşmələri.Növləri, konstruksiyaları və ölçüləri.
Gövdəsi əvvəlcədən gərginləşdirilmiş armaturla eninə armaturlanmış kbadrat en kəsikli dəmirbeton bütöv çaxma svaylar. Konsrtuksiya və ölçülər
Dairəvi boşluqlu kvadrat enkəsikli dəmirbeton çaxma svaylar. Konsrtuksiya və ölçülər
Gövdəsi eninə armaturlanmamış kbadrat en kəsikli dəmirbeton çaxma svaylar. Konsrtuksiya və ölçülər
Dairəvi en kəsikli içiboş svaylar və gərginləşdirilməmiş armaturlu dəmirbeton bütöv svay-qabıqlar. Konsrtuksiya və ölçülər
Qruntlar. Dinamiki və statiki zond ilə çöl şəraitində sınaq üsulları
Qruntlar. Deformasiya və möhkəmlik xassələrinin çöl şəraitində təyin edilmə üsulları
Qruntlar. Sınaq nəticələrinin statik hesablama üsulları
Üzvi rənglər. Xrom göy qara rənglər. Texniki şərtlər
Qruntlar. Təsnifatları
Xırda dənəvər və ağır betonlar.Texniki şərtlər
İnşaat konstruksiyaları və qrunt əsasların etibarlılığı. Hesablama üzrə əsas müddəalar
Tikinti üçün Layihə Sənədləri Sistemi. Layihə və işçi cizgilərinə əsas tələblər.
Bina və qurğular. Texniki vəziyyətin monitoringi və müayinəsi qaydaları.
Bu normalarda aşağıdakı əsas anlayışlardan istifadə olunur:
kombinə edilmiş svay-tava bünövrə - bina və qurğudan düşən yükü əsasa birgə ötürən dəmir-beton tavadan (svay rostverkdən) və svaylardan ibarət bünövrədir;
svaylar qrupu - kompakt şəkildə yerləşərək rostverklə birləşmiş və yükü, bir qayda olaraq, tək sütundan və ya dayaqdan əsasa ötürən svaylar qrupudur;
svayın yükdaşıma qabiliyyəti - böyük sürüşmə deformasiyasının inkişafının məhdud-laşdırılması şərti ilə, tək svay əsasının həddi müqavimətidir;
svayın əsası - svayın ötürdüyü yükü qəbul edən və svayla qarşılıqlı təsirdə olan qrunt massivinin bir hissəsidir;
mənfi (neqativ) sürtünmə qüvvələri - svay ətrafı qruntun çökməsi svayın çökməsindən çox olduqda və svayın yan səthində yaranan və aşağı yönəlmiş qüvvələr;
svaya ötürülən hesablama yük- bünövrəyə layihə təsirlərinin ən əlverişsiz birləşmələrindən svayda yaranan boyuna qüvvəyə bərabər yükdür;
rostverk-svay başlıqlarını birləşdirən və yuxarıda yerləşən konstruksiyalardakı yükü svaylara paylayan tir və ya tava. Rostverkin aşağıdakı növləri vardır: əgər rostverkin dabanı qruntun səthindən yüksəkdə yerləşirsə hündür rostverk, rostverkin dabanı qrunta söykənir və ya onda batırsa alçaq rostverk adlanır;
svaylı sahə - ümumi rostverklə birləşərək yükü sütunlar və ya dayaqlar sistemindən əsasa ötürən böyük svay qrupudur;
svay bünövrə - vahid konstruksiyada birləşmiş yükü əsasa ötürən svay kompleksidir;
svay - yükün əsasa ötürülməsi üçün qrunta batırılan və ya qruntda hazırlanan şaquli və ya maili konstruksiya;
qazma inyeksialı svay - xırdadənəli beton qarışığının qazma quyusuna inyeksiya yolu ilə ( o cümlədən boş şnek vasitəsilə) qurulan, diametri 350 mm-dən kiçik olan qazma svay;
asma svay - yükü qrunt əsasa yan səthdən və daban vasitəsilə ötürən svay;
tək svay - digər svayların təsirinin olmadığı halda yükü qrunta ötürən svay.
dayaq svay- ətraf qruntla münasibətdə gövdəsinin yerdəyişməsinin olmaması səbəbindən yükü yalnız daban vasitəsilə əsasa ötürən svay;
etalon svay - statik sınaqlarının nəticələrinə görə vurulan svayların yükdaşıma qabiliyyətinin qiymətləndirməsi üçün istifadə olunan standartlaşdırılmış metal konstruksiya (DÜİST 5686).
qrunt – bina və qurğularla bilavasitə qarşılıqlı təsirdə olan yer qabığının üst hissəsini təşkil edən və dispers cism olan süxurlar nəzərdə tutulur. Keyfiyyətcə bir-birindən fərqlənən qrunt növlərinə qrunt əsasda həmişə təmiz halda rast gəlinmir və qarışıq halda qum və gildən ibarət olur;
qumca – qarışıq qruntlarda gil hissəciklərinin miqdarı quma nisbətən çoxluq təşkil edərsə qrunt qumlu gil (qumca) adlanır;
gilcə – qarışıq qruntlarda qum hissəcikləri çoxluq təşkil edərsə qrunt gilli qum (gilcə) adlanır.
4.1.Svay bünövrələr aşağıda göstərilənlər əsasında layihələndirilməlidir:
a) tikinti üçün mühəndis-axtarışlardan olan nəticələr;
b) tikinti rayonun seysmikliyinə dair olan məlumatlar;
c) qurğuların təyinatını, konstruktiv və texnoloji xüsusiyyətlərini və onun istismar şəraitini xarakterizə edən məlumatlar;
ç) bünövrələrə təsir edən yüklər;
d) mövcud tikililərin şəraiti və yeni tikintidən olan təsirlər;
ə) layihə həllərinin mümkün olan variantlarının texniki- iqtisadi müqayisələri.
4.2.Layihələndirmə zamanı, qurğuların tikintisi və istismarı müddətinin bütün mərhələlərində onların etibarlılığını, uzunömürlülüyünü və səmərəliliyini təmin edən həllər nəzərdə tutulmalıdır.
4.3.Layihələndirilmə zamanı tikintinin yerli şəraiti, həmçinin, analoji mühəndis-geoloji, hidroloji və ekoloji şəraitlərdə qurğuların layihələndirilməsi, tikintisi və istismarı üzrə mövcud təcrübə nəzərə alınmalıdır.
Tikinti rayonun iqlim şəraitinin göstəriciləri tikinti ərazisinə aid olan TNvəQ 2.01.01-in normalarına müvafiq olaraq qəbul edilməlidir.
4.4. Svay bünövrələrinin layihələndirilməsi üzrə işlər layihələndirilmənin texniki tapşırığı və zəruri ilkin məlumatlara uyğun olaraq aparılmalıdır (bənd 4.1).
4.5. Layihələndirilmə zamanı qurğuların məsuliyyət səviyyəsi DÜİST 27751-ə müvafiq olaraq nəzərə alınmalıdır.
4.6. Svay bünövrələr, TNvəQ 1.02.07 və bu normaların bölmə 5-in tələblərinə uyğun yerinə yetirilmiş mühəndis axtarışların nəticələrinə əsasən layihələndirilməlidir.
Aparılmış mühəndis-axtarış işləri yeni tikililərin mühəndis-geoloji şəraitinin öyrənilməsi ilə yanaşı həm də svay bünövrələrinin tikintisinin mövcud qurğulara və ətraf mühitə təsirinin yoxlanılması, həmçinin zəruri hallarda mövcud qurğuların qrunt əsaslarının və bünövrələrinin gücləndirilməsi üçün lazım olan məlumatların alınmasını təmin etməlidir.
Müvafiq mühəndis-geoloji axtarış işlərinin kifayət qədər məlumatları olmadıqda svay bünövrələrin layihələndirilməsinə yol verilmir.
4.7. Mövcud qurğuların yaxınlığında tikinti üçün svaylardan istifadə edilərkən dinamik yüklərin mövcud qurğuların konstruksiyalarına, həmçinin onlarda olan həssas maşın, cihaz və avadanlıqların rəqslərinə təsiri qiymətləndirilməlidir və zəruri hallarda svayların qruntda sınaq yüklənməsindən və yerləşdirilməsindən qruntun, qurğuların, həmçinin yeraltı kommunikasiyaların rəqslərinin parametrlərinin dəyişməsinin ölçülməsi nəzərdə tutulmalıdır.
4.8. Svay bünövrələrinin layihələrində natural ölçmələrin (monitorinq) aparılması nəzərdə tutulmalıdır. Monitorinqin tərkibi, həcmi və üsulları qurğuların məsuliyyət səviyyəsindən və mühəndis -geoloji şəraitinin mürəkkəbliyindən (TNvəQ 2.02.01) asılı olaraq təyin edilir.
Qrunt əsas və bünövrələrin deformasiyalarının natural ölçülmələri qurğuların və ya bünövrələrin yeni və yaxud kifayət qədər öyrənilməmiş konstruksiyalarının istifadəsi zamanı və həmçinin layihə tapşırığında natural ölçmələrin aparılmasına xüsusi tələblər olduğu halda nəzərdə tutulmalıdır.
4.9. Aqressiv mühit şəraitində istismar üçün nəzərdə tutulmuş svay bünövrələri TNvəQ 2.03.11-in tələbləri, svay bünövrələrinin ağac konstruksiyaları isə çürümədən, dağılmadan və ağac qurdundan mühafizəsi üzrə tələblər nəzərə alınmaqla layihələndirilməlidir.
4.10. Monolit, yığma-beton və ya dəmir-betondan olan svay bünövrələrinin layihələn-dirilməsində və tikintisində əlavə olaraq TNvəQ 2.03.01, TNvəQ 2.03.11 və TNvəQ 3.04.01 normaları rəhbər tutulmalıdır və həmçinin tikinti-quraşdırma işləri zamanı yanğın təhlükəsizliyi qaydaları və ətraf mühitin mühafizəsi, geodeziya işləri, təhlükəsizlik texnikası, qrunt əsasların və bünövrələrin qurulması üzrə normativ sənədlərin tələblərinə əməl edilməlidir.
5. Mühəndis -geoloji axtarışlar üçün tələblər
5.1. Mühəndis-axtarış işlərinin nəticələri geologiya, geomorfologiya, hidrologiya və seysmikliyə dair məlumatları, həmçinin bünövrənin tipinin seçilməsi, svayların növünün və onların ölçülərinin və svaylarda yol verilən hesablama yüklərinin təyin edilməsi, tikinti meydançasında (tikinti və istismar prosesində) mühəndis-geoloji, hidrogeoloji və ekoloji şəraitin mümkün dəyişikliklərinin proqnozu nəzərə alınmaqla həddi-hal vəziyyətlərinə görə hesablamaların aparılması üçün bütün zəruri göstəriciləri, habelə tikintinin aparılması üçün mühəndis tədbirlərinin növü və həcmi barədə də məlumatları özündə əks etdirməlidir.
5.2. Svay bünövrələri üçün mühəndis-axtarışların tərkibinə ümumilikdə aşağıda sadalanan kompleks işlər daxildir:
- nümunələrin götürülməsi və keçilə bilən qruntların təsvir edilməsi ilə quyuların qazılması;
- qruntların fiziki-mexaniki xassələrinin və yeraltı suların laboratoriya tədqiqatları;
- qruntların zondla tədqiq edilməsi - statik və dinamik;
- qruntların pressiometrik sınağı;
- süxurların ştamplarla sınağı (statik yüklərlə);
- süxurların etalon svaylarla və (ya da) adi svaylar ilə sınaqdan keçirilməsi;
- svay bünövrələrin qurulmasının ətraf mühitə, o cümlədən yaxında yerləşən qurğulara (layihə təşkilatının xüsusi tapşırığı ilə) təsirinin tədqiqi üçün təcrübə işləri.
5.3.Tikinti obyektlərinin məsuliyyət səviyyəsindən və svay bünövrələrin növündən asılı olmayaraq, quyuların qazılması, laboratoriya tədqiqatları və statik, yaxud dinamik zondlama məcburidir. Bununla bərabər zondlamanın ən çox üstünlük verilən metodu statik metoddur və bu proses zamanı qruntların statik zondlamasından əlavə, radioaktiv karotaj (DÜİST 19912) vasitəsilə qruntun sıxlığı və nəmliyi də təyin edilir.
5.4. Yüksək və normal məsuliyyət səviyyəli obyektlərdə bənd 5.2 və bənd 5.3-də göstərilən işlərin yerinə yetirilməsi zamanı, əlavə 1-dəki tövsiyyələrə müvafiq olaraq, qruntların pressiometrlərlə və ştamplarla (DÜİST 20276), etalon və adi svaylar ilə (DÜİST 5686) əlavə sınaqlardan keçirilməsi tövsiyyə edilir. Bunula yanaşı, yatım şərtlərinə və xassələrinə görə, qruntların eynicinsliyindən asılı olaraq təyin edilən (əlavə 1) qrunt şəraitlərinin mürəkkəblik kateqoriyaları nəzərə alınmalıdır.
Yüksək məsuliyyət səviyyəli hündür binaların və dərin yeraltı hissəsi olan binaların tikintisi zamanı, quyular arasında olan qruntların massivinin geoloji quruluşunun dəqiqləşdirilməsi, zəif qrunt araqatlarının qalınlığının, suyadavamlılığın dərinliyinin, yeraltı suların hərəkət istiqamətinin və surətinin, karst təhlükəsi olan rayonlarda isə qaya və karstlaşan suxurların yerləşmə dərinliyinin, onlarda çatların olmasının və karstlaşmasının təyin edilməsi üçün geofiziki tədqiqatlar axtarış işlərinin tərkibinə daxil edilməlidir.
5.5. Yeni konstruksiyalı svaylar tətbiq edilərkən (layihə təşkilatının xüsusi tapşırığı ilə) işlərin tərkibinə layihələndirmə zamanı təyin edilmiş ölçülərin və batırılma rejiminin dəqiqləşdirilməsi məqsədi ilə svayların sınaq yüklənməsi, həmçinin bu svayların statik yüklərin təsiri ilə adi şəraitdə sınaqdan keçirilməsi daxil edilməlidir.
Kombinə edilmiş svay-tava bünövrələr tətbiq edilərkən işlərin tərkibinə qruntların ştamplarla və adi svaylarla sınaqdan keçirilməsi daxil edilməlidir.
5.6. Svaylara dartılıb-çıxarılma, üfüqi ya da istiqamətlərini dəyişən yüklər ötürülən zaman təcrübə işlərinin aparılmasının zəruriliyi hər bir konkret halda, üstünlük təşkil edən təsirlər nəzərə alınmaqla iş həcmləri təyin edilməlidir.
5.7. Svayların yükdaşıma qabiliyyəti qruntların adi və etalon svaylarla və statik zondlama ilə çöl sınaqlarının nəticələrinə əsasən bənd 7.3.1-ə müvafiq təyin edilməlidir.
5.8. Qruntların svaylarla, ştamplarla və pressiometrlərlə sınağı, bir qayda olaraq, quyuların qazılmasının (və zondlamanın) nəticələrinə görə seçilən və qrunt şəraitinə görə daha xarakterik yerlərdə yerləşən sınaq meydançalarında, bünövrələrin daha çox yüklənmiş zonalarında və həmçinin qrunt şəraitlərinə görə svayların batırılmasının mümkünlüyünə şübhə olan yerlərdə aparılır.
Quyularda deformasiya modulunu və tədqiq olunan sahələr üçün zondlama və pressiometrik sınaqlarının məlumatları üzrə qruntların deformasiya modulunu təyin etmək məqsədi ilə tövsiyyə olunan mövcud normativ sənədlərdə təsbit olunan asılılıqlar (funksiyalar) əsasında araşdırma aparılan ərazilərdə keçid əmsalların dəqiqləşdirilməsi üçün əsasən qruntların statik yüklərlə sınaq sahəsi 600 sm olan vintvari ştamplarla aparmaq məqsədə uyğundur.
5.9. Svay bünövrələr üçün axtarış işlərinin həcmini tikinti obyektinin məsuliyyət səviyyəsindən və qrunt şəraitinin mürəkkəblik kateqoriyasından asılı olaraq əlavə 1-ə uyğun təyin etmək tövsiyyə edilir.
Tədqiq olunan dərinlik hüdudlarında tikinti meydançasında rast gəlinən qruntların müxtəlifliyinin öyrənilməsi zamanı, zəif qruntların (ovxalanan qumlar, zəif gilli qruntlar, strukturu dayanıqsız qruntlar, üzvi-mineral və üzvi qruntlar) yatma dərinliyinə və qalınlığına xüsusi diqqət yetirmək lazımdır. Qeyd olunan qruntların mövcudluğu svayların növünə və uzunluğunun müəyyənləşməsinə, çoxhissəli svay qovşaqlarının yerləşməsinə, svay rostverkinin svaylarla bağlılıq (əlaqələnmə) xüsusiyyətinə, svay vuran avadanlığın növünün seçilməsinə təsir edir. Göstərilən qruntların əlverişsiz xüsusiyyətləri, həmçinin dinamik və seysmik təsirlər olduğu hallarda da nəzərə alınmalıdır.
5.10. Mühəndis-geoloji qazıntıların (quyuların, zondlama nöqtələrinin, qruntların sınaq yerlərinin) aparılması elə yerinə yetirilməlidir ki, onlar layihələndirilən binanın konturu hüdudlarında, yaxud da eyni qrunt şəraitində binadan 5 m-dən çox olmayan məsafədə, svayların çalanın hasarlayıcı konstruksiyası kimi tətbiq edildiyi halda isə - kənar svay cərgələrinin oxundan 2 m-dən artıq olmayan məsafədə yerləşsinlər.
5.11. Mühəndis-geoloji qazıntıların dərinliyi svayların sıra ilə yerləşməsi halında və svay qrupuna düşən yük 3 MN-dən çox olmadıqda, onun aşağı uclarının layihələndirilmədə qoyulma dərinliyindən ən az 5m aşağı olmalıdır, ölçüləri 10x10 m-dən çox olmayan svay sahələrində svay qrupuna düşən yükün təsiri 3 MN-dən çox olduqda isə svayların aşağı uclarının layihələndirilən dərinliyindən 10 m aşağı olmalıdır. 10x10 m-dən artıq ölçülü svay sahələrinin və tava-svay bünövrələrin tətbiqi zamanı qazıntıların dərinliyi svayların nəzərdə tutulan dərinliyindən ən azı sıxılan təbəqənin dərinliyi qədər artıq olmalıdır, lakin svay sahəsinin və ya tavanın eninin yarısından və 15 m-dən az olmamalıdır.
Tikinti meydançasında xüsusi xassələrə malik qrunt (çökən, şişən, duzlu, zəif gilli, üzvi-mineral, mineral, ovxalanan qum və çatlı qruntlar) layları olduğu halda qazmaların dərinliyini, alt hissədə laylanan bərk qruntların dərinliyini və onların xüsusiyyətlərini qazmanın bütöv qrunt qatı qalınlığını keçmə tələbini nəzərə almaqla təyin edilir.
5.12. Svay bünövrələr üçün axtarışlarda svay bünövrələrin həddi-hallara görə (bölmə 7) hesablanması üçün zəruri olan fiziki, möhkəmlik və deformasiya xüsusiyyətləri təyin edilməlidir. Hər bir mühəndis-geoloji element üçün qrunt xassələrinin təyin olunma sayı DÜİST 20522-yə müvafiq olaraq onların statistik işlənmələri üçün kifayət qədər olmalıdır.
5.13. Pozulmamış strukturlu nümunənin götürülməsinin çətinliyini nəzərə alaraq, qumlar üçün onların sıxlığının və möhkəmlik xüsusiyyətlərinin təyin edilməsinin əsas metodu kimi, bütün məsuliyyət səviyyəli obyektlər üçün-statik və dinamik zondlamanı nəzərdə tutmaq lazımdır. Zondlama III məsuliyyət səviyyəli obyektlər üçün həm qumlu, həm də gilli qruntların deformasiya modulunu təyin edilməsində əsas, eləcə də I və II məsuliyyət səviyyəli obyeklər üçün deformasiya modulunun (pressiometrik və ştamplı sınaqlarla əlaqələndirmədə) təyin edilmə metodlarından biridir.
5.14. Yenidən qurulan bina və qurğuların əsaslarının gücləndirilməsi üçün mühəndis-geoloji axtarışlar aparılarkən svay bünövrələrinin tətbiqi zamanı əlavə olaraq bünövrənin əsasının tədqiqi ilə bağlı işlər binanın və konstruksiyalarının yerdəyişməsinə nəzarət üzrə alətli geodezya müşahidə işləri yerinə yetirilməlidir. Bundan əlavə, yeni axtarış materiallarının arxiv məlumatları (əgər onlar varsa) ilə uyğunluğu müəyyən edilməli və yenidən qurulan qurğunun tikintisi və istismarı nəticəsində əmələ gələn mühəndis-geoloji, hidroloji və ekoloji şəraitin dəyişməsi haqqında rəy tərtib edilməlidir.
Qeyd: 1.Bünövrənin və binanın konstruksiyalarının texniki vəziyyətinin tədqiqi sifarişçinin tapşırığına əsasən ixtisaslaşdırılmış təşkilatlar tərəfindən yerinə yetirilməlidir.
2. Yenidən qurulan binanın bünövrəsində mövcud svayların uzunluğunun qiymətləndirilməsini radar tipli cihazlardan istifadə etməklə həyata keçirmək məqsədəuyğundur.
5.15. Yenidən qurulan xüsusi bünövrələrin əsasları tədqiq edilməzdən əvvəl aşağıdakılar ardıcıllıqla yerinə yetirilməlidir:
- binanın örtük konstruksiyasının vəziyyətinin vizual qiymətləndirilməsi, o cümlədən mövcud çatların, onların ölçülərinin və xarakterinin qeyd olunması, çatlarda mayakların qoyulması;
- bünövrəyə mənfi təsir göstərən amillərin müəyyən edilməsi məqsədilə binanın istismar rejiminin təyin edilməsi;
- yeraltı kommunikasiyaların və drenaj sistemlərinin olmasının və onların vəziyyətinin müəyyən edilməsi;
- yenidənqurma meydançasında aparılmış mühəndis-geoloji axtarışların arxiv materialları ilə tanış olunması;
Yenidən qurulan binanın və kürsünün konstruksiyalarının vəziyyətinin geodeziya çəkilişləri, mümkün olan qeyri-bərabər çökmələrin (əyriliklərin, əyilmələrin, nisbi yerdəyişmələrin) qiymətləndirilməsi üçün zəruridir.
Yenidən qurulan binanın müayinəsi zamanı ətraf ərazinin və yaxınlıqda yerləşən binaların vəziyyəti də nəzərə alınmalıdır.
5.16. Yenidən qurulan bünövrələrin əsasının və bünövrə konstruksiyalarının vəziyyətinin tədqiqi, şurfların qazılması, bilavasitə bünövrənin dabanı altından və şurfun divarlarından monolit qruntların götürülməsi vasitəsi ilə şurfların keçirilməsi yolu ilə aparılır. Tikilinin şurflarının dərinliyindən aşağı mühəndis-geoloji, hidrogeoloji, ekoloji şəraitlər və qruntların xüsusiyyətləri, qazılma və zondlama ilə tədqiq edilməlidir. Bu zaman quyuları və zondlama nöqtələri binanın və ya qurğunun perimetri boyunca onlardan 5 m-dən çox olmayan məsafədə yerləşdirilməlidir.
5.17. Yenidən qurulan qurğunun əsasının çalınan, basılan, qazılıb vurulan və ya qazılaraq ineksiyalanan svaylarla gücləndirilməsi zamanı qazmanın və zondlamanın dərinliyi bənd 5.11-də göstərilənlərə əsasən qəbul edilməlidir.
5.18. Svay bünövrələrinin layihələndirilməsi üçün mühəndis-geoloji axtarışların nəticələri üzrə texniki hesablama mövcud tikinti normalarına və qaydalarına müvafiq tərtib edilməlidir.
Qruntların bütün xüsusiyyətləri, meydançanın mühəndis-geoloji, hidrogeoloji, ekoloji şəraitinin mümkün dəyişmələrinin (binanın tikintisi və istismarı prosesində) proqnozu nəzərə alınmaqla hesablamalarla verilməlidir.
Svayların statik və ya dinamik yüklərlə natural şəraitdə sınağının nəticələri verilməlidir. Zondlamanın nəticələrinə svayın yükdaşıma qabiliyyəti haqqında məlumatlar da daxil edilməlidir.
Meydançada aqressiv xüsusiyyətli yeraltı sular olduqda svayların korroziyaya qarşı mühafizəsi üzrə tövsiyələrin verilməsi vacibdir.
Tikinti meydançasında xüsusi qruntların laylaşma və ya təbəqələşmə və təhlükəli geoloji proseslər (karst-suffoz, sürüşmə və s.) aşkar edildiyi halda, onların yayılmasının genişliyi və intensivliyi haqqında məlumat verilməlidir.
5.19. Svay bünövrələrinin layihələndirilməsi və qurulması üçün mühəndis-geoloji axtarışların və qruntların xüsusiyətlərinin tədqiqatları zamanı, bu normanın bölmə 9-15-də verilən əlavə tələbləri də nəzərə almaq lazımdır.
6.1. Qruntda dərinə yerləşdirmə üsuluna görə svaylar aşağıdakı növləri ilə fərqlənirlər:
a) əvvəlcədən hazırlanmış vurulan və basılan (bundan sonra - vurulan) dəmir-beton, ağac və polad svaylar, qrunta və ya lider quyulara iri çəkicin, vibrobatırıcı, vibrobasıcı, vibrozərbə və basıcı qurğuların köməyilə batırılan, həmçinin çala qazmadan və ya qruntun bir hissəsini götürməklə vibrobatırıcılar vasitəsilə basdırılan və beton qarışığı ilə doldurulmayan, diametri 0,8 m-ə qədər olan dəmir-beton svay-qabıqlar;
b) vibrobatırıcılarla batırılma yolu ilə qruntda olan boşluqların çıxarılması, qismən və ya tamamilə beton qarışığı ilə doldurulan dəmir-beton svay-qabıqlar;
c) qruntun məcburi surətdə sıxışdırılıb-çıxarılması nəticəsində əmələ gələn quyuya beton qarışığının doldurulması və yaxud qruntda dəmir-beton elementlərin yerləşdirilməsi ilə vurulan svaylar;
d) qazılmış quyulara beton qarışığının doldurulması ilə və ya onlarda dəmir-beton elementlərin qoyulması yolu ilə qrunta yerləşdirilən qazma dəmir-beton svaylar;
e) metal vintli pərdən və pərin en kəsiyi ilə müqayisədə əhəmiyyətli dərəcədə kiçik boruşəkilli metal gövdədən ibarət basılma və qazma yolu ilə qrunta daxil edilən vintvari svaylar.
6.2.Qruntla qarşılıqlı təsir şərtlərinə görə svayları dayaq və asma svaylara (sürtünmə svaylar) bölmək olar. Dayaq svaylara qaya və sıxlığı az olan qruntlara söykənən bütün növ svayları aid etmək olar. Mənfi (neqativ) sürtünmə qüvvəsini istisna etməklə, qruntların müqavimət qüvvəsi sıxılan yükdə bünövrənin qruntu üzrə yükdaşıma qabiliyyətinin dayaq svaylararının yan səthinin hesablanmasında nəzərə alınmamalıdır.
Asma svaylara (sürtünmə svaylara), sıxılan qruntlara söykənən və yükü yan səthdən və aşağı uclarla qrunta ötürən svayların bütün növləri aid edilməlidir.
6.3. En kəsiyinin ölçüsü 0,8 m -dək olan vurulma dəmir-beton svayları və diametri 1 m və ondan çox olan svay-qabıqlarını aşağıdakılara bölmək lazımdır:
a) armaturlanma üsuluna görə - gərginləşdirilməmiş boyuna armaturlu eninə armaturlanmış və əvvəlcədən gərginləşdirilmiş mil və ya məftil boyuna armaturlu (yüksək möhkəmlikli məftillərdən və armatur kanatlardan) eninə armaturlanmış və eninə armaturlanmamış svay və qabıq svaylara;
b) en kəsiyinin formasına görə - kvadrat, düzbucaqlı, tavr və ikitavr en kəsikli, dairəvi boşluğu olan kvadrat, oyuqlu dairəvi kəsikli svaylara;
c) boyuna kəsiyin formasına görə – prizma şəkilli, silindrik, maili yan tilləri olan (piramida və trapesiya şəkilli) svaylara;
d) konstruktiv xüsusiyyətlər görə - bütöv və qurulan (ayrı-ayrı seksiyalardan) svaylara;
e) aşağı ucun konstruksiyasına görə - iti və ya yastı aşağı ucluqlu və ya həcmi genişlənmiş (gürzşəkilli) svaylara və aşağı ucluğu bağlı və ya açıq, yaxud kamuflet dabanlı svaylara.
Qeyd. Vurulan kamuflet dabanlı svayların içi boş svayların boşluqlarının və ucluqlarının beton qarışığı ilə doldurulması və ucluq həddində kamuflet dabanın partlayışla yaradılmasının köməyi ilə bağlı polad içiboş ucluqlu dairəvi kəsikli svayların vurulması yolu ilə yerləşdirilir. Bu cür svayların layihələrində qazma-partlayış işlərinin aparılması qaydalarına riayət edilməsi haqqında göstərişlər nəzərə alınmalıdır.
6.4. Tikilmə (düzəltmə, qurma, düzəldilmə) üsuluna görə doldurulan svaylar aşağıdakılara bölünür:
a) aşağı ucları qruntda qoyulmuş başmaq (burma yaxud içəri basılma) ya da beton tıxacla bağlanan inventar boruların batırılması (sonradan quyulara beton qarışığı doldurulduqca və həmçinin döyəclənmiş quru beton qarışığından hazırlanmış genişləndirici qurğular qoyulduqdan sonra həmin borular çıxarılmaqla) üsulu ilə yerləşdirilən doldurulma svaylar;
b) vibroştamplanmış doldurulan, açılmış quyularda quyuların aşağı iti ucluğu və vibrobatırıcı bərkidilmiş boru şəklində vibroştampla sıxlaşdırılmış sərt beton qarışığı ilə doldurulması yolu ilə yerləşdirilən svaylar;
c) ştamplanmış yataqda doldurulanlar, sonradan beton qarışığı ilə doldurulan piramida və ya konus formalı quyuların qruntda ştamplanması yolu ilə yerləşdirilən svaylar.
6.5. Qazma svaylar yerləşdirmə üsuluna görə aşağıdakılara bölünür:
a) quyunun divarlarını bərkitmədən yeraltı suların səviyyəsindən yuxarıda gilli qruntlarda, bütün digər qruntlarda isə yeraltı suların səviyyəsindən aşağıda - quyuların divarını gil məhlulu ilə və ya çıxarılan tutucu inventar borularla bərkidilməklə qazılan quyularda betonlanan genişləndiricilərlə və onlarsız bütöv kəsikli qazma doldurma svaylar;
b) içiboş fasiləsiz şnek texnologiyasının tətbiqi ilə qazma doldurma svaylar;
c) baretlər - yastı qreyfer və ya qrunt frezi tipli texnoloji avadanlıqlarla hazırlanan qazma svaylar;
d) quyunun qazılması, partlayışla sonradan genişlənmənin yaradılması ilə (o cümlədən elektrokimyəvi) və quyunun beton qarışığı ilə doldurulması yolu ilə yerləşdirilən kamuflet dabanlı qazma doldurma svaylar;
e) xırdadənəli beton qarışığının təzyiqlə doldurulması yolu ilə inyeksiyalı qazılmış quyularda yerdəşdirilən, həmçinin içiboş şneklə yerləşdirilən diametri 0,15-0,35 m olan qazma-inyeksiya svayları;
f) quyunun boşaltma impuls texnologiyasının emalı yolu ilə ətraf qruntun sıxlaşdırılmasını təmin edən (yüksək gərginlikli cərəyanın impulslarının seriyalı boşalması - TİB), diametri 0,15-0,35 m olan qazma- inyeksiya svayları;
g) quyunun genişlənmə ilə və ya onsuz qazılması, onlara monolitləşdirici qum-sement məhlulu qoymaqla yaradılan və quyuya tərəfləri və ya diametri 0,8 m və çox olan bütöv kəsikli silindr və ya prizma şəkilli elementlərin salınması yolu ilə qoyulan svay-tirlər;
h) kamuflet dabanlı qazılıb salınan svaylar (kamuflet dabanlı qazma doldurulma svaylardan onunla fərqənir ki, kamuflet genişlənmənin əmələ gəlməsi və doldurulmasından sonra quyuya dəmir-beton svay salınır).
6.6. Geri götürülməyən qoruyucu borulu svayların tətbiqinə yalnız o zaman yol verilir ki, bünövrənin konstruksiyalarının digər həllərinin tətbiqinin mümkünlüyü istisnadır (qrunt təbəqəsində sızma axınının surəti 200 m/sut.-dan çox olanda qazılıb doldurulan svayların yerləşdirilməsi zamanı, mövcud sürüşən yamacların bərkidilməsi üçün qazılıb doldurulan svayların tətbiqi zamanı və digər əsaslandırılmış hallarda).
Qazılıb doldurulan svayların doymuş gilli qruntlarda yerləşdirilməsi zamanı, işlərin aparıldığı yerin mövcud obyektlərdən 25 m-dən az olmayan məsafəyə kənarlaşdırılması şərti ilə, quyuların divarlarının bərkidilməsi üçün izafi təzyiqi 0,5 atm-dən az olmayan sudan istifadə edilməsinə yol verilir (göstərilən tələb svayın inventar qoruyucu boruların mühafizəsi altında qazılması ilə yerləşdirilməsi halına aid deyildir).
6.7. Dəmir-beton və beton svayları ağır betondan layihələndirmək lazımdır. Vurulan qeyri-standart dəmir-beton svaylar, həmçinin doldurulan və qazılan svaylar üçün betonun sinfi B15 - dən az olmamalıdır, vurulan gərginləşdirilmiş armaturlu dəmir-beton svaylar üçün isə betonun sinfi B22 və B25-dən aşağı olmamalıdır.
6.8. Svay bünövrələrinin dəmir-beton rostverklərini sinfi göstəriciləri aşağı olmayan ağır betondan layihələndirmək lazımdır: monolitlilər üçün -B15, yığmalar üçün-B20. Körpü dayaqları üçün svay və svay rostverklərinin betonunun sinfini TNvəQ 2.05.03-ün tələblərinə, hidrotexniki qurğular üçün TNvəQ 2.06.06 və TNvəQ 2.06.08-in tələblərinə müvafiq olaraq təyin edilməlidir.
6.9. Svay rostverklərinin stəkanında dəmir-beton sütunlar və həmçinin, qurulan lentvari rostverklər olduğu zaman svay başlıqlarının monolitləşdlirilməsi üçün betonun sinfi B15- dən aşağı olmayaraq, TNvəQ 2.03.01-in tələblərinə müvafiq nəzərdə tutulmalıdır.
Qeyd. Körpülər və hidrotexniki qurğular üçün svay bünövrələrinin yığma elementlərinin monolitləşdirilməsi üçün betonun sinfi birləşdirilən yığma elementlərin betonundan bir sinif yuxarı olmalıdır.
6.10. Svay və svay rostverklərinin şaxtayadavamlılığı və sukeçirməzliyi üzrə betonun markaları DÜİST 19804.5 tələblərinə, körpülər və hidrotexniki qurğular üçün isə müvafiq olaraq TNvəQ 2.05.03 və TNvəQ 2.06.06-nın göstərişləri rəhbər tutulmalıdır.
6.11. Ağac svaylar, DÜİST 9463-ün tələblərinə cavab verən iynəyarpaqlı növdən (şam, küknar, qaraşam, ağ şam) olan, diametri 22-34 sm və uzunluğu 6,5 və 8,5 m olan tirlərdən hazırlanmalıdır.
7. Svay bünövrələrin layihələndirilməsi
7.1. Hesablama üzrə əsas göstərişlər
7.1.1.Svay bünövrələrin və onların əsaslarının hesablanması həddi-hallara görə DÜİST 27751 müvafiq olaraq yerinə yetirilməlidir.
birinci qrup həddi-hallara:
a) svayların və svay rostverklərin materiallarının möhkəmliyinə görə;
b) svay əsasın qruntunun yükdaşıma qabiliyyətinə görə (həddi müqavimətə görə);
c) əgər svay bünövrələrə əhəmiyyətli dərəcədə üfüqi, o cümlədən seysmik yüklər ötürülürsə, (istinad divarları, yamacda yerləşən bina və qurğuların bünövrələri, aşırma konstruksiyaların bünövrələri və s.) qurğu yamacda və ya ona yaxın yerdə yerləşdirilirsə və yaxud əsas qruntun dik düşən laylarından ibarətdirsə, svay bünövrələrinin əsasının ümumi dayanıqlılığının itirilməsinə görə. Bu hesablama layihələndirilən bünövrənin yerdəyişməsinin qarşısını almaqdan ötrü nəzərdə tutulan konstruktiv tədbirlər nəzərə alınmaqla aparılmalıdır;
ikinci qrup həddi-hallara:
a) svay və svay bünövrələrin şaquli yüklərdən çökməsinə görə (yarımbölmə 7.4);
b) üfüqi yüklərin və momentlərin təsirindən svayların əsaslarının qruntu ilə birlikdə yerdəyişməsinə görə (əlavə 2);
c) svay bünövrələrin dəmir-beton konstruksiyalarının elementlərində çatların əmələ gəlməsi və ya açılmasına görə.
7.1.2. Svay bünövrələrin əsaslarının hesablanmasında qüvvə amillərinin və xarici mühitin (məsələn, yeraltı suların və onların rejiminin, qruntların fiziki-mexaniki xüsusiyyətlərinə təsiri və s.) mənfi təsirlərini birlikdə nəzərə alınmalıdır.
Qurğu və onun əsası birgə baxılmalıdır, yəni qurğunun sıxılan, şişən əsasla qarşılıqlı təsiri nəzərə alınmalıdır.
«Qurğu-əsas» və ya «bünövrə-əsas» sisteminin hesablama sxemi əsasın və qurğunun konstruksiyalarının gərginlik vəziyyətini və deformasiyalarını təyin edən zəruri amilləri nəzərə alaraq (qurğunun statik sxemi onun inşa edilməsinin xüsusiyyətləri, qrunt laylarının xarakteri, əsasın qruntlarının xassələri, qurğunun tikintisi və istismarı prosesində onların dəyişməsinin mümkünlüyü və s.) seçilməlidir. Konstruksiyaların fəza işini, həndəsi və fiziki qeyri-xəttiliyini, anizotropluğunu, materialların və qruntların plastik və geoloji xüsusiyyətlərini, çatlılığını, bünövrə altındakı plastik deformasiya sahələrinin inkişafını nəzərə almaq tövsiyə olunur.
Svay bünövrəsinin hesablanması, birinci və ikinci qrup həddi-hallar üçün svay bünövrələrin mexaniki vəziyyətini təsvir edən riyazi modellərin qurulması vasitəsilə aparılmalıdır. Hesablama modeli analitik və ədədi şəkildə təqdim oluna bilər. Tək svayların yükdaşıma qabiliyyətinin və çökməsinin hesablanması zamanı verilmiş ədədi və ya analitik həllərə üstünlük vermək lazımdır. İri ölçülü svay qruplarının və kombinə edilmiş svay-tava bünövrələrinin (KST) hesablanmasını əsasən ədədi üsullarla aparmaq lazımdır.
Svay bünövrələrinin layihələndirilməsi zamanı bu svayların başlarını birləşdirən konstruksiyanın sərtliyi nəzərə alınmalı və hesablama modelində əks olunmalıdır. Hesablama modeli tərtib edilərkən, həmçinin aşağıdakılar nəzərə alınmalıdır:
- tikinti meydançasının qrunt şəraiti;
- hidrogeoloji rejim;
- fiziki - kimyəvi rejim;
- svayların yerləşdirilmə xüsusiyyətləri;
- svayların aşağı ucu altında şlamın olması.
Ədədi üsullarla hesablamaların aparılması zamanı «rostverk-svaylar-qrunt əsas» sisteminin hesablama sxemi son nəticədə sistemin müqavimətini təyin edən əsas amilləri nəzərə almaqla seçilməlidir. Svayların və svay bünövrələrin yüklənməsinin müddəti və zamandan asılı dəyişməsi nəzərə alınmalıdır.
Svay bünövrələrinin hesablama modeli elə qurulmalıdır ki, xətalar yalnız layihələndirilən yerüstü konstruksiyaların etibarlılığının təmin olunması istiqamətində olmalıdır. Əgər belə xəta əvvəlcədən təyin oluna bilməzsə, variantlı hesablamalar aparmaq və yerüstü konstruksiyalar üçün daha əlverişsiz təsirlər təyin edilməlidir.
Svay bünövrələrinin kompüter hesablamalarının aparılması zamanı, hesablama modelinin təyinatı və əsasın qruntlarının deformasiya və möhkəmlik göstəricilərinin seçilməsi ilə bağlı olan mümkün qeyri-müəyyənlikləri nəzərə alınmalıdır. Bunun üçün tək svayların, svay qruplarının və svay-tava bünövrələrinin mümkün müqavimətini təyin edən ədədi hesablamaların aparılması zamanı, hesablama sxeminin ayrı-ayrı elementlərinin analitik həllərlə hesablanmasının nəticələrinin müqayisəsini aparmaq, həmçinin müxtəlif geotexniki proqramlar üzrə hesablamanın alternativ nəticələrinin müqayisəsi yerinə yetirilməlidir.
7.1.3. Svay bünövrələrinin hesablanmasında nəzərdə tutulan yüklər və təsirlər, yükə görə etibarlılıq əmsalları, həmçinin yüklərin mümkün birgə təsirləri TNvəQ 2.01.07, TNvəQ 2.02.01-in tələblərinə müvafiq qəbul edilməlidir.
7.1.4. Svayların, svay bünövrələrinin və onların əsaslarının yükdaşıma qabiliyyətinə görə hesablanması, yüklərin əsas və xüsusi yük birləşmələrinin təsirlərinə, deformasiya üzrə isə əsas yük birləşmələrinə görə yerinə yetirilməlidir.
7.1.5. Körpülərin və hidrotexniki qurğuların svay bünövrələrinin hesablanması zamanı yüklərin və onların birgə təsirlərinin nəzərə alınması və yükə görə etibarlılıq əmsalları TNvəQ 2.05.03; TNvəQ 2.06.06, TNvəQ 2.06.04 və MSN 3.04-01-in tələbələrinə əsasən qəbul edilməlidir.
7.1.6. Svayların, svay bünövrələrin və onların əsaslarının bütün hesablamalarını materialların və qruntların xassələrinin hesablama qiymətlərindən istifadə etiməklə yerinə yetirmək lazımıdır.
Svayların və svay rostverklərin materiallarının xüsusiyyətlərinin hesablama qiymətləri TNvəQ 2.03.01, TNvəQ II-23, TNvəQ II-25, TNvəQ 2.05.03 və TNvəQ 2.06.06 tələblərinə müvafiq olaraq qəbul edilməlidir.
Qruntların xüsusiyyətlərinin hesablama qiymətləri DÜİST 20522-yə uyğun təyin edilməli, svayı əhatə edən qrunt yatağının cz əmsallarının hesablama qiymətləri əlavə 2-yə müvafiq qəbul edilməlidir.
Svayın aşağı ucu altında hesablama R müqaviməti və svayın yan səthində fi müqaviməti qruntun yarımbölmə 7.2 -nin tələblərinə əsasən təyin edilməlidir.
Yarımbölmə 7.3-ün tələblərinə uyğun aparılmış çöl tədqiqatlarının nəticələri olduqda qrunt əsasının yükdaşıma qabiliyyəti qruntların statik zondlamasının, qruntların etalon svaylarla sınaqlarının və ya svayların dinamik sınaqlarının məlumatlarına əsasən təyin edilməlidir.
Statiki yüklə svayların sınaqları aparıldığı halda svayların əsasındakı qruntun yükdaşıma qabiliyyətini yarımbölmə 7.3-ün tövsiyəsini nəzərə alaraq, bu sınaqların nəticələrinə görə qəbul edilməlidir. Statiki yüklə natura svaylarının sınaqları aparılmayan obyektlər üçün svay əsasındakı qruntun yükdaşıma qabiliyyətini qurğunun məsuliyyət səviyyəsini nəzərə alaraq yarımbölmə 7.2 və 7.3-də göstərilən bir neçə mümkün üsullardan biri ilə təyin etmək tövsiyə olunur.
7.1.7. Materialın möhkəmliyinə görə svayların və svay rostverklərin hesablanması beton, dəmir-beton, polad və ağac konstruksiyaların hesablanmasına dair mövcud qaydaların tələblərinə uyğun olaraq aparılmalıdır. Çatların əmələ gəlməsi və açılması üzrə svay bünövrələrin dəmir-beton konstruksiyalarının elementlərinin hesablanmasını TNvəQ 2.03.01-in tələblərinə uyğun şəkildə, körpülər və hidrotexniki qurğular üçün isə müvafiq olaraq TNvəQ 2.05.03 və TNvəQ 2.06.06-ın tələblərini nəzərə alaraq aparılmalıdır.
7.1.8.Materialın möhkəmliyinə görə bütün növ svayların hesablanması zamanı, svaya rostverkin dabanından l1 məsafədə yerləşmiş qrunta sərt bərkidilən mil kimi baxılaraq, həmin məsafə aşağıdakı düsturla tapılır:
burada l0 - yüksək rostverkin dabanından qruntun planlaşdırma səviyyəsinə qədər svay sahəsinin uzunluğudur, m-lə; - deformasiya əmsalı olub, 1/m-lə ölçülür və əlavə 3-ə görə təyin edilir.
Əgər qaya olmayan qruntun təbəqəsində yerləşdirilmiş və qaya qrunta bərkidilmiş qazma svayları və svay-qabıqlar üçün olarsa, onda l1 = l0+h qəbul edilməlidir (burada h - daban səviyyəsindən svay və ya svay-qabığın salınma dərinliyidir, m-lə, bu dərinlik yüksək rostverk zamanı onun aşağı ucundan qruntun planlaşdırılmış səviyyəsinə qədər və aşağı rostverk zamanı rostverkin dabanına qədər qəbul edilir, dabanı qeyri-qaya qrunta söykənən və ya yerləşdirilən, güclü sıxılma istisna olmaqla, m-lə).
Deformasiya modulu E≤ 5 MPa (50kq/sm) olan gərgin sıxılan qruntlar qazma-inyeksiya svayları kəsib keçəndə onların materialın möhkəmliyinə görə hesablanması zamanı boyuna əyilmədə svayın ld hesablama uzunluğu onun diametrindən (d) asılı olaraq aşağıdakı kimi qəbul edilməlidir:
E ≤ 2 MPa (20 kq/sm) olduqda ld = 25 d;
2 < E ≤ 5 MPa (20 < E ≤ 50 kq/sm) olduqda ld = 15 d.
Əgər ld gərgin sıxılımış qruntun layının hg qalınlığından artıq olarsa, svayın hesablama uzunluğu 2 hg-yə bərabər qəbul edilməlidir.
7.1.9. Doldurulan, qazılan svayların və baretlərin (svay-dayaq və qazılıb-buraxılan svaylardan başqa) materialın möhkəmliyinə görə hesablanmasında, betonun hesablama müqavimətini, quyuların və qoruyucu boruların dar yerdə betonlanmasını nəzərə alan azaldıcı iş şəraiti əmsalı γcb = 0,85 və svay işlərinin yerinə yetirilmə üsulların təsirini nəzərə alan əlavə azaldıcı əmsalı ilə qəbul edilməlidir.
a) gilli qruntlarda, əgər tikinti dövründə yeraltı suların səviyyəsi svayların dabanından aşağıda olarsa, quyuların qazılması və quru betonlanması quyuların divarlarını bərkitmədən mümkün olduğu hallarda = 1,0;
b) çıxarılan qoruyucu boruların və yaxud boş şneklərin istifadəsi ilə quyuların qazılması və betonlanması quru vəziyyətdə aparılan qruntlarda, =0,9;
c) onlarda su olanda quyuların qazılması və betonlanması, çıxardılmayan tutucu boruların, yaxud boş şneklərin istifadəsi ilə aparılan qruntlarda, = 0,8.
ç) quyuların qazılması və betonlanması gil məhlulu altında və ya suyun izafi təzyiqi altında (qoruyucu borularsız) yerinə yetirilən qruntlarda, = 0,7.
Qeyd. Svayların sualtı gil məhlulu altında betonlanması ancaq borunun şaquli yerdəyişmə üsulu ilə yaxud beton nasosun köməkliyi vasitəsi ilə yerinə yetirilməlidir.
7.1.10. Bütün növ svayların konstruksiyalarının hesablanmasını onlara qurğudan ötürülən yüklərin təsirinə görə, əvvəlcədən hazırlanmış (vurulan) svayları isə onların hazırlanması, anbarlaşdırılması, daşınması vaxtı yaranan, həmçinin svayı onun başından 0,3 l (burada l - svayın uzunluğu) məsafədəki nöqtədən tutaraq kopyora qaldırılması zamanı öz çəkilərindən yaranan qüvvəyə görə hesablamaq lazımdır.
Bu zaman öz çəkisinin təsirindən svayda yaranan qüvvənin dinamiklik əmsalı aşağıdakı kimi qəbul edilməlidir:
1,5 - möhkəmliyə görə hesablamalarda;
1,25 - çatın əmələ gəlməsi və açılmasna görə hesablamalarda.
Bu hallarda svayın öz çəkisindən yükə görə etibarlılıq əmsalı vahidə bərabər qəbul edilir.
7.1.11.Əsasın qruntunun yükdaşıma qabiliyyətinə görə, bünövrənin tərkibində və tək halda olan svay aşağıdakı şərtlə hesablanmalıdır:
burada N - bənd 7.1.12-yə uyğun təyin edilərək svaya ötürülən hesablama yükü (yüklərin əlverişsiz birləşməsində bünövrəyə təsir edən hesablama yüklərindən yaranan boyuna qüvvə);
Fd - tək svayın qrunt əsasının yükdaşıma qabiliyyəti (həddi müqavimət), gələcəkdə svayın yükdaşıma qabiliyyəti adlanan, bölmə 7.2 və 7.3-ə uyğun təyin edilən qüvvədir;
g0 - bir svaylı bünövrə üçün g0 = 1 və svayın qrup şəklində yerləşməsində g0 = 1,15 qəbul edilən svay bünövrələri tətbiq ediləndə qrunt şəraitlərinin eynicinsli alınmasını nəzərə alan iş şəraiti əmsalıdır;
gn - qurğunun təyinatı (məsuliyyəti) üzrə etibarlılıq əmsalı, müvafiq olaraq I, II və III məsuliyyət səviyyəli qurğular üçün 1,2; 1,15 və 1,10 qəbul edilir;
gk -qrunt üzrə etibarlılıq əmsalı olub aşağıdakı kimi qəbul edilir:
1,2 - əgər svayın yükdaşıma qabiliyyəti statik yükləmə ilə çöl sınaqlarının nəticələrinə görə təyin edilmişdirsə;
1,25 -əgər svayın yükdaşıma qabiliyyəti qruntda statik zondlamanın nəticələrinə görə hesablanmışdırsa və ya qruntun elastik deformasiyasını nəzərə almaqla yerinə yetirilmiş svayın dinamik sınaqlarının nəticələrinə görə, həmçinin etalon svay və ya svay-zondla qruntların çöl sınaqlarının nəticələrinə görə hesablanmışdırsa.
1,4 - əgər svayın yükdaşıma qabiliyyəti hesablanma ilə təyin edilmişsə, o cümlədən qruntun elastik deformasiyası nəzərə alınmadan yerinə yetirilmiş svayların dinamik sınaqlarının nəticələrinə görə;
1,4 (1,25) - aşağı rostverkli körpülərin dayaqlarının bünövrələri üçün, asma svaylarda (sürtünməli svaylarda) və svay-dayaqlarda; yüksək rostverklərdə isə yalnız bünövrədə svayların sayından asılı olmayaraq sıxıcı qüvvəni qəbul edən svay dayaqlarda;
Dabanı gərgin sıxılan qrunta söykənən yüksək və aşağı rostverkli hidrotexniki qurğular və körpülərin dayaqlarının bünövrələri üçün, həmçinin hər bir qurğu üçün asma svaylar və svay-dirəklər şəklində rostverkin dartıb-qoparan qüvvəni qəbul etdiyi bünövrədəki svayların miqdarından asılı olaraq γk aşağıdakı kimi qəbul edilir:
21- və ondan çox svay olduqda - 1,4 (1,25);
11-dən 20-yə qədər svay olduqda - 1,55 (1,4);
6-dan 10-a qədər svay olduqda -1,65(1,5);
1-dən 5-ə qədər svay olduqda - 1,75 (1,6);
Sütun altındakı kvadrat en kəsikli tək svaydan ibarət olan bünövrələr üçün vurulan svayda yüklənmə 600 kN-dan və doldurulan svayda 2500 kN-dan çox olan hallarda γk əmsalının qiymətini əgər svayın yükdaşıma qabiliyyəti statik yükün sınağının nəticəsinə görə təyin edilmişsə 1,4-ə bərabər qəbul edilməli və svayın yükdaşıma qabiliyəti digər üsulla təyin edilmişsə, 1,6-ya bərabər qəbul edilməlidir.
1. Mötərizədə gk qiymətləri svayın yükdaşıma qabiliyyəti statik yükləmə ilə çöl sınaqları nəticəsində və ya qruntların statik zondlamasının nəticələrinə görə hesablamaqla təyin edildiyi hallarda verilmişdir.
2. Bütün növ svayların basılmada olduğu kimi dartıb-qoparmaya görə də hesablanması zamanı hesablama yüklərindən svayda yaranan boyuna qüvvə N, yükə görə hesablama qüvvəsini artıran və etibarlılıq əmsalı ilə qəbul edilən svayın öz çəkisini nəzərə almaqla təyin edilməlidir.
3. Əgər svay bünövrələrin hesablanması külək və kran yükləri nəzərə alınmaqla aparılarsa, onda kənar svaylarla qəbul edilən hesablama yüklərinin 20%-ə qədər artırılmasına yol verilir (elektrik ötürücü xəttlərin dayaqlarının bünövrələrindən başqa).
4. Əgər körpü dayağının bünövrəsinin svayları xarici yüklərin təsiri istiqamətində bir və ya bir neçə sıra yaradırsa, onda tormozlanmadan, küləyin təzyiqindən, buzdan və gəmilərin təzyiqindən daha çox yüklənmiş svayın qəbul etdiyi yüklərin nəzərə alınması zamanı (birgə və ya ayrı-ayrı) hesablama yükünü cərgədə 4 svay olduğu zaman - 10% artırmağa, cərgədə 8 və daha çox svay olduğu zaman - 20% artırmağa yol verilir. Svayların orta sayının təyini zamanı hesablama yükünün artma faizi interpolyasiya ilə təyin edilir.
7.1.12 Svaydakı hesablama N, kN qüvvəsi, bünövrənin şaquli və üfüqi yükləri və əyici momenti qəbul edən sərt rostverklə birləşmiş svay qrupu kimi nəzərdə tutaraq təyin edilməlidir.
Şaquli svaylı bünövrələr üçün svaya düşən hesablama yükünü aşağıdakı düsturla təyin edilməsinə icazə verilir:
burada Nd - daban səviyyəsində svay rostverkə ötürülən hesablama sıxıcı qüvvə, kN;
Mx. My - rostverkin dabanının müstəvisində svayın planının mərkəzi x və y oxlarına nəzərən svay rostverkinə ötürülən hesablama əyici momentləri, kN. m,
n - bünövrədə olan svayların sayı;
xi, yi - mərkəzi oxlardan hər bir svayın oxuna qədər olan məsafələr, m;
x, y - hesablama yükünün hesablanmasında mərkəzi oxlardan hər bir svayın oxuna qədər olan məsafələrdir, m;
7.1.13. Eyni en kəsiyə malik şaquli svaylı sərt rostverkli bünövrəyə təsir edən üfüqi yük bütün svaylar arasında bərabər paylandığı qəbul edilməlidir.
7.1.14. Svay bünövrənin və onun əsasının dayanıqlılığa yoxlanılması qruntun sürüşən hissəsinə qoyulan svaydan əlavə, üfüqi reaksiyanın təsirini nəzərə almaqla TNvəQ 2.02.01-in tələblərinə müvafiq aparılmalıdr.
7.1.15. Svayların və svay bünövrələrinin materialları möhkəmliyə görə hesablanmalıdır.
7.1.16. Deformasiyaya görə svayların və svay bünövrələrinin hesablanması aşağıdakı şərtlə aparılmalıdır
burada s- bənd 7.1.4; bənd 7.1.5; bölmə 7.4-ü nəzərə almaqla və əlavə 1 -ə görə hesablanıb təyin edilən svayın, svay bünövrəsinin və qurğunun birgə deformasiyasıdır (çökmə, yerdəyişmə, svayın, svay bünövrəsinin çökməsinin nisbi fərqi və s.),
su - svayın, svay bünövrəsinin və qurğunun əsasının birgə deformasiyasının həddi qiyməti olub TNvəQ 2.02.01, körpülər üçün isə - TNvəQ 2.05.03-ə əsasən müəyyən edilir.
7.2. Svayın yükdaşıma qabiliyyətinin təyin edilməsinin hesablanma üsulları
7.2.1.Qaya qrunta söykənən, vurulan svayın, svay-qabığın, doldurulan və qazma svayın, həmçinin, az sıxılan qrunta söykənən vurulan svayın (bənd 6.2) yükdaşıma qabiliyyətini Fd, kN aşağıdakı düstura əsasən təyin etmək lazımdır:
gs - svayın qruntda iş şəraiti əmsalıdır və 1-ə bərabər qəbul edilir;
R - svay-dayağın aşağı ucu altında qruntun hesablama müqavimətidir, KPa;
A- svayın qrunta söykəndiyi sahə, m, bütöv en kəsikli svaylar və ucu bağlı içiboş svaylar üçün en kəsiyinə bərabər olan - brutto sahə, aşağı ucu açıq olan dairəvi kəsikli içiboş svaylar və svay-qabıqlar üçün boşluqlar betonla doldurulmayıbsa, onların - netto enkəsiyinə bərabərdir və onun diametrinin üç mislindən az olmayan hündürlükdə bu boşluğun betonla doldurulması zamanı ümumi sahə enkəsik sahəsinə bərabər qəbul edilir.
Qaya və az sıxılan qruntlara söykənən vurulan svayların bütün növləri üçün qaya qruntun hesablama müqaviməti R, R=20000 kPa (2000 tq/m) qəbul edilməlidir.
Aşınmayan qaya və az sıxılan qruntlara (zəif laylarsız) söykənən və 0,5 m-dən az olmayan məsafədə onlara basdırılan betonla doldurulan qazma svaylar və svay-qabıqlar üçün R-i aşağıdakı düsturla təyin edilməlidir:
burada Rm - bir qayda olaraq çöl şəratində təyin edilən sudan doymuş vəziyyətdə qaya qruntun kütləsinin bir oxlu sıxılmada möhkəmlik həddinin normativ qiyməti Rc,m,n üzrə svay-dayağın aşağı ucunun altında qaya qruntun kütləsinin hesablama müqavimətidir kPa.
gg - qrunt üzrə etibarlılıq əmsalıdır və 1,4-ə bərabər qəbul edilir.
İstənilən məsuliyyət səviyyəli qurğuların əsaslarının əvvəlcədən hesablanması üçün Rm və Rc.,m.,n xarakteristikalarının qiymətlərinin Rm=RcKs, Rc,m,n= Rc,nKs-ə bərabər qəbul edilməsinə yol verilir. Burada Rc və Rc,n müvafiq olaraq sudan doymuş halda qaya qruntun bir oxlu sıxılmasında möhkəmlik həddinin hesablama və normativ qiymətləridir, kPa, laboratoriya şəraitində ayrı-ayrı nümunələrin (monolit) sınaqlarının nəticəsinə əsasən təyin edilir.
Ks -qaya suxurlarında çatların olması səbəbindən möhkəmliyin azalmasını cədvəl 7.1-ə əsasən qəbul edilən əmsaldır.
Qeyd: 1. RQD -nin böyük qiymətlərinə Ks-nin böyük qiymətləri uyğun gəlir.
2. RQD -nin aralıq qiymətləri üçün Ks əmsalı interpolyasiya ilə təyin edilir.
3. RQD -nin qiymətləri haqqında məlumat olmadığı halda Ks-nin qiymətinin diapazonundan ən kiçiyi qəbul edilir.
Hər bir halda R-in qiymətini 20000 kPa-dan böyük qəbul edilməməlidir. Doldurulan və qazma svaylar və betonla doldurulan və aşınmayan qaya qrunta (zəif araqatlarsız) 0,5 m-dən az olmayan dərinlikdə qoyulan svay-qabıqlar üçün qaya qruntun hesablama müqaviməti R aşağıdakı düsturla təyin edilir:
Rm - düstur 7.6 ilə təyin edilir;
ld- doldurulan və qazma svayın və svay-qabığın qaya qrunta hesablama qoyulma dərinliyi, m;
df - qaya qrunta qoyulan doldurulan və qazma svayların və svay-qabıqların bir hissəsinin xarici diametri, m.
dərinlik amilinin qiyməti 3-dən artıq qəbul edilmir.
I və II məsuliyyət səviyyəli qurğuların əsaslarının son hesablamaları üçün, həmçinin aşınan, yumşalan, nazik araqatları qaya qruntlardan təşkil olunmuş əsaslar üçün svay-dayağın yükdaşıma qabiliyyətini Fd svayların statik yüklərin sınağının nəticəsinə görə qəbul edilməlidir.
Svay qabığının diametrinin 3 mislindən az olmayan qalınlığa malik, yuyulmayan qeyri-qaya qrunt layı ilə örtülmüş aşınmayan qaya qruntun səthinə bərabər şəkildə söykənən svay-qabıqlar üçün düstur (7.7)-də dərinlik amilini vahidə bərabər qəbul edilməlidir.
Qeyd. Əsasda dolu, qazma-svay və aşınan svay-qabıqlar, həmçinin, boşalan qaya qruntlar olduğu zaman, onların biroxlu sıxılmada möhkəmlik həddini ştamplarla sınağın nəticələrinə görə və ya svay və svay-qabığın statik yüklə sınağının nəticələrinə görə qəbul edilməlidir.
7.2.2. Sıxıcı yükə işləyən vurulan asma və basılan svayların və qruntu çıxartmadan yerləşdirilən qabıq-svayın yükdaşıma qabiliyyətini Fd, kN, svayın aşağı ucu altında və onun yan səthində əsasın qruntlarının hesablama müqavimətinin cəmi kimi aşağıdakı düsturla təyin edilir:
burada γc - svayın qruntda iş şəraiti əmsalıdır və 1-ə bərabər qəbul edilir;
R - svayın aşağı ucu altında qruntun hesablama müqavimətidir, kPa, cədvəl 7.2-yə əsasən qəbul edilir;
A - svayın qrunta söykənmə sahəsidir, m, svayın en kəsiynin sahəsi üzrə brutto və ya kamuflet genişlənmənin en kəsiyinin sahəsi üzrə onun daha böyük diametrinə görə və ya qabıq-svayın sahəsinə görə netto qəbul edilir;
u - svayın gövdəsinin en kəsiyinin xarici perimetridir, m;
f1 - əsasın qruntunun i-ci layının svayın yan səthinə hesablama müqavimətidir, kPa, cədvəl 7.3-ə əsasən qəbul edilir;
hi - svayın yan səthinə toxunan qruntun i-ci layının qalınlığıdır, m;
gcR, gcf - müvafiq olaraq svayın aşağı ucunun altında və yan səthində qruntun iş şəraiti əmsalıdır (bu iş şəraiti svayın yerləşdirmə üsulunun qruntun hesablama müqavimətinə təsirini nəzərə alır və cədvəl 7.4-ə əsasən təyin edilir).
Layihə ilə planlaşdırılması nəzərdə tutulan ərazinin üstdən kəsilməsi və ya qruntun yuyulması mümkün olduğu hallar istisna olmaqla, düstur 7.8 - də svayın keçdiyi qruntun bütün layları üzrə qruntun müqavimətini cəmləmək lazımdır. Bu hallarda, müvafiq olaraq planlaşma (kəsilmə) səviyyəsindən və hesablama daşqını zamanı su hövzəsinin yerli yuyulmasından sonra onun dibindən aşağıda yerləşən qruntun bütün laylarının müqaviməti cəmlənməlidir.
1. Vurulan sancaqşəkilli svayın yükdaşıma qabiliyyəti düstur 7.8-ə görə təyin edilir. Bu zaman gövdə sahəsində perimetr kimi u svayın gövdəsinin eninə kəsiyinin perimetri, genişlənən sahədə isə genişlənmənin en kəsiyinin perimetri qəbul edilməlidir. Qruntun hesablama müqavimətini fi bu cür svayların yan səthinin genişlənən sahəsində, qumsallıqlarda isə gövdənin genişlənməyən sahəsində svaylar üçün olduğu kimi qəbul edilməli; gilli qruntlarda müqavimət fi genişlənən yerdən yüksəkdə yerləşən gövdə sahəsində isə 0-a bərabər qəbul edilməlidir.
2. Düstur 7.8-də svayın 5 m-dən çox dərinliyə batırıldığı halda tozşəkilli qruntlar üçün qruntların hesablama R və fi müqavimətini 5 m dərinlik üçün cədvəl 7.2 və cədvəl 7.3-də göstərilən qiymətlərə görə qəbul edilməlidir. Bundan başqa bu qruntlar üçün onların islanmasının mümkün olduğu halda cədvəl 7.2 və cədvəl 7.3-də göstərilmiş hesablama R və fi müqavimətlərini onların tamamilə su ilə doymuş halına uyğun olan axıcılıq göstəricisi zamanı qəbul edilməlidir.
7.2.3. Aşağı ucu ilə boş qumlara ya da axıcılıq göstəricisi İL ˃ 0,6 olan gilli qruntlara söykənən, vurulan və basılan svaylar üçün, yükdaşıma qabiliyyətini Fd, kH svayların statik sınaqlarının nəticələrinə görə təyin edilməlidir.
7.2.4. Yan tərəfə mailliyi ip ≤ 0,025 olan qumlu və gilli qruntları kəsib keçən piramidaşəkilli, trapesşəkilli və qumlu və rombşəkilli svayların yükdaşıma qabiliyyətini Fd, kN aşağıdakı düsturla təyin edilir.
burada γc, R, A, hi, fi - düstur 7.8-də olduğu kimi qəbul olunur;
ui- svayın i-ci kəsiynin xarici perimetri, m;
uo,i - svayın i-ci en kəsiyinin svayın oxuna meylli olan tərəflərinin (səmtinin) ölçülərinin cəmi, m,
ip - svayın yan tillərinin mailliyi, vahidin hissələri;
Ei- svayın yan səthini əhatə edən qrunt layının deformasiya moduludur, kPa, sıxılma sınaqlarının nəticələrinə görə təyin edilir;
ki - qruntun növündən və cədvəl 7.5-ə əsasən qəbul edilən əmsaldır;
ζr - reoloji deformasiya əmsaldır və 0,8-ə bərabər qəbul edilir.
1. Düstur 7.9-da rombşəkilli svaylarda əks mailliyə malik sahənin yan səthindəki qruntun müqavimətlərinin cəmlənməsi aparılmır.
2. Yan tərəflərin mailliliyi ip ≥ 0,025 olan piramida şəkilli svayların hesablanması, pressiometrik sınaqların nəticələrinin əldə olunduğu zaman əlavə 3-ün tələblərinə müvafiq, onlar istisna olduğu hallarda isə ip qiymətini 0,025-ə bərabər qəbul edərək düstur 7.9 -a əsasən hasablanmasına yol verilir.
7.2.5 Dartıb-qoparan yükə işləyən, asılan vurulan və basılan svayın və qruntu çıxartmadan basdırılan svay-qabığın, yükdaşıma qabiliyyətini Fdu, kN, aşağıdakı düsturla təyin edilir:
burada u, γcf, fi.hi - düstur 7.8.-də verilmiş göstəricilərin eynisidir;
γc - svayın qruntda iş şəraitinin əmsalıdır (bütün qurğular üçün qrunta 4 m-dən az dərinliyə batırılan svay üçün γc =0,6; 4m və daha çox dərinlik də γc = 0,8, hava elektrik ötürücü xəttlərinin dayaqları istisna olmaqla, elektrik ötürücü xətləri üçün isə əmsal fəsil 14-ə müvafiq qəbul edilir).
Qeyd. Körpü dayaqlarının bünövrəsində eyni daimi yüklərin təsiri zamanı svayın dartıb-qoparmasına işləməsinə yol verilmir.
1. Kəsrin üstündə R-in qiymətləri qumlar üçün, altında isə gilli qruntlar üçün verilmişdir.
2. Cədvəl 7.2 və cədvəl 7.3-də svayın aşağı ucunun batırılma dərinliyi və ərazinin 3 m-ə qədər kəsmə, tökmə, yuma ilə planlaşdırılması zamanı, qrunt layının yerləşməsinin orta dərinliyinin təbii relyefin səviyyəsindən, 3 m-dən yuxarı kəsmə, tökmə, yuma zamanı isə şərti işarədən- müvafiq olaraq kəsmə səviyyəsindən 3 m yuxarıda və ya tökmə səviyyəsindən 3 m aşağı yerləşən nöqtədən qəbul edilməlidir.
Svayın aşağı ucunun batırılma dərinliyini və qrunt layının su hövzəsində yerləşməsinin orta dərinliyini hesablama daşqını nəticəsində ümumi yuyulmadan sonra dibin səviyyəsindən, bataqlıqda isə bataqlığın dibinin səviyyəsindən qəbul edilir.
Yuyulmadan və ya lider quyuları qurulmadan çəkiclərlə vurulan svaylar üçün dərinliyi 6 m olan çala vasitəsilə yol kəmərlərinin layihələndirilməsi zamanı svayın aşağı ucunun qrunta batma dərinliyini cədvəl 7.2-də bünövrənin qurulduğu yerdə təbii relyefin səviyyəsindən qəbul edilməlidir. Dərinliyi 6 m-dən çox olan çalalar üçün svayın batma dərinliyini, dərinliyi 6 m olan çalalar üçün olduğu kimi qəbul edilməlidir.
3. Svayın batırılmasının aralıq dərinliyi üçün və gilli qruntların axıcılıq göstəricisinin aralıq qiymətləri üçün cədvəl 7.2 və cədvəl 7.3-də R və fi qiymətləri interpolyasiya ilə təyin edilir.
Cədvəl 7.2-nin davamı
4. Sıxlığı statik zondlama göstəricilərinə əsasən təyin edilən sıx qumlar üçün yuyulmadan və ya lider quyulardan istifadə etmədən qoyulan svaylar üçün cədvəl 7.2.-yə əsasən R-in qiymətini 100%-ə qədər artırılmalıdır. Qruntun sıxlığı digər mühəndis axtarış göstəricilərinə görə təyin edildikdə və sıx qumlar üçün statik zondlamanın göstəricilərinin olmadıqda R-in qiymətini cədvəl 7.2 üzrə 60%-ə qədər artırılmalıdır, lakin 20000 kPa-dan artıq olmamaq şərtilə.
5. R-in hesablama müqavimətinin cədvəl 7.2 üzrə qiymətlərindən istifadə olunmasına o şərtlə yol verilir ki, svayların yuyulmayan və kəsilməyən qrunta batırılması aşağıda verilənlərdən az olmasın:
- körpü və hidrotexniki qurğular üçün-4,0 m;
-bina və digər qurğular üçün -3,0 m.
6. Bir mərtəbəli istehsalat binasının daxili arakəsmələrinin altındakı bünövrə kimi istifadə olunan kəsimi 0,15 x 0,15 m və ondan az olan vurulan svayların aşağı ucu altında hesablama müqavimətlərinin R qiymətlərini 20% -ə qədər artırmağa yol verilir.
7. Qumcalar üçün plastiklik miqdarı Ip ≤ 4 və məsaməlilik əmsalı e < 0,8 olduğu zaman R və fi hesablama müqavimətlərini orta sıxlıqlı tozşəiklli qumlarda olduğu kimi təyin edilməlidir.
8. Hesablama zamanı qruntların axıcılıq göstəricisini layihələndirilən bina və qurğuların istismarı dövründə onların proqnozlaşdırılan vəziyyətinə əsasən qəbul edilməlidir.
1.Svayın yan səthi üzərində qruntun hesablama müqavimətini fi təyin edən zaman cədvəl 7.2-də 2. 3 və 8 qeydlərində verilmiş tələbləri nəzərə alınmalıdır.
2.Svayın yan səthi üzərində qruntun hesablama müqavimətini fi təyin edərkən qrunt təbəqələrinin qalınlığı 2 m-dən çox olmayan bircins laylara bölünməlıdir.
3.Svayın yan səthindəki sıx qumların hesablama müqavimətinin qiyməti fi cədvəldə verilən qiymətlərlə müqayisədə 30%-ə qədər arıtrılmalıdır.
4.Məsaməlilik əmsalı e < 0,5 olan qumcaların və gilcələrin və məsaməlilik əmsalı e < 0,6 olan gillərin hesablama müqavimətinin axıcılıq göstəricisinin hər bir qiymətində cədvəl 7.3-də verilən qiymətlərlə müqayisədə 15% artırılmalıdır.
Svayların yükdaşıma qabiliyyətinin hesablanması zamanı qruntun iş şəraiti əmsalları
1. Aşağı ucu bağlı olan bütöv və içi boş svayların mexaniki (asma), buxar-hava və dizel çəkicləri ilə batırılması.
2. Diametrləri aşağıdakı kimi olan quyuların dibindən 1 m-dən aşağı olmamaqla svayın uclarının əvvəlcədən qazılmış lider quyulara vurulma və basılma ilə batırılması:
a) kvadrat svayın tərəflərinə bərabər
b) kvadrat svayların tərəflərindən 0,05 m az olan
c) kvadrat svayın tərəflərindən və dairəvi kəsikli svayın diametrindən 0,05 m-dən az olan (elektrik ötürücü xəttlərinin dayaqları üçün)
3. Svayın son mərhələdə altı yuyulma tətbiq edilmədən 1 m və daha artıq əlavə vurulma şərti ilə qumlu qruntlara altı yuyulma ilə basdırılması.
4. Qruntlara qabıq - svayların vibrobatırılması, svayların vibrobatırılması və vibrobasılması
a) orta sıxlıqlı qumlar:
- iri və orta irilikli;
b) axıcılıq göstəricisi IL =0,5 olan qumcalar:
c) axıcılıq göstəricisi IL ≤ 0 olan qumcalar
5. Aşağı ucu açıq olan içi boş dəmir-beton svayların çəkiclərlə batırılması:
a) svayın boşluğunun diametri 0,4 m-dən az olduqda
b) həmçinin 0,4 m-dən 0,8 m-ə qədər
6. Aşağı ucu bağlı olan dairəvi kəsikli içiboş svayın, sonradan onun aşağı ucunda kamuflet genişlənmə qurmaqla və genişlənmə diametri aşağıdakı kimi olmaqla orta sıxlıqlı qumlu qruntlarda və axıcılıq göstəricisi IL ≤ 0,5 olan gilli qruntlara hər-hansı üsulla 10 m və daha çox dərinliyə batırılması:
a) qruntun göstərilən növündən asılı olmayaraq, 1,0 m
b) 1,5 m qumlarda və qumcalarda
c) 1,5 m gilcələrdə və gillərdə
Svayların yükdaşıma qabiliyyətinin hesablanması zamanı qruntun iş şəraiti əmsalları
7. Svayın basılma ilə batırılması:
a) iri, orta irilikli və xırda qumlara
b) tozşəkilli qumlara
c) axzıcılıq göstəricisi IL < 0,5 olan gilli qruntlara
Qeyd. Axıcılıq göstəricisi 0,5 ˃ IL ˃ 0 olan gilli qruntlar üçün 4 bəndindəki γcR və γcf əmsalları interpolyasiya ilə təyin edilir.
7.2.6. Sıxıcı yükə işləyən genişlənməsi olan və genişlənməsi olmayan doldurulan və qazma svayların və qruntu çıxartmadan betonla doldurulan svay-qabıqların yükdaşıma qabiliyyəti Fd, kN(tq) aşağıdakı düsturla təyin edilir:
burada γc-svayın iş şəraiti əmsalıdır, onun nəmlik dərəcəsi Sr<0,85 olan gilli qruntlar və lösvari (toz-gilli, batan) qruntlara söykənməsi zamanı γc = 0,8; digər hallarda isə γc = 1;
γcR - svayın aşağı ucu altında qruntun iş şəraiti əmsalıdır; aşağıdakı hallar istisna olmaqla, bütün hallarda γcR = 1 qəbul edilir:
- kamuflet genişlənməsi olan svaylar və qazma-inyeksiya (bənd 6.5e ) svaylar üçün bu əmsal 1,3-ə bərabər;
- sualtı üsul ilə betonlanan genişlənən svaylar üçün γcR = 0,9;
-elektrik ötürücü hava xəttlərinin dayaqları üçün əmsalı bölmə 14-ə müvafiq qəbul edilməlidir;
R- hesablama müqavimətidir, kPa - svayın aşağı ucunun altında qruntun bənd 7.2.7-yə əsasən qəbul edilən və bənd 6.4 a, b-də göstərilən texnologiya ilə hazırlanan doldurulan svaylar üçün isə cədvəl 7.2- yə əsasən müəyyən edilir;
A - svayın söykənmə sahəsi, m:
- genişlənməsi olmayan doldurulan və qazılan svaylar üçün - svayın en kəsiyinin sahəsi;
- genişlənməsi olan doldurulan və qazılan svaylar üçün - genişlənmənin daha böyük diametri olan yerdə en kəsiyinin sahəsi;
- betonla doldurulan qabıq-svaylar üçün - qabığın en kəsiyinin sahəsi, brutto qəbul edilir;
u - svay gövdəsinin en kəsiyinin perimetri, m;
γcf - svayın yan səthindəki qruntun iş şəraiti əmsalıdır, quyunun əmələ gəlmə üsulundan və betonlama şəraitindən asılı olaraq, cədvəl 7.6 üzrə qəbul edilir;
fi - svay gövdəsinin yan səthindəki qruntun i-ci layının hesablama müqavimətidir, kPa, cədvəl 7.3 -ə əsasən qəbul edilir;
hi - düstur 7.8 -də olan qiymətdir.
1. Genişlənməsi olan svayın yan səthindəki qumların müqavimətini, planlaşdırılma səviyyəsindən svayın gövdəsinin genişlənmə səthinə jI / 2 bucağı altında svayın oxuna toxunan xətti əmələ gətirici kimi təssəvvür edilən konusunun səthilə kəsişmə səviyyəsinə qədər olan sahədə nəzərə alınmalıdır, burada jI - göstərilən konusun həddində təbəqələnən qruntun sürtünmə bucağının orta (laylar üzrə) hesablama qiymətidir. Gilli qruntların müqavimətinin gövdənin bütün uzunluğu boyu nəzərdə tutulmasına yol verilir.
2. Qazma inyeksiya-svaylar üçün gövdənin en kəsiyinin perimetrini onların hazırlanması zamanı qazılan quyuların perimetrinə bərabər qəbul edilir.Qazma inyeksiya-svayların söykənmə sahəsini,bənd 6.5-üzrə genişlənmənin eninə kəsiyinin sahəsi üzrə qəbul edilir,gövdənin eninə kəsiyinin perimetrini isə svayların diametrlərinin dj,i orta qiymətinə nəzərən,qruntun i-ci layında j-ci qapalı-impulslu genişlənmənin doldurulmasına sərf edilən beton qarışığının həcminə görə təyin edilməlidir. Svayın layihədə verilən genişlənməsi konkret qrunt şəraitində sınaq svayların hazırlanması zamanı dəqiqləşdirilir.
1. İtirilən ucluqlu və ya beton tıxaclı inventar boru ilə batırılma zamanı 6.4 a-ya əsasən doldurulan
2. Vibro ştamplı doldurulan
3. Qazılan, o cümlədən genişlənmə ilə betonlanan:
a) quyuda suyun olmaması zamanı (quru üsulla) və qoruyucu inventar borulardan istifadə zamanı, həmçinin,onların fasiləsiz yerdəyişən şneklər (FYŞ) üsulu ilə yerinə yetirilməsi
b) suyun altında və ya gil məhlulunun altında
c) dərinlik vibrasiyasının köməyi ilə qoyulan (quru üsulla) sərt beton qarışığı ilə
4. 6.5 c-yə görə baretlər
5. Qruntun çıxarılması, vibrasiya ilə batırılan svay-qabıqlar
7. Tutucu boruların və ya 200-400 kPa (2-4 atm.) təzyiqlə sıxlaşdırılan bentonit məhlulunun mühafizəsi altında, həmçinin onların beton qarışığının keçiriсisi boş şneklərin sütunu vasitəsi ilə inyeksiyalı yerinə yetrilməsi zamanı hazırlanan qazma-inyeksiyalı
8. Cərəyan impulslu texnologiyadan (CİT)isti-fadə etməklə qurulan qazma inyeksiya-svaylar 6.5 e-yə əsasən
7.2.7.Svayın aşağı ucu altında qruntun hesablama müqavimətini R, kPa, aşağıdakı kimi qəbul etmək lazımdır:
a) əsasda qum dolduruculu, iri parçalı qruntlar və qumlar olan dağ enişlənməsi olan və olmayan doldurulan və qazma svaylar, qrunt özəyinin tamamilə çıxarılması ilə batırılan svay-qabıqlar üçün düstur (7.12)-yə əsasən, göstərilən qruntlardan olan qrunt özəyinin 0,5 m hündürlüyə saxlanması ilə batırılan svay-qabıqlar üçün isə düstur (7.13) ilə
R= 0,75α4(α1γ'1d+ α2α3γ1h); (7.12)
R= α4(α1γ'1d+ α2α3γ1h), (7.13)
burada, a1, a2, a3, a4 - ölçüsüz əmsallardır, 0,9-a bərabər azaldıcı əmsalın daxil edilməsi ilə qruntun əsasının daxili sürtünmə bucağının hesablama qiymətindən asılı olaraq cədvəl 7.7-yə əsasən qəbul edilir;
γ'1- svay əsasında asılqan qruntun xüsusi çəkisinin hesablama qiymətidir, kN/m, (doymuş qruntlarda suyun ölçülmüş təsirini nəzərə alınmaqla);
γ1 -svayın aşağı ucundan yuxarıda yerləşən qruntların ortaq (laylar üzrə) xüsusi çəkisinin hesablama qiymətidir, kN/m, svayın əsasında (su ilə doymuş qruntlarda suyun asılqan hərəkəti nəzərə alınmaqla);
d - diametr, m, doldurulan və qazılan svayların genişlənməsinin diametri (genişlənməsi olan svay üçün), svay-qabığın və ya sement-qum məhlulu ilə qruntda monolitləşdirilən svay - tir üçün quyunun diametri;
h - qoyulma dərinliyi, m, svayın aşağı ucunun və ya onun genişlənməsinin, təbii relyefdən və ya planlaşdırma səviyyəsindən (kəsimlə planlaşdırma zamanı) hesablanan, körpü dayaqları üçün hesablama daşqını zamanı onun ümumi yuyulmasından sonra su hövzəsinin dibindən;
b) əsasdakı gil qruntlar üçün cədvəl 7.8 üzrə.
1. Bənd 7.2.7 göstəriciləri o hallara aiddir ki, o zaman svayın, onların aşağı ucunun əsası kimi qəbul edilən qrunta svayın diametrindən az olmayan (və ya genişlənməyə, onlara malik svaylar üçün), ancaq 2 m-dən az olmayan dərinliyə basdırılması təmin edilir.
2. Düstur (7.12.) və düstur (7.13) üzrə hesablanan R-in qiymətini, eyni uzunluqda və eyni qrunt şəraitində vurulan svaylar üçün cədvəl 7.2 -də verilən qiymətlərdən yüksək qəbul edilməməlidir.
1.Daxili sürtünmə j bucağının hesablama qiymətlərini j = jI kimi qəbul edilməlidir.
2. ji, h/d və d-nin aralıq qiymətləri üçün a1, a2, a3 və a4 əmsallarının qiymətləri interpolyasiya ilə təyin edilir.
Gilli qruntlarda, çökən qruntlar istisna olmaqla, onların axıcılıq göstəricisi IL aşağıdakılara bərabər olanda, doldurulan və qazma svayların və qruntu çıxardaraq betonla doldurulan svay-qabıqların aşağı uclarının altında hesablama müqaviməti R, kPa
1. Cədvəl 7.8 -də svayın aşağı ucunun batırılma dərinliyini və ərazinin 3 m-ə qədər kəsmə, tökmə, yuyulma ilə planlaşdırılması zamanı qrunt layının yerləşməsinin orta dərinliyini təbii relyefin səviyyəsindən, 3 m-dən çox kəsim, tökmə, yuma zamanı - müvafiq olaraq kəsmə səviyyəsindən 3 m yuxarıda və ya tökmənin səviyyəsindən 3 m aşağıda yerləşən şərti işarədən qəbul edilməlidir.
Svayın aşağı ucunun batırılma dərinliyini və qrunt layınn su hövzəsində yerləşməsinin orta dərinliyinin hesablama daşqını nəticəsində ümumi yuyulmadan sonra dibin səviyyəsindən, bataqlıqlarda isə - bataqlığın dibinin səviyyəsindən qəbul edilməlidir.
2. Svayın batırılmasının aralıq dərinliyi üçün və gilli qruntların axıcılıq göstəricisinin If aralıq qiymətləri üçün R-in qiyməti cədvəldə interpolyasiya ilə təyin edilir.
3. Hesablama zamanı qruntların axıcılıq göstəricisinin layihələndirilən binaların və qurğuların istismarı dövründə onların vəziyyətinin proqnozlarına uyğun qəbul edilməlidir.
7.2.8. Qruntun qismən çıxarılması ilə batırılan (batırılmanın son mərhələsində hündürlüyü qabığın üç diametrindən az olmayan hündürlükdə qrunt özəyinin saxlanması şərti ilə) svay - qabığın aşağı ucunun altındakı qruntun hesablama müqavimətini R, kPa cədvəl 7.4-ün 4-cü bəndinə müvafiq olaraq qruntun iş şəraitinin əmsalı ilə svay-qabığın batma üsulunu nəzərə alan cədvəl 7.2 üzrə qəbul edilməlidir. Bu zaman göstərilən halda hesablama müqaviməti svay-qabığın ümumi həcminin eninə kəsiyinin sahəsinə nettoya aiddir.
7.2.9. Dartıb-qoparan yükə işləyən doldurulan və qazma svayların və qabıq-svayın yükdaşıma qabiliyyətini Fd, kN, aşağıdakı düsturla təyin edilir:
burada γc - düstur (7.10) -da olduğu kimidir; u, γcf, fi,hi - düstur (7.11) - da olduğu kimidir.
7.2.10. Sıxılan və ya dartıb-qoparan yükə işləyən pərqanadın diametri d≤ 1,2 m və uzunluğu l ≤ 10 m olan vintvarı svayın yükdaşıma qabiliyyətini Fd, kN(tq) düstur (7.15)-ə əsasən təyin edilir, pərqanadın diametri d ˃1,2 m və svayının uzunluğu l ˃ 10 m olduğu halda yalnız vintvari svayın statik yüklə sınaqlarının göstəricilərinə görə
burada γc - svaya təsir edən yükün növündən və cədvəl 7.9-a əsasən təyin edilən qrunt şəraitindən asılı olan svayın iş şəraiti əmsalıdır;
Fdo - pərqanadın yükdaşıma qabiliyyəti, kN;
Fdf - gövdənin yükdaşıma qabiliyyəti, kN;
Vintvari svayın pərqanadının yükdaşıma qabiliyyəti aşağıdakı düsturla təyin edilir
a1, a2 -ölçüsüz əmsallardır, qruntun daxili sürtünmə bucağının φI işçi zonada hesablama qiymətindən asılı olaraq cədvəl 7.10 üzrə qəbul edilir. (burada işçi zona anlayışı altında, qalınlığı d-yə bərabər, qrunt layının pərinə bitişik zona başa düşülür);
c1 - işçi zonada qruntun xüsusi ilişkənliyinin hesablama qiymətidir, kPa;
γ1- svayın pərqanadından yuxarıda yerləşmiş qruntların xüsusi çəkisinin orta basdırılmış hesablama qiymətidir, kN/m (su ilə doymuş qruntlar olduqda isə suyun asılqanlıq hərəkəti nəzərə alınmalıdır);
h1 - svay pərinin təbii relyefdən olan dərinliyi, ərazinin kəsimlə planlaşdırılması zamanı - planlaşdırma səviyyəsindən olan, m;
A - pərin proyeksiya sahəsi, m, vintvari svayın sıxılan yük altında işləməsi zamanı xarici diametrə və pərin işçi sahəsinin proyeksiyasına görə ölçülür, yəni gövdənin kəsiyinin sahəsini çıxmaqla, vintli svayın dartıb-qoparan yükə işləməsi zamanı.
Vintli svayın gövdəsinin yükdaşıma qabiliyyəti bu düstura əsasən təyin edilir:
u - svayın gövdəsinin en kəsiyinin perimetri, m;
fi – vintvari svayın gövdəsinin yan səthində qruntun cədvəl 7.3-ə görə qəbul edilən hesablama müqavimətidir, kPa, (svayın qoyulmuş dərinliyi həddində bütün laylar üçün orta qiymət);
h - qrunta batırılan svayın gövdəsinin uzunluğu, m;
d - svayın pərinin diametri,m.
1. Vintvari svayların yükdaşıma qabiliyyətini təyin edən zaman basıcı yüklərin hərəkətinə görə qruntun cədvəl 7.10-dakı xüsusiyyətləri pərin altında yerləşmiş qrunta aid edilir, dartıb-qoparan yüklə iş zamanı isə svayın pəri üstündəki qrunta aid edilir.
2. Pərin yatma dərinliyi planlaşdırma səviyyəsindən gilli qruntlarda 5d -dən az və qumlarda 6d-dən az olmamalıdır (burada d- pərin diametridir).
1.Gillər və gilcələr:
a) bərk, yarımbərk və sərt plastikli
b) yumşaq plastiklikli
2. Qumlar və qumcalar:
a) az nəmli qumlar və bərk qumcalar
b) nəm qumlar və plastik qumcalar
c) su ilə doymuş qumlar və axıcı qumcalar
7.2.11. Svayların yerləşdiyi əsaslar konsolidasiyadan, şişmədən, bitişik sahələrin yüklənməsindən və digər səbəblərdən deformasiyaya uğraya bilər. Svaya bitişik qruntun çökməsi zamanı svayın yan səthində əmələ gələn və şaquli olaraq aşağı istiqamətlənən neqativ sürtünməni aşağıdakı hallarda nəzərə alınmalıdır:
- qalınlığı 1,0 m-dən artıq səpgi ilə ərazini planlaşdırdıqda;
- anbarların döşəməsi 20 kN/m-dan artıq faydalı yüklə yükləndikdə;
- bünövrə ətrafındakı döşəmə avadanlıqlardan ötürülən 100 kN/m-dan artıq faydalı yüklə yükləndikdə;
- yeraltı suların səviyyəsinin aşağı düşməsi zamanı suyun asılqan hərəkətinin götürülməsi hesabına qruntdakı effektiv (səmərəli) gərginlik artdıqda;
- müasir və texnogen çöküntülərə aid qrunt təbəqələrinin başa çatmamış konsolidasiyası baş verdikdə;
- dinamik təsirdən əlaqəsiz qruntların möhkəmləndirilməsi zamanı;
- islatma zamanı qruntların batması;
- mövcud binaların yaxınlığında yeni tikinti aparıldıqda.
Qeyd. Çökən qruntlarda əmələ gələn mənfi sürtünmə qüvvəsinin hesaba alınmasını bölmə 9-un tələblərinə müvafiq aparılmalıdır.
7.2.12. Mənfi sürtünmə, svay bünövrənin tikilməsindən və yüklənməsindən sonra svay ətrafında qruntun çökmə qiyməti bünövrənin həddi çökmə qiymətinin yarısından artıq olduğu dərinliyə qədər nəzərə alınır. Qruntun hesablama müqaviməti fi «mənfi» işarəsi ilə cədvəl 7.3 üzrə, ancaq torf və ya sapropel üçün - mənfi 5 kPa qəbul edilir.
Əgər svayın batırılmış hissəsinin uzunluğu həddində qalınlığı 30 sm-dən çox olan torf təbəqəsi laylanmışsa və ərazinin tökmə ilə və ya tökməyə ekvivalent digər yüklə planlaşdırılması mümkündürsə, onda torfun ən aşağı (batırılmış svayın uzunluğu dairəsində) layının dabanından yuxarıda yerləşmiş qruntun hesablama müqaviməti fi aşağıdakı kimi qəbul edilməlidir:
a) tökmə qrunt və torf layları üçün hündürlüyü 2 m-dən az olan tökmə zamanı - sıfra bərabər, təbii yatağın mineral tökülməyən qruntları üçün - cədvəl 7.3 üzrə müsbət qiymətlərlə;
b) qruntlar üçün 2 m-dən 5 m-ə qədər tökmə zamanı, tökmə də daxil edilməklə cədvəl 7.3-də göstərilən qiymətin 0,4-ə bərabər, lakin «mənfi» işarə ilə, torf üçün isə mənfi -5 kPa (sürtünmənin mənfi qüvvəsi);
c) 5 m-dən hündür tökmələr zamanı qruntlar üçün, tökmə də daxil edilməklə cədvəl 7.3-də göstərilən qiymətə bərabər, lakin «mənfi» işarə ilə, torflar üçün isə - mənfi 5 kPa.
Svay bünövrəsinin tikintisindən və yüklənməsindən sonra svay ətrafı qruntun çökməsi svay bünövrənin çökməsinin həddi qiymətinin yarısından az olduqda svayın aşağı hissəsinin həddində qruntun hesablama müqaviməti fi –in cədvəl 7.3-ə əsasən müsbət, torf, lil, sapropel üçün isə 5 kPa-a bərabər qəbul edilməlidir.
7.2.13. Bina və ya qurğuların (svayın rostverki daxil olmaqla) yerüstü hissəsinin tikilməsinin başlanğıc mərhələsində tikinti işlərinin aparıldığı əraziyə tökülmüş qruntlardan və ya onun yüklənməsindən qruntun konsolidasiyası başa çatıbsa və ya svayı əhatə edən qruntun mümkün çökməsinin qiyməti layihələndirilən bina və qurğu üçün göstərilən vaxtdan sonra qalıq konsolidasiyasının nəticəsi çökmənin həddi qiymətinin yarısından çox olmamalıdır, svayın yan səthi üzərindəki qruntun müqavimətini torf ara qatları olub və ya olmamasından asılı olmayaraq müsbət qəbul etməyə yol verilir. Torf ara qatları üçün fi qiyməti 5 kPa-a bərabər qəbul edilməlidir.
Əgər svayın batırılmış hissəsinin uzunluğu həddində yerləşmiş torfların konsolidasiya (birləşmə) əmsallarının və deformasiya modulunun qiymətləri məlumdursa, onda svayın yükdaşıma qabiliyyətinin təyin edilməsi zamanı qruntun mənfi işarəli müqavimət qüvvəsinin, mənfi sürtünmə qüvvəsi kimi nəzərə alınmasına yol verilir, lakin torfun aşağı layının dabanının səviyyəsindən deyil, qrunt layının yuxarı səviyyəsindən başlayaraq əlavə çökməsi ərazinin yükünün svaya ötürülməsi anından başlayaraq təyin edilən yüklənməsindən bina və ya qurğunun çökməsinin həddi qiymətlərinin yarısını təşkil edir.
7.3. Çöl tədqiqatlarının nəticələrinə əsasən svayın yükdaşıma qabiliyyətinin təyin edilməsi
7.3.1.Çöl şəraitində svayın yükdaşıma qabiliyyəti aşağıdakı üsullarla təyin oluna bilər:
-svayların statik sınaqları;
-svayların dinamik sınaqları, qruntların etalon svayla sınağı;
-qruntların statik zondlama ilə sınağı.
7.3.2. Svayın statik və dinamik yüklərlə və etalon svaylarla sınağını DÜİST 5686-nın, qruntların statik zondlanmasını isə DÜİST 19912-nin tələblərinə əsasən aparılmalıdır. Çöl sınaqlarının həcmini əlavə 2-yə uyğun qəbul etmək tövsiyə olunur.
7.3.3. Svayın yükdaşıma qabiliyyəti Fd, kN (tq), onların basıb-yarılmaya, dartıb-qoparmağa və üfüqi statik yüklərlə sınaqlarının, həmçinin onların dinamik sınaqlarının nəticələrinə görə aşağıdakı düsturla təyin edilir.
burada γc - svayın iş şəraiti əmsalı; basıb-yarılmaya və üfüqi yükləmə halında γc =1; dartıb-qopartma yükü halında γc bənd 7.2.5 görə qəbul edilir;
Fu,n - svayın həddi müqavimətinin normativ qiyməti, KN (tq), bənd 7.3.4 - 7.3.7-yə, həmçinin bənd 7.3.9-7.3.11-ə müvafiq olaraq təyin edilir.
γg - bənd 7.3.4 göstəricilərinə görə qəbul edilən qrunta görə etibarlılıq əmsalıdır.
Qeyd. Əgər sınaq şəraiti bina və ya qurğunun bünövrəsində svayın həqiqi iş şəraitinə uyğundursa, svayın üfüqi yüklənmədə statik sınağının nəticələri svayda yol verilən hesablama yüklənməsinin bilavasitə təyin olunması üçün istifadə oluna bilər.
7.3.4.Əgər eyni qrunt şəraitində sınaqdan keçirilmiş eyni svayların sayı altıdan az olarsa, svayın həddi müqavimətinin normativ qiymətini, düstur 7.18-də sınaqların nəticələrindən alınan ən kiçik həddi müqavimətə bərabər qəbul edilir,yəni, Fu,n = Fu,min., ancaq qrunt üzrə etibarlılıq əmsalını isə γg =1 olaraq qəbul edilməlidir.
Eyni şəraitdə sınaqdan keçirilmiş svayların sayı altı və daha çox olduqda, Fu,nvə γg-ni sınaq göstəricilərinə görə alınan svayın həddi müqavimətini Fu xüsusi qiymətlərinin statistik işlənməsinin nəticələrinə əsasən təyin edilir. Bu zaman etibarlılıq ehtimalı α = 0,95 olduqda müvəqqəti müqaviməti DÜİST 24931-in tələblərini rəhbər tutaraq onda verilən metodikaya müvafiq təyin edilməlidir. Burada həddi müqavimətin xüsusi qiymətlərini təyin etmək üçün basıb-yarılma yükləri zamanı bənd 7.3.5-in tələbləri, dartıb-qoparma və üfüqi yükləmələr zamanı bənd 7.3.6 və dinamik sınaqlar zamanı - bənd 7.3.7-nin tələbləri rəhbər tutulmalıdır.
Qeyd. Xüsusi əsaslandırma zamanı tikinti sahəsində daha əlverişsiz şəraitə malik yerdə bir svayın sınağının aparılmasına yol verilir.
7.3.5.Əgər svayın basıb-yarılmaya statik sınağı zamanı yük, yükləməni artırmadan svayın çökməsinin fasiləsiz artmasına səbəb olan yükə qədər gətirilmişsə (s≤20 mm olduqda), onda sınaqdan keçirilən svayın Fu həddi müqavimətinin xüsusi qiyməti kimi yükləmənin əvvəlki pilləsi zamanı qeyd olunan yük qəbul olunur.
Bütün qalan hallarda bina və qurğuların (körpülər və hidrotexniki qurğulardan başqa) bünövrələri üçün svayın basıb-yarılmada yükün Fu həddi müqavimətinin xüsusi qiyməti kimi, aşağıdakı düsturla təyin edilən və yükün təsiri altında sınaqdan keçirilən svaya s-ə bərabər çöküntü verən yük qəbul edilməlidir:
burada su,mt - layihələndirilən binanın və ya qurğunun bünövrələrinin orta çökməsinin həddi qiyməti, TNvəQ 2.02.01-ə əsasən təyin edilir.
ζ- bina və qurğunun bünövrəsinin orta çöküntüsünün su,mt həddi qiymətindən, svayın çöküntüsünü şərti olaraq sabitləşdirən (söndürən) statik sınaq zamanı alınan çöküntüsünə keçid əmsalıdır.
ζ - svayın aşağı ucunda konsistensiyası bərk haldan sərt plastik halına qədər olan qumlu və ya gilli qruntlar mövcuddursa və svayın sınağı 1 saatda 0,1 mm-ə bərabər şərti sabitləşmə şəraitində aparıldıqda və həmçinin svayın aşağı ucunda konsistensiyası yumşaq plastiklikdən axıcı həddə qədər olan gilli qruntlar varsa və svayın sınağı 2 saat ərzində aparılırsa, əmsalın qiyməti 0,2-yə bərabər qəbul edilməlidir.
Əgər düstur 7.19 ilə təyin edilmiş çökmə 40 mm-dən artıq olarsa, onda svayın Fu həddi müqavimətinin xüsusi qiyməti kimi s = 40 mm-ə uyğun yük qəbul edilməlidir.
Körpülər və hidrotexniki qurğular üçün basıb-yaran yüklər zamanı svayın Fu həddi müqaviməti kimi aşağıdakıların əmələ gəlməsinə səbəb olan yükdən bir pillə az yük qəbul olunmalıdır:
a) yüklənmənin bir pilləsi qədər çökmənin artması (çökmənin ümumi qiymətinin 40 mm-dən çox olduğu halda), yükləmə əvvəlki pilləsi alınan çökmənin artımından beş dəfə çox olan hal;
b) sutka ərzində və daha uzun müddətdə sabitləşməyən çökmə olan hal (onun ümumi qiymətinin 40 mm-dən çox olduğu halda).
Əgər yükün sınağı zamanı maksimum əldə edilən yük 1.5 Fd-yə bərabər və ya ondan artıq olarsa (burada Fd - düstur 7.5, 7.8, 7.9, 7.11, 7.15 və 7.16-ya əsasən hesablanmış svayın yükdaşıma qabiliyyətidir), svayın çökməsi isə sınaqlar zamanı düstur 7.19-a əsasən təyin edilmiş qiymətdən və ya körpülər və hidrotexniki qurğular üçün-40 mm-dən az olarsa, bu halda svayın həddi müqavimətinin Fu xüsusi qiyməti kimi, bu cür svayların sınağı zamanı alınmış maksimal yükün qəbuluna yol verilir.
1. Müvafiq əsaslandırma olduqda ayrı-ayrı hallarda, Fd-yə bərabər sınaqlar zamanı əldə edilən maksimum yükü qəbul etməyə yol verilir.
2. Svayların statik basıb-yaran yüklə sınağı zamanı yükləmə pilləsini, svayın nəzərdə tutulan Fu həddi müqavimətinin 1/10 - 1/15-ə bərabər təyin edilməlidir.
7.3.6.Svayın statik dartıb-qoparan və ya üfüqi yüklərə sınağı zamanı, həddi müqavimətini Fu (bənd 7.3.4) xüsusi qiyməti kimi, yükdən yerdəyişmənin asılılığı qrafiklərinə görə, artım olmadan svayın yerdəyişməsi fasiləsiz olaraq artan yükdən bir pillə az olan yük qəbul edilir.
Qeyd. Svayların üfüqi yükdə statik sınağının nəticələri hesablamalarda istifadə olunan «svay-qrunt» sisteminin hesablama parametrlərinin bilavasitə təyin edilməsi üçün əlavə 1-ə əsasən istifadə oluna bilər.
7.3.7. Uzunluğu 20 m-dən çox olmayan vurulan dəmir-beton və ağac svayların dinamik sınaqlar zamanı Fu,kN həddi müqavimətin xüsusi qiymətini (bənd 7.3.4), onların batırılma məlumatları üzrə faktiki (ölçülmüş) qalıq imtinası sa ≥ 0,002 m zamanı aşağıdakı düstura əsasən təyin edilir:
Əgər faktiki (ölçülmüş) qalıq imtina Sa < 0,002 m olarsa, onda svay bünövrənin layihəsində svayın batırılması üçün qalıq imtinası Sa ≥ 0,002 m olduğu böyük enerjili zərbəsi olan çəkicin tətbiqini nəzərdə tutmaq lazımdır, svay vurucu avadanlığının əvəz olunmasının mümkün olmadığı halda və imtina ölçənin olduğu zaman svayın həddi müqavimətinin Fu, kN(tq) xüsusi qiymətini düstur 7.21-ə əsasən təyin etmək lazımdır.
düstur (7.20) və (7.21) -də:
h- əmsal olub, svayın materialından asılı olaraq cədvəl 7.11-ə əsasən qəbul edilir, kN/m;
A- svayın bütöv və içiboş gövdəsinin eninə kəsiyinin xarici kontur ilə məhdudlanan (svayın itiliyinin olmasından və ya olmamasından asılı olmayaraq) sahə, m
M - əmsal olub, zərbə hərəkətli çəkiclərlə svayın vurulması zamanı vahidə bərabər, svayın vibrobatırılması zamanı isə onların aşağı ucu altındakı qruntun növündən asılı olaraq cədvəl 7.12-yə əsasən qəbul edilir;
Ed - çəkicin zərbəsinin hesablama enerjisi, kC, cədvəl 7.13-ə əsasən və ya vibrobatırıcının hesablama enerjisi - cədvəl 7.14-ə əsasən qəbul edilir;
sa - faktiki qalıq imtinası, çəkicin bir zərbəsindən svayın batırlma qiymtinə bərabər, ancaq vibrobatırıcı tətbiq olunduqda - onların işindən 1 dəq. müddətində, m-lə;
sei - svayın elastik imtinası (qruntun və svayın elastik yerdəyişmələri) imtina ölçücünün köməyi ilə təyin edilir, m;
m1 - çəkicin və ya vibrobatırıcının kütləsi, t;
m2 - svayın və başlığın kütləsi, t;
m3 - babkaaltının kütləsi (svayın vibrobatırılmasında m3=0), t;
m4 - çəkicin zərbə hissəsinin kütləsi, t;
e - zərbənin bərpa əmsalı, ağac içlikli başlığın tətbiqi ilə zərbə hərəkətli çəkiclə dəmir-beton svayın vurulması zamanı ε = 0,2; vibrobatırıcı zamanı ε = 0;
q - əmsalı olub, 1/kN, aşağıdakı düsturla təyin edilir:
burada A, m4, m2 - düstur 7.20 və 7.21 -də olduğu kimi qəbul edilir;
np, nf - qruntun müqavimətinin (qruntun qatılıq müqaviməti daxil edilməklə) dinamiklilikdən statikliliyə keçmə əmsalı, müvafiq olaraq aşağıdakı kimi qəbul edilir: svayın aşağı ucunun altındakı qrunt üçün np = 0,00025s.m./kN və svayın yan səthindəki qrunt üçün nf = 0,025 s.m./kN;
Af - svayın qrunta toxunan yan səthinin sahəsi, m;
g - sərbəst düşmə təcili, 9,81 m/sbərabər;
H - çəkicin zərbə hissəsinin faktiki düşmə hündürlüyü, m,
h - dizelçəkicin zərbə hissəsinin ilk geri sıçramasının hündürlüyü, cədvəl 7.13-ün 2-ci qeydinə uyğun qəbul edilir, digər növ çəkiclər üçün h=0.
Uzunluğu 20 m-dən çox olan dəmir-beton svayların, həmçinin hər hansı uzunluqda polad svayların ölçülmüş qalığı və elastik imtinası onların çəkiclə batırılmasının dinamiki sınağı zamanı həddi müqavimətin xüsusi qiymətini, kompüter proqramın köməyi ilə zərbənin dalğavari nəzəriyyəsinə əsaslanan hesablama vurulma üsuluna əsasən təyin edilir. Göstərilən kompüter proqramlarını iri kütləli xüsusi asma çəkiclə qazılıb vurulan svayların sınağı zamanı istifadə etməyə yol verilir.
Qeyd. Svayın çalanın işlənməsi zamanı çıxarılan qrunta və ya suaxarının dibindəki qrunta vurulması zamanı hesablama imtinanın qiymətini, svayın çıxarılmayan və ya mümkün olan yuyulmaya məruz qalan qruntun hesablanmış yükdaşıma qabiliyyətindən çıxaraq təyin edilməlidir, mənfi sürtünmə qüvvələrinin əmələ gəlmə ehtimalı olan yerlərdə isə - onlar nəzərə alınır.
Svaylar aşağıdakı növlərdə olduğu zaman, svayların vurulma və əlavə vurulma ilə sınağı (həmçinin imtinanın təyin edildiyi halda)
- dəmir-beton başlıqlı
- babkaaltsız, ağac olan
- eyni ilə, babkaaltı ilə
1. Qumlu dolduruculu iri parçalı
2. Orta irilikli və orta sıxlıqlı iri qumlar və bərk qumcalar
3. Orta sıxlıqlı xırda qumlar
4. Orta sıxlıqlı tozlu qumlar
5. Plastiki qumcalar, bərk gilcələr və gillər
6. Yarımbərk gilcələr və gillər
7.Plastikli sıx gilcələr və gillər
Qeyd. Sıx qumlarda M əmsalının qiymətini 2-4 poz. 60% artırılmalıdır.
1. Asma və ya tək hərəkətli
2. Borulu - dizel-çəkic
3. Ştanqlı dizel-çəkic
4.Yanacaq verilmədən tək-tək zərbələrlə yoxlama döymə zamanı dizelli
1. G - çəki, kN, və H - çəkicin zərbəli hissəsinin düşmə hündürlüyü (m);
2. 4 bəndində h- dizel-çəkicin hava yastığından ilk sıçrayışının ölçüsü,rəndələnmiş nazik taxtası üzrə təyin edilən hündürlüyü, m; İlkin hesablamalar üçün aşağıdakıları qəbul etməyə yol verilir: ştanqlı çəkiclər üçün h=0,6 m; borulu çəkiclər üçün h = 0,4 m.
7.3.8. Etalon svayla və ya statik zondlaşdırılma ilə qruntların sınaqlarının nəticəsi əsasında, basıb-yaran yükdə işləyən vurulan asma svayın yükdaşıma qabiliyyətini Fd, kN (tq) düstur 7.18 ilə təyin edilir, düsturda γc = 1 qəbul edilir.
Bu zaman Fun normativ qiyməti bənd 7.3.9, 7.3.10 və ya 7.3.11-in tələblərinə müvafiq, etalon svayla ya da zondlama ilə qruntların sınaq yerində svayın həddi müqavimətinin Fu, kN(tq) xüsusi qiyməti əsasında təyin edilir.
Qrunta görə γg etibarlılıq əmsalı svayın Fu həddi müqavimətinin xüsusi qiymətlərinin statistik işlənməsi əsasında bənd 7.3.4-ə müvafiq olaraq təyin edilir.
7.3.9.Qruntların etalon svaylarla sınandığı yerdə vurulan svayın həddi müqavimətinin Fu, kN xüsusi qiyməti təyin edilməlidir:
a) qruntların I tip etalon svayla (DÜİST 5686) sınağı zamanı aşağıdakı düstur ilə təyin edilir:
burada γ sp- svayın 1,25-ə və qalan qruntlar üçün 1,0-ə bərabər qəbul edilən əmsaldır;
u, usp - svayın və etalon svayın en kəsiyinin perimetridir;
Fu.sp - etalon svayın bənd 7.3.5-ə əsasən statik yükləmə ilə sınağının nəticələrinə görə təyin edilən həddi müqavimətin xüsusi qiymətidir;
b) qruntların II və ya III tip etalon svayla sınağı (DÜİST 5686) zamanı aşağıdakı düsturla təyin olunur:
burada γcR - svayın aşağı ucu altında iş şəraiti əmsalı olub, etalon svayın Rsp aşağı ucu altındakı qruntun həddi müqavimətindən asılı olaraq cədvəl 7.15-ə əsasən qəbul edilir;
Rsp - etalon svayın aşağı ucu altında qruntun həddi müqavimətidir, kPa;
A - svayın en kəsiyinin sahəsi, m;
γcf - svayın yan səthində iş şəraiti əmsalı olub, fsp asılı olan cədvəl 7.15 ilə qəbul edilir;
fsp - etalon svayın yan səthindəki qruntun həddi müqavimətinin orta qiyməti, kPa;
h - svayın batma dərinliyi, m;
u - svayın gövdəsinin en kəsiyinin perimetri, m.
Qeyd. II- tip etalon svayın tətbiqi zamanı, etalon svayın aşağı ucunun altındakı və yan səthindəki qruntun həddi müqavimətinin cəminin onun həddi müqavimətinə uyğunluğunu yoxlamaq lazımdır. Əgər onların arasındakı fərq 20%-i aşarsa, onda natur svayın həddi müqavimətinin hesablanması I- tip etalon svay üçün olduğu kimi yerinə yetirilməlidir.
γcR əmsalı, Rsp-dən asılı olaraq
II və III tip etalon svaylar üçün fsp-dən asılı olaraq γcf əmsalı
Svay zond üçün fpsi-dən asılı olaraq γcf əmsalı
II tip etalon svaylar üçün
III tip etalon svaylar üçün
1. Rsp və fsp aralıq qiymətləri üçün γcR və γcf qiymətləri interpolyasiya ilə təyin edilir.
2.Əgər svayın yan səthi üzərində qumdan və gilli qrunt yatımı yerləşirsə, γcf əmsalı aşağıdakı düstura əsasən təyin edilir:
burada - müvafiq olaraq qumların və gilli qruntların laylarının qalınlığının cəmidir;
, - müvafiq olaraq etalon svayların qumlarda və gilli qruntlarda iş şəraiti əmsallarıdır.
7.3.10. Zondlama nöqtəsində vurulan svayın həddi müqavimətinin Fu, kN xüsusi (tək) qiymətini bu düstura əsasən təyin edilməlidir:
burada Rs - svayın aşağı ucu altındakı qruntun nəzərdən keçirilən nöqtədə zondlaşdırılmasının məlumlarına görə həddi müqavimətidir, kPa;
f -svayın yan səthindəki qruntun nəzərdən keçirilən nöqtədə zondlamasının məlumatlarına əsasən həddi müqavimətinin orta qiymətidir, kPa;
h - svayın ətrafındakı qruntun səthindən svayın batırılma dərinliyi;
u- svayın gövdəsinin en kəsiyinin perimetri, m-lə.
Vurulan svayın aşağı ucunun altındakı qruntun həddi müqavimətini Rs, kPa, nəzərdən keçirilən nöqtədə zondlamanın məlumatlarına əsasən bu düstura görə təyin olunur
burada β1 - DÜİST 19912-ə görə zondun tipindən asılı olmayaraq cədvəl 7.16-ya əsasən qəbul edilən qs-dən Rs-ə keçid əmsalıdır;
qs - qruntun müqavimətinin orta qiyməti, kPa, zondun ucluğu altında layihələndirilən svayın ucunun işarəsindən bir diametr d yuxarı və dörd diametr aşağı həddində yerləşən sahədəki təcrübədən alınan (haradaki, d- dairəvi svayın diametridir, m və ya kvadratın tərəfləri və ya düzbucaqlının böyük tərəfidir).
Vurulan svayın yan səthindəki qruntun həddi müqavimətinin f, kPa orta qiymətini nəzərdən keçirilən nöqtədə zondlamanın məlumatlarına əsasən təyin olunur:
a) I tip zondların tətbiqi zamanı - bu düstura görə
b) II və III tip zondların tətbiqi zamanı - bu düstura görə
burada b2, b i- cədvəl 7.16 -ya əsasən qəbul edilən əmsal;
fs - zondun yan səthində qruntun həddi müqavimətinin orta qiymətidir, kPa, seçilmiş daşıyıcı layda qruntun səthindəki zondlaşdırma nöqtəsindən svayın aşağı ucunun yerləşdiyi səviyyəyə qədər zondun yan səthindəki qruntun ölçülən ümumi müqavimətinin onun yan səthinin sahəsinə bölünməsi ilə alınan xüsusi qiymət kimi təyin edilir;
fsi - zondun yan səthindəki qruntun i-ci layının orta müqavimətidir, kPa;
hi - qruntun i-ci layının qalınlığıdır.
7.3.11. Sıxılan və dartıb-qoparan yükə işləyən vintli svayın yükdaşıma qabiliyyətini statiki zondlamanın nəticələrinə əsasən, düstur 7.18-ə görə təyin edilir, zondlama nöqtəsində svayın həddi müqavimətinin xüsusi qiyməti isə düstur 7.25-ə əsasən, harada ki, dərinlik pərin diametrinin qiyməti qədər kiçildilmiş qəbul edilir. Svayın pərinin altında (üstündə) qruntun həddi müqavimətini, nəzərdən keçirilən nöqtədə, qruntun zondlamasının məlumatlarına əsasən düstur 7.26-ya görə təyin edilməlidir. Bu halda β1 - əmsalı pərin diametrinə bərabər qəbul edilən işçi zonada, zondun ucluğu altındakı qruntun orta müqavimət qiymətindən asılı olmayaraq, cədvəl 7.16-ya əsasən qəbul edilir. Vintli svayın gövdəsinin yan səthindəki qruntun həddi müqavimətinin orta qiymətini nəzərdən keçirilən nöqtədə qruntun zondlamasının məlumatlarına əsasən düstur 7.27 və ya düstur 7.28 -ə görə təyin edilməlidir.
Qruntun müqavimətinin orta qiyməti,
qs-dən Rsi-ə keçid əmsalıdır, β1
Qruntun müqavimətinin orta qiyməti,
fsi- dən f-ə keçid əmsalı, I tip zondlar üçün, β2
fsi- dənf -ə keçid əmsalı, II və ya III tip zondlar üçün, βi
aşağıdakı yüklərdə vintli svaylar üçün
Qeyd.Vintli svaylar üçün su ilə doymuş qumlu qruntlarda β1 əmsalının qiyməti 2 dəfə azaldılmalıdır.
7.3.12. Bənd 6.5-ə müvafiq yerləşdirilən qazma svay üçün zondlama nöqtəsində svayın yükdaşıma qabiliyyətini Fdu, kN (tq), statik zondlama qurğusunun sürtünmə halqasında qruntun müqaviməti haqqında məlumatlardan istifadə etmədən aşağıdakı düstura görə hesablamaya əsasən qiymətləndirməyə yol verilir:
burada R - svayın aşağı ucu altındakı qruntun hesablama müqavimətidir, kPa; svayın dabanından bir diametr yuxarıda və iki diametrə qədər aşağı həddində yerləşən sahədə zondun konusunun orta müqavimətindən qs, kPa, asılı olaraq cədvəl 7.17-yə əsasən qəbul edilir;
A- svayın dabanının sahəsi, m;
fi - svayın yan səthindəki qruntun hesablama müqavimətinin orta qiyməti olub, kPa, svayın hesablama sahəsində hi, cədvəl 7.17-yə müvafiq zondlaşdırmanın məlumatlarına əsasən təyin edilir;
hi - qruntun i-ci layının qalınlığıdır, 2 m-dən artıq qəbul edilməməlidir;
γsf - svayın hazırlanma texnologiyasından asılı olan əmsaldır və aşağıdakı kimi qəbul edilir:
a) quru halda betonlanan svaylarda 1-ə bərabər;
b) suyun altında, gil məhlul altında betonlama zamanı, həmçinin tutucu inventar borulardan istifadə zamanı 0,7-yə bərabər.
7.3.13. Konusla statik zondlamanın göstəricilərinə əsasən, düstur 7.29 ilə hesablamaların nəticələri əsasında svayların Fd yükdaşıma qabiliyyətini kN, zondlamanın bütün nöqtələri üçün Fdu xüsusi qiymətlərindən orta qiymət kimi təyin edilməlidir.
7.3.14. Qazma svaylara ötürülən böyük yükləri nəzərə alaraq, statik zondlamanın nəticələrinə görə svayın yükdaşıma qabiliyyətinin hesablanması ilə parallel olaraq yarımbölmə 7.2-yə uyğun hesablanmanın aparılması tövsiyə olunur. Svayın yükdaşıma qabiliyyətinin alınmış nəticələrində 25%-dən artıq fərq olduğu halda svayın statik sınağı yerinə yetirilməlidir.
7.3.15. Meydançada, eyni qrunt şəraitində 3-dən 5-ə qədər vurulan svaylar üçün statik yüklə basqıya sınaqların göstəriciləri, həmçinin statiki zondlamanın nəticələri (altı və daha çox sınaq) olduğu zaman və əgər hesablamaların nəticələri arasındakı fərq 25%-dən artıq olmazsa, yükdaşıma qabiliyyəti bu düstura görə təyin edilir:
burada - svayın həddi müqavimətinin orta qiymətidir;
γgs - zondlamanın nəticələrinə əsasən qrunta görə etibarlılıq əmsalıdır, aşağıdakı düsturla təyin edilir:
burada Vs- svayın həddi müqavimətinin xüsusi qiymətlərinin variasiya əmsalı olub, DÜİST 20522-lə təyin edilir və zondlamanın nəticələrinə görə hesablanır.
Zond konusunun müqaviməti qs, kPa
Qazma svayın aşağı ucunun altındakı qruntun hesablama müqaviməti R, kPa
Svayın yan səthindəki hesablama müqavimətinin orta qiyməti, fi, kPa.
1. qc -nin aralıq qiymətləri üçün R və fi-nin qiymətləri interpolyasiya ilə təyin edilir.
2. R və fi cədvəldə verilən qiymətlər, diametri 600-1200 mm olan qrunta 5 m-dən az olmayaraq batan qazma svaylara aiddir. Svayın yan səthində mənfi sürtünmənin əmələ gəlməsinin mükünlüyü zamanı çökən laylar üçün fi qiyməti «mənfi» işarəsi ilə qəbul edilir.
3. Cədvəldə qəbul edilmiş R və fi qiymətlərində uyğun yüklə Fd zamanı svayın çökməsi 0,03 d -dən artıq olmur.
7.4. Svayların, svaylı və kombinə edilmiş svay-tava bünövrələrinin deformasiyaya görə hesablanması
7.4.1. Svay bünövrələrinin çökməsinin hesablanmasını (həddi-halların ikinci qrupuna görə hesablama) düstur 7.2-də verilmiş şərt mütləq yerinə yetirildikdə, xətti-deformasiya mühiti kimi qrunt modellərinə əsaslanan hesablama sxemlərindən istifadə etməklə yerinə yetirməsinə yol verilir. Tək asma svayın çökməsi bənd 7.4.2 və 7.4.3-ə müvafiq hesablanır.
Asma svayların kiçik qrupunun (n ≤ 25) çökməsi, svayların qrupda qarşılıqlı təsirlərini nəzərə alan metodika üzrə, bənd 7.4.4 və 7.4.5-ə müvafiq hesablanır.
Asma svayların böyük qrupunun (svay sahə) çökməsi bənd 7.4.6 - 7.4.9-a müvafiq olaraq, təbii əsasda şərti bünövrə modelindən istifadə edərək təyin edilə bilər.
Kombinə edilmiş svay-tava bünövrələrin çökməsini bənd 7.4.10 - 7.4.14-ə görə hesablamaq tövsiyə olunur.
Svay bünövrəsinin çökmələrinin hesablama ilə alınmış qiymətləri düstur 7.4 şərti üzrə həddi qiymətlərdən çox olmamalıdır. Svayların şaquli və üfüqi qüvvələrin və momentin birgə təsiri altında deformasiyaya hesablamasını əlavə 2-yə müvafiq yerinə yetirilməlidir. Lazım olan əsaslandırma olduqda svay bünövrələrinin deformasiyalarının hesablanmasını sınaqdan keçirilmiş qruntun modellərindən və hesablanmanın ədədi üsullarından istifadə etməklə qeyri-xətti qoyuluşda aparılmasına yol verilir.
7.4.2. Sürüşmə modulu G1, MPa, Puasson əmsalı ν1 olan qrunt layını kəsən və sürüşmə modulu G2 və Puasson əmsalı ν2 ilə xarakterizə olunan xətti-deformasiya sahəsi (fəza) kimi nəzərdən keçirilən qrunta söykənən tək svayın çökməsinin hesablanmasını (bölmə 7.2) yerinə yetirilən zaman və l/d˃G1l/G2d˃1 şərti ödənildikdə aşağıdakı düsturlarla aparmağa yol verilir (haradaki, l – svayın uzunluğu, m-lə; d- svayın gövdəsinin eninə kəsiyinin xarici diametridir,m-lə):
a) dabanının genişlənməsi olmayan, tək asılan svay üçün,
burada - N - svaya ötürülən şaquli yük, MN;
b - əmsal olaraq, aşağıdakı düstura əsasən təyin edilir,
burada b = 0,17 ln(kνG1l/G2d) - əmsalı olub, tamamilə sərt svaya müvafiqdir (EA =¥);
a′ = 0,17ln(kν1l/d) - eyni əmsal olaraq, G1 və ν1 xüsusiyyətlərinə görə eynicinsli əsas olduqda;
c = EA/G1l - svayın nisbi sərtliyidir;
EA- sıxılmada svayın gövdəsinin sərtliyi, MN;
l1 - gövdənin sıxılması səbəbindən çökmənin artmasını xarakterizə edən və bu düstura əsasən təyin edilən parametrdir.
kν, kν1 - əmsallarıdır, bu düstur ilə təyin edilir:
müvafiq olaraq n = (n1 + n2) / 2 və n = n1 olanda.
b) dabanının genişlənməsi olan tək svay və ya svay-dayaq üçün,
burada db- svayın genişlənməsinin diametridir.
Tək svaylı bünövrənin hesablanması üçün tək qazılıb doldurulan çökən svayın ikilixətti qoyuluşda hesablanması əlavə 3-də verilir.
7.4.3. G1 və ν1 xarakteristikaları svayın batırılma həddində qruntun bütün layları üçün orta qəbul edilir, G2 və ν2 -ni isə 0,5 l həddində, yəni svayın yuxarısından l-dən 1,5l dərinliyində qəbul edilir, o şərtlə ki, svayın aşağı ucu altında axıcı konsistensiyalı gilli qruntlar, üzvi-mineral və mineral qruntlar olmasın.
Qruntun sürüşmədə modulu G = E0/2 (1+ν)-ni 0,4 E0 -a bərabər qəbul etməyə yol verilir, kν əmsalını isə 2,0-yə bərabərdir (buradaE0 - ümumi deformasiyanın moduludur).
Dairəvi kəsikli olmayan svaylar, xüsusilə də zavodda hazırlanmış standart vurulan svaylar üçün hesablama diametr d, aşağıdakı düstürla hesablanır.
burada A - svayın en kəsiyinin sahəsidir.
7.4.4. Svay qrupunun çökməsinin hesablanması zamanı onların qarşılıqlı təsiri nəzərə alınmalıdır. N yükü tətbiq olunmuş svaydan a məsafəsində yerləşən svayın əlavə çökməsi (məsafə svayların oxları arasında ölçülür) düstur (7.38) ilə hesablanır:
7.4.5. n sayda svaydan ibarət qrupda i-ci svayın çökməsinin hesablanması, yüklərin svaylar arasında məlum bölünməsi zamanı aşağıdakı düsturla təyin olunur:
burada s(N) - düstur (7.32) ilə təyin edilən tək svayın çökməsidir;
dij - i-ci və j-ci svaylara arasındakı məsafədən asılı olaraq düstur (7.39) ilə hesablanan əmsallardır. Nj - j-ci svaydakı yükdür.
Svaylar arasındakı yüklərin paylanması məlum olmadığı halda, düstur (7.40)-dan svay bünövrəsi ilə bünövrə üstü konstruksiya arasındakı qarşılıqlı təsirin hesablanması üçün istifadə oluna bilər. Bu zaman inşaat mexanikasının qüvvələri üsulundan istifadə etmək məqbul hesab olunur.
Svay kollarının qarşılıqlı təsirini bucaq nöqtələri üsulu ilə nəzərdə tutulmalıdır.
7.4.6.Böyük ölçülü svay bünövrənin (svay sahəsinin) çökməsi aşağıdakı düstürla hesablanır
burada sef - şərti bünövrənin çökməsidir;
Dsp - şərti bünövrənin dabanı səviyyəsində svayın basılıb-yarılmaya hesabına əlavə çökməsi;
Dsc - svayın gövdəsinin sıxılması hesabına əlavə çökmə.
7.4.7.Şərti bünövrənin (bax şək.1) sərhədləri aşağıdakı kimi təyin edilir:
aşağıdan - AB müstəvisi ilə svayın aşağı uclarından keçən;
yanlardan - AC və BD şaquli müstəviləri ilə, şaquli svayların kənar sıralarının oxundan 0,5 addım məsafədə duran (şək.1a), lakin, 2 d-dən artıq olmayaraq (d - svayın en kəsiyinin diametri və ya tərəfi), maili svaylar olduğu zamanı isə - bu svayların aşağı uclarından keçən(şək. 1b);
yuxarıdan - planlaşdırılmış qruntun BD səthi ilə.
Şərti bünövrənin çökməsinin hesablanması sıxılabilən qalınlığı şərti məhdudlandırılmış (bax. TNvəQ 2.02.01) xətti-deformasiyalı əsasın deformasiyalarının laylar üzrə cəmlənməsi üsulu ilə aparılır. Sıxılan təbəqənin deformasiyasını və dərinliyini təyin edən şaquli normal gərginlik σzp, yalnız svay bünövrəyə əlavə olunan yükün təsirindən hesablanır, yəni şərti bünövrə hədlərində qruntun çəkisi nəzərə alınmır. İlkin gərginliklər σzu çalanın açılması nəzərə alınmaqla təyin edilir.
Həmçinin, şərti bünövrənin anizotrop kütlə kimi çökməsinin üç ölçülü miqdarı hesablanması şaquli müstəvi üzrə onun kəsilməyə son sərtliyini nəzərə almaqla mümkündür.
Qeyd. Körpülərin dayaqlarının əsası hesablanarkən şərti bünövrənin şaquli svayların xarici kənar sıralarından h(tg 11n/4) məsafədə duran yan tərəflərdən AB və BD müstəvilərlə məhdudlaşmış kimi qəbul edilməsinə yol verilir.
7.4.8. Basılıb-yarılmadan çökmənin qiyməti svay sahəsində svayların addımından asılıdır (addım dəyişən ola bilər). Hesablamanı silindrik həcmə (yuvaya) görə aparılmalıdır, hansının ki, hüdudlarında bütün nöqtələr digər svayların oxlarına nisbətən həmin svayın oxuna yaxın yerləşir (bu kənar svaylara aid deyildir). Yuvanın üfüqi eninə kəsiyinin sahəsi a-a bərabərdir, burada a - verilən svayın ətrafındakı svay sahəsinin addımıdır.
Yuvanın həcmindəki qrunt iki eyni hissəyə bölünür: svayın uzunluğu l həddində ümumi deformasiyanın modulu E1 və eninə deformasiyanın əmsalı ν1 ilə, aşağıda isə analoji E2 və ν2 parametrləri ilə. (Ümumi halda dərinliyinə görə eyni olmayan əsasda bu parametrlər orta qiymətdə alınır, bax bənd 7.4.3 və şək.2 ).
Özəyə xarici yük P = pΩ -a bərabərdir. Bir cinsli əsasda (E1=E2, ν1 = ν2) basılıb-yarılma çökməsi aşağıdakı kimi hesablanır:
burada d - svayın diametridir.
İdeal svay üçün (E1=0)
Ümumi halda 0 < E1< E2 basılıb-yarılmadan çökmə aşağıdakı düsturla hesablanır:
7.4.9.Gövdənin sıxılması hesabına çökmə aşağıdakı düsturla təyin edilir.
7.4.10. Svayın və tavanın müqavimətlərinin uzlaşdığı kombinə edilmiş svay-tava (KST) bünövrə qurğuların ümumi və qeyri-bərabər çökməsinin azaldılması üçün tətbiq edilməlidir. Planda dəyişkən və sabit addımlı svayların tətbiq edilmə mümkünlüyünə layihələndirmə həllərində yol verilir.
7.4.11.Böyük ölçülü svay qrupları və svay sahələrinin əsasları orta sıxlıqlı və sıx qumlardan, həmçinin axıcılıq göstəricisi IL < 0,5 olan gilli qruntlardan təbəqələnmişsə, kombinə edilmiş svay-tavadan layihələndirilə bilər. Rostverklərlə birləşmiş svaydan olan bünövrələr qaya və yarımqaya qruntlara söykənərsə, onları, yükün bünövrə tavasının əsasına ötürülməsi nəzərə alınmadan təmiz svay bünövrə kimi hesablanmalıdır.
7.4.12.Kombinə edilmiş svay-tava bünövrənin hesablanmasına aşağıdakılar daxildir:
- konstruktiv sistemin elementlərində qüvvələrin təyini (cərgədəki və kənardakı svaylarda, həmçinin rostverk tavasında);
- konstruktiv sistemin bütövlükdə və ayrı-ayrı elementlərinin yerdəyişməsinin təyini;
- svayların və onları birləşdirən tavaların qəbul etdiyi yük paylarının təyini.
7.4.13. KST-nin tərkibində svayların və onun addımlarının seçimi, tikilən qurğunun yol verilən çökməsini, əyilməsini və çökmələrinin nisbi fərqini təmin etməklə deformasiyalara görə hesablanması əsasında TNvəQ 2.02.01-ə müvafiq olaraq aparılır.
7.4.14. Sıxılan təbəqənin H qalınlığı kombinə edilmiş svay-tava (KST) bünövrənin çökməsinin təyin edilərkən bənd 7.4.7 tövsiyələrinə müvafiq olaraq şərti bünövrə üçün olduğu kimi təyin edilməlidir.
7.4.15. Svay-tava bünövrənin hesablanması planda qruntun elastik reaksiyasının dəyişən əmsallı olmasından istifadə etməklə elastik əsas üzərində oturan tava kimi aparıla bilər. Bu zaman qruntun elastik reaksiyasının orta qiymətini, məsələnin bilavasitə fəza qeyri-xətti hesablaması əsasında, həm də svayı və onu əhatə edən qrunt kütləsini (şəkil 2) birləşdirən oyuğun oxa simmetrik məsələ kimi həlletmə yolu ilə təyin edilir. Kənar zonalarda və gərginliyin toplandığı digər yerlərdə elastik reaksiya əmsalının qiymətinin təyin edilməsi zamanı bünövrələrin fəza işi nəzərə alınmalıdır. Bu halda sərt xüsusiyyətlərin planlı paylanması geotexniki proqramların və ya digər həllərin istifadə olunması ilə ədədi modelləşdirmə əsasında təyin edilməlidir.
7.4.16. Svay-tava bünövrənin çökməsinin Sksp ilkin hesablamaları aparılarkən, onun qiyməti TNvəQ 2.02.01-in metodikasına müvafiq təyin edilən tavanın çökmə qiymətindən çox olmamalı və svay bünövrənin şərti bünövrə sxemi üzrə alınan çökməsindən az olmamalıdır.
7.5. Böyük ölçülü svay qrupların və sahələrin və rostverk tavalarının layihələndirilməsi xüsusiyyətləri
7.5.1. «Svay əsası - əyilən tava - üsttikinti» konstruktiv sistem ilə hesablanması ümumi halda, binanın yerüstü və yeraltı konstruksiyalarının svay bünövrələrinin və onların əsaslarının birgə işlərini nəzərə almaqla fəza qoyuluşunda aparılmalıdır. Svaylarda və rostverk tavasında yaranan daxili qüvvələr, qarşılıqlı təsiri nəzərə alan və yoxlamadan keçmiş proqramlar istifadə olunmaqla elektik hesablama maşınlarında ( EHM) ədədi üsullarla hesablanmalıdır.
7.5.2. Böyük ölçülü svay bünövrələrin hesablanması zamanı svayların, rostverkin və bünövrə üstü konstruksiyaların materiallarının deformasiya xüsusiyyətlərinin, hesablama qüvvələrin xətti proporsional həddləri ilə məhdudlaşdırılması şərti ilə elastik hesab edilməsinə yol verilir. Qruntun gərginlik halları əsasən qeyri-xətti modellərlə ifadə olunmalıdır.
7.5.3. Böyük ölçülü svay bünövrələrin tərkibindəki svaylarda daxili qüvvələrin təyin edilərkən, qruntun mexaniki işi, əsasən qruntun DÜİST 20522 ilə təyin edilən xüsusiyyətindən istifadə edən modellərlə ifadə olunmalıdır. Bünövrələrin və yerüstü konstruksiyaların gərginlikli hallarının xüsusiyyətlərinin aşkar edilməsi məqsədi ilə ayrı-ayrı hallarda qruntların möhkəmləndirilməsini və zəiflədilməsini və s. nəzərə alan daha mürəkkəb elastik-plastik modellər və s. (əsasən çoxparametrli elastik- plastik modellər) tətbiq oluna bilər. Bu cür modelin seçilməsinin mümkünlüyü mühəndis-geoloji axtarışların tamlığı və layihələndirilən qurğuların məsuliyyət səviyyəsi ilə təyin edilməlidir. Çoxparametrli elastik-plastik modellərə görə hesablama aparılarkən layihənin tərkibində müxtəlif modellər üzrə hesablamaların nəticələrinin müqayisəsi aparılmalı və bütün konstruktiv elementlər üçün daxili qüvvələrin mümkün olan artması nəzərə alınmalıdır.
7.5.4. Əsasın hesablama modeli qurularkən hesablanan sahənin lazım olan ölçüləri (qabaritləri) və sonlu element və ya sonlu fərq bölgülərinin konfiqurasiyası təyin edilməlidir. Svay bünövrəyə bitişik svay əsasın hesablanması zamanı nəzərə alınan əsasın sahəsinin ölçüləri, sərhəd şərtlərinin hesablama nəticələrinə əhəmiyyətli təsirinin olmamasını təmin etməlidir.
7.5.5.Bünövrələrin hesablanması zamanı çalanın quruluşunun, onun hasar konstruksiyalarının, bloklarının və hissələrinin tikilməsinin ardıcıllığının və qurğuların növbəliliyinin, geoloji quruluşun eynicinsli olmamasının təsiri nəzərə alınmalıdır.
7.5.6.İri ölçülü svay qruplarının və sahələrinin hesablama modeli qurularkən, hesablamaların mümkün xətası layihələndirilən bünövrə və yerüstü konstruksiyaların etibarlılığının təmini istiqamətində olmalıdır. Əgər əvvəlcədən bu cür xətanı təyin etmək mümkün olmazsa, dəqiqləşdirici hesablamaların aparılması və konsturksyialara daha əlverişsiz təsirlərin təyin edilməsi lazımdır. Eyni zamanda, hesablama modelinin təyini və əsasın qruntunun deformasiya və möhkəmlik göstəricilərinin təyini ilə mümkün qeyri-müəyyənliyini nəzərə almaq lazımdır. Bu halda iri ölçülü svay və svay-tava bünövrələr qrupunun kompüterdə hesablamaları ilə, analitik həlləri olan hesablama sxemi ilə elementlərinin hesablanmasının nəticələrinin müqayisəsinin aparılması, müxtəlif geotexniki proqramlar üzrə və ya alternativ hesablamaların müqayisəsi yolu ilə həyata keçirilməlidir.
7.5.7.Hər bir i-ci qrunt layı üçün yalnız qruntların standart deformasiya parametrindən istifadə etməklə hesablamalar aparılarkən, (Ei i-ci qrunt layının ilkin yükləmə xəttinə görə deformasiya modulu; Ee.i - i-ci qrunt layının ikinci yükləmə xəttinə görə deformasiya modulu və νi - i-ci qrunt layının Puasson əmsalı) hesablanan sahənin dərinliyinin, bölmə 7.4-dəki şərti bünövrə sxeminə görə çökmənin hesablanması zamanı olduğu kimi təyin edilməsinə yol verilir. Çoxparametrli modellər üzrə hesablamaların aparılması zamanı sıxılan təbəqənin dərinliyi aparılan hesablamaların əsasında təyin edilməlidir.
7.5.8.Hesablamaların nəticələrinə görə, svay əsaslarda qrup və kənar effektlərin keyfiyyət və kəmiyyət şəkli, yəni svay sahəsinin müxtəlif yerlərindəki svayların xüsusiyyətləri müəyyən edilməlidir. Svay qrupunun işləyən svaylarının (sahə, kol) tək svayların işi ilə müqayisədə yüklənməsini, həmçinin svay və qruntun qrupda yerləşməsindən (kənar, bucaq, və digər; daxili, mərkəzi, aralıq və digər. genişləndirilmiş və sıxılmış hissəsində və digər.) asılı olaraq onların müqavimətinin dəyişkənliyi nəzərə alınmalıdır.
7.5.9.Binaların yerüstü və bünövrənin konstruksiyalarının hesablanması zamanı svay əsasın xətti və qeyri-xətti əlaqə elementlərinin köməyi ilə ifadə edilməsinə yol verilir. Tava rostverkin svay və svaylar arası dabanları üçün yük-çökmə asılılığını xarakterizə edən bu elementləri, svayın başlıqlarında və svaylar arası qruntda hesablama reaksiyalarının mümkün enib-düşməsini xarakterizə edən yük diapozonunda deformasiyalar üzrə svay əsasın fəza qoyuluşunda təyin etmək tövsiyə olunur. Qeyri-xətti əlaqə elementlərinin təsir altına düşməsi işini xətti əlaqə elementlərinin sərtliyinin dəyişməsinin (yenidən hesablanmasının) bir neçə interpolyasiya yolu ilə ifadə etməyə yol verilir.
7.5.10. Əsasın sərtlik xarakteristikalarını təyin etmək üçün, svay əsasın bütövlükdə fəza qoyuluşda hesablanmasını, onun xarakterik fraqmentlərinin hesablanması ilə əvəz etməyə yol verilir. Bu cür hesablamaların aparılması zamanı əyilən rostverklərin tamamilə sərt qəbul edilməsinə yol verilir.
7.5.11. Qruntun «svay-qrunt» sərhəddi üzrə sürüşmə deformasiyasını və plastik axıcılıqlı konsentrasiyasını xüsusi «interfeys» (əlaqə) elementlərdə və ya sonlu element (sonlu fərq) bölünməsinin lazım olan sıxlaşdırılmasından istifadə etmək yolu ilə ifadə edilməlidir.
7.5.12. I məsuliyyət səviyyəli qurğular üçün iri ölçülü svay bünövrələrinin rostverklərinin hesablanması, yalnız qeyri-xətti qoyuluşda həyata keçirilməlidir. II və III məsuliyyət səviyyəli qurğular üçün əyilən rostverkin hesablanmasını, planda sərtlik əmsallarının dəyişkənliyini xarakterizə edən elastik əsasın modelindən istifadə etməklə yerinə yetirməyə yol verilir. Bu əmsallar bənd 7.4-ə əsasən svay bünövrənin deformasiyalara görə hesablanmasının nəticələri əsasında təyin edilir. Bu zaman tava rostverkin konstruksiyası layihələndirilərkən svayların planda reaksiyalarının mümkün paylanmasının daha əlverişsiz halı seçilməlidir. Rostverkin qalınlığının seçimi basılıb-yarılmaya hesablanması ilə təyin edilir.
7.5.13. Rostverk tavalarının armaturlanması armatur torlarla və ya TNvəQ 2.03.01-ə müvafiq olaraq ayrı-ayrı millərlə yerinə yetirilir. Bu zaman rostverkin işçi armaturlanmasının lazım olan qiyməti onun kəsiklərinə təsir edən qüvvələrə görə bu bölmənin tələblərinə əsasən təyin edilir.
7.5.14. Svay-tava bünövrələrin, svayın iri ölçülü kollarının və sahələrinin tərkibində svayın gövdəsinin materialının möhkəmliyə görə hesablanmasını, svayın artıq yüklənməsinin mümkünlüyünü nəzərə almaqla həyata keçirilməlidir. Buna görə materialın möhkəmliyini svayın hesablanmasını, svaylarda qüvvənin hesablama qiymətindən 1,5 dəfə artıq olan yükə görə aparılmalıdır. Göstərilən hesablamaların aparılması zamanı bünövrənin tərkibində svayın yeri nəzərə alınmalıdır.
7.5.15. Svayın iri ölçülü kollarını və sahələrini yükün qrunta bilavasitə rostverk tavasının dabanı vasitəsilə ötürülməsinin mümkünlüyünü nəzərə almaqla layihələndirilir. Bununla bağlı layihədə əsasın müvafiq hazırlığı üzrə tədbirlər nəzərdə tutulmalıdır. Tava-svay bünövrənin tava hissəsinin qoyulma dərinliyini təyin edərkən qruntların mövsümü donmasını nəzərə alınmalıdır.
7.5.16. I məsuliyyət səviyyəli qurğuların svay və svay-tava bünövrələrinin layihəsində qurğunun daha çox yüklənmiş svaylarında qüvvəni ölçən xüsusi ötürücülərin qoyulması nəzərdə tutulmalıdır. Ötürücülər qurğunun daha çox yüklənmiş hissələrində 2 cərgəli, 2 künc və 2 kənar svaylarında qoyulmalıdır.
7.5.17. Diametri 800 mm-dən artıq olan qazılıb doldurulan svayların qurulması zamanı, onların ən azı 10%-i (500 kN-dan artıq yüklənmədə isə - bütün svaylar) svay gövdələrinin bütövlüyünə və möhkəmliyinə nəzarətin dağılmadan təyin edən üsulla mümkünlüyü və xüsusi olaraq nəzərdə tutulmuş borucuqlarla təchiz edilmiş artmatur karkaslarla layihələndirilməlidir.
7.6. Binaların və qurğuların yenidənqurulması zamanı svay bünövrələrinin layihələndirilməsinin xüsusiyyətləri
7.6.1.Binaların və qurğuların yenidənqurulması zamanı, əsasa düşən yük əhəmiyyətli dərəcədə artdıqda və əsasda zəif qruntların olduğu zaman svay bünövrələrinin tətbiqi daha məqsədə uyğundur.
Svay bünövrələr üçün müvafiq əsaslandırma ilə vurulan, basılan, qazma- inyeksiya və digər növlü svaylar istifadə olunmalıdır.
7.6.2.Bina və qurğuların yenidənqurulması zamanı, svay bünövrələrini bu bölmənin və bölmə 7.1-7.4-ün tələblərinə müvafiq layihələndirmək lazımdır. Layihələndirmə üçün ilkin məlumatların tərkibində bənd 4.1-də göstərilənlərlə yanaşı yenidənqurulan binanın, bənd 5.14- 5.17-yə müvafiq olaraq mövcud tikinti şəraitində isə həmçinin yenidənqurmanın təsir zonasında olan bina və qurğuların əsaslarının, bünövrələrinin və konstruksiyalarının tədqiqinin nəticələri əks olunmalıdır.
7.6.3. Yenidənqurma üçün mühəndis-geoloji axtarışlar, bu normaların bölmə 9-13-dəki əlavə göstərişlər nəzərə alınmaqla bölmə 5-in tələblərinə müvafiq aparılmalıdır.
7.6.4. Bina və qurğuların əsaslarının və bünövrələrinin yenidənqurma layihələrində bünövrələrin mövcud konstruksiyalarından və qruntların yükdaşıma qabiliyyətindən maksimal istifadə olunduğu layihə həlləri qəbul edilməlidir.
7.6.5. Mövcud tikinti şəraitində yenidənqurma üçün vurulan svaylardan layihələndirilən bünövrələr, bənd 4.8-in tələblərinə müvafiq olaraq, yaxında yerləşən bina və qurğuların konstruksiyalarına dinamik təsir şəraitində təhlükəsizliyə, həmçinin batırılan svayın ətrafındakı qruntun yerdəyişməsi şəraitinə görə təhlükəsizliyə yoxlanmalıdır.
Dinamik təsir şəraitinə görə təhlükəsiz məsafə r, m-lə, batırılan svaydan bina və qurğulara qədər bir qayda olaraq 25 m-dən az olmayaraq təyin edilməlidir.
7.6.6. Əgər r məsafəsi ən yaxında batırılan svaydan 25 m-dən azdırsa, təhlükəsiz məsafənin yol verilən qiyməti batırılan svaydan r məsafəsində olan bünövrənin şaquli rəqslərinin sürəti V, sm/s, bina və qurğuların konstruktiv xüsusiyyətlərindən və onların kateqoriyasından asılı olaraq verilən bina və qurğular üçün yol verilən həddi qiymətdən artıq olmaması şərtindən təyin olunmalıdır. Qənaətbəxş vəziyyətdə olan binalar üçün, svayların çəkiclə vurulması zamanı rəqslərin titrəmə sürətinin yol verilən qiyməti cədvəl 7.20-yə əsasən təyin olunmalıdır. Zəruri hallarda, o cümlədən svayların vibrobatırılması zamanı yol verilən təhlükəsiz məsafə, svayın yoxlama batırılması zamanı qrunt və qurğuların rəqslərinin parametrlərinin instrumental tədqiqi əsasında dəqiqləşdirilməlidir.
Qeyd. Svayın vurulmasından mövcud bina və qurğulara mənfi dinamik təsirin azaldılıması, svayların zərbə hissəsinin kütləsi böyük, qalxma hündürlüyü isə az olan hidroçəkiclərin tətbiqi, vibrobatırılma vəs. ilə lider quyulara batırılma yolu ilə mümkündür.
Monolitli dəmir-betonlu və karkaslı polad karkasla
Karkaslılar, monolit dəmir-betondan olan çərçivəli karkaslı
Kərpicdən bloklu və panelli
Bina və qurğuların rəqs sürətinin V, sm/s qiymətləri bu düstürla hesablanır:
burada a və d - müvafiq olaraq rəqslərin amplitudu və tezliyi olub, svayın sınaq vurulması zamanı eksperimental olaraq təyin edilir.
7.6.7.Dinamik təsirlərlə əlaqədar mövcud bina və qurğuların yaxınlığında vurma svayların tətbiqi mümkün olmadığı hallarda, onlar xüsusi basıcı qurğularla və ya domkratların köməyi ilə batırılan basılan svaylarla əvəz oluna bilər.
Svayların təzyiqlə basılması üçün lazım olan minimal qüvvə F, kH(tg) aşağıdakı düstür ilə təyin edilir:
burada gc - iş şəraiti əmsalı olub, svayın batırılma sürəti 3 m/dəq olduqda 1,2-yə bərabərdir;
Fd - tikinti sahəsinin qrunt şəraitində svayın müxtəlif dərinliklərə batması zamanı onun yükdaşıma qabiliyyətidir.
Yenidənqurulan binaların əsaslarının gücləndirilməsi üçün, basılan svayların tətbiqi zamanı, onların bünövrələrinin və yeraltı konstruksiyalarının basma qüvvəsi olan F-i qəbuletmə mümkünlüyü yoxlanılmalı və lazım olan halda onlar gücləndirilməlidir.
7.6.8. Bina və qurğuların yenidənqurulması zamanı, qazma svaylarının tətbiq edildiyi hallarda, bu cür svayların qoyulması zamanı, yaxında yerləşən bünövrələrin çökməsinə səbəb olan texnoloji çökmələrin qiymətləndirilməsi aparılmalı, həmçinin texnoloji çökmənin azaldılması üzrə tədbirlər (o cümlədən inventar tutucu borularla təchiz olunmuş dəzgahlardan istifadə etmək hesabına) nəzərdə tutulmalıdır.
7.6.9. Mövcud rostverklərin altından əlavə svayların yerləşdirilməsi yolu ilə yenidənqurulan binaların svay bünövrələrinin gücləndirilməsi zamanı, yüklərin və onların qoyulduğu yerlərin dəyişməsi ilə bağlı rostverklər möhkəmliyə yoxlanılmalıdır. Rostverklərin möhkəmliyi kifayət qədər olmadıqda, onların layihə əsasında gücləndirilməsi təmin edilməlidir.
7.6.10. Yenidənqurma ilə bağlı yenidənqurulan bina və qurğuların əsaslarının əlavə çökməsi həddi qiymətdən çox olmamalıdır. Bu qiymətlər xüsusi texniki şərtlərin tələblərinə müvafiq olaraq, qurğunun özünün məsuliyyət səviyyəsindən və onun konstruksiyasının vəziyyətinin kateqoriyasından, həm də tikilini əhatə edən ona bitişik obyektlərdən asılı olaraq müəyyən edilməlidir.
7.6.11. Svayın növünün, materialının və qurulması üsullarının seçimi aşağıdakılar nəzərə alınmaqla aparılmalıdır:
- meydançada qruntun hidrogeoloji və ekoloji şəraiti (əsas da maneələrin olması və ya olmasının mümkünlüyü daxil olmaqla);
- qurulma zamanı svayda gərginliklər;
- qurulma zamanı svayın saxlanılması və onun bütövlüyünün yoxlanılması;
- svayın qurulma üsulunun və ardıcıllığının artıq qurulmuş və bitişik qurğulara, kommunikasiyalara təsiri;
- svayın etibarlı yerləşdirilə biləcəyi texnoloji çökmələrin yolverilə bilən həddləri;
- əsasa dağıdıcı kimyəvi təsirlər;
- yeraltı suların müxtəlif səviyyələrinin əlaqələrinin mümkünlüyü;
- svaylarla yük qaldırma və nəqliyyat əməliyyatları;
- svayların qurulmasının qonşu binalara təsiri.
7.6.12. Bənd 7.6.5 - 7.6.11-də sadalanan məsələlər nəzərdən keçirilərkən aşağıdakılara xüsusi diqqət yetirmək lazımdır:
- svayların qurulması zamanı qonşu binaların yerdəyişməsi və titrəyişi;
- istifadə olunan çəkicin və vibratorun növü;
- vurma zamanı svayda yaranan dinamik gərginliklər;
- qazma svayların quyunun içində mayedən istifadə olunaraq qurulması zamanı, mayenin təzyiqini quyunun divarlarının möhkəmliyini təmin edən və hidro parçalanmanın əmələ gəlməsini mümkünsüz edən səviyyədə saxlanılması;
- quyunun dibinin, bəzəndə gövdəsinin şlamdan təmizlənməsi, xüsusən onların bentonit məhlulla doldurulması zamanı;
- qruntun svayın içinə düşməsinə gətirib çıxaran betonlama zamanı quyunun gövdəsinin yerli dayanıqsızlığı;
- qruntun və suyun doldurulan svayın içinə düşməsi və suyun axını ilə nəm betonun mümkün pozulması;
- betondan suyu alan sudandoymamış qum laylarının svayın ətrafına təsiri;
- qruntda və qrunt suyunda olan kimyəvi maddələrin zəiflədici təsiri;
- sıxlaşdırıcı svayların qurulması zamanı qruntun sıxlaşması və məsamə təzyiqinin əmələ gəlməsi;
- svaylar üçün quyular qazılarkən qruntun strukturunun pozulması.
8. Svay bünövrələrin konsruksiyalandırılmasına (qurulmasına, quraşdırılmasına) tələblər
8.1. Təsir edən yüklərdən asılı olaraq svay bünövrələrini aşağıdakı kimi layihələndirmək lazımdır:
a) tək svaylar - ayrıca dayanmış dayağın altında;
b) svay lentlər - bina və qurğuların divarları altında, uzunluğu boyu paylanmış yüklərin bünövrəyə ötürülməsi zamanı svayların bir, iki və daha çox cərgədə yerləşməsi ilə;
c) svay kollar - sütunlar altında, kvadrat, düzbucaqlı, trapesiyadal və digər sahələrdə svayların planda yerləşməsilə;
d) bütöv svay sahələr - svayla olan ağır qurğular altında, bütün qurğunun altında yerləşmiş və dabanı qruntda yerləşmiş (beton hazırlığında) bütöv rostverklə birləşmiş;
e) svay-tava bünövrəsi.
8.2. Binanın konstruksiyasından asılı olaraq lentvari rostverklər, stəkan tipli rostverklər və tavalı rostverklər tətbiq edilir.
8.3. Lentvari rostverklər, bir qayda olaraq yükdaşıyan divarları olan binalar üçün tətbiq edilir. Lentvari rostverkin en kəsiyində svayların sayından və yükdaşıyan divarın enindən asılıdır. Svayın kənarlarından lentvari rostverkin çıxıntısı svayın yol verilən kənaraçıxması nəzərə alınmaqla qəbul edilməlidir. Rostverkin hündürlüyü TNvəQ 2.03.01-ə müvafiq hesablama ilə təyin edilir. Lentvari rostverk çox aşırımlı dəmir-beton tir kimi hesablanır. Lentvari rostverkin armaturlanması bir qayda olaraq, A-III (A400) sinifli armaturla aparılır. Rostverk üçün, bir qayda olaraq, möhkəmliyi B15 olan beton tətbiq edilir. Lentvari rostverk B7,5 sinifli beton hazırlıq qatının üzərinə qoyulur.
8.4. Tava hissəsindən və stəkan hissəsinin sütun altından ibarət rostverklər yığma dəmir-beton karkaslı binalarda tətbiq edilir. Stəkan tipli rostverkin planda ölçülərini 30 sm-ə bölünə bilən, hündürlüyünü isə 15 sm-ə bölünə bilən qəbul edilir. Rostverkin konstruktiv hündürlüyü stəkan dərinliyindən 40 sm çox olmaqla təyin edilir. Stəkan tipli rostverk əyilməyə (tava hissəsi, stəkan hissəsi) və basılıb-yarılmaya (sütunların və künc svaylarının basılması) TNvəQ 2.03.01-in tələbələrinə müvafiq hesablanır. Stəkan tipli rostverklərin armaturlanması müstəvi torlarla (tava hissə) və fəza karkasları ilə (stəkanın divarları) aparılır.
8.5. Ağır bina və qurğular üçün, bir qayda olaraq, iri ölçülü tavalı rostverklər tətbiq edilir. Bu zaman tavalı rostverkin hündürlüyü, onun köndələn qüvvələrin qəbul edə bilməsi hesablamalarına uyğun təyin edilir (basılıb-yarılmaya hesablama üzrə).Tavalı rostverklər saxlayıcı karkasların üzərinə qoyulan üst və alt armatur torları ilə armaturlanır. İri ölçülü tavalı rostverklər betondan hazırlanaraq beton hazırlıq qatının üzərinə qoyulur.
8.6.Svaylı bünövrələrin layihəsinin işlənməsi zamanı aşağıdakıları nəzərə almaq lazımdır:
- layihələndirilən bina və qurğuların konstruktiv sxemini;
- yükdaşıyan konstruksiyaların ölçüləri və materialını;
- bina və ya qurğuların ( onların bünövrələrinin ) dərində yanaşı yerləşmiş yerləşgələrin olması və onların qabaritləri;
- inşaat konstruksiyalarından bünövrəyə düşən yükləri;
- texnoloji avadanlıqların yerləşməsini və onlardan inşaat konstruksiyalarına və döşəməyə ötürülən yükləri;
- inşaat konstruksiyalarının və avadanlığın altındakı bünövrələrin həddi çökməsinə və yana əyilməsinə dair tələbləri;
8.7. Bünövrədə olan svayların miqdarını və onların ölçülərini, svayın yol verilən hesablama yükləməsində svayın materialının və əsasın qruntunun maksimal möhkəmliyindən istifadə etmək şərti ilə bənd 7.1.11-in tələblərinə müvafiq olaraq bünövrədə kənar svaylarda yol verilən artıq yüklənmə nəzərə alınmaqla təyin edilməlidir. Svayın konstruksiyasının və ölçülərinin seçimi, bünövrəyə düşən yüklərin qiyməti və tətbiq istiqaməti, həmçinin bina və qurğuların tikinti texnologiyası nəzərə alınmaqla həyata keçirilməlidir. Svaylar planda yerləşdirilərkən svayların layihədə qəbul edilən yükdaşıma qabiliyyətindən mümkün qədər çox istifadə olunmasına nail olmaqla, onların svay kolunda minimal miqdarda olmasına və ya lentlərdə svayların addımının mümkün qədər maksimal olmasına çalışmaq lazımdır.
8.8. Svaylı rostverkin svaylarla birləşməsini həm sərbəst oturan, həm də sərt birləşən kimi nəzərdə tutulmalıdır. Rostverkin svaylara sərbəst oturması hesablamalarda şərti olaraq oynaq birləşməsi kimi nəzərdə tutulmalıdır və monolit rostverklər zamanı, svayın başının rostverkə 5-10 sm dərinlikdə qoyulması yolu ilə yerinə yetirilməlidir. Svay rostverkin svaylarla sərt birləşməsi aşağıdakı hallarda nəzərə alınmalıdır:
a) svayların gövdələri zəif qruntlarda yerləşdikdə (boş qumlarda, axıcı konsistensiyalı gilli qruntlarda, lillərdə, torflarda və s.);
b) rostverklə birləşmə yerində svaya ötürülən və onun kəsiyinin nüvəsindən kənara çıxan eksentrisitetlə ona tətbiq edilən sıxıcı yük halında;
c) svaya üfüqi yüklər təsir etdikdə, sərbəst oturma zamanı bu yüklərdən yaranan yerdəyişmənin qiymətləri layihələndirilən bina və qurğular üçün həddi qiymətlərdən çox olanda;
d) bünövrədə maili və ya şaquli yığılan svaylar olduqda;
e) svaylar dartıb-qoparan yüklərə işlədikdə.
8.9. Dəmir-beton svayların monolit dəmir-beton rostverklə sərt birləşməsi, armaturun ankerləşdirilməsinin uzunluğuna uyğun dərinlikdə svayın başının rostverkə qoyulması və ya ankerləşdirmə boyu buraxılan armaturların TNvəQ 2.03.01-in tələblərinə müvafiq rostverkə qoyulması kimi nəzərdə tutulmalıdır. Sərt birləşmə üçün, əvvəlcədən gərginləşdirilmiş svayların başında, sonradan ankerli armatur kimi istifadə olunan gərginləşməmiş armatur karkas istifadə edilməlidir. Həmçinin tələb olunan möhkəmlik təmin edildikdə, aralıq polad elementlərin qaynaqla sərt birləşdirilməsinə yol verilir.
1. Dartıb-qoparan yükə işləyən rostverkin və svayların ankerləşdirilməsi (bənd 8.8 e) svayın armaturunun dartılmaya hesablama ilə təyin edilən dərinlikdə rostverkə qoyulması kimi nəzərdə tutulmalıdır.
2. Qazma- inyeksiya svayların köməyi ilə mövcud bünövrələrin əsasının gücləndirilməsi zamanı, svayın bünövrəyə qoyulma uzunluğu hesablama əsasında qəbul edilməli və ya konstruktiv olaraq svayın beş diametrinə bərabər təyin edilməlidir (bu şərtin yerinə yetirlməsi mümkün olmadıqda svayın gövdəsinin rostverkə birləşdiyi yerdə genişlənməsi nəzərdə tutulmalıdır).
3. Svayın, onun gövdəsinin rostverkə daxil edilməsi yolu ilə sərt qoyulması zamanı sonuncu, bu cür qoyulmanın konstruktiv həlli nəzərə alınmaqla basılıb-yarılmaya hesablanmalıdır.
8.10. Svayların yığma rostverklə sərt birləşməsi kilsəzənginə bənzər başlıqların tətbiqi ilə təmin edilməlidir. Yığma rostverk zamanı, rostverkdə xüsusi olaraq nəzərdə tutulmuş deşik-dəliklərdə svayların monolitləşdirilməsinə yol verilir.
8.11. Mərkəzdən kənar yüklənmiş bünövrənin svay koluna svayları elə yerləşdirmək lazımdırki, bünövrəyə təsir edən daimi yüklərin bərabər təsiri svayların planının ağırlıq mərkəzinə mümkün olan yaxınlıqdan keçsin.
8.12. Şaquli yüklərin və momentlərin, həmçinin üfüqi yüklərin qəbul edilməsi üçün (onların qolu və yaxud mənasından asılı olaraq) şaquli, maili və tumac svayların birləşməsinin nəzərdə tutulmasına yol verilir.
8.13. Asılıb vurulan və basılan svayların oxları arasındakı məsafə 3 d mm-dən (burada d - dairəvi svayın diametri və ya kvadrat svayın tərəfi, və ya svayın gövdəsinin düzbucaqlı eninə kəsiyinin böyük tərəfidir), svay-dayaqlarda isə 1,5 d-dən az olmamalıdır.
Qazma, doldurulan svaylar və svay-qabıqların gövdələri, həmçinin svay-tirlərin quyuları arasındakı məsafə 1,0 m-dən az olmamalıdır, qazılan inyeksiya svaylar arasındakı məsafə isə, oxlarda - onların üç diametrindən az olmamalıdır; genişlənmələr arasındakı məsafə onların bərk və yarımbərk gilli qruntlarda qurulmasında - 0,5 m, digər dispers qruntlarda - 1,0 m təşkil etməlidir.
Rostverkin dabanı səviyəsində maili və ya maili və şaquli svaylar arasında məsafə, bünövrələrin konstruktiv xüsusiyyətləri nəzərə alınmaqla və onların qrunta basdırılmasının etibarlılığı, rostverkin armaturlanması və betonlanması təmin edilməklə qəbul edilməlidir.
8.14. Svayların uzunluğunun seçimi, tikinti meydançasının qrunt şəraitindən, svay bünövrələrin qurulması üçün mövcud avadanlıqların imkanlarını nəzərə almaqla rostverkin dabanının yerləşmə səviyyəsindən asılı olaraq aparılır. Svayın aşağı ucunu, bir qayda olaraq, qruntların daha zəif təbəqəsini kəsərək möhkəm qrunta basdırmaq lazımdır, bu zaman vurulan svaylar əsas kimi qəbul edilən qrunta basdırılması aşağıdakı kimi olmalıdır:
- axıcılıq göstəricisi İL ≤ 0,1 olan gilli, iri parçalılı, çınqıllı və iri qumlu qruntlara - 0,5 m-dən az olmayaraq,;
- digər dispers qruntlara 1,0 m-dən az olmayaraq.
Svayın aşağı ucunun boş qumlara və axıcı konsistensiyalı gilli qruntlara söykənməsi yol verilməzdir. Qazma və vurma svaylardan olan bünövrələrin layihələrində bir qayda olaraq svayların statik nəzarət sınaqları yerinə yetirilməlidir.
8.15. Svay rostverkin dabanının qoyulma dərinliyi bina və ya qurğunun yeraltı hissəsinin konstruktiv həllindən (zirzəminin, texniki döşəməaltının mövcudluğu) və ərazinin planlaşdırma layihəsindən (kəsmə və ya tökmə), həmçinin rostverkin hesablama ilə təyin edilən hündürlüyündən asılı olaraq təyin edilir.
Şişən qruntlarda, tikinti zamanı, qruntun şişmə qüvvəsinin svay rostverkə təsirini aradan qaldıran və ya azaldan tədbirlər nəzərdə tutulmalıdır.
Bünövrələrin hesablama yükdaşıma qabiliyyətinin və uzunömürlüyünün təmin olunması üçün yerli iqlim şəraiti, bünövrə konstruksiyalarının xüsusiyyətləri, gəmiçilik və ağac axıtma tələblərinin təmini, mühitin kəskin dəyişən temperaturunun təsiri, buzun hərəkəti, hərəkət edən dib çöküntülərinin aşındırıcı təsiri kimi faktorları nəzərə almaq şərtiilə, körpülərin bünövrələri üçün rostverkin dabanlarını akvatoriyanın (susahəsinin) səthindən, onun dibindən və ya qruntun səthindən aşağıda və ya yuxarıda yerləşdirmək lazımdır.
8.16. Körpü bünövrələrinin qazılıb-doldurulan svayları üçün betonun mühafizə qatı 10 sm-dən az olmamalıdır.
Müsbət temperaturun təsir zonasında (buz ortüyünün dabanından və ya qruntun mövsümü donması səviyyəsindən 0,5 m-dən aşağı olmayaraq) betonun şaxtaya davamlılığı şərtinə görə məhdudiyyət qoyulmamış svayın hər bir növünü tətbiq etmək olar.
8.17. Svaylı bünövrələrin layihəsi işlənərkən svayın vurulması zamanı qruntun səthinin qalxmasının (qabarmasının) mümkünlüyünü nəzərə alınmalıdır, hansı ki, aşağıdakı hallarda baş verə bilər:
a) tikinti meydançası yumşaq plastik və axıcı plastik konsistensiyalı gilli qruntla və ya su ilə doymuş tozlu və xırda qumlarla təbəqələndikdə;
b) svayın batırılması çalanın dibindən aparıldıqda;
c) kənar svayları arasındakı məsafə 9 m-dən az olmamaq şərtilə, svay bünövrəsinin konstruksiyası svay sahəsi və ya svay kolları şəklində qəbul edildikdə.
Qruntun səthinin qalxmasının orta qiyməti h bu düsturla təyin edilir:
burada k- qruntun nəmlik dərəcəsi 0,9-dan çox olduğu zaman 0,6-ya bərabər qəbul edilən əmsaldır;
Vp-qrunta batırılan bütün svayların həcmidir, m-la;
Ae - svayların batırılma sahəsidir və ya çalanın dibinin sahəsidir, m.
8.18. Qazma-doldurma, qazma-kəsişən və qazma- inyeksiya svayların armaturlanmasını iri fəza karkaslarla yerinə yetirmək lazımdır.Onlarda sərtliyin yaradılması üçün, onların boyuna armatur içlikləri yalnız xamıtla deyil, həm də karkasın uzunluğu boyu onun beş diametrindən çox olmayan məsafədə qoyulmuş boruşəkilli həlqələr ilə birləşdirilməlidir. Betonun mühafizə qatını təmin etmək məqsədilə qrunt və karkasın armatur içliyi arasında sonuncu fiksatorlarla, həmçinin qoruyucu boruların çıxarılması zamanı karkasın qalxmasının mümkünlüyünü istisna etmək üçün onun aşağı ucunda qoyulmuş xaçşəkilli ankerlərlə təchiz edilməlidir.
8.19. Svayın uzunluğu boyu ağac birləşmələrdən olan svay bünövrələrdə, şalban və ya tir birləşmələri, sıx surətdə metal qoyulmalarla və ya borucuqlarla örtülmə üsulu ilə yerinə yetirilməlidir. Paket svaylarda uc-uca birləşmələr bir-birindən 1,5 m-dən az olmayan məsafədə dolanbac yerləşdirilməlidir.
8.20. Svay bünövrələrin qurulması zamanı bölmə 7, 9-14-ün əlavə tələbləri nəzərə alınmalıdır.
9. Çökən qruntlarda svaylı bünövrələrin layihələndirilməsinin xüsusiyyətləri
9.1. Çökən qruntlardan ibarət tikinti meydançalarında mühəndis-geoloji axtarışlar aparılarkən, qruntların öz çəkilərindən (çökmə zamanı - qruntun çəkisi nəzərə alınmaqla) çökmələrin mümkün xüsusi və maksimal qiymətlərini göstərməklə çökməyə görə qrunt şəraitinin tipi təyin edilməlidir.
Quyuların qazılması ilə yanaşı, qruntların monolitlərinin götürülməsilə şurfların keçidi nəzərə alınmalıdır.
Tikinti aparılan ərazidə yeraltı suların hidrogeoloji rejimi öyrəniləkən, bina və qurğuların tikintisi və istismarı zamanı onun dəyişməsi proqnozlaşdırılarkən, müxtəlif amillərin təsiri nəticəsində qruntların islanmasının mümkünlüyü də proqnozlaşdırılmalıdır.
Çökən qruntların fiziki-mexaniki, o cümlədən möhkəmlik və deformasiya xüsusiyyətləri təbii nəmlik və tam su ilə doyma vəziyyətində təyin edilməlidir. Qruntların nisbi çökməsini onların su ilə islanma şəraitində təyin edilməlidir. Bu su temperatur və kimyəvi tərkibinə görə, həm layihələndirilən obyektin, həm də ona bitişik ərazilərdə yerləşən binaların (qurğuların) mühəndis şəbəkələrində dövr edən sularla eyni olmalıdır.
9.2. 30 sm-dən çox çökməsi mümkün olan qruntların xüsusi çəkisindən çökməsi üzrə II tip qrunt şəraitində svay bünövrələrinin layihələndirilməsində, bir qayda olaraq, II tip qrunt şəraitli qruntun kəsilməsi və ya əvvəlcədən isladılması ilə bərkidilməsi, isladılıb partladılması, qrunt svayları ilə dərin sıxlaşdırılması və digər üsullarla I tipə çevrilməsi tədbirləri nəzərdə tutulmalıdır. Göstərilən üsullar meydançadakı qrunt təbəqəsinin, bina və ya qurğunun tutduğu ərazi hüdudunda və onun ətrafındakı çökən təbəqənin yarısına bərabər məsafədə xüsusi çəkisindən çökməsinin aradan qaldırılması təmin etməlidir.
9.3. Qruntların islanması mümkün olduğu zaman çökən qruntlu ərazilərdə svay bünövrələri islatma zamanı möhkəmlik və deformasiya xüsusiyyətləri azalan çökən qruntların bütün laylarını svaylarla kəsmək mümkün olan halda tətbiq etmək lazımdır.
Svayların aşağı ucları, bir qayda olaraq qaya qruntlara, sıx və orta sıxlıqlı qumlara, su ilə doymuş halda axıcılıq göstəriciləri aşağıdakı kimi olan gilli qruntlara basdırılmalıdır:
- IL <0,6 qruntların I tip şəraitində bütün növ svaylar üçün;
- II tip qrunt şəraitləri və Ss,l,g£ Su olanda IL < 0,4 vurma svaylar üçün və IL < 0,2 qazılıb doldurulan svaylar üçün;
- II tip qrunt şəraitləri və Ssl,g£ Su olanda (burada Ssl,g- qruntun çəkisindən və onun səthinin üstündə səpgini və yüklənməni nəzərə alaraq batmadır) IL < 0,2 vurma svaylar üçün və IL £ 0 qazılıb doldurulan svaylar üçün.
Svayların göstərilən qruntlara basdırılması svayın çökməsinin həddi çökmədən Su çox olmaması və svayın tələb olunan yükdaşıma qabiliyyətini təmin edən şəraitin yoxlanması yolu ilə hesablanaraq təyin edilməlidir. Bu zaman svayın basdırılmasından alınmış daha böyük qiymət qəbul edilir.
1. Əgər göstərilən qruntların kəsilməsi konkret hallarda iqtisadi cəhətdən məqsədəuyğun deyilsə, onda çökmə üzrə I tip qrunt şəraitində II və III məsulityyət səviyyəli bina və qurğular üçün nisbi çökməsi esl < 0,02 olan qrunt layına svayın (svay-qabıqdan başqa) aşağı ucunun 1 m-dən az olmayaraq qurulmasına yol verilir (təzyiqin 300 kPa -dan az olmadığı halda və qruntun xüsusi çəkisinin və onun səthindəki yükün təzyiqinə müvafiq təzyiqdən az olmayan), o şərtlə ki, bu halda svayın yükdaşıma qabiliyyəti təmin edilir, əsasın mümkün yatmasının və çökməsinin qiymətlərinin cəmi isə qruntların qeyri-bərabər islanması zamanı bina və qurğular üçün həddi qiymətdən yüksək olmur. Bu zaman svayın və svay bünövrələrin yükdaşıma qabiliyyəti təmin edilməli, qruntların mümkün ola biləcək yol verilməyən çökmə və yatması əlavə tədbirlər tətbiq edilərək istisna olunmalıdır.
2. I tip qrunt şəraitində III məsuliyyət səviyyəli birmərtəbəli binaların svay-sütunlarının aşağı uclarının esl ³ 0,02 olan qrunta söykənməsinə yol verilir, əgər svayların yükdaşıma qabiliyyəti sınaqlarla təsdiq edilmişsə.
9.4.Mühəndis axtarışların nəticəsində vurulan svayın batan qruntlara batırılması çətinləşdiyi müəyyən edilmişsə, layihədə I tip qrunt şəraitində, diametri svayın en kəsiyinin diametrindən az olan (50 mm-ə qədər), II tip qrunt şəraitində isə - svayın en kəsiyinə bərabər və ya ondan az (50 mm-ə qədər) lider quyuların qurulması nəzərdə tutulmalıdır. Sonuncu halda lider quyuların dərinliyi qruntun islanmadan çökən, çökmə qalınlığından artıq olmamalıdr.
9.5. I tip qrunt şəraitində tətbiq olunan svayların yükdaşıma qabiliyyətinin hesablanmasını yarımbölmə 7.2-nin və əlavə 5-in göstərişlərinə müvafiq aparmaq lazımdır. Bu zaman svayın R aşağı uclarının altında və ft yan səthində qruntların müqavimətləri (cədvəl 7.2, 7.3 və 7.8) K mütənasiblik əmsalı (əlavə 2), E deformasiya modulu, daxili sürtünmə bucağı φ və c xüsusi ilişkənliyi aşağıdakı kimi təyin edilməlidir:
a) qruntun su ilə tam doyması zamanı, əgər qruntun islanması mümkündürsə, bu zaman hesablama cədvəlinin xüsusiyyətləri, aşağıdakı düsturla təyin edilmiş axıcılıq göstəricisinə görə qəbul edilir.
burada e - təbii sıxlıqlı qruntun məsaməlilik əmsalıdır;
gw -suyun xüsusi çəkisidir; gw = 10 kN/m (1 tq/m);
gs - bərk hissəciklərin xüsusi çəkisidir, kN/m (tq/m);
k-qumcalar üçün - 1, gilcələr və gillər üçün - 0,9-a bərabər qəbul edilən əmsaldır;
wp, wL - yayılma və axıcılığın sərhəddlərində vahidin hissələri ilə qruntun nəmlikləri;
(9.1) düsturu ilə hesablama aparılarkən IL< 0,4 qiyməti alınarsa, qumcalar və gilcələr üçün IL = 0,4 qəbul etmək lazımdır;
b) əgər qruntun isladılması mümkün deyilsə, təbii vəziyyətdə qruntun nəmliyi w və axıcılıq göstəricisi IL (w < wp olduğu zaman wp qəbul edilir).
9.6. Statistik işlənmə üçün qruntların möhkəmlik və deformasiya xüsusiyyətlərinin miqdarı çöl şəraitində kifayət qədər olduqda I və II tip batma şəraitində olduğu zaman, svayın yükdaşıma qabiliyyətinin hesablanmasını əlavə 5-ə müvafiq aparmaq tövsiyyə olunur. I tip qrunt şəraitində qəbul edilən ştamplanmış yastıqda svayın yükdaşıma qabiliyyəti bənd 7.2.4-ün tələblərinə müvafiq olaraq, maili tilləri olan vurulan svaylar üçün IL düstur (9.1) ilə təyin edilməlidir.
9.7. I tip qrunt şəraitində qəbul edilən svayların yükdaşıma qabiliyyəti, onların DÜİST 5686-ya əsasən svayın bütün uzunluğu boyu qruntun lokal isladılması ilə aparılmış statik sınaqlarının nəticələrinə görə, yarımbölmə 7.3-ün tələblərinə müvafiq olaraq təyin edilir.
I tip qrunt şəraitində, tikinti aparılan ərazidə, tikinti təcrübəsi və svayların əvvəllər analoji şəraitdə yerinə yetrilmiş statik sınaqlarının nəticələri olduqda svayların sınağının aparılmamasına yol veilir.
Çökən qruntlarda qurulan svay və svay-qabıqlar üçün, onların dinamik sınaqlarının nəticələrinə görə yükdaşıma qabiliyyətinin təyin edilməsinə, həmçinin, bu qruntların dinamik zondlaşdırılmasının çöl sınaqlarının nəticələrinin məlumatlarına görə, svayın aşağı ucu altındakı və yan səthindəki çökən qruntların hesablama müqavimətinin təyin edilməsinə yol verilmir.
Statik zondlamanın aşağıdakı hallarda tətbiq etməyə yol verilir:
- çökən təbəqənin sərhəddindən aşağı - svayların söykənməsi üçün qrunt layının seçimi zamanı və svayın aşağı ucu altında R və yan səthində fi qruntların hesablama müqavimətinin təyin edilməsi üçün;
I- tip qrunt şəraitində - svayın aşağı ucunun altında R və yan səthində fi islanmış çökən qruntların hesablama müqavimətinin təyin edilməsi üçün;
II qrunt şəraitində - bənd 9.10-a müvafiq svayın yan səthində çökən qruntların mənfi sürtünmə qüvvəsinin təyini üçün.
9.8. Fəsil 6-da göstərilən svaylarla yanaşı, qazılmış quyularda vurulma ilə qurulan 3 d-dən (burada d-quyunun diametri) az olmayan dərinlikdə çınqılın döyəclənməsi, ya da konus şəklində vurulan dabanın qurulması ilə bərkidilmiş dəmir-beton doldurulan svaylarda tətbiq edilməlidir.
9.9. II tip qrunt şəraitində, qruntların əsasının yükdaşıma qabiliyyyətinə görə svaylar mənfi sürtünmə qüvvələr nəzərə alınmaqla aşağıdakı düsturda verilmiş şərtlərə əsaslanaraq hesablanır:
burada N-bir svaya düşən hesablama yükdür, kN;
Fd - kN, bənd 9.11-ə müvafiq təyin edilən svayın yükdaşıma qabiliyyətidir;
gk, go, gn - bənd 7.1.11-ə əsasən qəbul edilən əmsallardır;
gs - svayın iş şəraiti əmsalıdır, qruntun çökməsinin Ssl mümkün qiymətindən asılı olaraq qəbul edilir: Ssl = 5 sm olduqda gc=0; ssl ³ 2sn olduqda gc=0,8; ssl -in aralıq qiymətləri üçün gc interpolyasiya yolu ilə təyin edilir.
Pn - bənd 9.10-a müvafiq təyin edilən mənfi sürtünmə qüvvəsidir.
1. Pn qiymətini, bir qayda olaraq, tamamilə su ilə doymuş qrunt üçün təyin edilir.
2. Materialın möhkəmliyinə görə svaylar N + Pn yükünə hesablanmalıdır.
9.10. Su ilə doymuş qruntlarda Pn və svayın yan səthinə təsir edən, təbii nəmlikli qruntlarda P′n kN(tq) mənfi sürtünmə qüvvəsi DÜİST 5686 əsasən su ilə doymuş qruntlarda və təbii nəmlikli qruntlarda aparılmış dartıb-qoparan qüvvə ilə sınaqlara müvafiq olaraq uzunluğu hsl olan svayın daha böyük həddi müqavimətinə bərabər qəbul edilir.
Dartıb-qoparmaya sınağın aparılmasına qədər Pn qiymətinin aşağıdakı kimi təyin edilməsinə yol verilir:
a) aşağıdakı düsturla
burada u - uzunluğu hsl olan svay gövdəsinin sahəsinin perimetridir, m-lə;
hsl - hesablama dərinliyidir, m-lə; bu qiymətə qədər TNvəQ 2.02.01 tələblərinə müvafiq təyin edilən, qruntun xüsusi çəkisindən batma qiymətinin, binanın əsasının yol verilən deformasiyasının ən kiçik qiymətinə bərabər dərinlikdə qəbul edilən qruntun çökən laylarının yan sürtünmə qüvvəsinin cəmlənməsi aparılır.
ti - kPa hesablama müqavimətdir və aşağıdakı düsturla təyin edilir,
burada- eksperimental parametr olub, svayın qruntla əlaqəsindəki yan təzyiqi xarakterizə edir;
nmaks- çökən qruntların məsaməliliyinin ən böyük qiymətidir, 0,55-ə bərabər qəbul edilir;
ni - qruntun i-ci layının məsaməliliyi vahidin hissəsi ilə;
Hi - qruntun hesablama i-ci layının ortasının yerləşmə dərinliyidir, m-lə;
szg - su ilə doymuş qruntun xüsusi çəkisindən şaquli gərginliyi, kPa;
j1 və c1 - qruntun i-ci layının daxili sürtünmə qüvvəsinin hesablama qiyməti, dərəcə ilə, xüsusi ilişkənliyin DÜİST 12248-ə müvafiq konsolidasiya edilmiş drenaj kəsilmə üsulu ilə təyin edilir;
hi- çökən qruntun i-ci layının islanma zamanı svayın yan səthinə toxunaraq çökən qalınlığıdır, m-lə.
b) su ilə doymuş qruntların və yarımbölmə 7.3-ə müvafiq təbii nəmlikli qruntların hsl hesablama dərinliyinin statik zondlamasının nəticələrinə görə.
9.11. Çökməyə görə II tip qrunt şəraitində, sıxılan yükə işləyən svayın Fd, kN yükdaşıma qabiliyyəti aşağıdakı kimi təyin edilir:
a) svayların lokal isladılması ilə statik sınaqlarının nəticələrinə görə, uzunluğu L olan svayların basıb yarılma yükünə görə yükdaşıma qabiliyyəti ilə uzunluğu hsi olan svayın dartıb qoparan yükə görə yükdaşıma qabiliyyəti arasında fərq kimi, zəruri olan hallarda tenzometrik svayların sınaqları aparılmaqla (svay kəsiklərində qüvvənin və deformasiyaların təyin edilməsi ilə);
b) qruntların hsi dərinliyindən aşağıdakı qrunt laylarının həddində su ilə tam doyması şəraitində, bənd 9.5 -in göstərişlərinə müvafiq hesablamalarla;
9.12. Çökmə üzrə II tip qruntlarda svayların statik sınaqlarının aparılması, bu cür sınaqlara görə fond materiallarının olmadığı zaman zəruridir.
9.13.Xüsusi məsuliyyətli qurğular üçün və qrunt şəraiti öyrənilməmiş rayonlarda, kütləvi tikinti zamanı, konkret şərait üçün işlənmiş proqram üzrə, tam çökmənin əmələ gəlməsinə qədər, əsasın uzun müddətli islanması ilə svayların sınağı aparılmalıdır.
9.14.Əgər svayın yan səthində mənfi sürtünmə qüvvələrinin əmələ gəlməsi mümkündürsə, onda asma svaylardan ibarət svay bünövrənin çökməsi şərti bünövrə üçün olduğu kimi təyin edilməlidir (yarmbölmə 7.4), lakin yüklərin hesablanması zamanı düstur 9.3 ilə təyin edilmiş hündürlük həddində rostverkin parametrlərinə və svayın xarici tilləri üzrə qrupun perimetrinə bərabər u, m-lə, mənfi sürtünmə qüvvəsi əlavə edilməlidir.
9.15. Bina və qurğuların konstruksiyalarının hesablanması üçün çökən qruntlarda svay bünövrələrinin qeyri-bərabər çökməsinin təyin edilməsi, tikinti meydançasının hidrogeoloji şəraitinin proqnozlaşdırılan dəyişməsinin və hesablanan bünövrəyə və ya bütövlükdə qurğuya təsir ehtimalına görə islatma mənbəyinin yerləşməsi və mümkün olan ən əlverişiz növləri nəzərə alınmaqla yerinə yetirilməlidir.
9.16. Svay bünövrələrin tətbiqi sudan mühafizə tədbirlərinin yerinə yetirilməsinin zəruriliyini istisna etmir. Bu zaman çökməyə görə II tip qrunt şəraitində binanın çökmə tikişlərlə sadə konstruksiyalı bloklara ayrılması nəzərdə tutulmalıdır. Sənaye müəssisələrinin kranla təchiz edilmiş istehsalat binalarında, bundan əlavə kranaltı yolların, svay bünövrələrin hesablama çökməsinin ikiqat qiymətinə qədər,lakin qruntun çəkisindən çökmənin yarısından az olmayaraq düzəldilməsinin mümkünlüyünü təmin edən konstruktiv tədbirlər nəzərdə tutulmalıdır. Svay bünövrənin, binaların (qurğuların) konstruksiyasının deformasiyalarının və əyintilərinin yol verilən qiymətlərindən çox olmasını istisna etmədiyi halda, onların qeyri-bərabər çökməsini aradan qaldıran və əyilməsini azaldan tədbirləri görməklə, o cümlədən düzləndirməni tətbiq etməklə layihələndirməyə yol verilir.
9.17. Qruntun öz çəkisindən 30 sm-dən çox çökməsi zamanı, yatan boğazlığın əyrixətli hissəsinin həddinə düşən svay bünövrələrin üfüqi yerdəyişməsinin mümkünlüyü nəzərə alınmalıdır.
9.18. II tip qrunt şəraitində svay bünövrəyə təsir edən yükləri hesabladıqda, bina və ya qurğunun qruntda basdırılmış hissəsinin yan səthində svay rostverkinin dabanından yuxarıdakı yerdə əmələ gələn mənfi sürtünmə qüvvələrini nəzərə alınmalıdır.
9.19. Svay bünövrələrin tətbiqi zamanı çökən qruntlardan ibarət ərazidə 1 m-dən çox planlaşdırılmış qrunt tökməsinə yalnız xüsusi əsaslandırma olduğu hallarda yol verilir.
9.20. II tip qrunt şəraitində qurulan svay bünövrələrin layihələndirilməsi zamanı (bənd 7.13) təyinatı üzrə etibarlıq əmsalı nəzərə alınmır.
10. Svay bünövrələrin şişən qruntlarda layihələndirilməsinin xüsusiyyətləri
10.1. Şişən qruntlarda svay bünövrələrin layihələndirilməsi zamanı şişən qruntların bütün qalınlığının svaylarla tam kəsilməsi nəzərdə tutulduğu kimi (aşağı ucların şişməyən qruntlara söykənməsi ilə), həm də qismən kəsilməsinə yol verilir (aşağı ucların bilavasitə şişən qruntların qalınlığına söykənməsi).
10.2. Şişən qruntlarda svayın yükdaşıma qabiliyyətinin hesablanması zamanı, aşağı R uc altında və svay və ya svay-qabığın fi yan səthindəki şişən qruntların hesablama müqavimətinin qiymətlərini, onların tikinti meydançasında və ya ona bitişik analoji qruntlara malik ərazilərdə isladılması ilə svay və svay-ştampın statik sınaqlarının nəticələri əsasında qəbul etmək tövsiyə olunur. Göstərilən statik sınaqların nəticələri olmadığı halda, diametri 1 m-dən az olan svay və svay-qabıqların aşağı R ucu altında və fi yan səthində şişən qruntların hesablama müqavimətini cədvəl 7.4 və cədvəl 7.6-da verilmiş iş şəraiti əmsallarından asılı olmayaraq nəzərə alınan qruntda svayın iş şəraitinin əlavə əmsalını γc= 0,5 daxil etməklə cədvəl 7.2, 7.3 və 7.8 üzrə qəbul etməyə yol verilir.
10.3. Şişən qruntlarda svay bünövrələrin deformasiyalara görə hesablanması zamanı (yarımbölmə 7.4.) bənd 10.4 və 10.6-nın tələblərinə müvafiq olaraq qruntun şişməsindən svayın qalxmasının təyin edilməsi üzrə əlavə hesablama yerinə yetirilməlidir.
10.4.Əvvəlcədən qazılmış lider quyuya batırılan vurulan svayların, genişlənməsi olmayan doldurulan svayların, həmçinin qruntların şişən zonasını kəsməyən svay-qabıqlarının qalxmasını hswp, m-lə, aşağıdakı düstur ilə təyin edilir.
burada hsw - şişən qruntun səthinin qalxmasıdır, m-lə;
hswp - svayın aşağı ucunun qoyulma səviyyəsində qrunt layının qalxması (qruntun şişmə zonasının kəsildiyi halda hswp = 0);
W, w - cədvəl 10.1 ilə təyin edilən əmsallardır. Bu zaman, W, a-dan asılıdır; bu qruntun şişməsi zamanı qrunt kütləsinin dərinliyinə görə deformasiyanın azalmasını xarakterizə edir və şişən gillər üçün belə qəbul edilir: sarmat - 0,31m; aral - 0,36mvə xvalın - 0,42 m;
u-svayın perimetridir, m-lə;
N - svaydakı hesablama yüküdür, kN, γ f =1 etibarlıq əmsalı ilə təyin edilir.
Qurğuların qalxmasının həddi qiymətləri, həmçinin şişən qruntun səthinin qalxmasının hsw və svayın aşağı uclarının yerləşmə səviyyəsində hsw,p qruntun layının qalxması TNvəQ 2.02.01 tələblərinə müvafiq təyin edilir.
10.5.Qruntun şişən laylarının svaylarla kəsilməsi və onların şişməyən qrunta basdırılması zamanı svay bünövrəsinin yuxarıya qalxması aşağıdakı şərtə riayət olunduqda aradan qaldırılır
burada N - düstur (10.1) -də olduğu kimi qəbul olunur;
Fsw - hesablama qalxma qüvvəsinin əvəzləyicisi olub, kN, svayın yan səthinə təsir edən, şişən qruntlarda onların çöl sınaqlarının nəticələrinə görə təyin edilir və ya qruntun şişmə qüvvəsi üçün yükə görə etibarlıq əmsalını nəzərə almaqla gf = 1,2 cədvəl 7.3-də verilən məlumatlardan istifadə etməklə təyin edilir;
Fdu – dartıb-qoparan yükün təsiri zamanı şişməyən qruntda yerləşən svay məntəqəsinin yükdaşıma qabiliyyətidir, kN,
g0.gn, gk - düstur (7.2) -də olduğu kimi qəbul olunur.
10.6. Diametri 1 m-dən çox olan, qruntun şişən laylarını kəsməyən, svayın qalxması TNvəQ 2.02.1-in tələblərinə müvafiq təbii əsasda bünövrə üçün olduğu kimi təyin edilməlidir. Bu zaman genişlənməsi olan svayın qalxması Fu yükünün təsirindən aşağıdakı kimi müəyyən edilməlidir
burada N, Fsw - düstur (10.2) -də olduğu kimidir;
- qruntun xüsusi çəkisinin hesablama qiymətidir, kN/m;
Vg- svayın qalxmasına mane olan və d genişlənmə diametrinə bərabər hündürlüyü h olan genişlənən kəsik konusun hüdudlarında qruntun həcminə bərabər qəbul edilən qruntun m -la həcmidir və aşağı diametri d, yuxarı diametri isə d = h+d (burada h - qruntun təbii səthindən svayın genişlənməsinin ortasına qədər olan məsafə).
10.7. Svay bünövrələrin layihələndirilməsi zamanı şişən qruntların yerləşməsinin təbəqə istiqamətlərinin və şişmə qüvvəsinin əsas istiqaməti nəzərə alınmalıdır.
10.8. Şişən qruntlarda sadə svaylı bünövrələrin konstuksiyalarının deformasiyasının və bina və qurğuların əyintisinin yol verilən qiymətlərdən çox olması hallarında bina və qurğuların layihələndirilməsində onların onların əyintisini və qeyri-bərabər qalxmasını azaldan, o cümlədən düzləndirməni tətbiq etməklə əlavə gücləndirici tədbirlərin nəzərə alınmasına yol verilir.
10.9. Şişən qruntlarda svay bünövrələri layihələndirilərkən, qruntun şişməsi zamanı, qruntun səthi və rostverkin aşağı müstəvisi arasında onun qalxmasının maksimum qiymətinə bərabər və ya ondan çox ölçüdə ara nəzərdə tutulmalıdır.
Şişən qrunt layının qalınlığı 12 m-dən az olduqda, düstur (10.2)-yə riayət etməklə bilavasitə qrunta söykənən rostverkin qurulmasına yol verilir.
Svayların qrup və ya toplum şəklində yerləşdirilməsi zamanı, svay bünövrələrin qalxmasını, svayların qarşılıqlı təsirini nəzərə almaqla hesablamaq lazımdır.
11. Svay bünövrələrin işlənmiş ərazilərdə layihələndirilməsinin xüsusiyyətləri
11.1. İşlənən ərazilərdə svay bünövrələrin layihələndirilməsi zamanı, bu normanın tələblərindən başqa, həmçinin, TNvəQ 2.01.09-un tələblərinə də riayət edilməlidir; bu zaman svay bünövrələrin layihələndirilməsi üçün mühəndis-axtarış işlərinin məlumatları ilə yanaşı, həmdə dağ-geoloji axtarış və yer səthinin gözlənilən deformasiyaları haqqında məlumatlardan istifadə edilməlidir.
11.2. İşlənən ərazilərdə svay bünövrələrin layihələndirilməsi tapşırığına, markşeyder hesablamasının nəticələrinə əsasən tikinti sahəsində yerin səthinin gözlənilən maksimal deformasiyaları haqqında alınmış məlumatlar, o cümlədən yatma, maillik, nisbi üfüqi dartılma və ya sıxılma defomasiyaları, yer səthinin əyrilik radiusu, çıxıntının hündürlüyü daxil olmalıdır.
11.3. İşlənən ərazilərdə ucaldılan bina və qurğuların svay bünövrələrinin hesablanması, əsasın işlənməsi zamanı deformasiyaya uğrayan tərəfdən təsir nəzərə alınmaqla, həddi hallara xüsusi yük birləşməsinə görə aparılmalıdır.
11.4. Svayların başlıqlarının rostverklə birləşməsinin xüsusiyyətindən və ərazinin işlənilməsindən, ondakı üfüqi deformasiyanın inkişaf prosesindən və qruntun əsası ilə bünövrənin qarşılıqlı təsirindən asılı olaraq svay bünövrələrin aşağıdakı sxemləri mövcuddur:
a) sərt- svayların başlıqlarının rostverkə sərt bağlandıqda, svay armaturlarının çıxıntılarının rostverklərdə ankerlənməsi və ya bənd 8.9-da verilən tələblərə müvafiq olaraq svayın başlığının bilavasitə ona bağlanması ilə;
b) elastik (təsirə tabe) - svayın rostverklə şərti şarnir birləşməsində, onun başlığının rostverkə 5-10 sm tıxanması və ya sürüşən tikişlər vasitəsilə birləşməsi yolu ilə.
11.5. İşlənən ərazilərdə svay bünövrələrin və onların əsasının hesablanması aşağıdakılar nəzərə alınmaqla aparılmalıdır:
a) bənd 11.6-nın tələblərinə müvafiq ərazinin işlənməsi ilə qruntlarda əmələ gələn fiziki-mexaniki xassələrinin dəyişiklikləri;
b) bənd 11.7-nin tələblərinə müvafiq olaraq yer səthinin mailliyi, əyriliyi və çıxıntı yaranması ilə ayrı-ayrı svaylarda şaquli yüklərin yenidən paylanması;
c) bənd 11.8-in tələblərinə müvafiq olaraq qruntların əsaslarının nisbi üfüqi deformasiyaların nəticəsində üfüqi müstəvidə yaranan əlavə yüklər.
11.6. Ərazinin işlənməsi zamanı, sıxan yükə işləyən bütün növ svay əsasların qruntunun yükdaşıma qabiliyyətini Fsr, kN(tq) aşağıdakı düsturla təyin edilir:
burada γcr - iş şəraiti əmsalıdır, ərazinin işlənməsi zamanı qruntların fiziki-mexaniki xassələrinin dəyişməsini və şaquli yüklərin paylanmasının dəyişməsini nəzərə alır:
-istənilən bina və qurğunun bünövrələrində svay-dayaqlar üçün γcr= 1;
-təsirə tabe (elastik) birləşdikdə asma svaylar üçün (məsələn, şarnir dayaqlarla birmərtəbəli karkaslı) gcr = 0,9;
-bina və qurğular bünövrələrlə sərt birləşdikdə asma svaylar üçün γcr= 1,1 (məsələn, sərt düyünləri olan çoxmərtəbəli karkassız binanın, silos korpuslarının);
Fd - svayın yükdaşıma qabiliyyətidir, kN-la, yarımbölmə 7.2-yə görə hesablanma ilə və ya yarımbölmə 7.3-ün tələblərinə müvafiq çöl tədqiqatlarının nəticələrinə görə təyin edilir (svayın dinamik və ya statik yüklə sınağı, qruntların zondlanması).
Qeyd. Kəskin düşən laylar olduğu halda düstur 11.1-də həm də nisbi üfüqi deformasiyanın εh qiymətindən, mm/m asılı olan əlavə gc = 1/ (1+100 εh) əmsalı nəzərə alınmalıdır.
11.7. Sərt konstruktiv sxemli bina və qurğuların svaylarına və ya svay-qabıqlarına təsir edən əlavə ± N şaquli yükləri, yerin səthinin mailliyi, əyilməsi, çıxıntı əmələ gəlməsi, həmçinin aşağıdakı şərtlər daxilində əsasın qruntlarının üfüqi deformasiyalarının səbəb olduğu svayın şaquli yerdəyişməsinin hesablama qiymətindən asılı olaraq təyin etmək lazımdır:
a) asma svaylardan olan svay bünövrələri və onların əsasları bənd 7.4-ə müvafiq olaraq, təbii əsas üçün olan şərti bünövrə ilə əvəz edilir;
b) şərti bünövrənin əsası xətti - deformasiyalı qəbul edilir, binanın (qurğunun) ya da onda ayrılmış hissənin uzunluğu boyu qruntun deformasiya modulu və yataq əmsalı sabit olmalıdır.
Əlavə şaquli yükün təyin edilməsi binanın boyuna və eninə oxlarına nəzərən aparılır.
11.8. İşlənən ərazilərdə qoyulan svay bünövrələrin hesablanmasında, svayın layihə vəziyyətinə görə ərazinin işlənməsində, əsasın qruntunun üfüqi yerdəyişməsinin təsiri altında svayların əyilməyə işləməsi nəticəsində əmələ gələn əlavə qüvvələr nəzərə alınmalıdır.
11.9. Ərazinin işlənməsi zamanı qruntun hesablama üfüqi yerdəyişməsi Ucr, (mm-lə) aşağıdakı düstura görə təyin edilir.
burada gf, γc - müvafiq olaraq yükə və iş şəraitinə görə etibarlılıq əmsalları olub, TNvəQ 2.01.09-a əsasən qəbul edilir;
eh - nisbi üfüqi deformasiyanın gözlənilən qiyməti olub, markşeyder hesablamalarının nəticələrinə görə təyin edilir, mm/m;
x - nəzərdən keçirilən svayın oxundan rostverkli binanın (qurğunun) bütün uzunluğu boyu və ya ayrı-ayrı sütunların altında qurulan rostverkli karkaslı binanın (bölmənin) sərtlik blokundan mərkəzi oxuna qədər məsafə.
11.10. İşlənən ərazilərdə tikilən bina və qurğuların svay bünövrələrini, yer səthinin deformasiyası nəticəsində yaranan minimal qüvvənin svaydan rostverkə ötürülməsinin zəruriliyi şərtindən irəli gələrək layihələndirmək lazımdır.
Bu tələbin yerinə yetirilməsi üçün layihələrdə aşağıdakılar nəzərdə tutulmalıdır:
a) əsasın qruntunun üfüqi yerdəyişməsinin təsirinin azaldılması üçün, bina və ya qurğunun hissələrə bölünməsi;
b) əsasın əyilməsindən şaquli müstəvidə yaranan əlavə qüvvələrin azaldılamsı üçün sərt konstruktiv sxemli bina və qurğularda asma svayların nəzərdə tutulması;
c) mümkün qədər az sərtliyə malik olan svaylar. Məsələn: prizma şəkilli, kvadrat və ya düzbucaqlı en kəsikli, bu zaman düzbucaqlı en kəsikli svayların kiçik tərəflərini bina hissəsinin boyuna kəsiyi istiqamətində yerləşdirmək lazımdır;
d) svayların rostverklə birləşməsinin bənd 11.4-də verilmiş elastik konstrtuksiyaları;
e) binaların domkratlar və ya digər düzləyici qurğularla düzləndirilməsi.
Bina və qurğuların hissələrə ayrılması zamanı, bu hissələr arası rostverkdə araboşluqları (deformasiya tikişləri) nəzərdə tutulmalıdır. Bu tikişlərin ölçüləri bina və qurğuların alt konstruksiyalarında olduğu kimi TNvəQ 2.01.09-un tələblərinə müvafiq təyin edilməlidir.
11.11.Svay bünövrələrini, bir qayda olaraq I- IV qrup işlənən ərazilərdə tətbiq etmək lazımdır, o cümlədən:
a) asma svaylarla - bina və qurğuların hər bir növü və konstruksiyası üçün I və IV qrup ərazilərdə;
b) svay-dayaqlarla - III - IV qrup ərazilərdə əsasın əyilməsi zamanı, elastik konstruktiv sxemlə layihələndirilən bina və qurğular üçün; IV qrup ərazilərdə isə - sərt konstruktiv sxemlə layihələndirilən bina və qurğular üçün.
1. İşlənən ərazilərin qruplara bölünməsi TNvəQ 2.01.09-a əsasən qəbul edilmişdir.
2.Diametri 600 mm-dən çox olan svay-qabıqlar, doldurulma və qazma svaylar və sərt svayların digər növlərinin, bir qayda olaraq yalnız elastik sxemli svay bünövrələrdə, onların sürüşmə tikişi vasitəsilə (bənd 11.4) rostverklə birləşməsi zamanı tətbiq edilməsinə yol verilir.
3. Svayların qaya qruntlara söykəndiyi hallar istisna olmaqla, işlənən ərazilərdə svayın qrunta basdırılması dərinliyi 4 m-dən az olmamalıdır.
11.12. I k - IV k qruplu çıxıntı əmələ gəlməsi mümkünlüyü ilə işlənən ərazilərdə, həmçinin geoloji pozuntuları olan meydançalarda svay bünövrələrin tətbiqinə, yalnız xüsusi əsaslandırma olduqda yol verilir.
11.13.Rostverkin svayla birləşmə konstruksiyası, əsasın qruntunun gözlənilən üfüqi yerdəyişməsinin qiymətindən asılı olaraq təyin edilməlidir. Bu zaman rostverklə birləşmə zamanı svaylar üçün bənd 11.4 -də təyin olunan üfüqi yerdəyişmənin həddi qiymətindən çox olmamalıdır:
5- elastik, şərti-şarnirli olduqda;
8 - elastik, sürüşmə tikişi vasitəsilə olduqda.
Qeyd. Əsasın qruntunun üfüqi yerdəyişməsinin təsirindən svaylarda və rostverkdə yaranan qüvvələrin qiymətinin azaldılması üçün, həmçinin, binanın (qurğunun) bütövlükdə svay bünövrələrinin fəza dayanaqlılığını təmin etmək üçün, qruntun böyük olmayan yerdəyişmələrinin (2 sm-əqədər) təsir zonasında svay sahəsinin svaylarını sərt birləşməli olduğu nəzərdə tutulmalıdır, qalan hallarda isə - elastik (şarnirli və ya sürüşmə tikişi ilə birləşən).
11.14.İşlənən ərazilərdə svay bünövrələri konsturksiyaların deformasiyasını, bina və qurğuların əyilməsinin istisna olunmadığı halda, onların qeyri-bərabər çökməsini, əyintisini aradan qaldıran, o cümlədən düzləndirməni tətbiq etməklə layihələndirilməsinə yol verilir.
11.15. Svay rostverklər mərkəzdən kənar dartılmaya və sıxılmaya, həmçinin, əsasın qruntunun işlənməsi zamanı, deformasiyaya uğrayan svayın yan təzyiqindən yaranan üfüqi dayaq reaksiyalarının (eninə qüvvə və əyici moment) təsirindən burulmaya hesablanmalıdır.
11.16. Hündür rostverkli svay bünövrələrin beton döşəmələrdə və ya qruntun səthində qurulan digər sərt konstruksiyalarda tətbiqi zamanı, sərt konstruksiyanın bütün qalınlığı boyu 8 sm-dən az olmayan enə malik svayın bütün perimetri boyu araboşluq nəzərdə tutulmalıdır. Araboşluğu əsasın qruntunun üfüqi yerdəyişməsinin təsiri zamanı svaylar üçün sərt dayaq əmələ gətirməyən elastik və ya plastik materiallarla doldurmaq lazımdır.
12. Svaylı bünövrələrin seysmik rayonlarda layihələndirilməsinin xüsusiyyətləri
12.1. Svay bünövrələrin seysmik rayonlarda layihələndirilməsi zamanı, bu normadan əlavə, seysmik rayonlarda tikinti normalarının tələblərinə də əməl edilməlidir. Bu zaman, svay bünövrələrinin layihələndirilməsi üçün mühəndis axtarışları materiallarına əlavə kimi, tikinti meydançasının seysmik mikrorayonlaşdırma göstəricilərindən də istifadə olunmalıdır.
12.2. Bina və qurğuların svay bünövrələri seysmik təsirlər nəzərə alınmaqla, birinci qrup həddi-hallara görə hesablamada xüsusi yük birləşməsinə əsasən hesablanmalıdır.
Bu zaman aşağıdakılar nəzərdə tutulmalıdır:
a) bənd 7.2-nin tələblərinə müvafiq olaraq sıxan və dartan yükə görə svayın yükdaşıma qabiliyyətinin təyin edilməsi;
b) əlavə 2-nin tələblərinə müvafiq olaraq, svayın yan səth ilə qrunta ötürülən təzyiqin məhdudlaşdırılması şərtinə görə qruntun dayanıqlılığının yoxlanılması;
c) əlavə 2-dəki qiymətlər nəzərə alınmaqla, seysmik yüklərin hesablama qiymətindən asılı olaraq, hesablama qüvvələrin (boyuna qüvvə, əyici moment və eninə qüvvə) birgə təsirinə, materialın möhkəmliyinə görə svayın hesablanması.
«a» - «c» yarımbəndlərində göstərilən hesablamaların yerinə yetirilməsi zamanı bənd 12.3-12.8-də verilən tələblər nəzərə alınmalıdır.
Qeyd. Bina və qurğulara təsir edən seysmik yüklərin hesablama qiymətlərinin təyini zamanı, yüksək svay rostverki karkaslı alt mərtəbə kimi nəzərdən keçirilməlidir.
12.3. Sıxan və ya dartıb-qoparan Feq yükə görə svayın yükdaşıma qabiliyyətinin hesablanması zamanı R və fi qiymətlərini (yarımbölmə 7.2) əsasın qruntunun iş şəraitinin cədvəl 12.1-də verilmiş azaldıcı əmsallarına geq1və gep2 vurmaq və ya onları seysmik təsirlərlə imitasiya olunmuş svay və svay bünövrələrin sınaqlarının nəticəsinə görə təyin edilməlidir.
Bundan başqa, svayın yan səthindəki qruntun fi müqavimətini, hd hesablama dərinliyinə (bənd 12.4) qədər sıfıra bərabər qəbul edilməlidir.
1. Kəsrin surətində göstərilnmiş geq1 v əgeq2qiymətləri vurulan, doldurulan svaylara (sıxışdırıcı svaylara), kəsrin məxrəcində - qazılan svaylara aiddir.
2. geq1vəgeq2əmsallarının qiymətini müvafiq olaraq 1, 2, 3 təkrarlandığı rayonlarda tikilən bina və qurğular üçün (nəqliyyat və hidrotexnikilərdən başqa) 0,85, 1,0 və ya 1,15-ə vurmaq lazımdır.
3. Qaya və iri parçalı qruntlara söykənən svay-dayaqların yükdaşıma qabiliyyətini iş şəraitinin əlavə əmsalları olan geq1 və geq2 daxil etmədən təyin edilir.
12.4. Hesablama dərinlik hd, hansına qədər ki, svayın yan səthində qruntun müqaviməti nəzərə alınmır, düstur (12.1) üzrə, 3/αs-dən artıq olmamaq şərt ilə təyin edilir.
burada a1, a2 və a3 - ölçüsüz əmsallardır, hündür rostverk zamanı müvafiq olaraq 1,5; 0,8 və 0,6-ya və ayrıca durmuş svay üçün alçaq rostverkə svayın sərt tıxanması zamanı 1,2; 1,2 və 0-a bərabərdir.
H, M - xüsusi yük birləşməsində seysmik təsir nəzərə alınmaqla, müvafiq olaraq qruntun səthi səviyyəsində svaya əlavə edilmiş üfüqi qüvvənin (kN) və əyici momentinin (kN.m) hesablama qiymətləridir;
- deformasiya əmsalı olub, 1/m, əlavə 2-yə əsasən təyin edilir;
bp - əlavə 2-yə əsasən təyin edilən svayın şərti enidir, m-lə;
g1 - qruntun xüsusi çəkisinin kN/m, hesablama qiyməti olub, su ilə doymuş qruntlarda suyun müvazinətli təsirini nəzərə alınmaqla təyin edilir;
j1, c1 - müvafiq olaraq qruntun daxili sürtünmə bucağıdır dərəcə və qruntun xüsusi ilişkənliyinin ( kPa) hesablama qiymətləridir.
Layihələrdə svayın üfüqi yükə yoxlama sınağını nəzərdə tutmaq tövsiyə olunur.
12.5. Seysmik yüklərin təsiri zamanı hesablama hd dərinliyi təyin edilərkən hesablama daxili sürtünmə bucağının j1 hesablama qiymətini - hesablama seysmikliyi 7 bal olanlar üçün - 2; 8 bal olanlar üçün - 4; 9 bal olanlar üçün - 7-yə qədər azaldılaraq qəbul etməklə aparılmalıdır.
12.6. Körpülərin svay bünövrələrinin hesablanması zamanı su ilə doymuş tozşəkilli qumlarda və axıcılıq göstəricisi IL > 0,5 olan gilli qruntlarda svayın batırılması şəraitinə seysmik hərəkətin təsirini, bu qruntlar üçün əlavə 3-də verilmiş k mütənasiblik əmsallarının qiymətinin 30%-ə qədər azaldılması yolu ilə nəzərdə tutulmalıdır.
12.7. Şaquli sıxan və dartıb qoparan yüklərə işləyən svayın Feq yükdaşıma qabiliyyəti (kN) çöl sınaqlarının nəticələrinə görə seysmik təsir nəzərə alınmaqla aşağıdakı düsturla təyin edilməlidir:
burada keq -seysmik təsirlər zamanı svayın yükdaşıma qabiliyyətinin azalmasını nəzərə alan əmsaldır. Seysmik təsirləri nəzərə almaqla bənd 12.2. - 12.4-ə müvafiq hesablanmış svayın yükdaşıma qabiliyyətinin qiymətinin seysmik təsirlər nəzərə alınmadan, yarımbölmə 7.2-nin tələblərinə əsasən təyin edilmiş, svayın yükdaşıma qabiliyyətinin qiymətinin nisbəti kimi təyin edilir;
Fd –(kN) statik və ya dinamik sınaqların nəticələrinə əsasən və ya qruntun bənd 7.3-ə müvafiq statik zondlamanın məlumatlarına əsasən təyin edilən svayın yükdaşıma qabiliyyətidir.
12.8. Əgər qruntun isladılması mümkün deyilsə və axıcılıq göstəricisi düstur (9.1) ilə əldə edilən tamamilə su ilə doymuş qruntda qruntun isladılması mümkünsə svayın çökmə və şişən qruntlarda seysmik təsiri nəzərə alınmaqla, xüsusi yük birləşməsinə görə svayların hesablanması təbii nəmlik şəraitində aparılmalıdır. Bu zaman çökməyə görə II tip qrunt şəraitində svayın yükdaşıma qabiliyyəti qruntun mənfi sürtünmə qüvvələrinin inkişafının mümkünlüyü nəzərə alınmadan təyin edilməlidir.
Qeyd. Svayın seysmik təsirlərə hesablanması, onların fəsil 9-11-ə müvafiq olaraq hesablanmasının yerinə yetirilməsinin zəruriliyini istisna etmir.
12.9. Seysmik rayonlarda svay bünövrələr üçün (eninə armaturlanmayan və toppuzşəkilli rostverk svaylardan başqa) bütün növ svaylar tətbiq edilməlidir. Həmçinin, beton svayların, yəni svay gövdəsinin bütün uzunluğu boyu armatur karkasları olmayan svayların tətbiqinə yol verilmir.
Seysmik rayonlarda qoruyucu borular olmadan suyun artıq təzyiqi altında qazılan svayların qurulması qadağan edilir.
12.10. Seysmik rayonlarda svay bünövrələrin layihələndirilməsi zamanı svayın ucunun qaya, iriparçalı qruntlara, sıx və orta sıxlıqlı qumlar və axıcılıq göstəricisi IL ≤ 0,5 olan gilli qruntlara söykənməsi nəzərdə tutulmalıdır.Svayların aşağı uclarının su ilə doymuş qumlara, axıcılıq göstəricisi IL > 0,5 gilli qruntlara söykənməsi yol verilməzdir.
12.11. Seysmik rayonlarda svayın qrunta basdırılma dərinliyi 4 m-dən, svayın aşağı ucunun altındakı əsasda su ilə doymuş orta sıxlıqlı qumlar olduqda isə 8 m-dən az olmamalıdır. Seysmik təsirlərin imitasiyası ilə svayın çöl sınaqları nəticəsində alınmış müvafiq əsaslandırmalarla svayın basdırılma dərinliyinin azaldılmasına yol verilir.
Qiymətli avadanlığa malık olmayan birmərtəbəli kənd təsərrüfatı binaları üçün svayın qaya qrunta söykəndiyi halda, onların qrunta basdırılma dərinliyi seysmik olmayan rayonlarda olduğu kimi qəbul edilir.
12.12. Binanın kəsiyi həddində yükdaşıyan divarlar altındakı svay bünövrənin rostverki, bir qayda olaraq, kəsilməz və bir səviyyədə yerləşdirilməlidir. Svayın yuxar ucu seysmik yükləməni nəzərə almaqla, hesablama ilə təyin edilən dərinlikdə rostverkə sərt tıxanmalıdır. Bina və qurğuların rostverksiz svay bünövrələrinin qurulmasına yol verilmir.
Qeyd. Yamacda tikinti zamanı kəsik həddində rostverkin vahid monolit dəmir-beton konstruksiya - tavalar və ya çarpaz lentlər şəklində yerinə yetirməyə yol verilir.
12.13. Müvafiq texniki-iqtisadi əsaslandırma olduqda, səpələnən materiallardan (çınqıl, qırmadaş, iri və orta dənəli qum) olan aralıq yastıqlı svay bünövrələr tətbiq edilə bilər.
Bu cür bünövrələr üzvü-mineral, üzvü və II tip batan qruntlarda, işlənən ərazilərdə, geoloji dayanıqsız meydançalarda (sürüşmə, sel, karstlar və i.a. mövcuddur və ya əmələ gələ bilər) və qeyri-sabit qruntlardan təbəqələnmiş meydançalarda tətbiq edilməməlidir.
Ara yastıqlı svay bünövrələr üçün seysmik olmayan rayonlarda istifadə olunan svaylar (toppuzşəkillilərdən başqa) tətbiq edilməlidir.
12.14. Ara yastıqlı svay bünövrənin tərkibinə daxil olan svayların hesablanması üfüqi yüklərə görə aparılmır. Seysmik təsir nəzərə alınmaqla sıxan yükə işləyən bu cür svayların yükdaşıma qabiliyyyəti bənd 12.3 -ün tələblərinə müvafiq təyin edilməlidir. Bu zaman qruntun müqaviməti svayın bütün yan səthi boyu nəzərə alınmalıdır, yəni hd=0, seysmik təsirlər zamanı svayın aşağı ucunun iş şəraitinin əmsalını isə g eq1 = 1,2 qəbul edilməlidir.
12.15. Ara yastıqlı svay bünövrələri deformasiyalara görə hesablayan, bünövrənin çökməsini, yarımfəsil 7.4. -ün tələblərinə müvafiq təyin edilən şərti bünövrənin və ara yastığının çökmələrinin cəmi kimi hesablanmalıdır.
12.16. Müvafiq əsaslandırma olduqda, seysmik mühafizəli və dempfer konstruksiyalı elementlərin, svayların rostverk ilə birləşmə zonalarında və svayın yan səthində tətbiqinə yol verilir.
13. Svay bünövrələrin karstlaşdırılmış ərazilərdə layihələndirilməsinin xüsusiyyətləri
13.1. Karstlaşmış ərazilərdə tikilən bina və qurğuların svay bünövrələrinin səthi karst deformasiyaların əmələ gəlməsinin mümkünlüyü-yıxılmalar və yatmalar, həmçinin, karst proseslərin inkişafının xüsusiliyi nəzərə alınmaqla layihələndirilməlidir.
13.2. Karst deformasiyaların və onların səthi təzahürlərinin proqnozlaşdırılan parametrləri, mühəndis-geoloji, hidrogeoloji və hidrokimyəvi şəraitin təhlili və qurğuların istismarı müddətində onların mümkün dəyişməsi əsasında ixtisaslaşdırılmış təşkilat cəlb edilməklə hesablanma yolu ilə təyin edilir.
13.3. Karstlaşmış ərazilərdə mühəndis-geoloji axtarışların həcmi, karst təhlükəsinin arxiv məlumatlarına görə, əvvəlcədən qiymətləndirmə əsasında, TNvəQ 2.02.01 tələblərinə müvafiq təyin edilməlidir. Karstlaşan qruntda, onların karstlaşma dərəcəsindən, hidroloji və hidrogeoloj işəraitdən asılı olaraq, lakin, 5 m-dən az olmayan dərinlikdə təyin edilən, karstlanan qruntları aşkarlayan ikidən az olmayan quyunun qazılması nəzərdə tutulmalıdır.
13.4. Axtarışlar zamanı karst-suffozion prosesləri haqqında (uçqunlar, yer səthinin yatması) həm axtarışların aparılma vaxtı üçün, həmdə əldə olan arxiv materialları əsasında məlumat əldə edilməli, həmçinin, qazma zamanı alətin boşluğa düşməsi, aşkar edilmiş boşluqlar, kavernlər, onlarda doldurucuların olması haqda məlumatlar əldə edilməli və tikinti meydançasının rayonlaşdırılması həyata keçirilərək onun suffozion-karst təhlükəsinin kateqoriyası müəyyən edilməlidir.
13.5. Yerinə yetirilmliş mühəndis-geoloji axtarışlar nəticəsində formalaşmış karstların növləri və təzahürləri aşkar edilməli, yeni ucaldılan və ya yenidənqurulan qurğulara karstın təsirinin təhlükə dərəcəsi müəyyən edilməli, tikinti və gələcək istismarı dövründə karstın inkişaf proqnozu tərtib edilməlidir.
13.6. Karstlaşmış ərazilərdə asma svaylar yalnız tökmə, üzvü-mineral və digər zəif qruntdan olan əsasın üst laylarında kəsmə zəruri olduğu halda tətbiq oluna bilər. Bu zaman svayları birləşdirən tavalı və ya çarpaz -lentşəkilli rostverklər qəbul edilməlidir. Svayın rostverklə birləşmə düyünündə, onların sürüşmə mümkünlüyü nəzərdə tutulmalıdır ki, dağıntı olan sahədə yerləşən əsasın və qurğuların konstruksiyalarının asılmış svaylarla əlavə yüklənməsi istisna edilsin.
13.7. Karstlaşan qruntlar çox böyük dərinlikdə olmadıqda qruntları kəsən svaylar tətbiq edilməlidir. Bu halda svayın və monolit rostverklərin hesablanması zamanı, qruntların karstüstü təbəqədə yerdəyişməsi səbəbindən onların yan səthi üzərində yaranan əlavə mənfi qüvvələr nəzərə alınmalıdır.
13.8. Karstlı uçqun şəraitdə svay bünövrələrin layihələndirilərkən əsas parametr karstlı uçqunun hesablama diametridir. Hesablama diametr qurğudan əsasa verilən yük nəzərə alınmaqla əsasın qruntlarının fiziki-mexaniki xüsusiyyətlərinin məlumatlarına əsasən təyin edilir.
13.9. Layihələndirmə zamanı qurğuların altındakı mümkün karstlı uçmaların yeri onların qurğuların işinə daha əlverişsiz təsiri nəzərə alınmaqla qəbul edilir. Bu zaman uçqunun hesablama yerinin sütunların, divarların kəsişməsinin, qurğuların künclərinin altında, böyük və kiçik tərəflərin ortasında olması vacibdir.
13.10. Yer səthinin çökməsi şəklində karst deformasiyaları zamanı, proqnozlaşdırılan karst deformasiyası nəzərə alınmaqla, bölmə 11-ə əsasən işlənən ərazilərdə, qurğuların hesablanması metodikasının tətbiq edilməsinə yol verilir.
13.11.Karstlaşmış ərazilərdə qurulan svay bünövrələrin hesablanması, bölmə 7-nin tələblərinə əməl etməklə aparılmalıdır. Tikinti sahəsində xüsusi xassələrə malik qruntlar (batan, şişən və s.) olduqda bölmə 9 və 10-un tələblərinə müvafiq, seysmik rayonlarda isə bölmə 12-nin tələbləri nəzərə alınmaqla aparılmalıdır.
13.12. Karstlaşmış ərazilərdə qurğuların layihələndirilməsi zamanı, tikinti prosesində (TNvəQ 2.02.01) geotexniki monitorinqin, obyektin istismarı prosesində zəruri olduğu halda karstmonitorinqinin keçirilməsi nəzərdə tutulmalıdır.
13.13. Karstlaşmış ərazilərdə svay bünövrələrin konstruksiyalarının layihələndirilməsinə yol verilən normadan artıq deformasiyanı, bina və qurğuların əyilməsinin istisna olduğu halda onların qeyri-bərabər çökməsini azaldan və əyilməsini aradan qaldıran tədbirləri (o cümlədən düzləndirici tətbiq etməklə) nəzərə almaq şərtilə yol verilir.
14. Hava elektrikötürücü xəttlərinin dayaqlarının svay bünövrələrinin layihələndirilməsinin xüsusiyyətləri
14.1. Hava elektrik ötürücü xəttlərinin (HEX) dayaqları və yarımstansiyalar açıq paylayıcı qurğularının (APQ) svay bünövrələri üçün müxtəlif növ svaylar (bölmə 6) tətbiq edilir. HEX-nin dayaqlarının svay bünövrələri üçün toppuzşəkilli, piramidiaşəkilli və rombşəkilli svayların tətbiqinə yol verilmir.
14.2. Svayın dartıb qoparan və ya üfüqi yükləri qəbul edən qrunta basdırılma dərinliyi 4,0 m-dən, ağac dayaqların bünövrəsi üçün isə 3,0 m-dən az olmamalıdır.
Qeyd. Ağac dayaqların bünövrələri üçün ağac svayları yeraltı suların olmasından və səviyyəsinin vəziyyətindən asılı olmayaraq tətbiqinə yol verilir. Bu zaman dəyişkən nəmliyi olan zonada ağacın çürümədən güclü mühafizəsi nəzərdə tutulmalıdır.
14.3. Sıxılan yükə işləyən vurulma asılma və doldurulma və qazma svayların yükdaşıma qabiliyyətini müvafiq olaraq düstur 7.8 və 7.11 üzrə bənd 14.5 və 14.6-da verilən göstərişləri nəzərə almaqla müəyyən edilməlidir; bu zaman düstur 7.8 və 7.11-də iş şəraiti γc əmsalı normal aşırım dayaqları üçün 1,2; qalan hallarda - 1,0 qəbul edilməlidir.
14.4. Dartıb-qoparmaya işləyən vurulan və doldurulan svayların yükdaşıma qabiliyyətini bənd 14.5-14.7-də verilən əlavə göstərişlər nəzərə alınmaqla düstur (7.10) və (7.14) ilə təyin edilməlidir; bu zaman iş şəraitinin əmsalını γc düstur (7.8) və (7.11)-də dayaqlar üçün aşağıdakı kimi qəbul edilməlidir:
-normal aşırımlı (aralıq) - 1,2;
- ankerli və künc - 1,0;
-böyük keçidlər üçün:
-svayın və rostverkin çəkisinin saxlayıcı qüvvəsi, hesablama dartıb qoparan yükə bərabər olduqda -1,0;
-əgər saxlayıcı qüvvə hesablama dartıb qoparan qüvvənin 65%-i və az təşkil edərsə - 0,6;
-digər hallarda interpolyasiya yolu ilə.
14.5. Hava elektrik ötürücü xəttlərinin dayaqlarının bünövrəsinə vurulan svayların aşağı ucları altında qruntun hesablama R müqaviməti və vurma svayların yan səthində hesablama fi müqaviməti cədvəl 7.2 və 7.3 üzrə qəbul edilir. Bu zaman normal dayaqların bünövrələrində fi hesablama müqavimətinin qiymətləri gilli qruntlar üçün onların axıcılıq göstəricisi İL ≥ 0,3 olduqda, 25% artırılmalıdır.
14.6. Vurma svayların yan səthindəki qruntun bənd 14.5-in tələblərinə müvafiq hesablanan hesablama müqaviməti cədvəl 14.1-də verilən iş şəraitinin əlavə γ c əmsalına vurulmalıdır.
14.7. Dörd və daha az svaydan ibarət olan svay qrupunda işləyən svaylar dartıb qoparan yükə hesablanarkən, svayın hesablama yükdaşıma qabiliyəti 20% azaldılmalıdır.
14.8. Dartıb qoparan yükü qəbul edən svaylar üçün onların lider quyulara batırılmasına yol verilir. Bu zaman svayın eninə ölçüsü və lider quyunun diametri arasındakı fərq 0,15 m-dən az olmamalıdır.
Bünövrənin növü, qruntun xarakteristikası və yüklər
Svayların uzunluğu aşağıdakı kimi olduqda iş şəraitinin əlavə əmsalları, γc
I < 2d və aşağıdakı münasibətində
1. Aşağıdakı hesablamalar zamanı normal aralıq dayaq altındakı bünövrələr;
a) dartıb qoparan qüvvədə tək svaylar:
- qumlarda və qumcalarda
- IL £ 0,6 olduqda gillərdə və gilcələrdə
- eynisi, IL >0,6 olduqda
b) sıxılan yükə tək svaylar və dartıb qoparan yükə kolun tərkibində olan svaylar:
- qumlarda və qumcalarda
- IL £ 0,6 olduqda gillərdə və gilcələrdə
- eynisi, IL > 0,6 olduqda
Cədvəl 14.1-in davamı
Bünövrənin növü, qruntun xarakteristikası və yüklər
Svayların uzunluğu aşağıdakı kimi olduqda iş şəraitinin əlavə əmsalları, γc
I < 2d və aşağıdakı münasibətində
2. Hesablamalar zamanı ankerli, uc künclü dayaqları altında, böyük keçidlərin dayaqları altında bünövrə:
a) dartıb qoparan qüvvəyə tək svaylar
- qumlarda və qumcalarda
- gillərdə və gilcələrdə
b) dartıb qoparan yükə kolun tərkibində olan svaylar:
- qumlarda və qumcalarda
- gillərdə və gilcələrdə
- bütün qruntlarda sıxıcı yükə
1. Cədvəl 14.1. -də aşağıdakı şərti işarələr qəbul edilmişdir:
d- dairəvi svayın diametri, kvadrat şəkilli svayın tərəfi və ya düzbucaqlı kəsikli svayın böyük tərəfi; H - hesablama yükün üfüqi toplananı; N- hesablama yükün şaquli toplananı.
2. Yükün üfüqi toplananının təsiri istiqamətdə bucaq altında tək svayın basdırılması zamanı və şaquliyə tərəf maillik bucağının 10-dən çox olduğu zaman iş şəraitinin əlavə əmsalının kolun(svay qrupu) tərkibində işləyən (1b və 2b-yə əsasən) şaquli svay üçün olduğu kimi qəbul edilir.
15. Azmərtəbəli binaların svay bünövrələrinin layihələndirilməsinin xüsusiyyətləri
15.1. Azmərtəbəli binaların svay bünövrələrinin layihələndirilməsinin xüsusiyyətləri azmərtəbəli yaşayış və ictimai binalara, həmçinin, istehsal təyinatlı kənd təsərrüfatı binalarına şamil olunur.
15.2. Aşağıdakı növ svayların qəbul edilməsi tövsiyə olunur:
-kəsiyi 20 x 20 sm və daha çox olan prizma şəkilli vurma svaylar;
-eninə armaturu olmayan, əvvəlcədən gərginləşdirilmiş armaturlu qısa piramida şəkilli svaylar;
-diametri 30-60 sm, uzunluğu 3 m-ə qədər olan qazma svaylar, (döyəcləmə ilə möhkəmləndirilən dabanla);
-diametri 30-60 sm, uzunluğu 3 m-ə qədər olan doldurulan svaylar, açılıb-keçilmiş quyularda qurulan;
diametri 150-350 mm olan qazma -inyeksiya svayları;
-diametri 150-350 mm olan boruşəkilli metal-beton svaylar;
Aşırım təzyiqinə işləyən konstruksiyalı, istehsal təyinatlı kənd təsərrüfatı binalarının bünövrələrində konsol kəsikli birtavrlı və ikitavrlı svayları tətbiq edilməlidir.
1.Seysmik rayonlarda ucaldılan azmərtəbəli binaların svay-sütunların tətbiqinə svay-sütunun qrunta 2 m-dən az olmayan dərinliyə basdırılması zamanı yol verilir.
2. Qazma svayların qurulması zamanı quyunun dibinin möhkəmləndirilməsi, qalınlığı 10 sm-dən az olmayan qırmadaş layının qrunta döyəclənməsi yolu ilə həyata keçirilməlidir.
3.Əgər binanın yerüstü konstruksiyalarında bünövrənin qeyri-bərabər çökməsi və yatması şəraitində onların normal istismarının mümkünlüyü konstruktiv tədbirlərin tətbiqilə təmin edilirsə, xüsusi çəkisindən 15 sm-ə qədər çökən qruntlarda azmərtəbəli binaların svay bünövrələrin layihələrində, çökən təbəqənin svaylarla tam kəsiminin nəzərdə tutulmamasına yol verilir.
15.3. Düstur 7.8 ilə svayın yükdaşıma qabiliyyəti hesablanarkən vurma svayın aşağı ucu altında qruntun hesablama müqaviməti R,(kPa) çökmə dərinliyi 2-dən 3 m-ə qədər olduqda cədvəl 15.1-ə görə, yan səthində isə fi hesablama müqaviməti (kPa) cədvəl 15.2-yə görə qəbul edilməlidir.
Svayın batma dərinliyi l, m
Qeyd. I, IL və e-nin aralıq qiymətləri üçün R-in qiyməti interpolyasiya yolu ilə təyin edilir.
Qrunt layının orta qoyulma dərinliyi,
məsa-məlilik əmsalı e
O cümlədən birtavrlı və ikitavrlı enkəsikli vurma svayların yan səthində qruntun hesablama fi, kPa müqaviməti
axıcılıq göstəricisi ILo, aşağıdakı kimi olan gilli qruntlar
Qeyd. hi, e və IL aralıq qiymətləri üçün fi qiyməti interpolyasiya ilə təyin edilir.
15.4. Svayın batırılma dərinliyi 2-dən 3 m-ə qədər olduğu halda dabanları möhkəmləndirilən doldurulan və qazma svayların aşağı ucu altında qruntun hesablama müqavimətinin R(kPa) cədvəl 15.3-ə əsasən qəbul edilməli; bu zaman sıx qumlar üçün cədvəl qiymətləri 1,3 dəfə artırılmalıdır. Doldurulan və qazma svayların yan səthində fi, (kPa) hesablama müqavimətin cədvəl 15.2-yə əsasən, 0,9-a bərabər iş şəraitinin əlavə əmsalı ilə qəbul edilməsinə yol verilir.
15.5. Sıxan yükə işləyən dəmir-beton konsollarla qrunta batırılan svay- sütunların yükdaşıma qabiliyyətini Fd (kN), onun aşağı ucu altındakı konsolların altındakı və yan səthindəki qrunt müqavimətlərinin cəmi şəklində aşağıdakı düsturla təyin edilir.
Burada gc, R, A, q, fi, hi - düstur 7.8 -də olduğu kimi qəbul olunur;
gcon - iş şəraitinin əlavə əmsalıdır, qumlar üçün gcon = 0,4 və gilli qruntlar üçün gcon = 0,8;
Rcon - qrunta batırılma dərinliyi 0,5-1,0 m olduqda, cədvəl 15.3-ə əsasən qəbul edilən konsolların altındakı qruntun hesablama müqavimətidir;
Acon - konsolların üfüqi müstəviyə proyeksiyası sahəsidir, m–la.
15.6. Yükün şaquli elementlərinin təsiri zamanı tavr və ikitavr kəsikli svayın yükdaşıma qabiliyyətini, düstur 7.8 üzrə rəflərin və divarların yan səthinin qiymətlərini cədvəl 15.2-yə əsasən təyin edilməlidir.
Qeyd. Üçşarnirli çərçivədən ibarət karkaslı binalar üçün istifadə olunan tavr və ikitavr kəsikli svayların yükdaşıma qabiliyyətinin hesablanması zamanı aşırımın üfüqi toplanının svayın yan səthinin hesablama müqavimətinə təsirini nəzərə almağa yol verilir.
15.7. Svayın yükdaşıma qabiliyyətini bənd 15.3-15.6-ya əsasən təyin etdikdə, qruntların hesablama xarakteristikalar;nı, binanın tikintisini və istismarı prosesində onların mövsümü dəyişməsinin daha əlverişsiz halı üçün qəbul edilməlidir.
15.8. Şişən qruntlarda svay bünövrələr layihələndirilərkən, onlar şişmə qüvvəsinin qiymətinə və şişmə istiqamətinə görə hesablanmalıdırlar.
1. Yerləşmə şəraitinə və xüsusiyyətlərinə görə, qruntların eynicinsliyindən asılı olaraq, svay bünövrələr üçün axtarışların həcmini təyin etmək üçün, qrunt şəraitinin mürəkkəbliyini üç kateqoriyaya ayırmaq məqsədə uyğundur.
Birinci kateqoriyaya praktik olaraq üfüqi və ya zəif mailliyi (mailliyi 0,05-dən çox olmayan) laylara malik və tərkibinə görə birlaylı və ya çoxlaylılara aid olan qruntlar daxildir, bununla belə, hər bir lay həddində xassələrinə görə qruntlar eynicinslidir.
İkinci kateqoriyaya, laylar arasında (mailliyi 0,1-dən çox olmayan) kifayət qədər ardıcıl olmayan sərhədləri olan və qruntun qalınlığının tərkibinə görə birlaylı və çox laylılara aid edilən qruntlar daxildir, laylar həddində xassələrinə görə qruntlar eynicinsli deyildir.
Üçüncü kateqoriyaya, tərkibinə görə çox laylı və layları arasında ardıcıl olmayan sərhədləri olan (mailliyi 0,1-dən çox) qruntların xassələrinə görə eynicinsli olmayanları aid etmək lazımdır, hərçənd aralarına ayrı-ayrı laylar girə bilər.
2.Tikinti meydançasında qrunt şəraitinin mürəkkəblik kateqoriyası geoloji fond materialları əsasında qiymətləndirilir.
3.Obyektlərin məsuliyyət səviyyəsindən və qrunt şəraitinin (əlavə 1, bənd 1-də göstərilən) mürəkkəblik kateqoriyasından asılı olaraq, svay bünövrələr üçün axtarışların həcminin təyin edilməsini əlavə 1-də cədvəl 1.1 -dən istifadə etməklə aparmaq tövsiyə olunur
Qrunt şəraitinin mürəkkəbliyinin kateqoriyası
III (aşağı) məsuliyyət səviyyəli bina və qurğular
Qruntların laboratoriya sınaqları
Bir mühəndis-geoloji element həddində hər bir göstəricinin altıdan az olmayan təyinatı
Qruntların zondlanması
Qruntların laboratoriya sınaqları
Bir mühəndis-geoloji element həddində hər bir göstəricinin altıdan az olmayan təyinatı
Qruntların zondlanması
Pressiometrik sınaqlar
Bir mühəndis-geoloji element həddində altı sınaqdan az olmayaraq
Qruntların etalon svayla sınağı
Hər verilən dərinlik üçün altı sınaqdan az olmayaraq
Qruntların natural svayla sınağı
1000-dən çox svay olduğu zaman verilən hər dərinlik üçün ikidən az olmayan sınaq
100-dən çox svay olduğu zaman verilən hər dərinlik üçün ikidən az olmayan sınaq
40x 40 m tor üzrə, lakin hər bir bina üçün üç quyudan az olmayaraq
30x30m tor üzrə,lakin hər bir bina üçün dörd quyudan az olmayaraq
20x20 m tor üzrə, lakin hər bir bina üçün beş quyudan az olmayaraq
Qruntların laboratoriya sınaqları
Bir mühəndis-geoloji element həddində hər bir göstəricinin altıdan az olmayan təyinatı
Qruntların zondlanması
25 x 25 m tor üzrə, lakin hər bir bina üçün altı nöqtədən az olmayaraq
15 x 15 m tor üzrə, lakin hər bir bina üçün səkkiz nöqtədən az olmayaraq
10 x10 m tor üzrə, lakin hər bir bina üçün on nöqtədən az olmayaraq
Pressiometrik sınaqlar
Bir mühəndis-geoloji element həddində altı sınaqdan az olmayaraq
Bir mühəndis-geoloji element həddində iki sınaqdan az olmayaraq, nəticələrin orta həddən kənara çıxması 30% olmadıqda
Qruntların etalon svayla sınağı
Hər verilən dərinlik üçün altı sınaqdan az olmayaraq
Qruntların natural svayla sınağı
100-dən çox svay olduğu zaman verilən hər dərinlik üçün ikidən az olmayan sınaq
1. Şaquli və üfüqi qüvvələrin və momentin birgə təsirinə tək svayların hesablanmasını əlavə 2, şəkil 2.1 -də verilən sxemə müvafiq olaraq aparmağa yol verilir.
2. Hesablamaların aparılması zamanı tirlərin və elastik əsasların (elastik əsas üzərində tirlər) qarşılıqlı təsirlərini izah edən kompüter proqramlarının tətbiqinə yol verlir. Bu zaman, svayı əhatə edən qruntu dərinliklə artan czNH/m(tg/m) yataq əmsalı ilə xarakterizə olunan elastik xətti-deformasiya mühiti kimi nəzərdə tutmağa yol verilir.
Svayın yan səthi üzərindəki qruntun cz yataq əmsalının hesablama qiymətlərini aşağıdakı düsturla təyin etməyə yol verilir.
burada K - mütənasiblik əmsalıdır, kN/m(tg/m), əlavə 2-də cədvəl 2.1-ə görə svayı əhatə edən qruntun növündən asılı olaraq qəbul edilir;
z - hündür rostverk zamanı qruntun altında və ya alçaq rostverk zamanı rostverkin dabanında yataq əmsalı təyin edilən svayın qruntda yerləşdiyi kəsiyin dərinliyidir, m-lə;
gc - iş şəraiti əmsalıdır (ayrıca dayanan svay üçün γc = 3 )
3. Şaquli və üfüqi qüvvələrin və momentin birgə təsirinə svayın hesablanmasına aşağıdakılar daxildir:
a) qruntun dayanıqlığının yoxlanılması, əlavə 2-də düstur 2.7 -yə əsasən;
b) svayın deformasiyaya görə hesablanması. Bu hesablamalar svayın başlığının, üfüqi yerdəyişməsinin up və onun dönmə bucağının yp yol verilən hesablama qiymətlərinə görə aparılır.
burada, up, yp - müvafiq olaraq svayın başlıqlarının üfüqi yerdəyişməsinin (m-lə) və dönmə bucağının (rad.) qiymətləridir;
uu, yu - müvafiq olaraq svayın başlığının üfüqi yerdəyişməsinin (m-lə) və onun dönmə bucağının həddi yol verilən qiymətləridir;
un, yn - qiymətləri bina və ya qurğunun layihələndirilən inşaat konstruksiyalarının normal istismarı şərtlərinə əsasən layihədə verilir;
c) birinci və ikinci qrup həddi-hallara görə (möhkəmlik, çatın əmələ gəlməsi və açılması üzrə svayların kəsikləri) hesablama şaquli qüvvənin, əyici momentin və eninə qüvvənin birgə təsirinə yoxlanılması.
4.Bütün növ svayların möhkəmliyinin yoxlanılması üzrə hesablamalar, aşağıdakı düsturla təyin edilən deformasiya əmsalından (1/m) istifadə etməklə bu normaların düstur (7.1)-nə əsasən aparılmalıdır.
E - svayın materialının elastiklik moduludur, kPa (tq/m);
I- svayın en kəsiyinin inersiya momentidir, m;
bp- svayın şərti enidir, m-lə, aşağıdakılara bərabər qəbul edilir: gövdəsinin diametri 0,8 m və daha çox olan svaylar üçün bp = d+1, svayın kəsiyinin qalan ölçüləri üçün bp = 1,5d + 0,5 m;
gc - iş şəraiti əmsalıdır, 1 bəndinə əsasən qəbul edilir;
D - dairəvi svayın xarici diametridir, və ya kvadrat svayın tərəfidir, yaxud yükün təsirinə perpendikulyar olan müstəvidəki svayın düzbucaqlı kəsiyinin tərəfidir, m-lə;
5. Svayın qrup tərkibində statik hesablanması zamanı, onların qarşılıqlı təsiri nəzərə alınmalıdır. Bu halda, onların tək svaylar üçün olduğu kimi hesablamanın aparılmasına yol verilir, lakin mütənasiblik əmsalı K aşağıdakı düstur ilə təyin edilən azaldıcı αi əmsala vurulur:
burada, gc - svayları batıranda qruntun sıxılmasını nəzərə alan və qəbul edilən əmsaldır: gc = 1,2 bütöv kəsikli vurma svaylar üçün və gc = 1,0 svayların qalan növləri üçün;
d - svayın en kəsiyinin diametri və ya tərəfi, m-lə;
burada xi, yi - üfüqi yük x oxu istiqamətində tətbiq olunduqda i-ci svayın planda koordinatları;
xj, yj, - eynilə j-cı svay üçün.
Əlavə 2, düstur (2.6) -da yalnız i-ci svaya bitişik svay koluna aiddir.
6. Ümumi rostverklə birləşmiş svayların başlığında reaksiyanı təyin etmək üçün xüsusi hesablama aparılmalıdır. Belə hesablamaların aparılması zamanı hər bir svay elastik əsaslarla qarşılıqlı təsirdə olan tir kimi modelləşdirilir, svayların başlıqları isə bünövrə konstruksiyalarını modelləşdirən elementlərə birləşdirilir.
7. Svayı əhatə edən əsasın dayanıqlılığının hesablanması, qrunta svayın yan səthilə göstərilən hesablama σ z təzyiqin məhdudlaşdırılması şərtinə görə aparılmalıdır.
burada, sz - hündür rostverk zamanı qruntun səthindən, alçaq rostverk zamanı onun dabanından hesablanan z dərinliyində, m, svayın qrunta hesablama təzyiqidir, kPa (tq/m); αε l≤ 2,5 olduqda dərinliyin iki mislinə, müvafiq olaraq, z = l/3 və z = l; ael>2,5 olduqda z = 0,85/αε, burada αε əlavə 2, düstur (2.5) ilə təyin edilir.
- strukturu pozulmamış qruntun hesablama xüsusi (həcmi) çəkisidir, kN/m (tq/m), su ilə doymuş qruntlarda sudakı asılqanlıq nəzərə alınmaqla təyin edilir;
j1,c1 - müvafiq olaraq qruntun daxili sürtünmə bucağının (dər.) və qruntun xüsusi ilişkənliyinin, kPa (tq/m) hesablama qiymətləridir;
z- vurma svay və svay-qabıqlar üçün ε=0,6, svayların digər bütün növləri üçün ε=0,3 qəbul edilən əmsaldır;
h1=1 olan əmsaldır, aşırım qurğuların bünövrələrinin hesablanması istisna olmaqla, bunlar üçün h1 = 0,7-dir.
h2- əmsaldır, cəm yükdə daimi yükün payını nəzərə alıb, aşağıdakı düstura görə təyin edilir
burada Mc - svayın aşağı ucunun səviyyəsində bünövrənin kəsiyində xarici daimi yükdən momentdir, kN.m (tq.m);
Mt - eynilə, xarici müvəqqəti hesablama yüklərdən momentdir kN.m (tq.m);
aşağıda göstərilən hesablama halları istisna olmaqla, = 2,5 qəbul edilən əmsaldır;
a) yüksək məsuliyyətli qurğular üçün aεl £ 2,6 olduqda = 4 və aε1 ³ 5 olduqda = 2,5, qəbul edilir; aεl –in aralıq qiymətlərində interpolyasiya yolu ilə təyin edilir;
b) aε1 qiymətindən asılı olmayaraq =4 qəbul edilən mərkəzdənxaric tətbiq olunmuş şaquli sıxan yüklərə svaylar bir cərgəli yerləşdirilmiş bünövrələrinin.
Qeyd. Əgər qruntdakı hesablama üfüqi təzyiq σz əlavə 2-nin 2.7 şərtini ödəmirsə, lakin bu zaman svayın material üzrə yükdaşıma qabiliyyəti istifadə olunmamışsa və svayın yerdəyişməsi həddi yol verilən qiymətdən azdırsa, onda svayın aε l> 2,5 gətirilmiş dərinliyində hesablamanı təkrarlamaq lazımdır, mütənasiblik əmsalının K kiçildilmiş qiymətini qəbul etməklə. K-nın yeni qiymətində svayın materialına, onun yerdəyişməsinə görə möhkəmliyi, həmçinin əlavə 2-nin 2.8 şərtininin ödənilməsi yoxlanılmalıdır.
Svayı əhatə edən qruntlar və onların xüsusiyyətləri
Mütənasiblik əmsalı K,
İri qumlar (0,55£ e£ 0,7); bərk gillər və gilcələr(IL< 0)
Xırda qumlar (0,6£ e £0,75); orta irilikli qumlar (0,55 £ e £ 0,7);bərk qumcalar (IL < 0); yarımbərk və sıx plastik gillər və gilcələr (0≤ IL≤ 0,75);
Tozşəkilli qumlar(0,6 £e£ 0,8); plasitik qumcalar
(0 £IL£ 0,75);yumşaq plastik gillər və gilcələr
Axıcı plastikli gillər və gilcələr(0,75 £IL£ 1)
Çınqıllı qumlar(0,55 £e£ 0,7); qumlu dolduruculu iri parçalı qruntlar
Yan tillərinin mailliyi ip>0,025 olan piramida şəkilli svayların yükdaşıma qabiliyyətinin Fd.,kN svayın yan səthində və onun aşağı ucu altında qrunt əsasının hesablama qüvvələrinin cəmi kimi aşağıdakı düsturla təyin etməyə yol verilir:
burada Ai- qruntun i-ci layının hüdudlarında svayın yan səthinin sahəsi, m;
a - svayın konusluq bucağıdır, dər.;
j1i, c1i - qruntun i-ci layının daxili sürtünmə bucağının (dər.) və ilişkənliyinin (kPa) hesablama qiymətləri;
d - svayın aşağı ucunun kəsiyinin tərəfləri, m;
n1,n2 - qiymətləri əlavə 3, cədvəl 3.1-də verilmiş əmsallardır;
Svayın ucu altında pi və onun yan səthində (kPa) qruntun müqavimətləri aşağıdakı düsturla təyin edilir.
burada Ei - i-ci layda qruntun deformasiya moduludur (kPa) pressiometrik sınaqların nəticəsinə görə təyin edilir;
ni - qruntun i-ci layının Puasson əmsalı, TNvəQ 2.02.01-in tələblərinə müvafiq qəbul edilir;
x- əmsaldır, qiyməti əlavə 3, cədvəl 3.1 -də verilmişdir. Qruntun, (kPa) təzyiqləri aşağıdakı düsturlarla təyin edilir:
burada, g1.i - qruntun i-ci layının xüsusi çəkisidir, kN/m;
hi - qruntun i-ci layının yerləşməsinin orta dərinliyidir, m-lə.
Qeyd. Daxili sürtünmə bucağının aralıq qiymətlərinin n1,n2 və νi, ξ əmsallarının qiymətləri interpolyasiya yolu ilə təyin edilir.
Yüklənməsinin birinci N<Nc+N0 mərhələsində qazılıb doldurulan svayın çökməsini aşağıdakı düsturla təyin edilir:
burada N - svaya ötürülən şaquli yükdür, kN;
N0 - svayın yan səthi üzrə qruntun həddi müqavimətinin Nc tam inkişaf anında onun dabanına ötürülən yükdür, kN;
G1 və G2 - müvafiq olaraq, svay ətrafı məkanda qruntların sürüşmədə deformasiya modulunun orta qiyməti və svayın aşağı ucu altında modulun minimal qiymətidir, kPa;
l və d - svayın uzunluğu və diametridir;
kv - qruntların Puasson əmsalının orta qiymətindən asılı olan əmsaldır (hesablamalar üçün kv = 2 qəbul etmək olar).
Bu düstur qazılıb doldurulan svaylar üçün yalnız svayın yüklənməsinin birinci mərhələsində doğrudur, yəni svayın yan səthində tam həddi müqavimətin Nc yaranmasına qədər svayın bütünlükdə həddi- halların yaranmasını qabaqlayır.
Svayın dabanının və gövdəsinin çökməsinin sabit olmasını nəzərə almaqla N0 qiyməti aşağıdakı şərtə görə təyin olunur:
N>Nc + N0 olduqda svayın ikinci mərhələdə yükləmədən onun çökməsi bu düstur ilə təyin edilir:
burada Sc - N = Ns + N0 olduqda əlavə 4-ün düstur (4.1) ilə təyin olunan çökmədir, m-lə.
1.Svayın yükdaşıma qabiliyyəti qruntun möhkəmlik göstəricilərindən: daxili sürtünmə əmsalı φ-dən və xüsusi ilişkənlik c-dən asılıdır. Çökən qruntun islanması zamanı svayın yükdaşıma qabiliyyətinin nəzərə çarpacaq dərəcədə dəyişməsi əsasən ilişkənliyin c-nin aşağı düşməsi hesabına baş verir.
2.Svayın çökmə qruntlarda yükdaşıma qabiliyyətinin hesablanması svayın qrunt əsasında elastik-plastik məsələnin təxmini həlli həddi-halda müvazinət üsulu əsasında aparmaq tövsiyə olunur.
Uzunluğu l olan svay əsasının həddi-halda müvazinətin ümumi səthi üç məntəqədən ibarətdir:
1-üst məntəqə - svayın gövdəsi boyu l1 + l2;
2-aşağı məntəqə- kəsik konusun səthi üzrə «b» uzunluqlu svayın gövdəsi boyu;
3-svayın aşağı ucunun altında kürə səthi hissəsi üzrə (əlavə 5,şək. 5.1).
Yükdaşıma qabiliyyəti Fd aşağıdakı düsturla təyin edilir:
burada gc - iş şəraiti əmsalıdır və 1-ə bərabər qəbul edilir;
F1 - svay gövdəsinin l0 + l2,məntəqəsinin müqavimətidir, kN; burada l0 müqavimətin xətti olaraq 0-dan 12 d-yə qədər, lakin 6 m-dən çox olmayaraq artan məntəqənin uzunluğudur; aşağıda isə - müqavimətin qiyməti sabit olan məntəqədir (l0 uzunluğu üzrə son qiymətə bərabər olan), kN.
F2 - kəsik konusun səthi üzrə svayın gövdəsi məntəqəsinin müqavimətidir, kN;
F3- aşağı uc altında müqavimətdir,kN.
burada u - svayın perimetridir, m;
x - qruntun yan təzyiqi əmsalıdır və 0,5-ə bərabərdir;
j - daxili sürtünmə bucağının hesablama qiymətidir, dər.;
c - qrunutn xüsusi ilişkənliyinin hesablama qiymətidir, kN/m;
l2 - svayın uzunluq sahəsidir, m-lə, aşağıdakılara bərabərdir:
burada l1- svayın yüklənmiş hissəsinin uzunluğudur, m-lə;
d - en kəsiyin diametri və ya tərəfi, m-lə;
burada l1 - yerin səthindən l2 uzunluğun başlanğıcına qədər olan uzunluqdur, m-lə.
a - burada qruntun yan təzyiqi 0-a bərabər olan yüklənmiş svayın ən üst məntəqəsidir, vurulan svaylar üçün a =2,5m; doldurulan svaylar üçün isə a=1,0 m;
burada x = k/c0 dər.m/kN; k=1;
co - hesablamada və 5 kN/mbərabər qəbul edilən ilişkənliyin minimal qiymətidir və x = 0,2.
j +xc<45həddində əlavə 5, düstur 5.6 tətbiq olunur.
Əgər svayın l2 uzunluğunun böyük məntəqəsində müxtəlif j və c xassəli (deşik, açılma) qruntlar keçilirsə, onda l2 qiyməti layların qalınlığının cəmi şəklində təqdim olunur:.
F1 aşağıdakı düsturla təyin edilir:
burada m- müxtəlif xüsusiyyətli layların sayıdır.
Əgər uzunluğu 6 m-dən çox olmayan l1 = l0 +a məntəqəsinin sərhədi daxilində, digər hesablama xarakteristikalarlı j və c lay qarşılaşarsa, onda hesablamaya, qalınlığı 3 m-dən az olmayan aşağı lay üçün onların qiymətləri aşağıdakı kimi qəbul edilir.
Ən böyük baş gərginlik bu düsturla təyin edilir,
Ən kiçik baş gərginlik bu düsturla təyin edilir,
burada g -qruntun xüsusi çəkisi, kN/m.
Qruntun, j, c, g, xarakteristikaları su ilə doymuş vəziyyətdə təyin edilir. Qruntun tam su ilə doyması zamanı, onun isladılmasının mümkün olduğu hallarda, axıcılıq göstəricisi bu düstura görə təyin edilir
burada e- təbii laylı qruntun məsaməlilik əmsalıdır;
gw - suyun xüsusi çəkisi, 10 kN/m;
gs - bərk hissəciklərin xüsusi çəkisi. kN/m;
Wp, WL - qruntun yayılma və axıcılıq sərhədlərində nəmliyidir, vahidin hissələrində.
Quyunun aşağı hissəsində qruntun bərkidilməsini aparmadan yerləşdirilən çökən qruntlardakı uzun qazma svayların aşağı ucları, kritik yükün əldə edilməsindən və onun gələcəkdə əhəmiyyətli dərəcədə çökməsindən sonra tamamilə işə qoşulurlar. Aşağı ucları tam surətdə işə qoşulmayan qazılıb doldurulan uzun svayların yükdaşıma qabiliyyətini ilk yaxınlaşmada aşağıdakı düstur üzrə təyin edilir.
burada γ s - əlavə 5, düstur (5.1) -də olduğu kimidir;
F1n - svayın gövdəsinin l0 + ln məntqəsində müqavimətidir, vurma svay üçün əlavə 5, düstur (5.2) ilə təyin edilir, belə ki,
burada l 0 – vurma svayda olduğu kimidir;
a- doldurulma svaylar üçün, 1 m-ə bərabər qəbul edilir;
Fn2- svayın aşağı ucu altında müqavimətdir,
burada k - svayın diametri 1 m³ d ≥ 0,5m olduğu zaman 3-ə bərabər olan eksperimental əmsaldır;
A - svayın dabanının sahəsi, m;
s1 - əlavə 5, düstur (5.13) -ə əsasən təyin edilir.
Qruntun xarakteristikalarının qiymətləri islanma vəziyyətində təyin edilir.
Geniş dabanlı qazılıb -doldurulan svayın yükdaşıma qabiliyyəti bu düsturla təyin edilir:
burada γ c - əlavə 5, düstur (5.16) -da olduğu kimidir;
F1y - svayın gövdəsinin l0 + ly məntəqəsində müqavimətdir, vurma svaylarda olduğu kimi əlavə 5, düstur (5.2)-yə əsasən təyin edilir, belə ki,
burada l- genişlənmənin başlanğıcına qədər svayın uzunluğudur;
a və l0 geniş dabanı olmayan doldurulan svaylar üçün olduğu kimi qəbul edilir,
k - 3,5³ dy/d³2 və 1m³ d³ 0,5m olduqda svayın uzunluğunun 2,0 m-dən çox olmadığı halda 2-yə bərabər eksperimental əmsaldır.
dy - genişlənmiş dabanın eninə kəsiyinin daha böyük diametridir, m;
s1 - əlavə 5, düstur (5.3)-ə əsasən təyin edilir;
Ay - genişlənən dabanın eninə kəsiyinin daha böyük sahəsi, m.
3. II- tip qrunt şəraitində qrunt əsasın yükdaşıma qabiliyyəti üzrə svayları mənfi sürtünmə qüvvəsini nəzərə almaqla aşağıdakı şərtə əsasən hesablanmalıdır.
burada N- bir svay üçün hesablama yükü, kN;
Fd - svayın yükdaşıma qabiliyyətidir, kN, əlavə 5, bənd 5-ə müvafiq olaraq təyin edilir:
gk - etibarlıq əmsalıdır;
gs - qiyməti bu normaların bənd 9.10-na müvafiq qəbul edilən svayın iş şəraiti əmsalıdır;
Pn - mənfi sürtünmə qüvvəsidir,əlavə 5, bənd 4-ə əsasən təyin edilir.
1. Pn qiymətini bir qayda olaraq, tam su ilə doymuş qrunt üçün təyin edilməlidir (qruntların yuxarıdan isladılmasının mümkünlüyü zamanı).
2. Materialın möhkəmliyinə görə svaylar N + Pn yükünə hesablanmalıdır.
4. Su ilə doymuş qruntlarda svayın yan səthinə təsir edən mənfi sürtünmə qüvvəsi Pn,kN (tq), yerin səthindən neytral laya qədər hesablanan svayın uzunluğu boyu hsi ən böyük həddi müqavimətə bərabər qəbul edilir. Bu laydan yuxarıda svayın yan səthinə mənfi sürtünmə, aşağıda isə müsbət müqavimət təsir edir. Neytral layın vəziyyətini təyin etmək üçün çökmənin Ssl (absis oxu) dərinlikdən h (ordinat oxu) asılılıq qrafiki qurulur.
Yuxarıda olan təbəqənin çəkisi altındakı Ssl, sm çökən qruntun hər bir i-ci layı üçün mümkün çökmə qiyməti aşağıdakı düsturla təyin edilir.
burada esl,i - nisbi çökmə, qruntun nəzərdən keçirilən laydan yuxarıda yerləşmiş hər bir layı üçün laboratoriya sıxılma sınaqlarının məlumatlarına görə layın ortasında təbii təzyiq zamanı, ya da çöl sınaqlarında dərinlik karkaslarının çökmələrinin nəticələrinə görə təyin edilir;
hi - çökən qruntun i-ci layının qalınlığı, sm;
n - nəzərdən keçirilən laydan yuxarıda yerləşmiş çökən təbəqələrə bölündüyü layların sayıdır.
Neytral layın yatma dərinliyi hsl aşağıdakı şərtə əsasən təyin edilir
burada Su - əsasın həddi deformasiyasıdır, TNvəQ 2.02.01-ə əsasən təyin edilir.
hsl dərinliyi- layihələndirilən bina və ya qurğu üçün Su ordinatının Ssl = f(h) əyrisi ilə kəsişməsində tapılır (şək. 5.2).
Neytral lay hsl dərinliyində yerləşmə vəziyyətində mənfi sürtünmə qüvvəsi aşağıdakı düsturla təyin edilir.
burada kom - əmsaldır, hesablama momentində svayın uzunuluğu boyu tam müqavimət qüvvəsini aşağı salan, çöl tədqiqatlarının məlumatlarına görə 0,5 bərabər olan azacıq ehtiyatla qəbul edilir;
F1 - hsl neytral laya qədər svayın yan səthi üzrə yuxarı hissədə müqavimətin həddi qiymətidir, eynicinsli qrunt üçün əlavə 5, düstur (5.2) ilə, müxtəlif xarakteristikalı laylar üçün əlavə 5, düstur (5.7) ilə təyin edilir. Bu zaman l2£ hsl - l0 -α (əlavə 5-də şəkil 5.1).
Qruntun fəal çökmə dövründə neytral lay aşağıya doğru qruntun çökməsinin hsl sabitləşməsi dövrünün başlanğıcına müvafiq olan sonuncu vəziyyətə qədər aşağı enir.
Layihələndirmədə svayın uzunluğu aşağıdakı düsturun şərtlərinin yerinə yetirilməsi əsasında təyin edilir:
burada N - svaya tətbiq olunan faydalı yükdür, kN;
Pn - mənfi sürtünmə qüvvəsi, kN;
Fd - svayın yükdaşıma qabiliyyətidir, kN. Əlavə 5-in düstur 5.1-ə əsasən və ya svayın əsasının lokal isladılması şəraitində statik sınaqların məlumatlarına görə təyin edilir.
Əgər nəzərdən keçirilən vəziyyətdə əlavə 5-in 5.26 şərti məqbul deyilsə, onda svayı ya uzatmaq, ya da onun konstruksiyasını dəyişmək lazımdır.
5.Sıxan yükə işləyən çökmə üzrə II- tip qrunt şəraitində svayın yükdaşıma qabiliyyətini, Fd, kN svayın əsası su ilə doymuş qrunt şəraitində olduqda əlavə 5-də bənd 2, 3 və 4-ə müvafiq hesablama ilə təyin edilməlidir.
Bu zaman svayın əsasında qruntların lokal islanması ilə statik sınaqların nəticələrindən istifadə etmək lazımdır. Bu cür sınaqlar üzrə fond materiallar olmadıqda onların aparılması məcburidir.
6. Çökmə üzrə II- tip qrunt şəraitində svaylarla batan qruntların bütün laylarını kəsmək lazımdır.
Qrunt təbəqəsinin yuxarıdan uzun müddətli intensiv surətdə isladılması zamanı qruntların sıxılması ilə əlaqədar olaraq deformasiyaların inkişafının mümkünlüyü qrunt təbəqəsinin yalnız çökən hissəsində deyil, həmdə bir qayda olaraq, su ilə doymuş, lakin kifayət qədər sıx olmayan alt layda da nəzərə alınmalıdır. Bu layın qalınlığının təyin edilməsi üçün aşağıdakı şərt əsas meyardır.
burada e- su ilə doymuş bütün təbəqədə təbii təzyiqin təsiri altında laboratoriya sıxılma sınaqlarda qrunt nümunəsinin nisbi sıxılmasıdır. Alt layın sıxılmasından əlavə çökmənin mümkünlüyünü deformasiya üzrə svay bünövrələrinin hesablanmasında nəzərə alınmalıdır.
Tətbiq sahələri........................................................................................................
Normativ istinadlar..............................................................................................
Əsas anlayışlar......................................................................................................
Ümumi müddəalar................................................................................................
Mühəndis-geoloji axtarişlar üçün tələblər........................................................
Svayların növləri....................................................................................................
Svay bünövrələrin layihələndirilməsi..............................................................
Hesablama üzrə əsas göstərişlər.........................................................................
Svayın yükdaşıma qabiliyyətinin təyin edilməsinin hesablanma üsulları.......................
Dayaq svaylar.............................................................................................
Vurulan asma, bütün növ basılan svaylar və qruntu çıxartmadan qoyulan qabıq-svaylar (vurulan sürtünmə svayları).............................
Asılan doldurulan və qruntu çıxartmaqla basdırılan və betonla
doldurulan svay-qabıqlar (sürtünmə svayları)......................................
Vintvari svaylar..........................................................................................
Svayın yan səthində qruntun mənfi (neqativ) sürtünməsinin hesablanması.........
Çöl tədqiqatlarının nəticələrinə əsasən svayın yükdaşıma qabiliyyətinin
təyin edilməsi....................................................................................................
Svayların, svaylı və kombinə edilmiş svay-tava bünövrələrinin deformasiyaya görə hesablanması................................................................................................
Tək svayın çökməsinin hesablanması......................................................
Svay qrupunun çökməsinin hesablanması............................................
Svay bünövrəsinin çökməsinin şərti bünövrə kimi hesablanması.............
Kombinə edilmiş svay - tava bünövrənin hesablanması...........................
Böyük ölçülü svay qrupların və sahələrin və rostverk tavalarının layihələndirilməsi xüsusiyyətləri...............................................................................................
Binaların və qurğuların yenidənqurulması zamanı svay bünövrələrinin layihələndirilməsinin xüsusiyyətləri................................................................................
Svay bünövrələrin konsruksiyalandırılmasına (qurulmasına, quraşdırılmasına) tələblər.............................................................................................................................
Çökən qruntlarda svaylı bünövrələrin layihələndirilməsinin xüsusiyyətləri...................
Svay bünövrələrin şişən qruntlarda layihələndirilməsinin xüsusiyyətləri.....................
Svay bünövrələrin işlənmiş ərazilərdə layihələndirilməsinin xüsusiyyətləri..................
Svaylı bünövrələrin seysmik rayonlarda layihələndirilməsinin xüsusiyyətləri..............
Svay bünövrələrin karstlaşdırılmış ərazilərdə layihələndirilməsinin xüsusiyyətləri......
Hava elektrikötürücü xəttlərinin dayaqlarının svay bünövrələrinin layihələndirilməsinin xüsusiyyətləri.......................................................
Azmərtəbəli binaların svay bünövrələrinin layihələndirilməsinin xüsusiyyətləri...........
ƏLAVƏ 1 - Svay bünövrələrin layihələndirilməsi üçün mühəndis-geoloji
axtarışların həcminin təyini.......................................................
ƏLAVƏ 2 -Şaquli və üfüqi qüvvələrin və momentin birgə təsirinə svayların hesablanması..
ƏLAVƏ 3 -Yan tirlərinin mailliyi ip ˃ 0,025 olan piramida şəkilli svayların yükdaşıma qabiliyyətinin hesablanması............................................
ƏLAVƏ 4 - Qazılıb doldurulan svayın ikilixətti qoyuluşda çökməsinin hesablanması...........
ƏLAVƏ 5 - Çökən qruntlarda onların möhkəmlik xüsusiyyətlərinə görə onların
yükdaşıma qabiliyyətinin təyin edilməsi...........................................
Bu normalar yeni tikilən və yenidənqurulan bina və qurğuların qrunt əsaslarının layihələndirilməsinə aid edilir.
Q e y d. Mətndə “Yeraltı qurğular” da daxil olmaqla “Bina və qurğular” termini əvəzinə mümkün olan hallarda “qurğular” termini istifadə olunacaqdır.
Bu normalar hidrotexniki qurğular, yollar, aerodrom örtüklərinin, həmçinin svay (paya) bünövrələrin, dərin dayaqlar və dinamik yüklü maşınların altında olan bünövrələrin qrunt əsaslarının layihələndirilməsinə şamil edilmir.
2. Normativ istinadlar
Bu normalarda aşağıda göstərilən normativ sənədlərə istinad edilib:
Seysmik rayonlarda tikinti
Daş və armaturlanmış daş konstruksiyalar
İşlənən və çökən ərazilərdə buna və qurğular
İnşaat konstruksiyaların korroziyadan mühafizəsi
Su təchizatı.Xarici şəbəkə və qurğular
Kanalizasiya. Xarici şəbəkə və qurğular
Meliorasiya sistemləri və qurğuları
Ərazilərin subasmadan mühəndis mühafizəsi
Tikintidə geodeziya işləri
Torpaq qurğuları, əsaslar və bünövrələr
Yükdaşıyan və qoruyucu konstruksiyalar
Izolyasiya və naxış üzlüklər
Beton və dəmirbeton konstruksiyalar
Qruntlar. Fiziki xarakteristikaların laboratoriya üsulu ilə təyini
Torf. Çürümə dərəcəsinin təyini üsulu
Qruntlar.Möhkəmliyin və deformasiya xarakteristikalarının laboratoriya üsulu ilə təyini
Qruntlar. Dənəvər və mikroaqreqat tərkibinin laboratoriya üsulu ilə təyini
Qruntlar.Dinamik və statik zondla çöl sınaq üsulları
Qruntlar. Deformasiya və möhkəmlik xarakteristikalarının çöl şəraitində təyin edilmə üsulları
Qruntlar. Sınaq nəticələrinin statik hesablama üsulları
Qruntlar. Maksimal sıxlığın laboratoriya üsulu ilə təyini
Qruntlar.Sıxlığın və nəmliyin radioizotop təyini üsulları.
Qruntlar.Çökmə xarakteristikaların laboratoriya təyini üsulu.
Qruntlar. Üzvi maddələrin tərkibinin laboratoriya təyini üsulu.
Qruntlar.Şişmə və sıxılma xarakteristikalarının laboratoriya təyini üsulları.
Qruntlar.Bina və qurğuların əsaslarının deformasiyasının ölçülmısi üsulları.
İnşaat konstruksiyalarının və əsasların etibarlılığı.Hesablama üzrə ümumi müddəalar.
Qruntlar. Laboratoriya sınaqları. Ümumi müddəalar
Qruntlar.Çöl sınaqları. Ümumi müddəalar
Bu normalarda aşağıdakı əsas anlayışlardan istifadə olunur:
qurğuların qrunt əsası – qurğu ilə qarşılıqlı təsirləri olan qrunt massivi;
qurğuların bünövrələri – qurğuya təsir edən yükləri qrunt əsasa ötürmək üçün qurğuların hissələri;
yealtı qurğu və ya qurğunun yeraltı hissəsi – yer səthi səviyyəsindən (planlaşmadan) aşağıda yerləşən qurğu və ya qurğu hissəsi;
az dərinləşdirilmiş bünövrə – dabanın qoyulma dərinliyi qruntun iqlim donma hesablama dərinliyindən çox olan bünövrə;
çökmə – strukturunda dəyişikliklər baş verməməklə xarici təsirlərdən və bəzi hallarda qruntun çəkisindən qrunt əsasın deformasiyasının şaquli toplananı;
batmalar – xarici yüklərdən, qruntun xüsusi çəkisindən, əlavə amillərdən, məsələn çökən qruntların islanmasından, strukturunda köklü dəyişikliklər olmaqla qrunt əsasın deformasiyasının şaquli toplananı;
qalxma və çökmələr – qruntun nəmlənməsi və ya kimyəvi maddələrin təsirindən (şişmə və yığılma) və qruntun məsamələrində suyun donması və buzun əriməsi (qruntun şaxtadan kiplənməsi və donunun açılması) nəticəsində qruntun həcminin dəyişməsi ilə əlaqədar yaranan deformasiyaların şaquli toplananı;
yatmalar – faydalı qazıntıların çıxarılması, hidrogeoloji şəraitin dəyişməsi, yeraltı suların səviyyəsinin aşağı düşməsi, kars-süffoz prosesləri və s. ilə bağlı yer səthində yaranan deformasiyaların şaquli toplananı;
üfüqi yerdəyişmələr – qruntun əsasına (dafiə qüvvə sistemli bünövrələr, istinad divarları və s.) üfüqi yüklərin təsirindən və ya qruntun təbəqəsinin yuxarı hissəsinin xüsusi çəkisindən qruntların çökməsi, batması zamanı səthin əhəmiyyətli dərəcədə yerdəyişməsindən yaranan deformasiyaların üfüqi toplananı;
uçqunlar – karst laylarının üstündə qrunt qatlarının uçması, mədən qazıntılarının və ya süffozion qruntlarının çıxarılması nəticəsində qruntun bütövlüyünün pozulması ilə yer səthinin deformasiyasının şaquli toplananı;
azmərtəbəli binalar – üç mərtəbədən çox olmayan yaşayış və ictimai binalar;
yüksək binalar – hündürlüyü 75 m-dən çox olan binalar;
unikal qurğular – aşağıdakı şərtlərdən birini ödəyən qurğular:
- hündürlüyü 100 m -dən çox olan;
- aşırımı 100 m-dən çox olan;
- planlaşdırma səviyyəsindən aşağı yeraltı hissəsinin dərinliyi və ya yeraltı qurğuların batırılması 100 m-dən çox olan;
- konsolun çıxıntısı 20 m –dən çox olan;
- fiziki və qeyri-xətti xassələri nəzərə almaqla hesablanmasında qeyri- standart metodlar tətbiq olunan konstruksiyalar və konstruktiv sistemlər;
xüsusi şəraitlər – şəraitlər aşağıdakıların olması ilə xarakterizə olunur:
- negativ geoloji və mühəndis-geoloji proseslər (karst, süffoziya, mədən işləri, sürüşmələr və s.);
- seysmik, dinamik, vibrotitrəyiş və başqa təsirlər;
- spesifik qruntlar (batan, şişən, duzlaşmış və s.)
qurğunun düzləndirilməsi – həddi qiymətləri aşan qeyri-bərabər deformasiyalarda qurğunun və ya onun ayrıca hissələrini domkrat və ya digər vasitələrlə qaldırılması;
ətraf tikintilər – yeni tikilən və rekonstruksiya olunan obyektlərin yaxınlığında yerləşən mövcud bina, qurğu və mühəndis kommunikasiyalar;
qrunt – bina və qurğularla bilavasitə qarşılıqlı təsirdə olan yer qabığının üst hissəsini təşkil edən və dispers cisim olan süxurlar nəzərdə tutulur. Keyfiyyətcə bir-birindən fərqlənən qrunt növlərinə qrunt əsasda həmişə təmiz halda rast gəlinmir və qarışıq halda qum və gildən ibarət olur;
qumca – qarışıq qruntlarda gil hissəciklərinin miqdarı quma nisbətən çoxluq təşkil edərsə qrunt qumlu gil (qumca) adlanır;
gilcə – qarışıq qruntlarda qum hissəcikləri çoxluq təşkil edərsə qrunt gilli qum (gilcə) adlanır.
4.1. Qrunt əsaslar və bünövrələr aşağıdakılar nəzərə alınmaqla və onlar əsasında layihələndirilməlidir:
a) tikinti üçün mühəndis- axtarış işlərinin nəticələri;
b) qurğunun təyinatını, konstruktiv və texnoloji xüsusiyyətləri və onun istismar şəraitini;
c) bünövrəyə təsir edən yüklər;
d) tikilən və yenidən qurulan qurğuların ətraf tikintilərə olan təsirləri;
e) ekoloji və sanitar- epidemioloji tələblər.
4.2. Qrunt əsasların və bünövrələrin layihələndirilməsində qurğunun tikinti və istismarının bütün mərhələlərində onların etibarlılığını, uzunömürlülüyünü və qənaətliliyini təmin edən həllər nəzərdə tutulmalıdır. Daha səmərəli və etibarlı layihə həllərinin seçilməsində qruntun möhkəmlik və deformasiya xarakteristikalarının, bünövrə və yeraltı qurğuların fiziki-mexaniki xassələrinin tam istifadəsini təmin edən mümkün variantların texniki-iqtisadi müqayisələri aparılmalıdır.
Tikinti işlərinin istehsalı və təşkili layihəsinin hazırlanmasında konstruksiyanın etibarlılığının təmin olunma tələbləri tikintinin bütün mərhələlərində yerinə yetirilməlidir.
4.3. Layihələndirmə üzrə işlər layihələndirmədə texniki tapşırığa və lazım olan ilkin verilənlərə müvafiq aparılmalıdır.
4.4. Layihələndirmədə qurğunun məsuliyyət səviyyəsi DÜİST 27751-ə müvafiq olaraq I-yüksək, II-normal, III-aşağı olmaqla nəzərə alınmalıdır.
4.5. Mühəndis axtarışlarının nəticələri qrunt əsasın, bünövrənin və yeraltı qurğunun növünün seçilməsi və tikinti meydançasının mühəndis-geoloji şərtlərinin və qruntun xassələrinin mümkün dəyişmə proqnozları,onun öyrənilməsi üçün zəruri olan mühəndis tədbirlərinin növü və həcmi (tikinti və istismar proseslərində) nəzərə alınmaqla həddi hallara görə onların hesablamaların aparılması üçün kifayət və zəruri olan məlumatları özündə əks etdirməlidir.
Mühəndis-axtarış işlərinin nəticələri olmadan və ya onlar kifayət etmədiyi hallarda layihələndirməyə yol verilmir.
Q e y d. Ətraf tikintilər olan şəraitdə tikintidə mühəndis axtarışları yalnız yeni tikilən və ya yenidənqurulan qurğular üçün yox, həm də təsir zonasına düşən ətraf tikintilər üçün də aparılması nəzərdə tutulmalıdır.
4.6. Qrunt əsasın və bünövrənin növünün seçilməsində, hesablama sxeminin təyin olunmasında qurğu konstruksiyasının qrunt əsasla qarşılıqlı təsiri layihələndirilən qurğunun bünövrəsinin qrunt əsasının həddi deformasiyalara görə tələblərin dəqiqləşdirilməsində, onun ətraf tikintiyə təsirinin geotexnik proqnozlarında və s. layihələndirilən qurğunun konstruktiv həlləri, onun tikilmə ardıcıllığı və sonrakı istismar şərtləri nəzərə alınmalıdır.
4.7. Layihələndirmədə tikintinin yerli şəraitləri, həmçinin analoji mühəndis-geoloji və ekoloji şəraitlərdə qurğunun layihələndirmə, tikinti və istismar təcrübələri nəzərə alınmalıdır. Bunun üçün həmin rayonun mühəndis-geoloji və mühəndis-ekoloji şəraitləri və ətraf tikintilərin xarakter xüsusiyyətləri, tikilən qurğuda tətbiq olunan konstruksiyaları, yükləri, bünövrənin növü və ölçüləri, əsasın qruntuna olan təzyiqləri və qurğunun əsasının müşayiət olunan deformasiyaları haqqında məlumatlar olmalıdır. Həmçinin tikinti təşkilatının istehsalat və avadanlıq parkının imkanları, tikintinin bütün dövri ərzində iqlim şəraitləri haqqında məlumatlar da nəzərə alınmalıdır.
Qeyd olunan məlumatlar bünövrənin növünün (məsələn, təbii qrunt əsası və ya svay), onların qoyulma dərinliyinin, əsasın hazırlanma üsullarının və s. seçilməsində həlledici rol oynaya bilər.
4.8. Qurğunun qrunt əsasının və bünövrəsinin layihələndirilməsində tikintinin təşkili, torpaq işləri, həmçinin tikintidə təhlükəsizlik texnikası üzrə normativ sənədlərin tələbləri yerinə yetirilməlidir.
4.9. Tikilib abadlaşdırılmış ərazilərdə yeni obyekt inşa edilərkən və ya mövcud qurğu yenidən qurularkən həmin ərazidə yol verilməyən deformasiyaları aradan qaldırmaq məqsədi ilə yeni tikintinin ətraf tikintilərə olan təsiri nəzərə alınmalıdır.
Layihələndirilən yeni tikinti obyektinin və ya yenidən qurulan qurğunun təsir zonası və ətraf tikililərin əsasının və bünövrələrinin əlavə proqnozlaşdırılan deformasiyaları bölmə 21-in göstərişlərinə müvafiq təyin olunmalıdır.
4.10. Yeni tikilən və ya yenidənqurulan qurğuların qrunt əsaslarının və bünövrələrinin layihələrində, o cümlədən onlar tikilib abadlaşdırılmış ərazi ilə əhatə olunduğu şəraitlərdə yerləşdikdə geotexnik monitorinqin aparılması nəzərdə tutulmalıdır. Geotexnik monitorinqin tərkibi, həcmi və üsullarının qurğuların məsuliyyət dərəcəsi səviyyəsindən, mühəndis-geoloji şəraitin çətinliyindən və başqa faktorlardan asılılığı bölmə 22-də müəyyən olunmuşdur.
Geotexnik monitorinq həmçinin, yeni və ya kifayət qədər öyrənilməmiş qurğu konstruksiyaları və ya onların bünövrələri tətbiq olunduqda, eləcə də layihə tapşırığında natur müşahidələrin aparılmasına xüsusi tələblər olduqda nəzərdə tutulmalıdır.
4.11. Ətraf tikinti şəraitində unikal bina və qurğuların (həmçinin məsuliyyət səviyyəsi I olan) qurğuların,tikintisi və ya onların yenidənqurulmasında qrunt əsasları və bünövrələri layihələndirilərkən tikintinin elmi-texniki nəzarəti nəzərdə tutulmalıdır.
Qurğuların etibarlılığını təmin etmək məqsədi ilə axtarış prosesində elmi-texniki nəzarətlər layihələndirmə və tikinti zamanı qeyri-standart hesablama metodları, konstruktiv və texnoloji həllər tətbiq etməklə kompleks elmi-analitik, metodik, informasiya, ekspert-nəzarət və təşkilati xarakterli işləri əhatə edir. Elmi-texniki nəzarət bu sahədə ixtisaslaşmış təşkilatlar tərəfindən aparılır.
4.12. Qurğuların qrunt əsaslarının, bünövrələrinin və yeraltı hissələrinin elmi-texniki nəzarət işlərinin tərkibi layihəçi tərəfindən təyin olunmalı və tikintinin sifarişçisi ilə razılaşdırılmalıdır.
Elmi-texniki nəzarət işlərinin tərkibinə aşağıdakılar daxil edilməlidir:
- mühəndis- axtarış işlərinin proqramına tövsiyyələrin hazırlanması;
- mühəndis axtarış materialların təhlili və qiymətləndirilməsi;
- hesablama və təhlilin qeyri-standart metodlarının hazırlanması;
- geoloji risklərin qiymətləndirilməsi;
- layihələndirilən obyektin bütün mümkün təsirlərin növlərini nəzərə almaqla, qrunt əsasının və bünövrəsinin vəziyyətinin proqnozu;
- qurğunun tikintisinin ətraf tikintiyə, geoloji mühitə və ekoloji vəziyyətə təsirinin geotexnik proqnozu;
- geotexnik və ekoloji monitorinq proqramının hazırlanması;
- qəza vəziyyətinin mümkün inkişaf dinamikasının müəyyən edilməsi;
- təcrübi-tədqiqat işlərinin yerinə yetirilməsi;
- geotexnik monitorinqin bütün növlərinin nəticələrinin təhlili və ümumiləşdirilməsi, onların proqnoz nəticələr ilə müqayisəsi;
- geotexnik monitorinq əsasında məlumatların proqnoz nəticələrdən fərqləndiyi hallarda layihə həllərində tövsiyə və düzəlişlərin hazırlanması.
4.13. Yeni tikilən (yenidənqurulan) qurğuların qrunt əsasları, bünövrələri, yeraltı hissələrinin konstruksiyalarına layihə sənədləri, çalanın bərkidilməsinin mühəndis axtarışların nəticə və proqramları, həmçinin geotexnik proqnozların nəticələrinin və geotexnik monitorinqin proqramının qiymətləndirilməsi aşağıdakı qurğular üçün keçməlidir:
- qoyulma dərinliyi 5 m-dən çox yeraltı hissəli;
- ətraf tikinti zonasının təsirində yerləşən qurğular;
- təhlükəli mühəndis-geoloji proseslərin mümkün inkişafı olan sahələrdə yerləşən;
4.14. Monolit, yığma beton və dəmir-betondan,daş və ya kərpic hörgülərdən bünövrə və yeraltı qurğuların layihələndirilməsində TNvəQ 2.03.01, TNvəQ II-22, TNvəQ 2.03.11, TNvəQ 3.03.01, TNvəQ 3.04.01 sənədləri rəhbər tutulmalıdır.
4.15. Tikintidə tətbiq olunan material, məmulat və konstruksiyalar standart və texniki şərtlərinə müvafiq layihə tələblərini ödəməlidir.
Nəzərdə tutulan layihənin material, məmulat və konstruksiyanın əvəzlənməsi layihə təşkilatlarının və sifarişçinin razılığı ilə aparılmasına yol verilir.
4.16. Qrunt əsasın layihələndirilməsində qruntun məhsuldar layının sonradan pozulmuş və ya az məhsuldar kənd təsərrüfatı torpaqlarında, tikintinin yaşıllaşdırma rayonlarında və s. istifadə olunmaq şərti ilə kəsilməsi nəzərdə tutulmalıdır.
4.17. Mühəndis-ekoloji axtarışların məlumatlarına görə qazların (radon, metan və s.) ayrılması olan sahələrdə, qruntla təmasda olan konstruksiyanın izolyasiyası və ya qazların konsentrasiyasını azaldılma üzrə tədbirlər nəzərdə tutulmalıdır.
5. Qrunt əsasların layihələndirilməsi
5.1.Ümumi göstərişlər
5.1.1. Qrunt əsaslarının layihələndirilməsi hesablamalarla əsaslandırılmış aşağıdakı seçimləri əhatə edir:
- qrunt əsasların tipini (təbii və ya süni);
- bünövrələrin tipini, konstruksiyasını, materialını və ölçülərini (dayaz və ya dərin qoyulma; lentvari; sütunvari, tava və s., dəmirbeton, beton, daş və ya kərpicdən hörgülər və s.);
- qrunt əsasın deformasiyalarının qurğunun istismar etibarlılığına təsirini lazım olduqda azaldılmasına tətbiq olunan yarımbölmə 5.8-də göstərilmiş tədbirlərini;
- ətraf tikintinin deformasiyalarının azaldılması üçün tətbiq olunan tədbirlərini.
5.1.2. Qrunt əsaslar iki qrup həddi hallara hesablanmalıdır: birinci - yükdaşıma qabiliyyətinə görə; ikinci - deformasiyaya görə.
Birinci qrup həddi hallara qurğu və qrunt əsasın istismara tam yararsız vəziyyətə gəririlməsi (formanın dayanıqlılığını itirməsi və kövrək, özülü və ya başqa xarakterli dağılma; rezonans rəqsləri; qrunt əsasın həddindən böyük deformasiyaları və s.) halları daxildir.
İkinci qrup həddi hallara qurğunun normal istismarını çətinləşdirən və ya yol verilməyən yerdəyişmələr nəticəsində onun uzunömürlülüyünü azaldan (çökmələr, qaxmalar, əyintilər, yana əyilmə, dönmə bucaqları, rəqslər, çatlar və s.) hallar daxildir.
Qrunt əsasların deformasiyaya görə hesablanması bütün hallarda, bənd 5.6.23-də göstərilən hallar istisna olmaqla, yükdaşıma qabiliyyətinə görə hesablanması yalnız bənd 5.1.3 –də göstərilən hallarda aparılmalıdır.
5.1.3. Qrunt əsasların yükdaşıma qabiliyyətinə görə hesablanması aşağıdakı hallarda aparılır:
a) qrunt əsaslara əhəmiyyətli dərəcədə üfiqi yüklər (istinad divarları, dafiə konstruksiyaların bünövrələri və s.), o cümlədən seysmik yüklər təsir etdikdə;
b) bina və ya qurğu yamacda və ya yamaca yaxın yerləşdikdə;
c) qrunt əsas tədricən sıxlaşdırılan, su ilə doymuş tozlu-gilli və biogen qruntlar olduğu;
d) qrunt əsası qaya qruntlardan ibarət olduğu hallarında aparılmalıdır;
e) qurğular I məsuliyyət dərəcəsinə aid olduqda (DÜİST 27751);
f) qurğular yenidən qurulduqda qrunt əsasa düşən yük artdıqda.
Əgər layihələndirilən bünövrələrin konstruktiv tədbirlərlə yerdəyişməsinin mümkünsüzlüyü təmin olunmuşsa, qrunt əsasların yükdaşıma qabiliyyətinə görə hesablanmaların bənd 5.1.3-ün «a» və «b» yarımbəndlərində sadalanan hallarda aparılmamasına yol verilir.
Əgər layihədə qurğuların tikilməsi bilavasitə bünövrənin çalada qoyulması qruntun əks doldurulmasına qədər nəzərdə tutulmuşdursa, tikinti prosesində təsir edən yükləri nəzərə almaqla, qrunt əsasın yükdaşıma qabiliyyəti yoxlanılmalıdır.
5.1.4. Qurğu və onun qrunt əsası vahid sistem kimi baxılmalıdır, yəni qurğu ilə qrunt əsasın qarşılıqlı təsirləri nəzərə alınmalıdır. Qurğu ilə qrunt əsasın birgə hesablanmasında analitik, ədədi və başqa üsullar ( o cümlədən sonlu fərqlər, sonlu elementlər və sərhəd elementləri ədədi üsulları) istifadə olunmalıdır.
5.1.5. Qrunt əsasların həddi hallara görə hesablamaların məqsədi bənd 5.1.2-də göstərilən həddi halların yaranmasının mümkünsüzlüyünü təmin edən bünövrələrin texniki həllərinin seçilməsidir. Bu halda layihələndirilən binadan yalnız yükləri yox, həm də qruntların fiziki-mexaniki xassələrinin dəyişməsinə gətirən xarici mühitin mümkün olan mənfi təsirləri (məsələn, səthi və ya yeraltı suların təsiri, iqlim amilləri, müxtəlif növ istilik mənbələri, texnogen təsirlər və s.) nəzərə alınmalıdır.
Nəmliyin dəyişməsinə xüsusilə batan, şişən və duzlaşmış qruntlar, temperatur rejiminin dəyişməsinə şişən və şaxtadan qabaran qruntlar həssasdırlar.
5.1.6. “Qurğu-qrunt əsas” və ya “bünövrə-qrunt əsas” sisteminin hesablama sxemi, qrunt əsasın və qurğuların gərginlikli vəziyyətini və deformasiyasını müəyyən edən ən əsas amilləri (qurğunun statik sxemi, onun ucaldılmasının xüsusiliyi, qrunt təbəqələnmənin xarakteri, əsasın qruntlarının xassələri, qurğuların tikintisi və istismarı prosesində onların dəyişmə mümkünlüyü və s.) nəzərə alınmaqla seçilməlidir. Konstruksiyaların fəza işini, materialların və qruntların həndəsi və fiziki qeyri-xətliliyi, anizotropluğu, plastik və reoloji xassələrinin nəzərə alınması tövsiyə olunur.
Qrunt əsasların statistik qeyri bircinsliyini, yüklərin, təsirlərin təsadüfi mahiyyətini və konstruksiya materiallarının xassələrinin nəzərə alan hesablanmanın ehtimal üsullarından istifadə edilməsinə yol verilir.
5.1.7. Mühəndis-geoloji axtarışların nəticələrinə aşağıdakılar barədə məlumatlar daxil edilməlidir:
- qruntların laylaşmasının stratiqrafiki ardıcıllığı təsvir olunmaqla tikinti sahəsinin mühəndis-geoloji quruluşu, qruntların yatma formaları, onların planda və dərinlik üzrə ölçüləri, yaşı, ayrılmış mühəndis-geoloji elementlər göstərilməklə qruntların yaranması və kvalifikasiya adları (DÜİST 25100);
- su ilə doymuş horizontların mövcudluğu, qalınlığı, yerləşməsi və yealtı suların rejimi, əmələ gəlmiş və qərarlaşmış yeraltı suların səviyyəsinin qiymətini, onların mövsümi və çoxillik dəyişmə amplitudları, su sərfləri, qruntun filtrasiya xüsusiyyətləri barədə məlumatlar, həmçinin yeraltı suların kimyəvi tərkibi və onların yeraltı konstruksiyaların materiallarına qarşı aqressivliyi haqında məlumatlar;
- spesifik qruntların olması (bölmə 4-18);
- müşahidə olunan mənfi geoloji və mühəndis-geoloji proseslər (karst, sürüşmələr, subasmalar, suffoziya, mədən işləmələri, anormal temperaturlar və s.)
- qruntun fiziki-mexaniki xarakteristikaları;
- hidrogeoloji şəraitlərin və qruntların fiziki-mexaniki xassələrinin tikinti və qurğunun istismar proseslərində mümkün dəyişmələri;
5.1.8. Qruntların fiziki-mexaniki xarakteristikalarının tərkibinə daxildir:
- qruntun və onun hissəciklərinin sıxlığı və nəmliyi ( DÜİST 5180, DÜİST 30416);
- məsaməlilik əmsalı;
- iriqırılmış qrunt və qumların qranulometrik tərkibi ( DÜİST 12536);
- plastiklik və axma sərhədlərində nəmlik, qumlu qruntlar üçün plastiklik və axıcılıq göstəricilərinin sayı (DÜİST 5180);
- daxili sürtünmə bucağı, xüsusi ilişmə, deformasiya modulu və qruntun eninə deformasiya əmsalı (DÜİST 12248, DÜİST 20276, DÜİST 30416 və DÜİST 30672);
- biroxlu sıxılmada müvəqqəti müqavimət qaya qruntları üçün yumşaltma və həllolunma göstəriciləri (DÜİST 12248).
Spesifik qruntlar üçün bölmə 4-18-də verilən qrunt əsasların layihələndirilmə xüsusiyyətləri və qurğunun yeraltı hissəsinin (bölmə 21) əsasının layihələndirilməsində və hündür qurğuların qrunt əsasları üçün bu bölmədə göstərilən əlavə xarakteristikaları təyin olunmalıdır. Xüsusi tapşırığa görə qruntların hesablamada lazım olan başqa xarakteristikaları da təyin olunmalıdır.
Mühəndis-geoloji axtarışların hesabatında qruntların xarakteristikalarının laboratoriya və çöl təyinində tətbiq olunan metodlar və tədqiq etmə nəticələrinin işlənmə metodları göstərilməlidir.
5.1.9. Mühəndis-geoloji axtarışlar haqqında hesabata əlavə olunur: qrunt işləmələrinin sıra sütunu və qrunt nümunələrin götürülmə yeri və çöl sınaqlarının məntəqələri, həmçinin yeraltı suların səviyyələri göstərilməklə mühəndis-geoloji kəsiklər; qruntun fiziki-mexaniki xarakteristikalarını, onların normativ və hesablama qiymətlərini göstərən cədvəllər və siyahılar; qruntların çöl və laborator yoxlamaların qrafikləri, yeraltı suların kimyəvi analizlərinin və onların betona və metala aqressivliyinin siyahıları.
5.2. Qrunt əsasların hesablanmasında nəzərə alınan yüklər və təsirlər
5.2.1. Binaların və qurğuların bünövrəsi vasitəsilə qrunt əsaslara ötürülən yüklər və təsirlər, qurğu və qrunt əsasın birgə işini nəzərə almaqla hesablamalar ilə müəyyən edilməlidir.
Qurğu və ya onun elementləri üçün nəzərdə tutulan yüklər və təsirlər, yüklərə görə etibarlılıq əmsalları, həmçinin mümkün yük birləşmələri, yüklər və təsirlər TNvəQ 2.01.07-yə əsasən qəbul olunmalıdır.
Qrunt əsasa düşən yüklərin bünövrəüstü konstruksiyalarda qüvvələrin yenidən paylanmasını nəzərə almadan:
a) məsuliyyət səviyyəsi III olan bina və qurğuların qrunt əsaslarını;
b) əsasın qrunt massivinin qurğu ilə birlikdə ümumi dayanıqlılığını;
c) qrunt əsasın çökmələrinin orta qiymətlərini;
d) birtipli layihənin yerli qrunt şəraitlərinə bağlanması mərhələsində qrunt əsasın deformasiyalarını hesabladıqda təyin olunmasına yol verilir.
5.2.2. Qrunt əsasların bütün hesablamaları normativ yükləri yükə görə etibarlılıq əmsalına γf vurmaqla alınan həddi halların qrupuna görə təyin edilən yüklərin hesablama qiymətlərinə görə aparılmalıdır.
Qrunt əsasların hesablanmasında yükə görə etibarlılıq əmsalı γf aşağıdakı kimi qəbul olunur:
- birinci qrup həddi hallara görə (yükdaşıma qabiliyyətinə görə ) TNvəQ 2.01.07-yə müvafiq
- ikinci qrup həddi hallara görə hesablamalarda (deformasiyaya görə) vahidə bərabər;
5.2.3. Qrunt əsasların deformasiyalara görə hesablanması əsas yük birləşməsinə görə; yükdaşıma qabiliyyətinə görə hesablanması - əsas yük birləşməsinə görə; xüsusi yüklər və təsirlər olduqda isə - əsas və xüsusi yükbirləşmələrinə görə aparılmalıdır.
Bu halda, TNvəQ 2.01.07-yə müvafiq olaraq, örtüyə təsir edən yüklər və qar yükləri uzunmüddətli, həm də qısamüddətli hesab edilməlidir. Belə ki, qrunt əsasının yükdaşıma qabiliyyətinə görə hesablamada bu yüklər qısamüddətli, deformasiyaya görə hesablamada isə uzunmüddətli hesab olunur. Mütəhərrik qaldırıcı nəqliyyat avadanlıqlarından təsir edən yüklər hər iki halda qısamüddətli hesab edilməlidir.
5.2.4. Qrunt əsasların hesablanmasında, bünövrənin yaxınlığında ambarlanmış material və avadanlıqdan olan yüklər nəzərə alınmalıdır.
5.2.5. Klimatik temperatur təsirlərindən konstruksiyalarda yaranan qüvvələr temperatur-çökmə tikişləri arasında məsafə bu konstruksiyaların layihələndirilməsinə aid tikinti normalarında qəbul olunan qiyməti aşmırsa, qrunt əsasın deformasiyalara görə hesablanmasında nəzərə alınmamalıdır.
5.2.6. Körpülərin dayağının və torpaq altındakı boruların qrunt əsaslarının hesablanmasında yüklər, təsirlər, onların birləşmələri və yüklərə görə etibarlılıq əmsalı, körpülərin və boruların layihələndirilməsi üzrə TNvəQ 2.05.03 sənədinin tələblərinə uyğun qəbul edilməlidir.
5.3. Qruntların xarakteristikalarının normativ və hesablama qiymətləri
5.3.1. Qrunt əsaslarının yükdaşıma qabiliyyətini və deformasiyasını müəyyən edən qruntların mexaniki xassələrinin əsas parametrləri qruntun möhkəmlik və deformasiya xarakteristikalarıdır (daxili sürtünmə bucağı φ, xüsusi ilişgənlik c, deformasiya modulu E, qaya qruntlarının biroxlu sıxılmada möhkəmlik həddi Rc və s.). Bünövrənin əsasın qruntu ilə qarşılıqlı əlaqəsini xarakterizə edən və sınaq yolu ilə müəyyən edilmiş (şişmə təzyiqi, qrunt əsasın sərtlik əmsalı və s.) digər parametrlərin də tətbiq edilməsinə yol verilir.
5.3.2. Təbii təbəqələnmiş, həmçinin süni yaranmış qruntların xarakteristikaları məsuliyyət səviyyəsi I və II olan qurğuların tikintisi və istismarı proseslərində bilavasitə çöl və ya laboratoriya şəraitlərində aparılan sınaqlar əsasında nəmliyin mümkün dəyişməsi nəzərə alınaraq təyin olunmalıdır. Beləki, tam doymamış (sr < 0,8) gil və tozlu qum qruntlarında, həmçinin spesifik qruntlarda nəmliyin artması nəticəsində möhkəmlik və deformasiya xarakteristikalarının azalması mümkündür. Qruntların möhkəmlik xarakteristikalarını φ və c təyin etmək üçün nəmliyin artması proqnozlaşdırılırsa, qrunt nümunələri əvvəlcədən nəmliyin proqnozlaşdırma qiymətinə müvafiq su ilə doydurulur. Deformasiya modulu çöl şəraitində təyin olunduqda qruntun təbii nəmlikdə yoxlanılmasına, sonradan deformasiya modulunun alınan qiymətinin sıxılma yoxlama metodu əsasında dəqiqləşdirilməsinə yol verilir. Hesabat materiallarında çöl və laborator tədqiqatlarının birgə təhlili aparılmalıdır.
5.3.3. Dispers qruntların deformasiya xarakteristikalarının təyini üçüm ən doğru üsul statik yüklərdən şurflarda və ya çalalarda sahəsi 2500-5000 sm olan yastı üfüqi ştamplarla, həmçinin quyularda və ya massivdə sahəsi 600 sm olan müstəvi ştamplar və ya yivli pərdəli ştamplarla çöl şəraitində sınaqlardır (DÜİST 20276).
5.3.4. Qumlu və gilli qruntların deformasiya modulu E, üfüqi və şaquli istiqamətlərdə xassələrində anizotropluq olmayanda, quyularda və ya massivdə (DÜİST 20276) pressiometrlər vasitəsi ilə sınaqlarla təyin oluna bilər.
5.3.5. Qum və gil qruntların deformasiya modulu E statik zondlaşdırma üsulu ilə, qumların (su ilə doymuş tozludan başqa) dinamik zondlaşdırma üsulu ilə TNvəQ 1.02.07-yə uyğun təyin oluna bilər.
Məsuliyyət səviyyəsi I və II olan qurğularda deformasiya modulunun qiyməti E zondlaşdırma verilənlərinə görə paralel olaraq həmin qrunt üçün ştamp, pressiometrlərlə aparılmış sınaqların nəticələri ilə müqayisə əsasında (bənd 5.3.3, 5.3.4), həmçinin üçoxlu sıxan cihazlarla (DÜİST 12248) dəqiqləşdirilə bilər.
5.3.6. Gilli qruntların deformasiya modulu laboratoriya şəraitində sıxan cihaz və üçoxlu sıxan cihazlarla (DÜİST 12248) təyin oluna bilər.
Məsuliyyət səviyyəsi I və II olan qurğular üçün deformasiya modulunun laboratoriyada təyin olunan qiyməti E paralel olaraq ştamp, pressiometr vasitəsi ilə təyin olunmuş qiymətlərlə, müqayisə əsasında (bənd 5.3.3, 5.3.4), həmçinin üçoxlu sıxan cihazlarla təyin olunmuş qiymətlər əsasında dəqiqləşdirilməlidir.
5.3.7. Qruntların ştamp, pressiometr və kompression cihazları vasitəsi ilə şaquli yüklər qurğudan qrunt əsaslara ötürülən təzyiqdən və laboratoriya sınaqlarının aparılması üçün qrunt nümunələrinin götürülmə dərinliyindən asılı olaraq təyin olunmalıdır.
Məsuliyyət səviyyəsi I olan bina və qurğuların tikintisində sınaqların aparılmasında yüklərin əks yükləmə və təkrar yüklənməsi nəzərdə tutulmalıdır və ilkin yükləmə (E) və sonradan yükləmə (Ee) budaqlarına uyğun hesablanmalıdır.
5.3.8. Dispers qruntların möhkəmlik xarakteristikaları φ və c laboratoriya metodları ilə qrunt nümunələrini kəsilməyə və ya üçoxlusıxılmaya sınamaqla təyin oluna bilər (DÜİST 12248).
Çöl şəraitində φ və c-nin qiymətləri qruntu kəsilməyə şurflarda və ya çalalarda sınamaqla (DÜİST 20276) təyin oluna bilər.
5.3.9. Tədricən sıxlaşdırılan su ilə doymuş gil, üzvi-mineral və üzvi qruntların stabilləşməyən vəziyyətinin yaranmasının mümkünlüyünü nəzərə almaq üçün qrunt əsasın drenlənməmiş möhkəmliyi cu konsolidləşməmiş-drenlənməmiş üçoxlu sınaqların nəticəsində (DÜİST 12248) təyin olunmalıdır.
Çöl şəraitində cu fırlanma kəsmə (qanadvari) üsulu ilə quyularda və ya massivdə (DÜİST 20276) təyin oluna bilər.
5.3.10. Məsuliyyət səviyyəsi II qurğuların qum və gilli qruntların φ və c qiymətləri quyularda irəliləmə və dairəvi kəsmə ilə çöl üsulları ilə təyin oluna bilər (DÜİST 20276). Bu halda məsuliyyət səviyyəsi II olan qurğular üçün φ və c qiymətləri həmin qruntlar üçün onlarla aparılmış sınaqların nəticələri ilə müqayisəsi əsasında bənd 5.3.8-də göstərilən üsullarla dəqiqləşdirilməlidir.
5.3.11. Qum və gilli qruntların φ və c qiymətləri statik zondlanma metodu ilə, qumların (tozlu su ilə doymuş istisna olmaqla) φ və c qiymətləri isə dinamik zondlanma üsulu (DÜİST 19912) ilə təyin oluna bilər.
Məsuliyyət səviyyəsi I və II olan qurğular üçün zondlanma ilə alınan φ və c qiymətləri həmin qrunt üçün bənd 5.3.8-də göstərilən üsullarla paralel aparılmış sınaqların nəticələri ilə müqayisə etməklə dəqiqləşdirilməlidir.
5.3.12. Qaya qruntların biroxlu sıxılmada həddi möhkəmliyi DÜİST 12248-ə müvafiq təyin olunur.
5.3.13. Qruntların xarakteristikalarının normativ və hesablama qiymətləri, sınaqların nəticələrinin statistik işləmələri nəticəsində DÜİST 20522-də verilmiş metodika ilə təyin olunur.
5.3.14. Qrunt əsasların bütün hesablamaları aşağıdakı düsturla təyin olunan qruntların xarakteristikalarının hesablama qiymətlərindən (X) istifadə etməklə yerinə yetirilməlidir.
Xn - verilmiş xarakteristikanın normativ qiyməti;
gg - qrunt üzrə etibarlılıq əmsalıdır.
Dispers qruntların möhkəmlik xarakteristikaları j, c və cu hesablanarkən qrunt üzrə etibarlılıq əmsalı və qaya qruntlarda Rc, həmçinin qruntun sıxlığı r bu xarakteristikaların dəyişkənliyindən, təyin olunma sayı və ehtimal olunan etibarlılıq əmsalının a -nın qiymətindən (DÜİST 20522) asılı olaraq təyin edilir. Qruntun digər xarakteristikaları üçün =1 qəbul edilməsinə yol verilir.
5.3.15. Qruntların xarakteristikalarının hesablama qiymətlərinin inam ehtimalının qiyməti a yükdaşıma qabiliyyətinə görə hesablamalarda = 0,95, deformasiyalara görə hesablamalarda = 0,85 qəbul edilir. Məsuliyyət səviyyəsi I olan qurğular üçün müvafiq əsaslandırmalarla qrunt xarakteristikalarının hesablama qiymətlərinin inam ehtimalı yuxarıda göstərilən qiymətlərindən böyük, lakin 0,99-dan artıq olmayaraq qəbul olunmasına yol verilir.
1. Ehtimal olunan etibarlılığın müxtəlif qiymətlərinə müvafiq (birinci və ikinci qrup həddi hallara görə hesablamalar üçün) qruntların hesablama xarakteristikalarının qiymətləri mühəndis-geoloji axtarışlar üzrə hesabatlarda verilməlidir;
2. Qruntun xarakteristikalarının hesablama qiymətləri j, c, cu və r yükdaşıma qabiliyyətinə görə hesablamalar üçün jI, cI, cuI və rI, deformasiyaya görə hesablamalarda jII, cII, cuII və rII –ilə işarə olunmalıdır.
5.3.16. Qruntun xarakteristikalarının təyin olunma sayı, onların normativ və hesablama qiymətlərinin hesablanması üçün, qrunt əsasın qeyri-bircinslilik dərəcəsindən, xarakteristikaların tələb olunan hesablama dəqiqliyindən və qurğuların məsuliyyət səviyyələrindən asılı olaraq müəyyənləşdirilir və tədqiqat proqramlarında göstərilir. Qruntun xarakteristikalarının təyin olunma sayının artırılması onların hesablama qiymətlərinin yüksəlməsinə, daha doğrusu, layihə həllərinin qənaətliliyinə gətirir.
Eyni adlı xüsusi təyin olmaların sayı hər ayrılmış meydançanın mühəndis-geoloji və ya hesablama qrunt elementi ( DÜİST 20522) üçün fiziki xarakteristikalarda 10-dan az və mexaniki xarakteristikalarda 6-dan az olmamalıdır. Deformasiya modulu ştampla çöl şəraitində qruntların sınaqlarının nəticələri əsasında təyin olunarkən üç sınağın (və ya iki, əgər onlar orta qiymətlərdən 25% -dən cox olmayaraq fərqlənirsə) nəticələri ilə kifayətlənməyə yol verilir.
5.4.1. Qrunt əsasların layihələndirilərkən, bina və qurğuların tikintisi və istismarı proseslərində meydançanın hidrogeoloji və hidrokimyəvi şəraitinin dəyişməsi mümkünlüyü nəzərə alınmalıdır:
- səth sularının mövcudluğu və ya əmələ gəlmə mümkünlüyü;
- yeraltı suların səviyyəsinin təbii mövsümi və çoxillik dəyişilməsi;
- yeraltı suların səviyyəsinin mümkün olan texnogen təsiri nəticəsində dəyişilməsi;
- yeraltı konstruksiyaların materialına və istehsalın texnoloji xüsusiliyi nəzərə alınmaqla mühəndis axtarışların göstəriciləri əsasında qruntların korroziyaya qarşı fəallığına münasibətdə yeraltı suların aqressivlik dərəcəsi.
5.4.2. Tikinti meydançasında yeraltı suların səviyyəsinin mümkün olan dəyişkənliyinin qiymətləndirilməsi, mühəndis- axtarışlar zamanı məsuliyyət səviyyələri I və II olan qurğular üçün bu səviyyənin təbii, mövsümi və çoxillik dəyişməsinin mümkünlüyünü (bənd 5.4.3) nəzərə alaraq 25 və 15 il müddətinə, həmçinin ərazinin su ilə basılmasının potensial dərəcəsini (bənd 5.4.4) nəzərə almaqla yerinə yetirilməlidir.
5.4.3. Yeraltı suların mümkün olan mövsümi və çoxillik təbii dəyişmə səviyyəsinin qiymətləndirilməsi qısamüddətli müşahidələrin, o cümlədən tikinti meydançasında mühəndis- axtarışlar zamanı yeraltı suların səviyyəsinin ölçülməsinin nəticələrindən istifadə edilməklə çoxillik rejim müşahidələrin göstəriciləri əsasında aparılır.
5.4.4. Ərazinin su basmasının potensial dərəcəsi tikinti meydançasının və ona bitişik ərazinin mühəndis-geoloji və hidrogeoloji şəraiti, layihələndirilən və istismar olunan qurğuların, o cümlədən mühəndis şəbəkələrin konstruktiv və texnogen xüsusiyyətləri nəzərə alınmaqla qiymətləndirilməlidir.
5.4.5. Məsuliyyətli qurğular üçün müvafıq əsaslandırmalarla yeraltı suların ən azı illik stasionar müşahidələr dövrünü özündə birləşdirən xüsusi kompleks tədqiqatlar əsasında, texnogen amillər nəzərə alınmaqla, yeraltı suların səviyyəsinin ədədi dəyişmə proqnozu yerinə yetirilir.
5.4.6. Əgər yeraltı suların proqnozlaşdırılan səviyyəsində (bənd 5.4.2 – 5.4.5) əsası təşkil edən qruntlarda yol verilməyən fiziki-mexaniki dəyişikliklər, xoşagəlməz fıziki-geoloji proseslərin inkişafı və yeraltı yerləşgələrin normal istismar şərtlərinin pozulması və s. mümkünlüyü yaranarsa, onda layihədə müvafıq mühafızə tədbirləri nəzərdə tutulmalıdır, o cümlədən:
- yeraltı konstruksiyaların hidroizolyasiyası;
- yeraltı suların səviyyəsinin qalxmasını məhdudlaşdıran su daşıyıcı kommunikasiyalardan sızmaların qarşısını alan və s. (drenaj, fıltrasiyaya qarşı pərdələr, kommunikasiyalar üçün xüsusi kanalların qurulması və s.) tədbirlər;
- qruntların mexaniki və kimyəvi suffoziyasına qarşı tədbirlər (drenaj, şpunt, qruntların bərkidilməsi);
- su ilə basılma prosesinin inkişafına nəzarət, sudaşıyıcı kommunikasiyalardan sızmanın vaxtında aradan qaldırılması üçün stasionar müşahidə quyuları şəbəkəsinin qurulması.
Göstərilən tədbirlərin birinin və ya kompleks şəkildə seçilməsi texniki-iqtisadi təhlil əsasında yeraltı suların proqnozlaşdırılan səviyyəsini, konstruktiv və texnoloji xüsusiyyətlərini, layihələndirilən qurğunun istismarının hesablama müddətini və məsuliyyətini, sumühafizə tədbirlərinin etibarlılığını və qiymətini və s. nəzərə almaqla aparılmalıdır.
5.4.7. Əgər yeraltı sular və ya sənaye axarları qrunta basdırılmış konstruksiyaların materialına münasibətdə aqressiv olarsa və ya qruntların korroziya fəallığını sürətləndirərsə, onda tikinti konstruksiyalarının korroziyadan mühafizəsi üçün korroziyaya qarşı tədbirlər nəzərdə tutulmalıdır.
5.4.8. Təzyiqli yeraltı suların pyezometrik səviyyəsindən aşağıda olan qrunt əsasların, bünövrələrin və digər yeraltı konstruksiyaların layihələndirilməsində yeraltı suların təzyiqini nəzərə almaq və yeraltı suların bünövrə çalasına yol açmasını aradan qaldıran, çalanın dibinin qabarmasını və qurğunun suyun təsirindən yuxarı qalxmasının qarşısını alan tədbirləri nəzərə almaq lazımdır.
5.5. Bünövrələrin qoyulma dərinliyi
5.5.1. Bünövrələrin qoyulma dərinliyi:
- layihələndirilən qurğunun təyinatı və konstruktiv xüsusiyyətləri, onun bünövrələrinə ötürülən yüklər və təsirləri;
- yanaşı qurğuların bünövrələrin qoyulma dərinliyi, həmçinin mühəndis kommunikasiyaların qoyulma dərinliyi;
- tikilən ərazinin mövcud və layihələndirilən relyefi;
-tikinti meydançasının mühəndis-geoloji şəraiti (qruntların fıziki-mexaniki xassələri, laylanma xarakteri, zəif qrunt linzalarının olması, sürüşmətəhlükəli layların olması, aşınma təsirindən yaranan çuxurları, karst boşluqları və s.);
- ərazinin hidrogeoloji şəraiti və binaların və ya qurğuların tikintisi və istismarı prosesində onların mümkün dəyişilməsi;
- çayların axarında quraşdırılan qurğuların (körpülərin, boru kəmərlərinin keçməsi və s.) dayaqlarının ətrafındakı qruntun yuyulmasının mümkünlüyü;
- qruntların mövsümü donma dərinliyi nəzərə alınmaqla qəbul edilməlidir.
5.5.2. Qruntun normativ mövsümi donma dərinliyi qardan təmizlənmiş açıq meydançada qruntların mövsümi donma dərinliyindən aşağıda yerləşən yeraltı suların səviyyəsində hər ilki maksimal mövsümi donma dərinliyinin orta qiymətinə (10 ildən az olmayan müşahidə dövrünün məlumatlarına əsasən) bərabər qəbul edilir.
Müşahidə nəticələrindən istifadə etdikdə, faktiki donmanın dərinliyi müvafiq qruntun plastik donmadan bərk donmaya keçidi DÜİST 25100 ilə xarakterizə edilən temperatura görə təyin olunmalıdır.
5.5.3. Çoxillik müşahidə göstəriciləri olmadıqda, qruntun normativ mövsümi donma dərinliyini dfn m, istilik-texnikası hesablamaları əsasında təyin etmək lazımdır. Donma dərinliyi 2,5 m-dən çox olmayan rayonlar üçün onun normativ qiymətinin aşağıdakı düstur üzrə təyin olunmasma yol verilir
Mt - inşaat klimatologiyası və geofızikası üzrə normativ sənədə əsasən qəbul edilən, qiymətcə verilmiş rayonda qış vaxtı ərzində ortaaylıq mənfı temperaturların mütləq qiymətlərinin cəminə bərabər olan və konkret məntəqə və ya tikinti rayonu üçün məlumatların olmadığı halda isə, tikinti rayonu ilə analoji şəraitdə yerləşən hidrometereoloji stansiyanın müşahidə nəticələrinə görə qəbul edilən ölçüsüz əmsaldır;
do - gilcə və gillər üçün - 0,23 m; qumca, xırda və tozlu qumlar üçün - 0,28 m; çınqıllı, iri və orta irilikli qumlar üçün-0,30 m; iri qırıntılı qruntlar üçün-0,34 m-ə bərabər qəbul edilən kəmiyyətdir.
Qeyri-bircinsli təbəqələnmiş qruntlar üçün d0-ın qiyməti şaxtadan donma dərinliyi hədlərində onun orta qiyməti kimi təyin edilir.
Qruntun normativ donma dərinliyi dfn > 2,5 m olan rayonlarda, həmçinin dağ rayonlarında (yerli relyef, mühəndis-geoloji və iqlim şəraitləri kəskin dəyişəndə) TNvəQ 2.02.04-ün tələblərinə uyğun olaraq istilik texnikası hesablamaları ilə təyin olunmalıdır.
5.5.4. Qruntun mövsümi donmasının hesablama dərinliyi df aşağıdakı düstur ilə təyin edilir:
burada dfn - donmanın normativ dərinliyidir, bənd 5.5.2 və 5.5.3 ilə təyin olunur.
kh - binaların və ya qurğuların istilik rejiminin təsirini nəzərə alan əmsaldır və aşağıdakı kimi qəbul edilir: qızdırılan qurğuların xarici bünövrələri üçün cədvəl 1 əsasən; qızdırılmayan qurğuların xarici və daxili bünövrələri üçün kh= 1,1 (orta illik temperaturu mənfi olan rayonlar istisna olmaqla).
Isidilməyən qurğular üçün orta illik temperaturu mənfı olan rayonlarda qruntun hesablama donma dərinliyi istiliktexnikası hesablanması ilə təyin edilməlidir.
Qrunt əsasın istilikdən mühafizəsinin daimi tətbiq edildiyi halda da, həmçinin layihələndirilən bina və ya qurğunun istilik rejimi qruntun temperaturuna əhəmiyyətli dərəcədə təsir edərsə (soyuducular, qazanxanalar və s.) donmanın hesablama dərinliyi istiliktexnikası hesablanması ilə təyin edilir (cədvəl 1).
Xarici bünövrələrə bitişik yerləşgələrdə havanın hesablama ortasutkalıq temperaturunda tətbiq edilən kh əmsalı, C°
Zirzəmisiz, döşəmələri aşağıdakılar üzərində qoyulan:
- qrunt üzərindəki altlıqlarda
- isidici kürsü örtüyü üzərində
Zirzəmili və ya texniki döşəməaltılı
1. Cədvəl 1-də verilmiş kh əmsalının qiyməti o bünövrələrə aid edirik ki, onların xarici tinindən bünövrənin kənarına qədər olan məsafə af < 0,5 m-dir; əgər af ≥ 1,5 m olarsa kh əmsalının qiymətləri 0,1 qədər, lakin kh =1 qiymətindən çox olmamaq şərtilə, artırılır; af aralıq ölçüsündə kh əmsalının qiymətləri interpolyarizasiya qaydası ilə müəyyən edilir.
2. Xarici bünövrələrə bitişik yerləşgələrə, zirzəmilər və texniki döşəməaltılar, onların olmadığı halda isə birinci mərtəbənin sahələri aiddir.
3. Havanın temperaturunun aralıq qiymətləri zamanı kh əmsalını cədvəl 1-də göstərilmiş yaxın kiçik qiymətə yuvarlaqlaşdırmaqla qəbul edirlər.
Qayalı, iri qırıntılı qum ilə doldurulmuş, çınqıllı, iri və orta dənəli qumlar
Xırda və tozlu qumlar
Gilcələr, gillər, həmçinin tozlu-gilli doldurucusu olan iri qırıntılı qruntlar, onların özlərinin və ya doldurucularının axıcılığı IL 0,25 olanda
Həmçinin, IL<0,25 olduğu zaman
1. Bünövrənin qoyulma dərinliyi hesablama donma dərinliyindən df asılı olmadığı halda, bu cədvəldə göstərilən müvafiq qruntlar normativ donma dərinliyindən dfn az olmayan dərinlikdə yerləşməlidirlər.
2. Yeraltı suların səviyyəsının vəziyyəti bənd 5.4.1 – 5.4.5-in göstərişləri nəzərə alınmaqla qəbul edilməlidir.
5.5.5. İsidilən qurğuların bünövrələrinin qoyulma dərinliyi əsasların qruntlarının şaxtadan qabarmasına yol verməmək şərti ilə təyin edilməlidir:
a) xarici bünövrələr üçün (planlaşdırma səviyyəsindən) cədvəl 2 üzrə;
b) daxili bünövrələr üçün qruntların hesablama donma dərinliyindən asılı olmayaraq.
Xarici bünövrələrin qoyulma dərinliyinin hesablama donma dərinliyindən asılı olmayaraq təyin edilməsinə yol verilir, əgər:
- bünövrələr xırda dənəli qum üzərində oturur və bu meydançada xüsusi tədqiqatlarla müəyyən edilmişdir ki, qruntlar şaxtadan qabarma xüsusiyyətinə malik deyil;
-xüsusi tədqiqatlarla və hesablamalarla müəyyən edilmişdir ki, donma və donmanın açılması zamanı əsasların qruntlarının deformasiyası bina və ya qurğunun istismara yararlılığını pozmur;
- qruntların donmasını istisna edən xüsusi istilik texnikası tədbirləri nəzərdə tutulmuşdur.
5.5.6. Soyuq zirzəmili və texniki yarımzirzəmili (qış dövründə mənfi temperatura malik) isidilən binaların və qurğuların daxili və xarici bünövrələrinin qoyulma dərinliyini, zirzəminin və ya texniki döşəməaltının döşəməsindən hesablamaqla cədvəl 2 - yə əsasən qəbul etmək lazımdır.
5.5.7. İsidilməyən qurğuların xarici və daxili bünövrələrinin qoyulma dərinliyi cədvəl 2 üzrə, bu zaman dərinlik aşağıdakı kimi hesablanır: zirzəminin və texniki döşəməaltı olmadığı halda planlaşdırılma səviyyəsindən; onların olduqda isə, zirzəminin və ya texniki döşəməaltının döşəməsi səviyyəsindən təyin edilməlidir.
5.5.8. Qrunt əsasların və bünövrələrin layihəsində tikinti dövründə qrunt əsasların nəmlənməsinə, həmçinin onların donmasına yol verməyən tədbirlər nəzərdə tutulmalıdır.
5.5.9. Qurğunun və ya onun bölməsinin bünövrələri eyni səviyyədə qoyulmalıdır. Qonşu bünövrələrin müxtəlif səviyyələrdə qoyulmasının lazım olduğu vaxt, onların səviyyələrinə yol verilən fərq aşağıdakı şərtə əsasən təyin edilir:
burada a – bünövrələr arasındakı məsafə;
jI və cI - qruntun uyğun olaraq daxili sürtünmə bucağının və xüsusi ilişkənliyinin hesablama qiymətləri;
p - yuxarıda yerləşmiş bünövrənin dabanı altında hesablama yüklərdən olan orta təzyiqdir (qrunt əsasın yükdaşıma qabiliyətinə görə hesablanması üçün).
5.6. Deformasiyalara görə qrunt əsaslarının hesablanması
5.6.1. Deformasiyalara görə qrunt əsasların hesablanmasının məqsədi, bünövrə və bünövrəüstü konstruksiyaların mütləq və ya nisbi yerdəyişmələrini elə hüdudlarda məhdudlaşdırmaqdır ki, binanın və ya qurğunun normal istismarına zəmanət versin və onun uzunömürlülüyünü azaltmasın (yol verilməz çökmələrin, qaldırılmaların, əyilmələrin, konstruksiyaların layihə səviyyələrinin və vəziyyətlərinin dəyişməsi və onların birləşmələrinin pozulmasını və s.). Bu o deməkdir ki, bina və ya qurğunun qrunt əsasla qarşılıqlı əlaqəsindən meydana çıxan qüvvələri nəzərə almaqla, bünövrə və bünövrəüstü konstruksiyaların möhkəmliyi və çatadavamlılığı hesablama ilə yoxlanılmışdır.
Q e y d: Mövcud binanın biləvasitə yaxınlığında qurğular layihələndirilərkən mövcud binanın qrunt əsasında layihələndirilən binanın təsirindən əlavə deformasiyalar nəzərə alınmalıdır.
5.6.2. Qrunt əsasların deformasiyaları aşağıdakılara bölünür:
çökmələr - xarici yüklərdən və ayrı-ayrı hallarda qruntun öz çəkisindən yaranan, qruntun strukturunda köklü dəyişikliklərlə müşayiət olunmayan deformasiyalar;
batmalar –həm xarici yüklərin, qruntların öz çəkisinin və həm də əlavə amillərin, məsələn, çökən qruntların islanmasının, donmuş qruntlarda buzlu qatların əriməsinin təsirindən qruntun sıxlaşması və bir qayda olaraq, strukturunun köklü dəyişməsi nəticəsində yaranan deformasiyalar;
qalxmalar və çökmələr – bəzi qruntların nəmlənməsi və ya kimyəvi maddələrin təsirindən (şişmə və yığılma) həcminin dəyişməsi ilə əlaqədar və qruntun məsamələrində suyun donması və buzun əriməsi (qruntun şaxtadan kiplənməsi və donmasının açılması) nəticəsində yaranan deformasiyalar;
yatmalar - faydalı qazıntıların çıxarılması, hidrogeoloji şəraitin dəyişməsi, yeraltı suların səviyyəsinin aşağı düşməsi, karst-suffoz prosesləri və s. ilə bağlı yer səthində yaranan deformasiyalar;
üfüqi yerdəyişmə - qruntun əsasına (dafiə qüvvə sistemli bünövrələr, istinad divarları və s.) üfüqi yüklərin təsirindən və ya qrunt təbəqəsinin yuxarı hissəsinin öz çəkisindən qruntların çökməsi, batması zamanı səthin əhəmiyyətli dərəcədə şaquli yerdəyişməsindən yaranan deformasiyalar.
5.6.3. Qrunt əsasların deformasiyaları əmələgəlmə səbəblərindən asılı olaraq iki növə bölünür:
birincisi - xarici yüklərdən qrunt əsaslarda yaranan (çökmə, batma, üfüqi yerdəyişmə) deformasiyalar;
ikincisi - qrunt əsasın səthinin şaquli və üfüqi yerdəyişməsi şəklində büruzə verən (batmalar, qruntların öz çəkisindən çökməsi, qalxmalar və s.) və əsasa xarici yüklərin təsiri ilə əlaqəli olmayan deformasiyalar;
5.6.4. Qrunt əsasların deformasiyalara görə hesablanması qurğunun və qrunt əsasın birlikdə işləməsi şərtindən aparılmalıdır.
Qrunt əsasın deformasiyalarını, bənd 5.2.1-də baxılan halda, qurğu və qrunt əsasın birgə işləməsi nəzərə alınmadan təyin etməyə yol verilir.
5.6.5. Qrunt əsasın və qurğunun birgə deformasiyası:
- ayrıca bünövrənin qrunt əsasının mütləq çökməsi ilə, s;
- bünövrənin qrunt əsasının orta çökməsi ilə;
- iki bünövrənin çökmələrinin nisbi qeyri bərabərliyi ilə,(L-bünövrələr arasındakı məsafədir);
- bünövrənin (bina və ya qurğunun) yana yatması ilə i;
- nisbi əyinti və ya əks əyinti ilə f/L,(L-qurğunun birmənalı əyilən hissəsinin uzunluğudur);
- bina və ya qurğunun əyilmiş məntəqəsinin əyriliyi ilə;
- bina və ya qurğunun nisbi burulma bucağı ilə;
- bünövrənin (binanın və ya qurğunun) üfüqi yerdəyişməsi u ilə xarakterizə olunur.
Q e y d: Deformasiyaların analoji xarakteristikaları bənd 5.6.2 -də göstərilən digər deformasiyalar üçün də müəyyən oluna bilər.
5.6.6. Deformasiyalara görə qrunt əsasların hesablanması aşağıda şərtlə aparılır:
burada s - əlavə 1-in göstərişlərinə müvafiq hesablama yolu ilə təyin edilən qrunt əsasların və qurğuların birgə deformasiyasıdır; - bənd 5.6.18-5.6.22-nin göstərişlərinə əsasən müəyyən edilən qrunt əsasların və qurğuların birgə deformasiyasının həddi qiymətidir.
1. Uzun prosesləri və qrunt əsasın konsolidasiyasının zamana görə proqnozunu nəzərə almaqla bina və ya qurğuların konstruksiyalarının gərginlikli-deformasiya vəziyyətini qiymətləndirmək üçün lazım olan hallarda zamana görə çökmənin hesablanmasını aparmaq lazımdır.
2. Əgər qrunt əsasın tikinti prosesi zamanı baş verən çökməsi binaların və ya qurğuların istismara yararlığına təsir etmirsə, onda bu çökmənin təsirinin nəzərə alınmaması yol verilir.
3. Deformasiyalar üzrə qrunt əsasların hesablanması zamanı, bənd 5.8.1-5.8.5-də göstərilən tədbirlərin tətbiqi hesabına qrunt əsasların deformasiyalarının həm hesablama, həm də həddi qiymətlərinin dəyişmə mümkünlüyünü nəzərə almaq lazımdır.
5.6.7. Qrunt əsasın və qurğunun birgə deformasiyasını təyin etmək üçün istifadə olunan qrunt əsasın hesablama sxemi bənd 5.1.6.-ya müvafiq seçilməlidir.
Qrunt əsasın deformasiyalarının hesablanması qrunt əsasın aşağıdakı hesablama sxemləri tətbiq edilərək yerinə yetirməklə aparılmalıdır:
- Hc sıxılan təbəqənin şərti məhdud dərinlikli xətti deformasiyalı yarımfəza (əlavə 1);
- xətti deformasiyalı lay, əgər:
a) xətti deformasiyalı yarımfəzada olduğu kimi qrunt əsasın sıxılan təbəqəsi Hc hüdudlarında, deformasiya modulu E1 > 100 MPa (1000 kqq/sm) və qalınlığı h1 olan aşağıdakı şərti ödəyən qrunt layı yatırsa:
burada E2 - deformasiya modulu E1 olan qrunt layının üzərindəki qrunt layının deformasiya moduludur;
b) bünövrənin eni (diametri) b10 m və əsasın qruntlarının deformasiya modulu E10 MPa (100 kqq/sm).
«a» halında xətti-deformasiyaya məruz qalan layın H qalınlığı az sıxılan qruntun yuxarı həddinə qədər qəbul edilir, «b» halında isə məcburi əlavə 1-in bənd 8-də göstərilənə uyğun hesablanır.
Q e y d: Xətti-deformasiyaya uğrayan lay sxemi, deformasiya modulu E<10 MPa (100 kqq/sm) olan qrunt layının sıxılan qalınlığı həddində və əgər onların yekun qalınlığı 0,2 H-dan yüksək deyilsə, eni b 10 m olan bünövrələr üçün tətbiq edilməsinə yol verilir.
5.6.8. Bənd 5.6.7-də göstərilmiş hesablama sxemindən istifadə etməklə qrunt əsasının deformasiyasının hesablanmasında bünövrənin dabanı altında yaranan təzyiqin orta qiyməti p aşağıdakı düstür üzrə təyin edilən qruntun hesablama müqavimətindən R, kPa (tq/m) çox olmamalıdır:
burada və - cədvəl 3 üzrə qəbul edilmiş iş şəraiti əmsallarıdır;
k - əgər qruntun möhkəmlik xarakteristikaları (j və c) bilavasitə sınaqlarla təyin edilmişsə, k=1 olan əmsaldır;
Mg,, Mc –cədvəl 4 üzrə qəbul edilmiş əmsallardır;
kz - b < 10 m olduqda kz = 1; b10 m olduqda kz= z0 /b + 0,2 (burada z0 = 8 m) qəbul edilən əmsaldır;
b - bünövrənin dabanının eni;
- bünövrənin dabanından aşağıda yerləşən (yeraltı suların mövcud olduğu halda suyun yüngülləşdirici təsiri nəzərə alınmaqla təyin edilir) qruntların xüsusi çəkisinin hesablama orta qiymətləridir, kN/m (tq/m);
- həmçinin, lakin dabandan yuxarıda yerləşən;
- bilavasitə bünövrənin dabanı altında yerləşən qruntun hesablama xüsusi ilişkənliyinin qiymətidir, kPa (tq/m);
d1 - aşağıdakı düstur üzrə təyin edilən, zirzəmisiz bina və ya qurğunun bünövrələrinin planlaşdırılma səviyyəsindən qoyulma dərinliyi və ya xarici və daxili bünövrələrin zirzəminin döşəməsindən qoyulma dərinliyidir:
burada hs - zirzəmi tərəfdən bünövrənin dabanından yuxarıdakı qrunt layının qalınlığıdır, m;
- zirzəmi döşəməsinin konstruksiyasının qalınlığı, m;
- zirzəmi döşəməsinin konstruksiyasının xüsusi çəkisinin hesablama qiymətidir, kN/m (tq/m);
db - zirzəminin dərinliyi - planlaşdırılma səviyyəsindən zirzəminin döşəməsinə qədər olan məsafə, m (zirzəmisinin eni B20 m və dərinliyi 2 m-dən çox olan qurğular üçün db = 2 m, zirzəminin eni B > 20 m olduqda db =0 qəbul edilir).
1. Düstur (7)-ni bünövrələrin planda ixtiyari formada olduqda tətbiqinə yol verilir. Əgər bünövrənin dabanı dairəvi və ya sahəsi A olan düzgün çoxbucaqlı formaya malikdirsə, qəbul edilir.
2. Qruntun və zirzəminin döşəməsinin materialının xüsusi çəkisinin hesablama qiymətlərini düstur (7)-yə daxil olan normativ qiymətlərə bərabər qəbul edilməsinə yol verilir.
3. Əgər bünövrənin konstruksiyası onun qrunt əsası ilə birgə iş şəraitini yaxşılaşdırırsa, müvafiq əsaslandırılma ilə qruntun hesablama müqaviməti artırıla bilər.
4. Küncləri kəsilmiş bünövrə tavaları üçün əsasın qruntunun hesablama müqavimətini 15 %-ə qədər artırmağa yol verilir.
5. Əgər d1 > d (d- planlaşdırılmış səviyyədən bünövrənin qoyulma dərinliyi) düstur (7) –də d1 = d və db = 0 qəbul edilməlidir.
5.6.9. Bünövrələrin ilkin ölçüləri konstruktiv mülahizələrə görə və ya əlavə 2-yə müvafiq olaraq, əsasın qruntlarının hesablama müqavimətinin R0 cədvəldəki qiymətlərinə əsasən təyin edilir.
5.6.10. İriqırıntılı qruntlardan təbəqələnmiş qrunt əsasın hesablama müqaviməti R düstur (7) ilə qruntların möhkəmlik xarakteristikalarının bilavasitə təyin edilməsinin nəticələri əsasında hesablanır.
Əgər doldurucunun miqdarı 40%-dən çoxdursa, iriqırıntılı qruntlar üçün R qiymətinin doldurucunun xarakteristikalarına görə təyin edilməsinə yol verilir.
Qumlu dolduruculu olan iriqırıntılı və qumlu, xırda və tozlulardan başqa
Tozlu - gilli, həmçinin iriqırıntılı qruntun, onların tozlu-gilli dolduruculu və doldurucusunun axıcılıq göstəricisi 0,25 olduqda
Həmçinin, 0,25<IL 0,5 olanda
Həmçinin, IL > 0,5 olanda
1. Sərt konstruksiya sxemli qurğulara, əsasların deformasiyasından gücü qəbul etmək üçün, o cümlədən 3.70 b bəndində göstərilən tədbirlərin tətbiqi hesabına, qəbul olunan xüsusi hazırlanmış konstruksiyalar aiddir.
2. Elastik konstruktiv sxemli binalar üçün əmsalının qiyməti birə bərabər qəbul edilir.
3. L/H aralıq qiymətləri zamanı əmsalı interpolyasiya yolu ilə təyin edilir.
5.6.11. Əsasın qruntlarının hesablama müqaviməti R, onların sıxlaşdırılmış halda və ya qrunt yastıqların qurulmasında, sıxlaşdırılmış qruntların fıziki-mexaniki xüsusiyyətlərinin layihədə verilmiş hesablama qiymətinə əsaslanaraq təyin edilməlidir.
5.6.12. Kəsilən bünövrələrdə əsasın qruntlarının hesablama müqaviməti cədvəl 5 üzrə qəbul edilmiş kd əmsalı ilə R-in qiymətini artıraraq bənd 5.6.8 – 5.6.11 - in göstərişləri üzrə lentvari bünövrələr üçün olduğu kimi təyin edilir.
5.6.13. Mövcud qurğuların qrunt əsasına yüklər artırılarkən əsasın qruntlarının hesablama müqaviməti, qurğunun bünövrə və bünövrəüstü konstruksiyalarının tipi və vəziyyəti, qurğunun istismarda olma müddəti, bünövrəyə yüklərin artması nəticəsində qurğunun gözlənilən əlavə çökmələri və onların yanaşı qurğulara təsiri nəzərə alınmaqla qruntların fıziki-mexaniki xassələri barədə məlumatlara uyğun olaraq qəbul edilməlidir.
Q e y d: 1. e və IL-nin aralıq qiymətlərində kd əmsalı interpolyasiya yolu ilə qəbul edilir.
2. Küncləri kəsilmiş tavalar üçün kd əmsalı bənd 5.6.8-ə aid qeyd 4-ə uyğun R artımını nəzərə alır.
5.6.14. Əsasın quruntunun düstur (7) ilə təyin olunmuş hesablama müqaviməti R, əgər əsasın hesablama deformasiyaları ( R-ə bərabər təzyiqlərdə) onun həddi qiymətlərinin 40% - dən çox olmadıqda, 1,2 dəfə artırıla bilər. Bu halda artırılmış təzyiq əsasın həddi deformasiyalarının 50% - dən çox olmayan deformasiyalar yaratmalıdır və əsasların yükdaşıma qabiliyyətinin bənd 5.7.1-5.7.9-un tələblərinə uyğun hesablama şərtlərindən təyin olunan qiymətindən çox olmamalıdır.
5.6.15. Qrunt əsasın sıxılan qalınlığı həddində bünövrənin dabanından z dərinliyində qrunt layının möhkəmliyi, üst laydakı qruntun möhkəmliyindən kiçikdirsə, bünövrənin ölçüləri elə təyin edilməlidir ki, aşağıdakı şərt təmin olunsun:
burada və - uyğun olaraq bünövrənin oturacağından z dərinliyində bünövrəyə düşən yükdən və bünövrənin dabanından üstdəki qruntun ağırlığından z dərinliyində yaranan şaquli gərginliklərdir; Rz- z dərinliyndə yerləşən, eni bz olan şərti bünövrə üçün düstur (7) ilə təyin olunmuş möhkəmliyi azaldılmış qruntun hesablama müqavimətidir:
burada, Az = N/; a= (l - b) /2,
burada N - bünövrədən qrunt əsasa ötürülən şaquli yük; l - bünövrənin uzunluğu; b - bünövrənin enidir.
5.6.16. Mərkəzdən xaric yüklənmiş bünövrənin dabanının kənarında qrunta təzyiq (qrunt əsasların deformasiya üzrə hesablanması üçün qəbul edilmiş yükləmələrdə bünövrənin dabanaltı təzyiqinin xətti paylanmasını nəzərdə tutaraq hesablanmış) bir qayda olaraq, bünövrənin qrunta qoyulma dərinliyinə görə və bünövrəüstü konstruksiyaların sərtliyi nəzərə alınmaqla təyin edilməlidir. Bünövrənin oxları boyu əyici momentin təsirindən kənar təzyiq 1,2 R - dən və künc nöqtədə 1,5 R-dən çox olmamalıdır.
5.6.17. Ayrıca bünövrələrin və ya qurğuların şaquli oxa nəzərən yana yatması, bütövlükdə bünövrənin dabanı səviyyəsində momenti, qonşu bünövrələrin təsirini, bitişik meydançalarda yükləri və qrunt əsasın qeyri - bərabər sıxılmasını nəzərə almaqla hesablanmalıdır.
Bünövrənin şaquli oxa nəzərən yana yatmasının hesablanmasında həmçinin bünövrənin dərinləşdirilməsi, bünövrəüstü konstruksiyaların sərtliyi, bünövrənin (qurğunun) mailliyi səbəbindən yüklərin ekssentrisitetinin artmasının mümkünlüyü nəzərə alınmalıdır.
5.6.18. Qrunt əsasın və qurğunun birgə deformasiyasının həddi qiyməti:
a) qurğuların deformasiyasına texnoloji və ya memarlıq tələblərinin (liftlərin, kran avadanlıqlarının, elevatorların, qaldırıcı qurğuların və s. normal işləməsinə olan tələblər də daxil olmaqla qurğunun bütövlükdə, onun ayrıca elementləri və avadanlıqlarının layihə səviyyələrinin və vəziyyətlərinin dəyişməsi), su,s;
b) qurğunun ümumi dayanıqlılığı daxil olmaqla, konstruksiyaların möhkəmlik, dayanıqlılıq və çatadavamlılıq tələblərinin su, f ödənilməsi şərtinə müvafiq təyin edilir.
5.6.19. Qrunt əsasın və qurğunun birgə deformasiyasının texnoloji və memarlıq tələblərinə görə həddi qiymətləri su,s, müvafıq bina və qurğuların layihələndirilmə normaları ilə, avadanlıqların texniki istismar qaydaları ilə və ya lazım olan hallarda istismar prosesində avadanlığın düzləndirilməsi nəzər alınmaqla, layihələndirmə tapşırığı ilə müəyyən edilməlidir.
ssü,s şərtinin təmin olunmasının yoxlanılması, bir tipli və fərdi layihələr işlənərkən qurunt əsasla qurğunun qarşılıqlı əlaqəsinin hesablanması tərkibində qurğu konstruksiyalarının möhkəmliyə, dayanıqlılığa və çatadavamlılığa görə hesablamalardan sonra aparılmalıdır.
5.6.20. Konstruksiyaların möhkəmlik, dayanıqlıq və çatadavamlılıq şərtlərinə görə qrunt əsasın və qurğunun birgə deformasiyasının həddi qiymətləri - bina və ya qurğunun qrunt əsasla qarşılıqlı əlaqəsi nəzərə alınmaqla hesablanması əsasında layihələndirmədə təyin edilməlidir.
- qiymətinin, böyük sərtliyə və möhkəmliyə malik qurğular (məsələn, qüllə tipli binalar, tüstü boruları) üçün, həmçinin qrunt əsasların qeyri-bərabər çökməsindən qüvvələr yaranmayan qurğular (oynaqlı sistemli) üçün təyin edilməməsinə yol verilir.
5.6.21. Qurğuların bir tipli layihələrinin su,s və qiymətləri əsasında işlənməsində bir qayda olaraq, əsasın yerli qrunt şəraitinə bağlanmasında onların deformasiyalara görə hesablanmasını sadələşdirən bu layihələrin tətbiqinə yol verilməsi aşağıdakı kriteriyalarla müəyyən olunur:
a) qurğunun planı hüdudunda qruntların deformasiya modulunun orta qiymətləri və ya qrunt əsasın orta çökməsinin müxtəlif qiymətlərinə uyğun qrunt əsasların sıxılmasının dəyişkənlik darəcəsinin həddi qiymətləri;
b) qurğunun sıfıra bərabər sərtliyinə uyğıın olan qrunt əsasın deformasiyalarının həddi qeyri-bərabərliyi,;
c) qruntların sadə fiziki-mexaniki xarakteristikalarını, həmçinin laylanma xarakterini göstərməklə siyahısı, hansılarda ki, qrunt əsasların deformasiyalara görə hesablanması tələb olunmur.
Q e y d: Qrunt əsasın sıxılma dərəcəsinin dəyişkənliyi aE, qurğunun plan hüdudunda əsasın qruntlarının dərinliyi üzrə verilmiş deformasiya modulunun daha böyük qiymətinin onun daha kiçik qiymətinə olan nisbətilə təyin edilir.
Bina və ya qurğunun planı hüdudunda əsasın qruntlarının deformasiya modulunun orta qiyməti, onların orta asılı qiyməti kimi təyin edilir (qruntların sıxılma gərginliyi və qurğunun planındakı dəyişikliyi nəzərə alınmaqla).
5.6.22. Əgər qurğunun konstruksiyaları qrunt əsasla qarşılıqlı əlaqədə olduqda onlarda yaranan qüvvələrə hesablanmamışdırsa, layihə tapşırığında sus qiyməti (bənd 5.6.17 – 5.6.18) müəyyən edilməmişdirsə, qrunt əsasların deformasiyasının həddi qiymətlərinin əlavə 3-ə əsasən qəbul edilməsinə yol verilir.
5.6.23. Əgər layihələndirilən bina və ya qurğunun bünövrələri altındakı orta təzyiq əsasın qruntlarının hesablama müqavimətindən çox deyilsə (bənd 5.6.8-5.6.15) və aşağıdakı şərtlərdən biri yerinə yetirilirsə, onda qrunt əsasın deformasiyalara görə hesablanma aparılmamasına yol verilir:
a) qrunt əsasın sıxılma dərəcəsinin dəyişkənliyi bənd 5.6.21a-da götürülmüş həddən azdır;
b) tikinti meydançasının mühəndis-geoloji şəraiti bir tipli layihənin tətbiq sahəsinə uyğundur (bənd 5.6.21 b).
c) cədvəl 6-da sadalanan qurğuların tikinti meydançalarının qrunt şəraiti, bu cədvəldə göstərilən variantlardan birinə aiddir.
5.7. Əsasların yükdaşıma qabiliyyətinə görə hesablanması
5.7.1. Qrunt əsasların yükdaşıma qabiliyyətinə görə hesablamaqda məqsəd, onların möhkəmlik və dayanıqlılığını təmin etmək, həmçinin bünövrənin dabanı üzrə sürüşməsinə və aşmasına yol verməməkdir. Qrunt əsasın hesablamada qəbul edilən dağılma sxemi (onun həddi hal vəziyyətinə çatması), verilən təsir və bünövrə konstruksiyası üçün də həm statik və həm də kinematik cəhətdən mümkün olmalıdır.
5.7.2. Yükdaşıma qabiliyyətinə görə qrunt əsasların hesablanması aşağıdakı şərtlə aparılır:
burada, F bənd 5.2.1 – 5.2.4-ün göstərişlərinə görə təyin edilən qrunt əsasa ötürülən hesablama yüküdür;
Fu - qrunt əsasın həddi müqavimət qüvvəsidir;
gc - iş şəraiti əmsalıdır və müxtəlif qruntlar üçün onun qiyməti göstərilən ardıcıllıqla qəbul edilir: qumlar üçün, tozlulardan başqa- gc = 1,0; tozlu qumlar, həmçinin sabitləşmiş vəziyyətdə tozlu-gilli qruntlar üçün - gc = 0,9; qeyri-sabit vəziyyətdə tozlu - gilli qruntlar üçün - gc = 0,85; qaya qruntları üçün: aşınmamış və zəif aşınmışlar üçün - gc = 1,0; aşınmışlar üçün -g = 0,9; güclü aşınmışlar üçün - gc = 0,8;
gn - qurğunun təyinatına müvafıq olaraq məsuliyyət səviyyələri I və II olan qurğular üçün 1,2 və 1,10 bərabər qəbul edilən etibarlılıq əmsalıdır.
I. İstehsalat binaları
Birmərtəbəli yükdaşıyan konstruksiyalı, qeyri-bərabər çökmələrə az həssas olan (məsələn: ayrı-ayrı bünövrələrdə olan polad və ya dəmirbeton karkaslar, fermaların, rigellərin oynaqlı söykənməsində) və yükqaldırma qabiliyyəti 50 t-na qədər (daxil olmaqla) olan korpülü kranlı.
Hündürlüyü 6 mərtəbəyə (daxil olmaqla) qədər olan, sütun şəbəkəsi 6x9 m-dən çox olmayan.
2. Yaşayış və ictimai binalar
2.1. Planda düzbucaqlı formalı hündürlük üzrə səviyyə fərqi olmayan tam karkaslı və yükdaşıyan divarları kərpicdən, iri bloklardan və ya paneldən olan karkassız:
a) uzadılmış çoxseksiyalı, hündürlüyü 9 mərtəbəyə qədər ( daxil olmaqla) olan;
b) birləşdirilməmiş qüllə tipli, hündürlüyü 14 mərtəbəyə qədər (daxil olmaqla) olan.
1. Doldurucunun miqdarı 40%-dən az olan iriqırıntılı qruntlar.
2. Hər hansı dənəli, tozlulardan başqa, sıx və orta sıxlıqlı qumlar.
3. İstənilən dənəli qumlar, yalnız sıx.
4. İstənilən dənəli, məsaməlilik əmsalı e £ 0,65 olduqda, yalnız orta sıxlıqlı qumlar.
5. e £ 0,65 olan qumcalar, e £ 0,85 olduqda gilcələr və e£0,95 olan gillər, əgər bu qruntların meydançada məsaməlik əmsalının dəyişmə diapozonu 0,2-dən yüksək deyilsə.
6. e£ 0,7 olan qumlar, tozlulardan başqa, tozlu - gilli moren qruntları ilə birləşmədə e< 0,5 və Il<0,5 olduqda onların təbəqələnmə qaydasından asılı olmayaraq.
1. Yükdaşıyan konstruksiyalar altında ayrıca bünövrələrin sahəsi iki dəfədən çox fərqlənməyən qurğular üçün, həmçinin analoji konstruksiyalar və yükləmələr zamanı digər təyinatlı qurğular üçün cədvəl 6-dan istifadə etməyə yol verilir.
2. Cədvəl 6 döşəmələrinə yüklənmələr 20 kPa (2 t/ m) artıq olan sənaye binalarına şamil olunmur.
5.7.3. Həddi müqaviməti Nu kN(tq) olan qaya qruntlarından təbəqələnmiş qrunt əsasın həddi müqavimət qüvvəsinin şaquli toplananı bünövrənin qoyulma dərinliyindən asılı olmayaraq aşağıdakı düstur ilə hesablanır:
Rc - qaya qruntun biroxlu sıxılmasında möhkəmlik həddinin hesablama qiymətidir, kPa (tq/m);
b¢ və l¢ - müvafıq olaraq, bünövrənin aşağıdakı düstur ilə hesablanan uzunluğu və enidir (m)
burada eb və el - müvafiq olaraq bünövrənin boyuna və eninə oxları istiqamətində tətbiq olunan yüklərin əvəzləyicisinin eksentrisitetləridir.
5.7.4. Sabitləşmiş vəziyyətdə olan qeyri-qaya qruntlardan təbəqələnmiş qrunt əsasın həddi müqavimət qüvvəsi, elə şərtdən müəyyən edilməlidir ki, sürüşmə səthi üzrə normal və toxunan gərginliklər arasındakı nisbət qrunt əsasın həddi vəziyyətinə uyğun olaraq aşağıdakı asılılığı təmin etmiş olsun:
burada jI, və cI - uyğun olaraq daxili sürtünmə bucağının və xüsusi ilişgənliyin hesablama qiymətidir (bənd 5.3.14. – 5.3.16).
5.7.5. Tədricən sıxılan su ilə doymuş tozlu-gilli və biogen qruntlardan təbəqələnmiş (nəmlik dərəcəsi Sr ³ 0,85 və konsolidasiya əmsalı cu £ 10 sm/il olduqda) qrunt əsasın həddi müqavimət qüvvəsi buxar suyunda izafı təzyiqi u hesabına qrunt əsasın mümkün qeyri-sabit vəziyyəti nəzərə alınmaqla müəyyən edilməlidir. Bu zaman normal və toxunan gərginliklər arasındakı asılılıq aşağıdakı kimi qəbul edilir:
burada, jI və cI - əsasın qruntunun sabitləşmiş vəziyyətinə uyğundur.
Buxar suyunun izafi təzyiqini, qrunt əsasa yüklərin təsir etmə sürətini nəzərə alınmaqla, qruntların fıltrasiyalı konsolidasiya metodları ilə təyin edilməsinə yol verilir. Müvafiq əsaslandırma olanda (qurğuların böyük sürətlə tikilməsi və onların istismar yükləri ilə yüklənməsi, qrunt əsaslarda drenaj layların və ya qurğularının olmaması) etibarlılıq ehtiyatı kimi əsasın qruntlarının qeyri-sabit vəziyyətinə uyğun jI və cI qiymətlərinin qəbul edilməsinə yol verilir.
5.7.6. Qeyri-sabit vəziyyətdə qeyri-qaya qruntlardan təbəqələnmiş qrunt əsasın həddi müqavimət qüvvəsinin şaquli toplananı Nu düstur (16)-ya əsasən təyin edilməsinə o zaman yol verilir ki, bünövrə yastı dabana malik olsun və əsasın qruntları dabandan aşağıda bünövrənin enindən az olmayan dərinliyə qədər bircinsli olsun və ya bünövrənin müxtəlif tərəflərindən fərqli şaquli yükləndiyi halda isə onlardan ən böyüyünün intensivliyi 0,5 R-dən böyük olmasın (R -bənd 5.6.8 – 5.6.14-ə uyğun olaraq təyin edilən əsasın qruntunun hesablama müqavimətidir):
burada, b′ və l′ - düstur (12)-də qəbul edilmiş işarələmələrdir, harada b bünövrənin dayanıqlılığını itirən istiqamətdə tərəfidir.
Ng,, Nc - bünövrənin dabanı səviyyəsində əsasa təsir edən xarici yüklərin əvəzləyici qüvvəsi F-in şaquli oxa nəzərən meyl bucağı -in və daxili sürtünmə bucağı -in hesabi qiymətindən asılı olaraq cədvəl 7-yə əsasən təyin edilən yükdaşıma qabiliyyətinin ölçüsüz əmsallarıdır;
- bünövrənin dabanından aşağıda mümkün olan qabarma prizması həddində yerləşən qruntun xüsusi çəkisinin hesablama qiymətidir, kN/m (tq/m);
- bünövrənin dabanından yuxarıda mümkün olan qabarma prizması həddində yerləşən qruntun xüsusi çəkisinin hesablama qiymətidir, kN/m (tq/m);
cI - qruntun xüsusi ilişkənliyinin hesablama qiymətidir, kPa (tq/m);
d - bünövrənin qoyulma dərinliyi, m (bünövrənin müxtəlif tərəflərdən qeyri bərabər şaquli yüklənməsi halında d-nin qiyməti, daha az yüklənməyə uyğun olaraq qəbul edilir, məsələn: zirzəmi tərəfindən);
- aşağıdakı düsturlar ilə təyin edilən bünövrənin formasının əmsalıdır:
l və b - müvafiq olaraq bünövrənin dabanının uzunluğu və enidir, hansılar ki, qüvvələrin əvəzləyicisinin mərkəzdən kənar tətbiqində l ' və b'-nin verilmiş qiymətlərinə bərabərdir və düstur (13) üzrə təyin edilir.
Əgər = l/b < 1 olarsa, onda düstur (17) –də = 1 qəbul etmək lazımdır.
Qrunt əsasına xarici yükün əvəzləyicisinin şaquli oxa nəzərən meyl bucağı aşağıdakı şərtdən təyin edilir.
Fh və Fu - müvafiq olaraq bünövrənin dabanı səviyyəsində qrunt əsasa F xarici yükün üfüqi və şaquli toplananlarıdır.
Düstur (16) ilə hesablanmanı aparmağa, yalnız aşağıdakı şərt ödənildikdə yol verilir
1. Bünövrənin müxtəlif tərəflərindən qeyri-bərabər yüklənməsi zamanı düstur (16) -dan istifadə etdikdə, üfüqi yüklənmənin tərkibində qruntun aktiv təzyiqini nəzərə almaq lazımdır.
2. Əgər (19) şərti yerinə yetirilmirsə, onda hesabatı bünövrənin dabanı üzrə sürüşməyə görə aparmaq lazımdır (bənd 5.7.7).
5.7.7. Bünövrənin dabanı üzrə sürüşməyə hesablanması aşağıdakı şərtlə aparılır:
burada åFs,a və å Fs,r - müvafiq olaraq, bünövrənin yan tərəflərinə qruntun aktiv və passiv təzyiqi nəzərə alınmaqla təyin edilən hesablama sürüşdürücü və saxlayıcı qüvvələrin sürüşmə səthindəki proyeksiyalarının cəmidir;
və düstur (11) –də olan şərti işarələrdir.
5.7.8. Yükdaşıma qabiliyətinə görə qrunt əsasların hesablanmasını qrafoanalitik metodlarla (dairəvi silindrik ya da sınan sürüşmə səthləri) yerinə yetirməyə yol verilir, əgər:
a) qrunt əsası dərinlik boyunca müxtəlif tərkiblidir;
b) bünövrənin müxtəlif tərəflərindən əsasa ötürülən yüklər eyni deyildir. Bu halda onların ən böyüyünün intensivliyi 0,5 R-dən çoxdur (R -bənd 5.6.8-5.6.15-ə uyğun olaraq təyin edilən qrunt əsasının hesablama müqavimətidir);
c) qurğu yamacda və ya yamacın yaxınlığında yerləşmişdir;
d) bənd 5.7.9-da göstərilənlərə istisna olunmaqla, əsasın qruntlarının qeyri - sabit vəziyyətinin əmələ gəlməsi mümkündür.
5.7.9. Tədricən sıxılan, su ilə doymuş qruntlardan (bənd 5.7.5) təbəqələnmiş qrunt əsasın (bünövrənin dabanından aşağıda 0,75 b - dən az olmayan dərinlikdə bircinsli) həddi müqavimətinin aşağıdakı kimi təyin edilməsinə yol verilir.
Lentvari bünövrənin qrunt əsasının həddi müqavimət qüvvəsinin şaquli toplananlarının əvəzləyicisi, kN/m (tq/m) – aşağıdakı düstur ilə təyin edilir:
b′ - düstur (12) -dəki işarədir, m;
q - bünövrənin, yükün üfüqi toplananının təsir etdiyi istiqamətdəki tərəfinə düşən yükdür, kPa (tq/m);
cI - düstur (14) –dəki işarədir, kPa (tq/m);
= 3,14; - aşağıdakı düstur ilə təyin edilən bucaqdır, radianla
burada - bünövrənin 1 m uzunluğuna ötürülən və qruntun aktiv təzyiqi nəzərə alınmaqla, təyin edilən hesablama yükünün üfüqi toplananıdır, kN/m (tq/m).
1. jI və d aralıq qiymətləri zamanı Ng, Nq, Nc əmsallarının interpolyasiya yolu ilə təyin edilməsinə yol verilir.
2. Fiqurlu mötərizələrdə, (19) şərtindən yükün maillik bücağının d həddi qiymətinə uyğun olan yükdaşıma qabiliyyətinin əmsalının qiymətləri verilmişdir.
Əgər aşağıdakı şərt yerinə yetirilirsə, düstur (21) –dən istifadə etməyə yol verilir.
Düzbucaqlı bünövrəyə (l £ 3 b) şaquli yükün təsiri zamanı onun qrunt əsasının həddi müqavimət qüvvəsinin düstur (16) ilə jI = 0 və xj = 1 + 0,11h qəbul etməklə təyin edilməsinə yol verilir.
Bütün hallarda, əgər bünövrəyə üfüqi yüklər təsir edirsə və əsas qeyri-sabit vəziyyətdə olan qruntlardan təbəqələnmişsə, bünövrənin daban üzrə sürüşməyə hesablanmalıdır (bənd 5.7.7).
5.7.10. Əgər əsas donan qruntlarla təbəqələnibsə, onda qrunt əsasın dayanıqlılığı saxtadan yaranan qüvvənin təsirinə yoxlanılmalıdır.
5.8. Qrunt əsasların deforomasiyasının azaldılması tədbirləri və onların qurğulara təsiri
5.8.1. Qrunt əsasların həddi hallara görə hesablanma tələblərinin yerinə yetirilməsi üçün, bünövrələrin planda ölçülərinin və ya qoyulma dərinliyinin dəyişilməsinin (qeyri-kafi xassəli qrunt kəsimləri daxil olunmaqla), bünövrələrin yerdəyişməsini məhdudlaşdıran əlavə rabitələrin verilməsinin, digər tipli bünövrələrin tətbiq edilməsindən, qrunt əsasa təsir edən yüklərin dəyişilməsinin və s. mümkünlüyü və məqsədəuyğunluğundan başqa aşağıdakıların da tətbiq olunma zəruriliyi nəzərdən keçirilməlidir:
a) əsasın qruntlarının xassələrinin zəifləməkdən ( bənd 5.8.2) qorunması üzrə tədbirlər;
b) qruntların tikinti xüsusiyyətlərinin dəyişdirilməsinə yönəldilmiş tədbirlər(bənd 5.8.3);
c) qrunt əsasın deformasiyasına qurğuların həssaslığını azaldan konstruktiv tədbirlər (bənd 3.70).
Layihələndirmə zamanı qurğuların qrunt əsasla (bənd 5.8.5) qarşılıqlı təsirindən onların konstruksiyalarında yaranan qüvvələrin tənzimlənməsinin mümkünlüyü də nəzərə alınmalıdır.
Ayrıca və ya kompleks tədbirlərin seçimi bənd 4.1 və 5.1.1-in tələblərini nəzərə almaqla aparılmalıdır.
5.8.2. Əsasın qruntlarının tikinti xüsusiyyətlərini pisləşməsindən qoruyan tədbirlərə aşağıdakılar aiddir:
a) nəmliyin dəyişməsinə həssas olan qruntlardan təbəqələnmiş meydançalarda sudan mühafizə tədbirləri (baş planların uyğun yerləşdirilməsi; səth sularının axmasını təmin edən ərazilərin şaquli planlaşdırılması; drenajların quraşdırılması; filtirasiyaya qarşı pərdələrin və ekranların qurarşdırılması; xüsusi kanallarda suaxıdıcıların qoyulması və ya onların qurğulardan təhlükəsiz məsafədə yerləşdirilməsi; suyun mümkün olan sızmasına nəzarət və s.);
b) çökməyə, şişməyə, möhkəmliyin azalmasına, suffoziya hadisələrin aktivləşməsinə, yeraltı suların aqressivliyinin artmasına və s. gətirib çıxaran kimyəvi-aktiv mayelərdən əsasın qruntlarının mühafizəsi;
c) xarici dinamik təsirlərin mənbələrinin məhdudlaşdırılması (məsələn, titrəyişlər);
d) qurğuların tikintisi prosesində həyata keçirilən qoruyucu tədbirlər (qruntların təbii strukturunun və nəmliyinin saxlanılması; xüsusən, əsasda uzun müddət konsolidasiya olunan qruntların olduğu halda, layihədə qəbul edilən qrunt əsasa verilən yükün sxeminin və sürətinin dəyişilməsinə imkan verməyən, qrunt əsasların, bünövrələrin, yeraltı və yerüstü konstruksiyalarının qurulması texnologiyalarına əməl edilməsi və s.).
5.8.3. Əsasın qruntlarının tikinti xüsusiyyətlərinin dəyişilməsi (süni qrunt əsasların yaradılması) aşağıdakılara əsasən əldə edilir:
a) qruntları sıxlaşdırmaqla (ağır döyəcləyicilər vasitəsilə döyəcləmə, qrunt svayların qurulması, bünövrəaltı çalaların döyəclənməsi, qruntların əvvəlcədən isladılması, partlayış enerjisinin istifadəsi, müxtəlif növ fiziki impulsların enerjisinin istifadəsi, dərinlikli hidrotitrəyişli sıxlaşdırma, titrəyiş yaradan maşınlarla, vərdənələrlə və s.);
b) bünövrənin (planda və dərinlik boyunca) qeyri-kafi xüsusiyyətli qruntlarının qum, çınqıl, qırmadaş və s. yastıqları ilə əvəz olunması;
c) tökmə qruntların qurulması (tökmə və ya hidroyuma);
d) qruntların bərkidilməsi (kimyəvi, elektrokimyəvi, qazılıb qarışdırma, termiki və digər üsullarla);
e) qrunta xüsusi əlavələr edilməsi (məsələn, quruntu duzlaşdırmaqla və ya ona neft məhsulları hopdurmaqla);
f) qruntun armaturlanması (torlarla, xüsusi pərdələrlə və s.).
5.8.4. Qrunt əsasın deformasiyalarına qurğuların həssaslığını azaldan konstruktiv tədbirlərə aşağıdakılar daxildir:
a) qurğuların planda və hündürlük üzrə səmərəli yerləşdiriliməsi;
b) qurğunun əsasla qarşılıqlı təsirinin hesablanma nəticələrinə uyğun olaraq konstruksiyaları, xüsusilə də bünövrə-zirzəmi konstruksiya hissələrini gücləndirməklə onun möhkəmliyinin və fəza sərtliyinin artırılması (karkas konstruksiyalarına əlavə rabitələrin tətbiqi, dəmir-beton və ya armaturlu daş kəmərlərin qurulması, qurğuların bölmələrə ayrılması və s.) yolu ilə nail olunur;
c) çevik və ya kəsilən konstruksiyaların tətbiqi hesabına qurğuların özünətabelik qabiliyyətinin artırılması (əgər texnoloji tələblər buna imkan verirsə);
d) qurğuların konstruksiyalarının düzləndirilib ilkin vəziyyətinə qaytarılması və texnoloji avadanlığın düzəldilməsi üçün alətlərin quraşdırılması;
Q e y d. Səyyar texnoloji avadanlığın (körpü kranlarının, liftlərin və s.) inşaat konstruksiyalarına yaxınlaşma ölçüləri, qrunt əsasın mümkün olan deformasiyalarını nəzərə almaqla, onların normal istismarını təmin etməlidir.
5.8.5. Qurğuların qrunt əsasla qarşılıqlı təsirdə olmaqla onların konstruksiyalarında yaranan qüvvələri azaltmağa imkan verən tədbirlərə aşağıdakılar aiddir:
- qurğunun tikinti meydançasında onun mühəndis-geoloji quruluşunu və mümkün zərərli təsir mənbələrini nəzərə almaqla, yerləşdirilməsi;
- bünövrələrin xüsusi konstruksiyalarının tətbiqi;
- boşluqların doldurulması və zəif ilişkənliyə və sürtünməyə malik materiallardan olan bünövrələrin altında yastıqların qurulması, xüsusi antifriksion örtüklərin tətbiqi, qrunt əsasların üfqi deformasiyalardan yaranan qüvvələrin azaldılması üçün müvəqqəti kompensasiya xəndəklərin açılması(məsələn, dağ qazmaları olan bölgələrdə);
- yığma və yığma-monolit konstruksiyaların birləşmələrinin monolitləşdirmə müddətinin tənzimlənməsi;
- qurğuların hissələrinin ucaldılmasının əsaslandırılmış sürəti və ardıcıllığı.
5.9. Qurğular rekonstruksiya olunduqda qrunt əsasların layihələndirilməsinin xüsusiyyətləri
5.9.1. Rekonstruksiya olunan (yenidənqurulan) qurğuların qrunt əsaslarının və bünövrələrinin layihələndirilməsinin texniki tapşırığına rekonstruksiyanın məqsədi barədə məlumatlar (mövcud qurğunun üstündə tikinti, ona yeni hissənin bitişdirilməsi, yeraltı hissənin qurulması, tikmə- yuxarıda yerləşən mərtəbələrin qaldırılması və aralıq otaqların qurulması və s.) binanın xarakteristikaları, məsuliyyət səviyyəsi, yüklər və layihələndirmə üçün lazım olan digər məlumatlar daxil edilməlidir.
5.9.2. İlkin məlumatlara rekonstruksiya anında qruntun deformasiya-möhkəmlik xarakteristikalarının təyini, o cümlədən bünövrənin dabanı altından götürülmüş nümunələrin sınağı nəticəsində alınmış və bünövrələrin və qurğuların konstruksiyasının texniki müayinəsindən alınan məlumatlar, həmçinin tikinti ərazisinin mühəndis-geoloji axtarışlarının nəticələri daxil edilməlidir.
Texniki müayinələri apararkən, inşaat konstruksiyalarının materiallarının möhkəmlik xarakteristikalarına, onlarda deformasiyaların, çatların olmasına və s. xüsusi diqqət yetirilməlidir.
5.9.3. Əldə olunmuş məlumatlarda (bənd 5.9.2) mövcud bünövrələrin dabanı altında qrunt əsasa olan faktiki və fərz olunan təzyiq yoxlanılaraq qrunt əsasın gücləndirilməsinin labüdlüyü təyin olunmalıdır. Seçilmiş gücləndirmə üsullarında qrunt əsas və bünövrələrin konstruksiyaları rekonstruksiya və sonrakı istismar dövründə yaranan yüklərə və təsirlərə hesablanmalıdır.
5.9.4. Qrunt əsasların və bünövrələrin gücləndirilmə layihələndirilməsində yeraltı və yerüstü hissələrinin konstruksiyalarının vəziyyətləri və həmçinin qrunt əsasların, bünövrələrin, qurğuların yeraltı və yerüstü hissələrinin gücləndirilməsi işlərinin aparılması xüsusiyyətləri nəzərə alınmalıdır.
5.9.5. Rekonstruksiya olunan qurğunun bünövrələrinin qrunt əsaslarının layihələndirilməsi yarımbölmə 5.1 – 5.7-nin tələblərinə uyğun aparılmalıdır.
5.9.6. Rekonstruksiya olunan qurğunun qrunt əsasında qruntun hesablama müqavimətini R, o cümlədən onun nəzərdə tutulmuş üst tikintisi düstur (5.7) ilə bənd 5.6.23-ün tələbləri nəzərə alınmaqla təyin olunur. Bünövrənin konstruksiyası gücləndirildikdə monolit dəmir-beton həlqənin qalınlığı 10 sm-ə qədər olduqda, onun dabanının sahəsi qrunt əsasın hesablanmasında nəzərə alınmır. Həlqənin qalınlığı 10 sm-dən çox olduqda onun sahəsi hesablamalarda o şərtlə nəzərə alınır ki, o əvvəlcədən qum-çınqıl qarışığı ilə kipləşdirilən qrunt əsasın üzərində qurulsun.
5.9.7. Rekonstruksiya olunan qurğunun bünövrəsinin qrunt əsasının deformasiyaya görə hesablanması aşağıdakı şərt əsasında aparılır:
burada, Sad –yarımbölmə 5.6-nın göstərişlərinə müvafiq qrunt əsasa yükün artması (azalması), texnologiya və tikinti işlərinin ardıcıllığı ilə bağlı texnogen təsirlərin toplumunu nəzərə almaqla bünövrənin qrunt əsasının əlavə çökməsidir (qurğu ilə qrunt əsasın əlavə birgə deformasiyası).
Sad,u – rekonstruksiyanın layihələndirilməsində qurğunun texniki səviyyəsinin kateqoriyasına müvafiq olaraq (əlavə 5) və bənd 5.6.18 –5.6.20 - ni nəzərə almaqla bünövrənin qrunt əsasının əlavə çökməsinin həddi qiymətidir (qrunt əsasın və qurğunun birgə əlavə deformasiyasının həddi qiyməti).
1. Rekonstruksiya olunan qurğunun və qrunt əsasın birgə deformasiyasının Sad hesablanmasında bənd 5.1.4-də göstərilən metodlardan istifadə oluna bilər;
2. Rekonstruksiya olunan qurğunun qrunt əsasının hesablanmasında, o cümlədən bənd 5.6.4-də göstərilən parametrlər üçün düstur (5) ilə ifadə olunan şərt yerinə yetirilməlidir.
5.9.8.Rekonstruksiya olunan qurğunun qrunt əsasının əlavə deformasiyalarının həddi qiyməti, əgər onun konstruksiyası rekonstruksiya və sonrakı istismar dövründə qrunt əsasla qarşılıqlı təsirlərindən yaranan qüvvələrə (o cümlədən qrunt əsasın, bünövrənin və yerüstü konstruksiyanın gücləndirilmə tədbirlərini nəzərə almaqla) hesablanmayıbsa, konstruktiv sxemdən və texniki vəziyyətin (əlavə 5) kateqoriyasından asılı olaraq əlavə 6-ya müvafiq təyin olunmasına yol verilir.
5.9.9. Rekonstruksiya olunan qurğunun yeraltı qurğuları (zirzəmi, tonnel və s.) qurulduqda, əlavə üfüqi aktiv təzyiq, bünövrənin qrunt əsasının yükdaşıma qabiliyyətinin azalması və s. nəzərə alınmalıdır.
Əgər rekonstruksiya yüklərin artmasını yaradırsa, xüsusi olaraq bünövrələrin qoyulma dərinliyi 0,5 m-dən az olduqda, qrunt əsasın yükdaşıma qabiliyyəti qiymətləndirilməlidir.
5.9.10. Mövcud dərinlikdən aşağı yeni bünövrələr qoyulduqda, qonşu ayrıca və ya lentvari bünövrələrin qoyulma dərinlikləri səviyyəsinin ∆h fərqi düstur (4) ilə təyin olunmasına yol verilir.
5.9.11. Rekonstruksiyada qrunt əsasın və bünövrəsinin layihələndirilməsi binalarda qurulmuş avadanlıqlardan, yerüstü və yeraltı nəqliyyatdan, tikinti işlərinin aparılmasından və digər mənbələrdən olan dinamik təsirlər nəzərə alınmaqla aparılmalıdır.
5.9.12. Rekonstruksiya olunan qurğular şoranlaşmış ərazidə yerləşdikdə rekonstruksiyanın ətraf tikintiyə təsirinin qiymətləndirilməsi bölmə 10-un göstərişlərinə müvafiq aparılmalıdır.
5.9.13.Obyekt tikilib abadlaşdırılmış ərazidə yerləşdikdə bölmə 22-nin tələblərinə müvafiq olaraq qrunt əsasların və bünövrələrin layihəsində rekonstruksiya olunan və ətraf tikintinin geotexniki monitorinqi işlərinin aparılması nəzərdə tutulmalıdır.
6. Çökən qruntlar üzərində tikilən qurğuların qrunt əsaslarının layihələndirilmə xüsusiyyətləri
6.1. Çökən qruntlardan təbəqələnmiş qrunt əsaslar, bu növ qruntların nəmliyi müəyyən edilmiş səviyyədən yüksək olduğu zaman, onların xarici yüklərdən və (və ya) qruntun öz çəkisindən əlavə çökmə deformasiyaların yaranma xüsusiyyəti də nəzərə alınmaqla layihələndirilməlidir.
6.2. Çökən qruntlardan təbəqələnmiş qrunt əsasların layihələndirilməsində, qruntların nəmliyinin aşağıdakı səbəblər hesabına artma mümkünlüyünü nəzərə almaq lazımdır:
a) qruntların yuxarıdan xarici mənbələrdən və aşağıdan yeraltı suların səviyyəsinin qalxmasından islanmasını;
b) səthi suların süzülməsi və səthin ekranlaşması nəticəsində qruntda nəmliyin tədricən toplanmasını;
Batan qruntların nəmliyə görə hesablama halları aşağıdakılardır:
-onların islanması mümkün olduğu halda – tam su ilə doyma (Sr ³ 0,8);
-onların islanması mümkün olmadığı halda – əgər təbii nəmlik w ³ wp –dirsə, onda təbii nəmlik w –yə bərabər qəbul edilən nəmliyin qərarlaşmış qiyməti we.q, əgər w < wp olarsa, onda plastikliyin aşağı həddində nəmliyı wp.
6.3. Çökən qruntlar aşağıdakılara görə xarakterizə olunur:
- nisbi çökmə ilə esl -yəni qruntların islanmasından sonra verilmiş təzyiqlə onların nisbi sıxılması ilə;
- başlanğıc çökmə təzyiqi ilə psl - yəni qruntların sudan tam doyması halında quruntun çökmə deformasiyası əmələ gəldikdə minimal təzyiqi ilə;
- başlanğıc çökmə nəmliyi ilə wsl -yəni qruntların batma deformasiyası əmələ gələndə minimal nəmlənmə ilə.
esl və psl qiymətləri əlavə 1-in tələblərinə müvafiq olaraq təyin edilir.
6.4. Çökən qruntlardan təbəqələnmiş qrunt əsaslar layihələndiriləndə aşağıdakılar nəzərə alınmalıdır:
a) bünövrələrin dabanından aşağıda xarici yüklərdən və qruntun öz çəkisindən yaranan yekun şaquli gərginlik başqlanğıc batma təzyiqinə bərabər olduqda və ya çökmənin yuxarı zonasının sərhədlərində qeyd olunan dərinlikdəki gərginliklərin cəmi minimal olduqda xarici yükdən yaranan çökmə -;
b) şaquli gərginliklərin cəminin başlanğıc batma təzyiqi – pst -dan çox olduğu və ya xarici yükdən və qruntun öz çəkisindən yaranan şaquli gərginliklərin cəminin minimal olduğu dərinlikdən çökən qatın aşağı sərhəddinə qədər olan hissənin aşağı zonasında qruntun öz çəkisindən yaranan çökmə – ssı,g;
c) qruntların çökməsinin qeyri-bərabərliyi Dssl;
d) qruntların öz çəkisindən çökməsi zamanı batan qıfabənzər sahənin əyrixətli hissəsi həddində qrunt əsasın üfqi yerdəyişməsi usl.
Q e y d. Qruntların çökməsi onların nisbi çökməsi esl ³ 0,01 olanda nəzərə alınır və Əlavə 1-in göstəricilərinə uyğun olaraq təyin edirlir.
6.5. Qruntların çökməsinin və onların qeyri-bərabərliyinin təyini zamanı aşağıdakıları nəzərə almaq lazımdır: meydançanın mühəndis-geoloji quruluşunu; əsasın qruntlarının fiziki-mexaniki xarakteristikalarını və onların bircinsli olmamasını, bünövrələrin ölçülərini, qoyulma dərinliyini və qarşılıqlı yerləşdirilməsini; bünövrəyə və bitişik sahələrə düşən yükləri, qurğunun konstruktiv xüsusiyyətlərini; xüsusi halda qurğunun altında tunel və zirzəmilərin olmasını və s.; ərazinin planlaşdırılmasının xarakteri (əsasların qruntlarının gərginlik hallarına, həmçinin çökmələrin görünüşünə və ölçülərinə təsir göstərən oyuqların və kəsiklərin və ya tökmə və səpmələrin olması); qruntların mümkün olan islanma mənbələri, növləri, ölçüləri və yerləşmələri; qruntda mühafizə yastıqlarında nəm havadan suyun kondensasiyasının mümkünlüyü; təbii geofiziki və süni fiziki sahələrin müvəqqəti təsirindən qrunt sularının səviyyəsinin kapillyarla qalxmasını və çökən qruntların islanmasının mümkünlüyünü; qruntların öz çəkilərindən çökmələr nəticəsində yaranan neqativ sürtünmə qüvvəsindən sıxılmış və bərkidilmiş massivlərə və dərin bünövrələrə olan əlavə yükləri.
Bundan başqa, nəzərə almaq lazımdır ki, yuxarıdan böyük sahələr isladılanda (islanılan sahənin eni Bw çökən layın ölçüsündən Hsl böyükdür və ya ona bərabərdir) və yeraltı suların qalxması hesabına islanmada öz çəkidən çökmə tamamilə özünü göstərir ssl,g, ancaq yuxarıdan kiçik sahələr isladılanda (Bw< Hsl) çökmənin yalnız bir hissəsi ssl,g özünü göstərir (bax əlavə 1, bənd 17).
Q e y d. Qruntların qeyri-bərabər çökməsi təyin edilərkən islanma mənbələrinin ən xoşa gəlməz növləri və onların hesablanan bünövrəyə və ya bütövlükdə qurğuya nəzərən yerləşmələri nəzər alınmalıdır.
6.6. Çökən qruntlardan təbəqələnmiş sahələrin qrunt şəraitləri, qrunt təbəqənin öz çəkisindən onlarda çökmənin əmələ gəlmə mümkünlüyündən asılı olaraq iki tipə bölünür:
- I tip – qruntların çökməsi əsasən xarici yükdən olan, qruntların öz çəkisindən çökməsi olmayan və ya onun qiyməti 5 sm-dən çox olmayan qrunt şəraitləri;
- II tip – qruntların xarici yükdən çökməsindən əlavə, qrunt təbəqəsinin öz çəkisindən çökməsi mümkün olan və onun qiyməti 5 sm-dən çox olan qrunt şəraitləri.
6.7. Çökən qruntlarla təbəqələnmiş əsasların hesablanması bölmə 5-in tələblərinə müvafiq aparılır.
Bu zaman qrunt əsasın deformasiyaları çökmə və batmaların cəmlənməsi ilə təyin edilir. Əsasın qruntlarının çökmələrini müəyyən edilmiş nəmlikdə qruntların deformasiya xarakteristikalarına əsaslanaraq qruntların batma xüsusiyətlərini nəzərə almadan, çökmələri isə bənd 6.2-6.5-in tələblərinə uyğun olaraq təyin edilir.
6.8. Çökən qruntlardan təbəqələnmiş əsasların layihələndirilməsində qruntun islanması mümkün olduqda, əsasların çökməsinə yol verilən hədlər daxilində qurğuların istismar yararlılığına təsir edən çökmələri aradan qaldıran və ya azaldan tədbirlər bənd 6.11 və 6.12-yə müvafiq nəzərdə tutulmalıdır.
6.9. Çökən qruntların islanması mümkün olan halda (bənd 6.2a) əsasın qruntunun hesablama müqaviməti aşağıdakılara bərabər qəbul edilir:
a) bünövrənin dabanaltı təzyiqini aşağı salmaq yolu ilə qruntların xarici yükdən çökməsinin aradan qaldırılması mümkün olduqda - ilkin çökmə təzyiqinə psl;
b) su ilə doymuş vəziyyətdə möhkəmlik xarakteristikalarından (jI, və cII) istifadə etməklə düstur (7) ilə hesablanmış qiymətə.
Çökən qruntların islanması mümkün olmadıqda qruntun hesablama müqaviməti R düstur (7) ilə (bənd 6.2)-də müəyyən edilmiş nəmlikdə bu qruntların möhkəmlik xarakteristikalarından istifadə etməklə təyin olunmalıdır.
6.10. Çökən qruntlarda tikilən qurğuların bünövrələrinin ilkin ölçüləri, əlavə 2-də cədvəl 4-ə əsasən qəbul edilən qrunt əsasın hesablama müqavimətinə R0 görə təyin edilir.
6.11. Əgər çökmə təbəqəsi hüdudlarında xarici yükdən və qrunt təbəqəsinin öz çəkisindən şaquli gərginliyin cəmi başlanğıc batma təzyiqindən psl çox deyilsə, I-ci tip qrunt şəraitində (çökmə üzrə) deformasiyalara görə qrunt əsasların hesablanması kafi hesab olunur.
6.12. Əsasın qruntlarının islanması mümkün olduğu halda (bənd 6.2) aşağıdakı tədbirlərdən birini nəzərdə tutmaq lazımdır:
a) çökmə təbəqəsi hüdudlarında qruntların çökmə xüsusiyyətlərinin aradan qaldırılması (bənd 5.8.3 və 6.13);
b) xarici yüklərdən və qrunt təbəqəsinin öz çəkisindən yaranan şaquli gərginliyin cəminin başlanğıc batma təzyiqinin psl qiymətindən çox olduğu müəyyən olunan zonalarda qruntların çökmə xüsusiyyətlərinin aradan qaldırılması;
c) qurğu ilə çökən təbəqənin kəsilməsi yolu ilə onun aşağıda yerləşən çökməyən massivə söykənməsi (bənd 5.8.3-5.8.5);
d) çökən təbəqənin dərin bünövrələrlə, o cümlədən bərkidilmiş qruntlardan olan massivlər və payalar (svaylar) ilə yarılıb keçilməsi (bənd 5.8.1 və 6.14);
e) sudan mühafızə və konstruktiv tədbirlər (bənd 5.8.1 – 5.8.5) və qruntların çökmə xüsusiyyətlərinin qismən aradan qaldırılmasını özündə birləşdirən tədbirlər kompleksi.
II tip qrunt şəraitində (çökmə üzrə) qruntların çökmə xüsusiyyətlərinin aradan qaldırılması və ya batan təbəqənin qurğu və ya dərin bünövrələrlə kəsilməsi ilə yanaşı, sudan mühafızə tədbirləri, həmçinin baş planın müvafiq şəkildə tərtib edilməsi də nəzərdə tutulmalıdır.
Tədbirlərin seçilməsi, bənd 4.1-ə uyğun olaraq qrunt şəraitin tipini, mümkün olan islanma növü, hesablama batması layihələndirilən qurğunun qonşu obyektlər və kommunikasiyalarla qarşılıqlı əlaqəsi nəzərə alınmaqla aparılmalıdır.
Q e y d. I-ci tip qrunt şəraitində qruntların çökmə xassələrinin aradan qaldırılmasına (yarımbənd “a”) qurğu konstruksiyası əsasın mümkün çökməsinə hesablanıbsa, çökmənin yalnız üst zonası hüdudlarında, lakin onun hündürlüyünün 2/3-sindən az, amma çökmə və onun qeyri-bərabərliyi əsasın həddi deformasiyalarının 50%-dən az olduqda yol verilir.
6.13. Qruntların çökmə xüsusiyyətlərinin aradan qaldırılması aşağıdakılarla təmin olunur:
a) çökmənin yuxarı zonası hüdudlarında və ya onun bir hissəsində ağır döyəcləmə tavaları ilə döyəclənib sıxlaşdırma ilə, qrunt yastıqların qurmaqla, çalaları döyəclənməklə, o cümlədən sərt materialdan genişləndiricini qurmaqla, kimyəvi və ya termik bərkitmə ilə;
b) çökən təbəqənin bütün hüdudlarında - qrunt payalarla (svaylarla) dərin sıxlaşdırılma ilə; əsasların qruntlarının əvvəlcədən islanması ilə (o cümlədən dərinlik titrəyişləri ilə, dərinlik partlayışları ilə, müxtəlif fıziki təbiətli dinamik impulsları ilə, kimyəvi və ya termik bərkitmə ilə.
6.14. Dərin bünövrələri layihələndirəndə aşağıdakıları nəzərə almaq lazımdır:
I- tip qrunt şəraitində (çökmə üzrə)
- bünövrələrin yan səthi üzrə qruntun müqaviməti;
II- tip qrunt şəraitində (çökmə üzrə)
- qrunt təbəqəsinin öz çəkisindən qruntların çökməsi zamanı yaranan, bünövrələrin yan səthi üzrə qruntun neqativ sürtünməsi.
7. Şişən qruntlar üzərində tikilən qurğuların qrunt əsaslarının layihələndirilmə xüsusiyyətləri
7.1. Şişən qruntlardan təbəqələnmiş əsaslar, nəmliyin artması zamanı qruntun həcminin artma - şişmə xüsusiyyəti nəzərə alınmaqla layihələndirilməlidir. Nəmliyin aşağı düşməsi zamanı şişən qruntlarda əks proses - yığılma baş verir.
Nəzərə almaq lazımdır ki, nəmliyin artması zamanı bir neçə növ şlaklar (məsələn, elektrikəritmə sənayesinin şlakları), həm də, əgər kimya sənayesinin tullantıları ilə islanan (məsələn, kükürd turşusunun məhlulları ilə) adi tozlu - gilli qruntlar (nəmliyin artmasından şişməyən) da şişmə xüsusiyyətinə malikdirlər.
7.2. Şişən qruntlar şişmə təzyiqi sw, şişmə nəmliyi sw, verilmiş təzyiqdə nisbi şişmə sw ilə və quruma zamanı nisbi yığılma ssh ilə xarakterizə olunurlar.
Göstərilən xarakteristikalar əlavə 1-in tələblərinə əsasən təyin edilirlər.
7.3. Şişən qruntlardan təbəqələnmiş əsasların layihələndirilməsi zamanı aşağıdakıların mümkünlüyünü nəzərə almaq lazımdır:
- yeraltı suların səviyyəsinin qalxması və ya qruntların istehsal və səthi sularla infiltrasiyası - islanması hesabına bu qruntların şişməsi;
- ağacların (bostanların) həddən artıq sulanması zamanı qruntların məişət (təsərrüfat) suları ilə infiltrasiyası - islanması hesabına bu qruntların şişməsi;
- qəzalı kommunikasiyalardan (su kəməri, kanalizasiya, istilik) sızan və hər tərəfə təzyiqlə filtirasiya olunan məişət sularının təsirindən bu qruntların şişməsi;
- ərazinin tikilməsi və asfaltlanması zamanı (səthin ekranlaşdırılması) təbii buxarlanma şəraitinin pozulması nəticəsində məhdud dərinlikdə binaların və qurğuların altında nəmliyin yığılması hesabına bu qruntların şişməsi;
- nəmli havadan kondensasiya edilmiş nəmliyin qum və ya çınqıldan qurulmuş bünövrəaltı yastıqlarda toplanması hesabına bu qruntların şişməsi;
- aerasiya zonasının yuxarı hissəsində su-istilik rejiminin dəyişməsi hesabına (mövsümi iqlim amillərinin) qruntun şişməsi və yığılmadan sıxılması;
- istilik mənbələrinin təsiri hesabına şişən qruntun yığılmadan sıxılması;
- ağacların (bitkilərin) kökləri ilə gilli qruntlardan nəmliyin kapillyar sorulması hesabına qruntların sıxlaşması.
Q e y d. Qurğuların basdırılmış hissələrinin layihələndirilməsi zamanı şişən qrunt təbəqəsinin yerləşməsi və anizotropluğu, həmçinin qruntların yığılmadan sıxılması zamanı yaranan gərginliklər nəzərə alınmalıdır.
7.4. Şişən qruntlardan təbəqələnmiş əsaslar yarımbölmə 7-nin tələblərinə uyğun hesablanmalıdır.
Qruntun şişməsi və yığılmadan sıxılması nəticəsində qrunt əsasın deformasiyaları əlavə 1-in göstərişlərinə əsasən qrunt əsasın laylarının deformasiyalarının cəmlənməsi yolu ilə təyin edilməlidir.
Qrunt əsasın deformasiyasının təyini zamanı, onun xarici yükdən çökməsi və şişən qruntun nəmliyinin azalmasından mümkün olan çökməsi cəmlənməlidir. Qruntun şişməsi nəticəsində qrunt əsasın qalxması, xarici yükdən qrunt əsasın çökməsinin stabilləşməsi nəzərdə tutulmaqla təyin edilir.
Qruntların şişməsindən (yığılmadan sıxılmasından) yaranan defomasiyaların həddi qiymətlərini bənd 5.6.22-də tələblər nəzərə alınmaqla əlavə 3-ün göstərişlərinə uyğun olaraq qəbul edilməsinə yol verilir.
7.5. Nisbi şişmənin normativ qiyməti. və nisbi yığılmadan sıxılmanın normativ qiyməti esh, şişmənin və ya yığılmadan sıxılmanın bənd 7.3-də göstərilən səbəblər nəzərə alınmaqla laboratoriya sınaqlarının nəticələrinə əsasən təyin edilir.
və, xarakteristikalarının hesablama qiymətlərinin, qrunt üzrə etibarlılıq əmsalının düstur (1)-də = 1 olduğu qəbul edilərək normativ qiymətlərə bərabər qəbul edilməsinə yol verilir.
7.6. Şişən qruntlarla təbəqələnmiş əsasların hesablama deformasiyaları həddi qiymətdən çoxdursa və ya qrunt əsasın yükdaşıma qabiliyyəti kafi deyilsə, onda bənd 5.8.1 – 5.8.5-in göstərişlərinə uyğun olaraq aşağıdakı tədbirlər nəzərdə tutulmalıdır:
- sudan mühafizə tədbirləri;
- şişən qruntların tam təbəqəsində qalınlığı boyu və ya qalınlığının bir hissəsi hüdudlarında qrunt əsasın əvvəlcədən isladılması;
- nəmli havadan kondensasiya olunan nəmliyin yığılmasının qeyri-mümkünlüyünə zəmanət verən əvəzedici qumlu (çınqıllı) yastıqların tətbiqi;
- şişən qrunt layının tam və ya qismən şişməyən qruntla əvəz olunması;
- şişən qrunt layının bünövrələrlə tam və ya qismən kəsilməsi;
- şişən qruntun termik bərkidilməsi;
- bünövrənin konstruksiyası elə seçilməlidir ki, şişən qrunt əsasa qoyulan xüsusi yük şişmə təzyiqinin psw aktiv hissəsini (şişmə təzyiqinin aktiv hissəsi - bu, şişmə deformasiyasının xarici yükdən asılılığının əyrisinin baş hissəsidir, harada ki, qruntun şişmə deformasiyasının əsas hissəsi özünü göstərir) kompensasiya etsin;
- qruntun şişmə təzyiqini psw, qəbul edən anker konstruksiyalarından istifadə olunması.
7.7. Şişən qruntlarda dərin bünövrələrin layihələndirilməsi zamanı bünövrənin yan səthləri üzrə neqativ sürtünməni nəzərə almaq lazımdır.
8. Sudan doynıuş biogen və lilli qruntlar üzərində tikilən qurğuların qrunt əsaslarının layihələndirilmə xüsusiyyətləri
8.1. Sudan doymuş biogen qruntlardan (torflaşmış, torf və sapropellər) və lildən və ya bu qruntları öz tərkibində birləşdirən laylardan yaranmış əsaslar, onların çox sıxılması, uzun müddət ərzində çökmənin tədricən davam etməsi və bununla əlaqədar qeyri-sabit vəziyyətin əmələ gəlməsi mümkünlüyü, möhkməlik, deformasiya və fıltrasiya xarakteristikalarının anizotropiyası və onların qrunt əsasın konsolidasiyası prosesində dəyişməsi, həmçinin lillərin nəzərə çarpacaq tiksotropiyası nəzərə alınmaqla layihələndirilməlidir.
Eyni zamanda nəzərə almaq lazımdır ki, biogen qruntlarda və lillərdəki yeraltı sular, bir qayda olaraq, yeraltı konstruksiyaların materiallarına qarşı daha aqressivdirlər.
8.2. Biogen qruntların və lillərin deformasiya, möhkəmlik və fıltrasiya xarakteristikaları, layihələndirilən qurğuların qrunt əsasının gərginlik hallarına uyğun gələn təzyiqdə və ya təzyiqlər diapazonunda təyin edilməlidirlər.
Biogen qruntların və lillərin xarakteristikaları qrunt nümunələrinin şaquli və üfqi istiqamətdə sınaqları əsasında müəyyən edilməlidir.
8.3. Biogen qruntlardan və lillərdən tabəqələnmiş əsasların hesablanması, bölmə 8-in tələblərinə uyğun olaraq, qrunt əsasa yükün ötürülmə sürəti, qrunt əsasın konsolidasiya prosesində effektiv gərginliklərin dəyişilməsini və qruntların xassələrinin anizotropiyası nəzərə alınmaqla aparılmalıdır. Bu zaman qruntların xətti konsolidasiyanın nəzəri metodlarından istifadə olunmasına yol verilir.
8.4. Bünövrələrin bilavasitə çox torflaşmış qruntların, torfların, zəif minerallı sapropelərin və lillərin üstünə oturdulmasına yol verilmir.
Əgər bünövrənin dabanı altında qalınlığı bünövrənin enindən böyük və deformasiya modulu E < 5 MPa (50 kqq/sm) olan qrunt layı yerləşirsə, onda qrunt əsasın çökməsi, bünövrənin dabanı altındakı tam təzyiqin nəzərə alınması ilə təyin edilməlidir.
8.5. Biogen qruntlarla və lillərlə təbəqələnmiş əsasın hesablama deformasiyaları həddi qiymətdən çoxdursa və ya qrunt əsasın yükdaşıma qabiliyyəti kafi deyilsə, onda bənd 5.8.1- 5.8.5-in göstərişlərinə müvafiq olaraq aşağıdakı tədbirlər nəzərdə tutulmalıdır:
- biogen qruntlu və lilli layların tam və ya qismən dərin bünövrələrlə kəsilməsi;
- biogen qruntun və ya lilin tam və ya qismən qumla, qırmadaşla, çınqılla və başqaları ilə əvəz olunması;
- müvəqqəti və ya daimi yüklənmələrlə qurğuların qrunt əsaslarının və ya bütün tikinti meydançasının tökmə (yuyulmuş) qruntlarla və digər materiallarla sıxlaşdırılması (əsasın qruntlarının konsolidasiya prinsipinin sürətləndirilməsinin vacib olduğu zaman fıltirləyici layın və ya drenajın qurulması ilə);
- lillərin burubqarışdırma üsulu ilə bərkidilməsi.
8.6. Yükləmənin layihələndirilməsi bənd 8.3-ün tələbləri nəzərə alınmaqla aparılmalıdır. Bu zaman yükləyici layın qalınlığı, planda ölçüləri və qrunt əsasın verilmiş konsolidasiya dərəcəsinin əldə edilməsi üçün lazım olan vaxt, həmçinin qrunt əsasın yük altındakı son çökməsi müəyyən edilməlidir.
8.7. Yükləmə və drenajın layihələndirilməsi zamanı, qrunt əsasın konsolidasiya prosesinin sürətləndirilməsi üçün müvəqqəti və ya dərinlik dövrü titrəyiş və ya akustik sahələrin qruntun sıxılan layına təsirindən istifadə etmək olar.
9. Elüvial qruntlar üzərində tikilən qurğuların qrunt əsaslarının layihələndirmə xüsusiyyətləri
9.1. Qaya süxurlarının aşınma məhsulları olan, əmələ gəldiyi yerdə qalan və bu və ya digər dərəcədə ilkin süxurun strukturunu və teksturunu saxlayan - elüvial qruntlardan təbəqələnmiş əsaslar aşağıdakılar nəzərə alınmaqla layihələndirilməlidir:
- dərinlik və plana görə onların əhəmiyyətli dərəcədə bircinsli olmaması, onların tərkibində müxtəlif möhkəmlikli və deformasiya xarakterli qruntların olmasına görə;
- elüvial qruntların açıq çalalarda uzun müddət olduqları zaman (xüsusən də iriqırıntılı və güclü aşınmış qayalı), onların möhkəmlik və deformasiya xarakteristikalarının azalması;
- çalaların və bünövrələrin qurulduğu dövrdə sudan doymuş halında elüvial qumcaların və tozlu qumların axar vəziyyətinə keçməsinin mümkünlüyü;
- məsaməlilik əmsalı e>0,6 və nəmlik dərəcəsi Sr<0,7 olan elyüvial tozlu qumların çökmə xüsusiyətlərinin olması və texnoloji istehsalat tullantıları ilə islandıqda elüvial gil qruntların şişməsinin mümkünlüyü.
9.2. Çalada açıq halda olduğu vaxt əsasın elüvial qruntlarının möhkəmliyinin azalmasının mümkünlüyü və dərəcəsi, çöl şəraitində təcrübə yolu ilə müəyyən edilməlidir. Xüsusi olaraq seçilmiş qrunt nümunələrində laboratoriya şəraitində göstəricilərin təyin edilməsinə yol verilir.
Elüvial qruntların möhkəmliyinin mümkün azalmasının ilkin qiymətləndirilməsi verilmiş vaxt ərzində: qaya qruntların sıxlığını; gilli qruntların diffuziyasının xüsusi müqavimətini; qumlu qruntlarda ölçüsü 0,1 mm-dən kiçik və iriqırıntılı qruntlarda ölçüsü 2 mm-dən kiçik olan hissəciklərin olmasını nəzərə alan vasitəli üsullarla təyin edilməsinə yol verilir.
9.3. Elüvial qruntlardan təbəqələnmiş əsasların hesablanması, bölmə 3-ün tələblərinə uyğun olaraq aparılmalıdır. Əgər elüvial qruntlar batma xüsusiyyətinə malikdirsə, onda bölmə 4-ün tələblərini nəzərə almaq lazımdır.
9.4. Elüvial qruntlardan təbəqələnmiş əsasların hesablama deformasiyaların həddi qiymətindən artıqdırsa və ya qrunt əsasın yükdaşıma qabiliyyəti kafi deyilsə, onda bənd 5.8.1 – 5.8.5-ə uyğun olaraq aşağıdakı tədbirlər nəzərə alınmalıdır:
- qaya qruntlarının səthi hamar olmadıqda paylayıcı qrunt yastıqlarının qumdan, çınqıldan, qırmadaşdan və ya ilkin dağ süxurlarının parçaları ilə iriparçalı qruntlardan qurulması;
- qrunt əsasın yuxarı zonasından qaya qruntlarının hissəciklərinin çıxarılması, qaya qruntlarındakı «oyuqların» və «yuvaların» yumşaq-boş doldurucunun sıxlaşdırılmış qırmadaşla, çınqılla, və ya qumla tam və ya qismən əvəz olunması.
9.5. Qrunt əsasların və bünövrələrin layihəsində elüvial qruntların çalaların yaradılması dövründə atmosfer və su təsirlərindən dağılmasından mühafızəsi nəzərdə tutulmalıdır. Bu məqsəd üçün sudan mühafızə tədbirləri qəbul edilməli, qrunt əsasların qurulmasında və sonradan bünövrənin ucaldılmasında fasilələrə yol verilməməli; çalada qruntun kifayət qədər qazılmaması nəzərə alınmalı, qaya qruntların partlayış üsulu ilə qazılması yalnız xırda şpurlardan istifadə etməklə tətbiq edilməlidir.
10. Şoranlaşmış qruntlar üzərində tikilən qurğuların qrunt əsaslarının layihələndirmə xüsusiyyətləri
10.1. Şoranlaşmış qruntlardan təbəqələnmiş əsaslar aşağıdakılara səbəb ola bilən xüsusiyyətlərini nəzərə almaqla layihələndirilməlidir:
- suyun uzun müddətli filtrasiyası və duzların yuyulub çıxarılması zamanı suffoziyadan çökməsinin ssf əmələ gəlməsi;
- duzların yuyulub çıxarılması prosesində, bir qayda olaraq müşayət olunan möhkəmlik xüsusiyyətlərinin azalması nəticəsində qruntun fıziki - mexaniki xassələrinin dəyişməsi;
- islanma zamanı qruntların şişməsi və ya batması;
- qruntda olan duzların əriməsi hesabına yeraltı konstruksiyaların materiallarına qarşı yeraltı suların yüksək aqressivliyi.
10.2. Şoranlaşmış qruntlar bir qayda olaraq uzun müddətli islanma ilə statik yüklə çöl sınaqları ilə təyin edilən nisbi suffoziya sıxılması ilə sf xarakterizə olunur, tikinti meydançasının ayrı - ayrı məntəqələrinin dəqiq öyrənilməsi üçün isə, əlavə olaraq laboratoriya üsulları ilə (kompressiya – filtrasiya sınaqları ilə) təyin olunur.
Mühəndis axtarışların nəticələri və analoji mühəndis - geoloji şəraitdə tikinti təcrübəsi olduğu halda nisbi suffoziya sıxılmasının, yalnız laboratoriya üsulları ilə təyin edilməsinə yol verilir.
10.3. - nin normativ qiyməti əlavə 2-nin tələblərinə uyğun təyin edilməlidir.
Qrunt üzrə etibarlılıq əmsalı düstur (1)-də gg = 1 qəbul elməklə -nin hesablama qiymətinin normativ qiymətə bərabər qəbul edilməsinə yol verilir.
10.4. Şoranlaşmış qruntlardan təbəqələnmiş əsasların hesablanması bölmə 10-un tələblərinə uyğun olaraq aparılmalıdır. Əgər şoranlaşmış qruntlar batandırsa və ya şişəndirsə, onda bölmə 6 və 7-nin tələblərini müvafiq olaraq nəzərə almaq lazımdır.
Qrunt əsasın deformasiyalarını xarici yükdən çökməni, batmanı, şişməni və ya yığılmanı və suffoziyadan çökməni nəzərə almaqla təyin edilməlidir.
Suffoziyadan çökməni əlavə 1-in göstərişlərinə əsasən təyin edilməlidir.
Qruntların uzun müddətli isladılmasının və duzların yuyulub çıxardılması mümkün olmadığı halda qrunt əsasların deformasiyalarını, qruntlar su ilə tam doyduqda duzsuz qruntlarda olduğu kimi deformasiya xarakteristikalarından istifadə edərək təyin olunmalıdır.
10.5. Qruntların uzun müddətli isladılmasının və duzların yuyulub çıxardılması mümkün olduqda şoranlaşmış qruntlardan təbəqələnmiş əsasların hesablama müqaviməti R, duzların yuyulub çıxarılmasından sonra sudan doymuş halda qruntlar üçün alınmış möhkəmlik xarakteristikalarının ( və ) hesablama qiymətlərindən istifadə etməklə düstur (7) ilə hesablanır.
Qruntların uzun müddətli isladılmasının və duzların yuyulub çıxarılması mümkün olmadığı halda, qrunt əsasların hesablama müqavimətlərini, su ilə doymuş vəziyyətdə duzlu qruntlar üçün alınmış möhkəmlik xarakteristikalarından istifadə etməklə düstur (7) ilə təyin olunmalıdır.
10.6. Şoranlaşmış qruntlardan təbəqələnmiş əsasın deformasiyaları hesablanarkən, onlar həddi qiymətdən çoxdursa və ya qrunt əsasın yükdaşıma qabiliyyəti kifayət deyilsə, onda sudan mühafızə tədbirləri və lazım olan halda bənd 5.8.1 – 5.8.5-in göstərişlərinə uyğun olaraq nəzərdə tutulmaldır:
- konstruktiv tədbirlər;
- tozlu - gilli qruntlardan yaradılmış yastıqların qurulması ilə şoranlaşmış qruntların qismən və ya tam kəsilib aradan götürülməsi;
- şoranlaşmış qrunt təbəqələrin dərin bünövrələrlə kəsilməsi;
- qruntların bərkidilməsi və ya sıxlaşdırılması;
- qruntların əvvəlcədən yuyulması (şoransızlaşdırılması) (əvvəlcədən qruntun yuyulması zamanı qrunt əsasın konsolidasiya prosesinin sürətləndirilməsi üçün qızdırılma və yuyucu suyun maqnitləşdirilməsini, həmçinin qrunt təbəqəyə akustik titrəyişlərin təsirini tətbiq etmək olar);
- sudan mühafızə və konstruktiv tədbirləri özündə birləşdirən kompleks tədbirlər, həmçinin qrunt yastıqların qurulması.
11. Tökmə qruntlar üzərində tikilən qurğuların qrunt əsaslarının layihələndirmə xüsusiyyətləri
11.1. Tökmə qruntlardan təbəqələnmiş əsaslar, onların tərkibcə əhəmiyyətli dərəcədə müxtəlifliyi, qeyri-bərabər sıxılma qabiliyyəti, özünükipləşdirmənin mümkünlüyü, xüsusən titrəyişli təsirlər, hidrogeoloji şəraitin dəyişməsi, islanması, həmçinin üzvü birləşmələrin çürüməsi nəzərə alınmaqla layihələndirilməlidir.
Q e y d. Şlaklardan və gillərdən ibarət olan tökmə qruntlarda, su ilə və ya kimya sənayesinin tullantıları ilə islanma zamanı qruntların şişməsinin mümkünlüyünü nəzərə almaq lazımdır.
11.2. Tökmə qruntların qeyri-bərabər sıxılma qabiliyyətini, tökmə qruntların tərkibi və quruluşu, tökmə üsulu, tökmənin əsas hissəsini təşkil edən materialın növü nəzərə alınmaqla çöl və laboratoriya sınaqlarının nəticələrinə görə təyin edilməlidir. Tökmə qruntların deformasiya modulu, bir qayda olaraq, ştamp sınaqları əsasında təyin edilməlidir.
11.3. Tökmə qruntlardan təbəqələnmiş əsaslar bölmə 2-nin tələblərinə uyğun hesablanmalıdır. Əgər tökmə qruntlar batandırsa, şişəndirsə və ya nisbi olaraq üzvü maddəyə malikdirsə, yəni Inis.>0,1, onda müvafiq olaraq bölmə 6-8 -in tələblərini nəzərə almaq lazımdır.
Qrunt əsasın tam deformasiyası, qrunt əsasın xarici yükdən çökməsinin və tökmə qruntların özünükipləşdirmədən yaranan əlavə çökmələrin və üzvü tərkib hissəciklərin çürüməsinin, həmçinin əsasın alt qatlarının tökmələrin xüsusi çəkisindən və bünövrənin yüklərindən çökməsinin (batmasının) cəmlənməsi ilə təyin edilməlidir.
11.4. Tökmə qruntlardan təbəqələnmiş əsasların hesablama müqaviməti bənd 5.6.8-5.6.14-ün tələblərinə müvafiq olaraq təyin edilir.
Tökmə qruntlar üzərində ucaldılan qurğuların bünövrələrinin ilkin ölçülərini əlavə 2 - də verilmiş qrunt əsaslarının hesablama müqavimətlərinin Ro qiymətlərini nəzərə alınaqla təyin edilməsinə yol verilir.
11.5. Tökmə qruntlardan təbəqələnmiş əsasın hesablama deformasiyaları həddi qiymətlərindən çoxdursa və qrunt əsasın yükgötürmə qabiliyyəti kifayət deyilsə, onda bənd 5.8.1 – 5.8.5-in tələblərinə uyğun olaraq nəzərdə tutulmalıdır:
- qrunt əsasların ağır döyəcəklərlə, titrəyiş maşınları, vərdənə ilə səthi sıxlaşdırılması;
- qrunt payalarla (svaylarla) dərin sıxlaşdırılma, hidrotitrəyişli sıxlaşdırılma, müxtəlif fıziki təbiətli impulslu təsir ilə dinamik sıxlaşdırılma;
- qrunt (qumlu, çınqıllı, qırmadaş və s.) yastıqların quraşdırılması;
- tökmə qruntların dərin bünövrələrlə kəsilməsi;
- tökmə qruntların sement və kimyəvi məhlullarla bərkidilməsi;
- konstruktiv tədbirlər.
12. İşlənərək korlanmış ərazilərdə tikilən qurğuların qrunt əsaslarının layihələndirmə xüsusiyyətləri
12.1. İşlənərək korlanmış ərazilərdə ucaldılan qurğuların qrunt əsasları, yer səthinin qeyri-bərabər çökməsi nəzərə alınmaqla layihələndirilməlidir.
Yer səthinin deformasiya parametrləri, o cümlədən səthin əyriliyi, onun mailliyi və üfqi yerdəyişməsi,həmçinin şaquli çıxıntılar işlənərək korlanmış ərazilərdə qurğuların layihələndirilməsi üzrə normativ sənədlərin tələblərinə müvafiq təyin edilməlidir. Qurğuların qrunt əsaslarının, bünövrələrinin və bünövrəüstü konstruksiyalarının hesablanması üçün əsas olan bu parametrlər qruntun xarakteristikalarının hesablama qiymətlərinin təyin olunmasında nəzərə alınmalıdır.
12.2. Yer səthinin deformasiyası nəticəsində bünövrədə yaranan qüvvənin təyin edilməsi üçün qruntun möhkəmlik və deformasiya xarakteristikalarının hesablama qiymətlərini, (1) düsturu ilə qruntun etibarlılıq əmsalının gg=1 olduğunu qəbul edərək, normativ qiymətlərə bərabər götürmək lazımdır.
Qruntun üfqi istiqamətdə Eh deformasiya modulunu şaquli istiqamətdəki E deformasiya modulunun qiymətini tozlu-gilli qruntlar üçün 0,5-ə və qumlu qruntlar üçün isə 0,65-ə vurmaqla təyin edilməsinə yol verilir.
12.3. Əsasın qruntlarının hesablama müqaviməti R bənd 5.6.8-5.6.14-ün tələblərinə müvafiq təyin edilməlidir. Bu zaman düstur (7)-də mərtəbələr və bünövrə üzrə qapalı konturlu kəməri olan sərt konstruksiya sxemli qurğular üçün iş rejimi əmsalını cədvəl 8-ə əsasən qəbul etmək lazımdır, digər hallarda = 1.
Qumlu dolduruculu iriqırıntılı və qumlar, xırdalardan və tozlulardan başqa
Axıcılıq göstəricisi IL £ 0,5 olan tozlu-gilli dolduruculu iriqırıntılı
Həmçinin, axıcılıq göstəricisi Il > 0,5 olan
12.4. Bünövrənin, o cümlədən tavalı, dabanı altındakı qrunta təsir edən kənar təzyiq, yer səthinin işlənərək korlanmasından yaranan deformasiyalardan əmələ gələn əlavə momentlər nəzərə alınmaqla təyin edilməlidir.
Kənar təzyiq 1,4 R-dən, künc nöqtələrdə isə 1,5 R-dən çox olmamalıdır, əvəzləyici yüklər isə bünövrənin dabanının kəsik özəyindən kənara çıxmamalıdır.
12.5. Qrunt əsasların deformasiyasının hesablanmamasına cədvəl 6 - da göstərilən hallarda, həmçinin, əgər qurğuların konstruksiyaları yer səthinin qeyri-bərabər çökməsi nəzərə alınmaqla layihələndirilirsə, yol verilir.
Çökən qruntlar layları yerləşən sahələrdə qurğuların konstruksiyaları, qruntların işlənərək korlanmasından və çökməsindən yaranan deformasiyaları onların mümkün birgə təsirini nəzərə almaqla layihələndirilməlidir.
12.6. İşlənərək korlanmış ərazilərdə ucaldılan qurğular üçün aşağıdakı konstruktiv sxemə malik olan bünövrələr qəbul edilməlidir:
- sərt (tavalı, dəmirbeton kəmərli lentvari, aralarında tikiş-əlaqə olan dirəkşəkilli və s.);
- təsirətabeli (ayrı-ayrı elementlər arasında üfqi sürüşmə tikişli bünövrələr; qruntların üfqi yerdəyişməsi zamanı əyilmə imkanına malik olan şaquli elementli bünövrələr);
- kombinasiya edilmiş (planlaşmadan və ya zirzəminin döşəməsindən aşağı səviyyədə sürüşmə tikişi olan sərt bünövrələr).
Bünövrənin konstruktiv sxemi, yer səthinin hesablanmış deformasiyasından, bünövrəüstü konstruksiyaların sərtliyindən, əsasların qruntlarının təsirətabe qabiliyyətindən və s. asılı olaraq qəbul edilməlidir.
Q e y d. Yüksək mərtəbəli və qüllə tipli binalar (qurğular) üçün maili bünövrələrin tətbiq edilməsinə yol verilmir.
12.7. Deformasiya modulu E<10 MPa (100 kqq/sm) olan qruntlardan yaranmış ərazilərdə, həmçinin işlənərək korlanan ərazinin hidrogeoloji şəraitinin dəyişməsi nəticəsində əsasın qruntlarının tikinti xüsusiyyətlərinin kəskin surətdə pisləşməsinin mümkün olduqda, paya (svay) və ya tava şəkilli bünövrələri tətbiq etmək tövsiyə olunur.
Əgər qrunt əsasının yuxarı zonasında məhdud qalınlıqlı tökmə, biogen və batan qruntlar yatarsa, bu layların bünövrələrlə kəsilməsi nəzərdə tutulmalıdır.
12.8. Qurğuların bünövrələrinə və konstruksiyalarına yer səthinin deformasiyasının mənfı təsirini azaldan əsas tədbirlərə aşağıdakılar aiddir:
a) qruntla əlaqəsi olan bünövrələrin səthinin azaldılması;
b) bünövrə kəmərinin qurğuların bölümünün həddi ilə bir səviyyədə qoyulması;
c) praktik olaraq sıxılmayan qruntlardan təbəqələnmiş əsaslarda qrunt yastıqların qurulması;
d) qurğuların bölümünün bütün sahəsinin altında zirzəmilərin və texniki otaqların yerləşdirilməsi;
e) çala boşluqlarının qruntlarla doldurulması və qrunt yastıqların bünövrənin səthi ilə əlaqədə az ilişkənliyə və sürtünməyə malik olan materiallardan yerinə yetirilməsi;
f) işləmədən əvvəl qurğuların perimetri boyu müvəqqəti kompensasiyalı xəndəklərin və quyuların açılması.
13. Yamaclarda tikilən qurğuların qrunt əsaslarının layihələndirilmə xüsusiyyətləri
13.1. Yamaclarda ucaldılan qurğuların qrunt əsaslarının layihələndirilməsində qrunt əsasın maksimal proqnozlaşdırılmış statik və dinamik yüklənən istismarda olan qurğu ilə tikilən və ya tikilmiş qurğuların birlikdə dayanıqlıq vəziyyəti təmin olunmalıdır.
13.2. Yamacda ucaldılan qurğuların qrunt əsaslarının hesablanması yarımbölmə 5.7-də göstərilmiş tələblərə uyğun olaraq yükdaşıma qabiliyyətinə görə aparılır.
Yamacda ucaldılan qurğuların qrunt əsasları dayanıqlılığa görə hesablama aparmadan layihələndirilməsinə yol verilmir.
13.3. Yamacda ucaldılan qurğuların qrunt əsaslarının dayanıqlıq əmsalını saxlayıcı qüvvələrin sürüşdürücü qüvvələrə nisbəti kimi və ya saxlayıcı qüvvələrin aşma nöqtəsinə nəzərən momentlərinin sürüşdürücü qüvvələrinin həmin nöqtəyə görə momentlərinə nisbəti kimi təyin edilir.
13.4. Əgər tikinti üçün seçilmiş yamac sahəsində əsasın qrunt təbəqəsinin sürüşmədən yerdəyişməsi əvvələr müşahidə olunubsa, özünü biruzə verirsə, həmçinin gələcəkdə müşahidəsi proqnozlaşdırılırsa, onda təbii şəraitdə və ya hesablama yolu ilə real və ya nəzəri (hesablanmış) sürüşmə xətti təyin edilməlidir.
13.5. Yamacda ucaldılan qurğuların qrunt əsaslarının gözlənilən dayanıqsız vəziyyəti zamanı əmələ gələn sürüşmə təzyiqi Ps hesablama yolu ilə təyin edilməlidir.
13.6. Əgər yamacda ucaldılmış qurğuların qrunt əsasları təbii və ya məişət (texnogen) suları ilə islanmasına məruz qalarlarsa, onda hesablamalarda qruntların sudan doymuş vəziyyətdəki fıziki -mexaniki xarakteristikalarından istifadə edilir.
Hesablama zamanı, təbii sementasiyası çətin pozulan gilli qruntlar üçün qruntların uzunmüddətli (30 gündən az olmayan) nəmlənməsindən sonra alınan fıziki-mexaniki xarakteristikalarından istifadə edilməlidir.
13.7. Qurğuların qrunt əsaslarının yamacda layihələndirilməsi zamanı, onların dinamik təsirdən durulaşması (qumlu qruntlar üçün) və ya tiksotrop (ilkin vəziyyətə qayıtma) xassələrini göstərməsi (gilli qruntlar üçün) qabiliyyətini nəzərə almaq lazımdır.
13.8. Yamacda ucaldılan qurğuların qrunt əsası elə layihələndirilməlidir ki, hətta qrunt əsasa bitişik massiv sürüşərək yerini dəyişirsə belə, nəzərdən keçirilən qrunt əsas onun üzərində yerləşmiş qurğular müəyyən edilmiş yerdə qalsın.
13.9. Yamacda ucaldılmış binaların və qurğuların qrunt əsasının hesablamalarla proqnozlaşdırılmış deformasiyaları zamanı aşağıdakı tədbirləri nəzərdə tutmaq lazımdır:
- səthi suyun kənarlaşdırılması;
- su axarının qarşısını kəsən tutucu və quruducu drenaj;
- qravitasiyalı istinad divarları, kontrforslar, kontrbanketlər;
- sürüşmə təzyiqinə Ps müqavimət göstərərək dayanıqlığın təmin edilməsinə zəmanət verən dərin bünövrələrdə sürüşmə təhlükəli layların kəsilərək altdakı dayanıqlı laya bərkidilməsi;
- sürüşməyə qarşı basdırılmış qurğular [payalı (svaylı), qruntda divar];
14. Seysmik rayonlarda tikilən qurğuların qrunt əsaslarının layihələndirilmə xüsusiyyətləri
14.1. 7, 8 və 9 ballıq zəlzələ intensivliyi olan rayonlarda ucaldılan qurğuların qrunt əsasları seysmik rayonlarda bina və qurğuların layihələndirilməsi üzrə normativ sənədin tələbləri nəzərə alınmaqla layihələndirilməlidir.
Zəlzələ intevsivliyi 7 baldan az olan rayonlarda qrunt əsasları seysmik təsirlər nəzərə almadan layihələndirilməlidir.
14.2. Seysmik təsirləri nəzərə almaqla qrunt əsasların layihələndirilməsi, yüklər və təsirlər üzrə normativ sənədə görə, həmçinin seysmik rayonlarda bina və qurğuların layihələndirilməsi üzrə normativ sənədin tələblərinə müvafiq olaraq təyin edilən xüsusi yük birləşmələrinə onların yükdaşıma qabiliyyətinə görə hesablanması əsasında yerinə yetirilməlidir.
Bünövrələrin ilkin ölçülərini bölmə 5-in tələblərinə müvafiq olaraq qrunt əsasın əsas yükbirləşməsinə (seysmik təsirlər nəzərə alınmadan) deformasiyalara görə hesablanması əsasında təyin etməyə yol verilir.
14.3. Qrunt əsasların yükdaşıma qabiliyyəti, bünövrə vasitəsi ilə ötürülən yükün şaquli toplananların mərkəzdənxaric təsirinə hesablanır. Bu zaman aşağıdakı şərt ödənilməlidir:
burada Na – xüsusi yük birləşməsində mərkəzdənxaric təsir edən yükün şaquli toplananıdır;
– qrunt əsasın seysmik təsirlər zamanı həddi müqavimət qüvvəsinin şaquli toplananıdır;
- müvafiq seysmik xüsusiyyətlərinə görə I, II və III kateqoriyalı qruntlar üçün 1,0; 0,8 və 0,6-ya bərabər qəbul edilən iş şəraitinin seysmiklik əmsalıdır. Bununla belə, zəlzələnin təkrarlanması 1, 2, 3 olan rayonlarda ucaldılan qurğular üçün qiymətini müvafiq olaraq 0,85; 1,0 və 1,15-ə vurmaq lazımdır (seysmik xüsusiyyətlərinə görə qruntların kateqoriyaları və zəlzələnin təkrarlanması seysmik rayonlarda layihələndirmə və tikinti üzrə normativ sənədlərə uyğun təyin edilir);
gn – bənd 5.7.2-nin göstəriciləri üzrə qəbul edilən, qurğuların təyinatına görə etibarlılıq əmsalıdır.
Yükün üfqi toplananı bünövrənin dabanı üzrə yerdəyişməsinə hesablanması zamanı nəzərə alınır.
14.4. Moment yüklərinin iki istiqamətdə təsiri zamanı yükdaşıma qabiliyyətinə görə qrunt əsas qüvvə və momentlərin, biri-birindən asılı olmayaraq hər istiqamətdə ayrı-ayrı təsirlərinə hesablanır.
14.5. Qrunt əsasların və bünövrələrin seysmik təsirlər nəzərə alınmaqla, xüsusi yük birləşməsinə hesablanmasında aşağıdakı şərtlər daxilində bünövrənin dabanının qismən qruntdan ayrılmasına yol verilr:
- hesablama yükün eksentrisiteti ea moment müstəvisində bünövrənin eninin 1/3 hissəsindən çox olmadıqda;
- əsasın həddi müqavimət qüvvəsi şərti bünövrə üçün təyin olunur, hansının ki, momentin təsir istiqamətində dabanın ölçüsü sıxılmış zonasının ölçüsünə bc bərabərdir,
14.6. Seysmik xüsusiyyətlərinə görə I-ci və II-ci kateqoriyalara aid edilən qruntlarda seysmik rayonlarda qurğuların bünövrələrinin qoyulma dərinliyi, bir qayda olaraq, seysmikliyi olmayan rayonlarda olan bünövrələrin qoyulma dərinliyi kimi qəbul edilir.
Seysmik xüsusiyyətlərinə görə III-cü kateqoriyaya aid olan qruntlardan ibarət meydançalarda süni qrunt əsasların qurulmasının nəzərdə tutulması tövsiyə olunur (bənd 5.8.3).
14.7. Qurğunun və ya onun hissələrinin bünövrələrinin qaya olmayan qruntlarda eyni səviyyədə qoyulması mümkün olmadığı hallarda (4) şərti yerinə yetirilməlidir, harada ki, qruntun daxili sürtünmə bucağının hesablama qiyməti seysmiklikdən asılı olaraq aşağıdakı kimi azaldılmalıdır: 7 balda–2; 8 balda– 4 və 9 balda – 7.
15. Hava elektrik ötürücü xətlərinin dayaqlarının qrunt əsaslarının layihələndirilməsi xüsusiyyətləri
15.1. Bu bölümün tələbləri elektrik ötürücülərinin və gərginliyi 1kV və daha çox olan açıq paylayıcı yarımstansiyaların dayaqlarının qrunt əsaslarının layihələndirilməsində təmin olunmalıdır.
Q e y d. Yükləmə xarakterinə görə dayaqlar aralıq, ankerli və bucaqlıq növlərinə bölünür. Tək-tək hallarda, həmçinin böyük keçidlərdə tətbiq edilən dayaqlar xüsusi adlandırılır.
15.2. Qruntların hesablama xarakteristikaları bənd 5.3.2 – 5.3.4-ün tələblərinə uyğun müəyyən edilməlidir.
Qrunt əsasların deformasiyalara görə hesablanmasında qrunt üzrə etibarlılıq əmsalının qiymətini 1-ə bərabər qəbul etməyə yol verilir.
Yükdaşıma qabiliyyətinə görə qrunt əsasların hesablanmasında qrunt üzrə etibarlılıq əmsalının qiyməti cədvəl 9 üzrə qəbul edilməlidir.
Axıcılıq göstəricisi IL0,25 olan qumcalar, axıcılıq göstəricisi IL0,5 olan gilcələr və gillər
Axıcılıq göstəricisi IL ³25 olan qumcalar, axıcılıq göstəricisi IL>0,5 olan gilcələr və gillər
15.3. Qrunt əsasların deformasiyalara və yükdaşıma qabiliyyətinə görə hesablanması, dayaqların bütün iş rejimləri üçün aparılmalıdır. Külək təzyiqinin dayağın konstruksiyasına dinamik təsiri qrunt əsasların yalnız yükdaşıma qabiliyyətinə görə hesablanması zamanı nəzərə alınır.
Sıxıcı yüklərlə yüklənmədə bünövrənin ayrı-ayrı bloklarının çökməsinin və şaquli oxa nəzərən yana yatmasının həddi qiyməti əlavə 3-ə əsasən qəbul edilməlidir.
15.4. Şaxtadan kiplənən qruntlardan təbəqələnmiş əsasların yükdaşıma qabiliyyətinə görə hesablanması şaxtadan qabarma, daimi və uzunmüddətli müvəqqəti yüklərin eyni zamanda təsirləri nəzərə alınmaqla aparılmalıdır. Dayağın qrunt əsaslarının eyni zamanda şaxtadan kiplənmə qüvvəsinə və qısamüddətli yüklərin (küləyin və məftilin qırılmasından) təsirinə hesablanması tələb olunmur.
15.5. Əgər dartıb-qoparan qüvvə bünovrənin dabanına (anker tavaya) nəzərən mərkəzi tətbiq olunubsa və aşağıdakı şərt təmin olunursa, onda deformasiyalara görə dartılıb-qopan bünovrələrin və ankerli tavaların qrunt əsaslarının deformasiyalara görə hesablanması aparılmamalıdır:
burada, Fn - dartıb-qoparan qüvvənin normativ qiymətidir, kN (kqq);
Gn - bünovrənin və ya tavanın çəkisinin normativ qiymətidir, kN (kqq);
- dartıb-qoparan qüvvənin şaquli oxa nəzərən maillik bucağıdır, dər.;
c -bənd 13.6-nın göstərişinə müvafiq olaraq təyin edilən iş rejimi əmsalıdır;
- əlavə 2-nin cədvəl 6 üzrə qəbul edilən əks doldurulan qruntun hesablama müqavimətidir, kPa (kqq/sm);
A0 - bünovrənin yuxarı səthinin dartılıb-qopan qüvvənin təsir xəttinə perpendikulyar müstəvidə proyeksiya sahəsidir, m (sm).
15.6. İş şəraiti əmsalı düstur (25) ilə aşağıdakı kimi qəbul edilir:
burada g1- 1,2; 1,0 və 0,8 bazası B olan dayaqlar üçün (ayrı - ayrı bünövrələrin oxları arasında olan məsafədir) 5; 2,5 və 1,5 m-ə bərabər; B-nin aralıq qiymətləri zamanı -nin qiyməti interpolyasiyaya yolu ilə təyin edilir: =1,0 işin normal və g2 =1,2 qəza və quraşdırma rejimi üçün; g3 - 1,0; 0,8 və 0,7 - müvafıq olaraq dayaqlar üçün: aralıq düz dayanan, aralıq bucaqlı, ankerli və ankerli-bucaqlı, sonuncu və paylayıcı qurğuların portalları; xüsusi olaraq, g4 =1,0 və 1,5 müvafıq olaraq göbələkşəkilli bünövrələr üçün və dirəkləri qrunta basdırılmış dartıcı dayaqlı anker tavalar üçün: dirəkləri şarnir şəklində bünövrəyə söykənən dayaqların anker tavaları üçün.
15.7. Sıxılıb-aşan bünövrələrin dabanı altındakı qrunt əsasların hesablama müqaviməti R, gc2=1 olmaqla, düstur (7) ilə təyin edilir.
Şaquli sıxıcı və üfüqi yüklərin bir və ya iki istiqamətdə təsiri zamanı bünövrənin dabanının kənarından qrunta ötürülən ən böyük təzyiq 1,2 R-dən artıq olmamalıdır.
15.8. Bünövrəyə (anker tavaya) dartıb-qopardan yüklərin təsiri zamanı qrunt əsasların yükdaşıma qabiliyyətinə görə hesablanması aşağıdakı şərtlə aparılır:
F - dartıb-qoparan qüvvənin hesablama qiymətidir, kN (kqq); - 0,9-a bərabər qəbul olunan yükə görə etibarlılıq əmsalıdır;
Gn -bünövrənin (tavanın) çəkisinin normativ qiymətidir, kN (kqq);
- şaquli oxa nəzərən dartıb-qoparan qüvvənin maillik bucağıdır, dər.;
gc=1 qəbul edilən iş rejimi əmsalıdır;
Fu,a -bənd 15.9 -un göstərişinə müvafiq təyin edilən, dartıb-qoparan bünövrənin qrunt əsasının həddi müqavimət qüvvəsidir, kN (kqq);
gn – dayaqlar üçün aşağıdakı kimi qəbul edilən, təyinatı üzrə etibarlılıq əmsalıdır:
düz dayanan aralıq - 1,0;
dartıcılarının fərqi olmayan düz dayanan ankerli - 1,2;
bucaqlı (aralıq və ankerli), açıq paylayıcı qurğuların portallarının dartıcılarının fərqi ilə ankerli (düz dayananlar və axırıncılar) -l,3;
15.9. Dartıb-qoparan bünövrənin qrunt əsasının həddi müqavimət qüvvəsi Fu,a aşağıdakı düstur üzrə təyin edilir:
burada - əks tökülən qruntun xüsusi çəkisinin hesablama qiymətidir, kN/m (kqq/sm);
Vbf - bünövrənin (tavanın) yuxarı səthinin kənarından keçən müstəvilərdən yaranmış və aşağıdakılara bərabər olan bucaq altında şaquli oxa tərəf meyillənmiş kəsik piramida formasında qabaran kütlənin həcmidir, m(sm);
Vf - qabaran kütlənin sərhəddində yerləşən bünövrənin bir hissəsinin həcmidir, m(sm); anker tavaları üçün Vf = 0 qəbul edilir.
A1, A2 və A3 - qrunt əsasda müvafiq olaraq aşağı, yuxarı və yan kənarları olan bünövrənin (tavanın) yuxarı səthinin qabaran kütləsinin kənarlarının sahələridir, m(sm);
c0 və - aşağıdakı kimi qəbul edilən, əks tökülmüş qruntun xüsusi ilişkənliyi kPa (kqq/sm) və daxili sürtünmə bucağıdır, dər.,
burada cI və, -təbii halda təbəqələnmiş qruntun müvafiq olaraq bənd 15.2 - nin göstərişinə müvafiq təyin edilən xüsusi ilişkənliyinin və daxili sürtünmə bucağının hesablama qiymətləridir;
- cədvəl 10-a əsasən qəbul edilən əmsaldır.
Qumlar, tozlu nəm və sudan doymuşlardan başqa
Axıcılıq göstəricisi IL 0,5 olan tozlu - gilli
Q e y d.amsalının qiymətli, nəmli tozlu qumlar üçün, axıcılıq göstəricisi 0,5< IL £ 0, 75 olan gil və gilcələr üçün və axıcılıq göstəricisi 0,5< IL 1 olan qumcalar üçün 15%-ə qədər azaldılmalıdır.
16. Karstlanmış ərazilərdə tikilən qurğuların əsaslarının layihələndirilmə xüsusiyyətləri
16.1. Karstlanmış ərazilərdə tikilən qurğuların əsaslarını karst deformasiyalarının-uçqunlar və yatmaların, (bənd 5.6.2) yaranma mümkünlüyünü və karst proseslərinin inkişaf xüsusiyyətlərini nəzərə almaqla layihələndirmək lazımdır.
16.2. Karst deformasiyaları aşağıdakı parametrlərlə xarakterizə olunur:
onların görünmə əlamətlərinin intensivliyi, başqa sözlə ərazinin vahid sahəsində karst deformasiyasının orta illik miqdarı ilə;
uçulub-çökmələr və yatmaların orta və maksimal diametrləri, onların orta dərinliyi, yatmalar üçün isə, bundan başqa, yer səthlərinin əyriliyi və yatma zonalarının kənar sahələrinin mailliyi ilə.
Karst deformasiyalarının parametrləri, qurğuların istismarı, deformasiyaların yaranma qanunauyğunluqları, qurğunun konstruktiv xüsusiyyətləri, onun məsuliyyət səviyyələri və istismar müddəti zamanı mühəndis - geoloji, hidrogeoloji şəraitlərin mümkün dəyişikliklərini nəzərə almaqla onların təhlili əsasında ehtimal - statistik və (yaxud) analitik üsullardan istifadə edərək hesablamaqla müəyyən edilir.
16.3. Karstlanmış ərazilərdə qurğuların layihələndirilməsi zamanı karst deformasiyalarının yaranması mümkünlüyü istisna edən, yaxud qurğulara mənfı təsirlərin azaldılması ilə bağlı aşağıdakı tədbirlər nəzərdə tutulmalıdır:
-karst boşluqların doldurulması;
-dərində yerləşdirilən bünövrələrlə karst süxurlarının kəsilməsi;
-karstlanmış süxurların və (yaxud) yuxarıda yerləşən qruntların bərkidilməsi;
-mənfi texnogen təsirlərin aradan qaldırılması yaxud məhdudlaşdırılması.
16.4. Əgər bənd 16.3-də göstərilmiş tədbirləri tədbiq etdikdə karst deformasiyasının yaranma mümkünlüyü tam aradan qalxmırsa, həmçinin də texniki cəhətdən mümkün olmursa, yaxud onların tətbiqi məqsədəuyğun olmursa, karst deformasiyalarının yaranmasını nəzərə almaqla bünövrələrin və qurğuların konstruksiyalarının hesablanmasından irəli gələn konstruktiv tədbirləri nəzərdə tutmaq lazımdır.
16.5. Bir və ya kompleks şəkildə tədbirlərin seçilməsi mümkün karst deformasiyalarını və onların parametrlərini, qurğuların əhəmiyyətlilik dərəcəsini bənd 4.1-in tələblərinə uyğun olaraq onun konstruktiv və istismar xüsusiyətlərini nəzərə alaraq yerinə yetirilməlidir.
Qəbul edilən tədbirlər qonşu ərazilərda karst proseslərinin aktivləşməsinə gətirib çıxarmamalıdır.
Əsaslandırılmış hallarda qurğunun istismarı zamanı onu əhatə edən zonada karst proseslərinin inkişafına nəzarət etmək lazımdır.
16.6. Karstlanmış ərazilərdə tikilən qurğuların əsaslarının hesablanması bölmə 16-ın tələblərinə uyğun olaraq yerinə yetirilməlidir.
Karstlanmış qruntlar üzərində yerləşən qurğuların əsasları xüsusi xassəli qruntlar (çökən, şişən və s.) olduqda onların hesablanması bu normanın uyğun bölmələrinin tələblərini nəzərə almaqla aparılmalıdır.
16.7. Qurğular uçulub-çökmə ehtimalı olan karstlanmış ərazilərdə layihələndirildikdə konsol çıxıntılı bünövrələrdən istifadə etmək lazımdır: kəsilməz lentvari, fəza çərçivəli, müstəvi və qabırğalı tava şəkilli.
16.8. Mövcud qurğuların əsaslarının və bünövrələrinin gücləndirilməsi zərurəti yarandıqda aşağıdakıları nəzərə almaq lazımdır:
fəza-çərçivəli konstruksiyalarda ayrı-ayrı bünövrələrin birləşdirilməsi;
konsollu çıxıntıların, şərtlik kəmərlərinin quraşdırlıması, qrunt əsasların bərkidilməsi, əmələ gəlmiş uçulub-çökmələrin doldurulması (qumla, qırmadaşla, sement məhlulu ilə və s.) və s.
17. Körpü və boruların tökmə torpaq altındakı dayaqlarının qrunt əsaslarının layihələndirilmə xüsusiyyətləri
17.1. Körpülərin və boruların tökmə torpaq altındakı dayaqlarının qrunt əsaslarını, bu qurğuların konstruksiyalarının xüsusiyyətlərini, onlara təsir edən yükləri və istismar şəraitini, mühəndis-geoloji, mühəndis–geoekoloji, hidrogeoloji və hidroloji şəraitləri nəzərə almaqla layihələndirmək lazımdır.
17.2. Körpü və boruların tökmə torpaq altındakı dayaqlarının qrunt əsasları yükdaşıma qabiliyyətinə və deformasiyalara görə hesablanmalıdır.
Körpü və boruların tökmə torpaq altındakı dayaqlarının qrunt əsaslarının yükdaşıma qabiliyyətinə görə hesablanmasını körpülərin və boruların layihələndirilməsi üzrə normativ sənədin tələblərinə əsasən aparmaq lazımdır.
Körpü dayaqlarının qrunt əsaslarının deformasiyalara görə hesablanması bünövrənin çökməsini və şaquli oxa nəzərən əyilməsini, boruların tökmə torpaq altındakı qrunt əsasları üçün isə bünövrənin çökməsini özündə birləşdirməli və əlavə 1-in tələblərinə uyğun olaraq aparılmalıdır.
Xaricən statik həll olunmayan körpülər sistemlərinin dayaqlarının qrunt əsaslarının deformasiyalara görə hesablanmasını, qrunt əsaslarının, bünövrələrin, dayaqların və aşırımlı tikililərin bünövrəüstü hissələrinin qarşılıqlı təsirini nəzərə almaqla aparmaq lazımdır.
Bünövrənin çökməsinin hesablanmasının körpülərin və boruların layihələndirilməsi üzrə normativ sənədlərdə nəzərdə tutulmuş hallarda aparılmamasına yol verilir.
17.3. IL > 0,6 olan tozlu - gilli qruntların, biogen qruntların və lillərin olduğu yerlərdə, həmçinin dayanıqsız yamaclarda boruların və onların bünövrələrinin konstruktiv həlləri, yalnız boruların deyil, həm də ona bitişik tökmə torpaq sahələrinin dayanıqlığının təmin olunmasının zəruriliyi nəzərə alınmaqla qəbul edilməlidir.
17.4. Bənd 5.3.12 – 5.3.14-ün tələblərinə uyğun olaraq qruntların təyin edilən xarak-teristikalarının hesablama qiymətlərinin etibarlılıq ehtimalı a, körpülərin və boruların tökmə torpaq altındakı dayaqlarının qrunt əsasları üçün qrunt əsasların yükdaşıma qabiliyyətinə görə hesablandıqda a = 0,98, deformasiyaya görə hesablandıqda a = 0,9 qəbul edilir.
17.5. Körpü dayaqlarının bünövrələrinin və tökmə torpaq altındakı boruların bünövrələrinin və ya qrunt yastıqlarının qoyulma dərinliyi, aşağıdakı göstərişlər nəzərə alınmaqla bənd 5.5.1-5.5.9-un tələblərinə uyğun olaraq təyin edilməlidir.
Əgər su axarının dibində qruntun yuyulması mümkündürsə, körpulərin dayaqlarının bünövrələri, hesablanmış ümumi və yerli yuyulmadan sonra dayağın yerləşdiyi yerdə su axarının dibinin ən aşağı səviyyəli yerindən 2,5 m az olmadan dərinləşdirilməlidir və ən böyük yuyulma zamanı 2,0 m-dən az olmayan dərinliyə basdırılmalıdır.
Qruntun yuyulması mümkün olmadığı zaman qeyri-qaya qruntlarda körpü dayaqlarının bünövrələri qruntun səthindən və ya su axarının dibindən 1,0 m-dən az olmayan dərinlikdə basdırılmalıdır.
Biroxlu sıxılmada sudan doymuş vəziyyətdə möhkəmlik həddi Rc>50 MPa (500 kqq/sm) olan qaya qruntlarda bünövrələri 0,1 m-dən az olmayan, Rc < 50 MPa (500 kqq/sm) olduqda isə 0,25 m-dən az olmayan dərinlikdə basdırmaq lazımdır.
Q e y d. Su axarın dibinin yuyulma dərinliyi körpülərin və boruların layıhələndirilməsi üzrə normativ sənədlərinin tələblərinə uyğun olaraq təyin edilməlidir.
17.6. Körpülərin və tökmə torpaq altındakı boruların bünövrələrinin qoyulma dərinliyini, yeraltı suların səviyyəsinin dw < df + 2 m dərinliyində yerləşdiyi zaman cədvəl 2-yə əsasən qəbul etmək lazımdır. Əgər cədvəl 2-nin tələblərinə görə bünövrənin qoyulma dərinliyi, qruntun hesablama donma dərinliyindən kiçik olmamalıdırsa, onda bütün bünövrələri deşiyi 2 m-ə qədər olan birdüyümlü boruların orta dəstələri üçün olan bünövrələr və ya qrunt yastıqlar istisna olmaqla, qruntun hesablama donma dərinliyndən 0,25 m-dən az olmayan dərinlikdə basdırmaq lazımdır. Bu zaman hesablama donma dərinliyi kimi onun normativ qiyməti qəbul edilir.
Açıqlığı 2 m-ə qədər olan birdüyümlü boruların orta dəstələrinin bünövrələrini və ya qrunt yastıqlarını qruntun donma dərinliyini nəzərə almadan qoymağa yol verilir.
Bünövrənin qoyulma dərinliyinin qruntun hesablama donma dərinliyindən asılı olmadığı hallarda, cədvəl 2-də göstərilən uyğun qruntlar, qruntun normativ donma dərinliyindən 1 m-dən az olmayan dərinlikdə yerləşməlidir.
Q e y d. Diametri 2 m və daha böyük olan boruların orta dəstəsi üçün bünövrələrin və qrunt yastıqların qoyulma dərinliyini təyin edərkən, qruntun donma dərinliyinin tökmə torpağın oxu istiqamətində azalması nəzərə alınmalıdır.
17.7. Tökmə torpağın altında boruları bünövrənin və ya sıxılmış qrunt yastıqların üzərinə qoymaq lazımdır. Bünövrələr, qapalı olmayan eninə kəsikli boruların dəstələri və başlıqları üçün mütləqdir və boru başlıqlarının hər cür konstruksiyaları üçün tövsiyə olunur.
Boruların başlıqları qrunt yastıqlar üzərinə qoyulduğu hallarda fıltrasiyaya qarşı ekranlar nəzərdə tutulmalıdır.
17.8. Boruların qrunt əsaslarına (istismar prosesində suların borularla axmasının saxlanılması məqsədi ilə mailliyi saxlamaq və onların aşağıdan su ilə basılmasının qarşısını almaq üçün) tökmə torpağın hündürlüyündən və əsasın qruntlarının fıziki – mexaniki xüsusiyyətlərindən asılı olan tikinti hündürlüyü verilməlidir.
18. Qruntların bərkidilməsinin layihələndirilməsi
18.1. Qruntların bərkidilməsi layihələndirilən və ya mövcud qurğuların əsaslarının möhkəmləndirilməsini və su keçirməməsini təmin etmək məqsədilə yerinə yetirilir.
Bərkidilmiş qruntdan kütlələri (bərkidilmiş kütlələr) bünövrələr, həmçinin çalaların müvəqqəti və daimi qoruyucu konstruksiyaları və dərində yerləşdirilmiş digər konstruksiyalar kimi istifadə oluna bilər.
Q e y d. Mövcud qurğuların qrunt əsaslarının bərkidilmə üsulları və mümkünlüyü onların əsaslarının deformasiyasının xarakterini və konstruksiyaların vəziyyətini nəzərə almaqla təyin etmək lazımdır.
18.2. Təyinatından və qrunt şəraitlərindən asılı olaraq bərkidilmiş kütlələrin düzəldilməsi üçün aşağıdakı üsullar tətbiq olunur:
- inyeksiya metodu- inyektorların köməkliyi ilə, yaxud da quyulardan kimyəvi sement məhlullarının qruntlara təzyiqlə doldurmaqla həyata keçirilməsi (qatranlaşdırması, silikatlaşdırması, sementləşdirməsi ilə);
- qazıma-qarışdırma (quyularda qruntun qazılması, sementlə və yaxud sement məhlulu ilə qarışdırılması yolu):
- termik (yüksək temperaturlu qazların və yaxud elektriklə qızdırmaqla qruntun təzyiqlə quyulara doldurulması);
Bərkidilmə üsulu və məhlulların tərkibi bərkidilmiş qruntun hesablama fiziki-mexaniki xüsusiyyətlərini və ətraf mühitin mühafizəsi üzrə tələbləri təmin etməlidir.
18.3. Qruntların inyeksiya üsulu ilə bərkidilməsi aşağıdakı qrunt şəraitlərində tədbiq edilməlidir:
- silikatlaşdırma və qatranlaşdırma - qumlu qruntlarda k – süzülmə əmsalı 0,5-dən 80 m/sut. qədər olduqda, çökən qruntlarda k = 0,25 m/sut. və nəmlik dərəcəsi Sr = 0,7 olduqda;
- sementləmə – çat-çat olmuş qaya qruntlarda xüsusi suhopması 0,01 L/dəq.m –dən az olmadıqda; iridənəli qruntlarda k ³ 40,0 m/sut. olduqda, həmçinin də karst boşluqların doldurulması və karstlaşmış süxurların bərkidilməsində.
18.4. Lillərin süzülmə əmsalından asılı olmayaraq, bərkidilmələri üçün qazılma-qarışdırma üsulunu tətbiq etmək lazımdır (o cümlədən axıcılıq göstəricisi IL = 0,5 olmaqla laylar şəklində gil və gilcələr yaxud yumşaq boş və orta sıxlıqlı laylardan ibarət qumlar), həmçinin də IL tir qrunt şəraitlərində plastiklik ədədi 0,02-dən 0,15-ə qədər olan lösvari çökən qruntlarda.
18.5. Nəmlik dərəcəsi Sr = 0,5 olan lösvari batan qruntların bərkidilməsi üçün termik üsulları tətbiq etmək lazımdır.
18.6. Silikatlaşdırma və qatranlaşdırma üçün aşağıdakılardan istifadə olunur:-möhkəmləndirici kimi– natrium silikatın sulu məhlulları, karbomid və digər sintetik qatranlar; bərkidici kimi – qeyri–üzvü, yaxud üzvü turşular və duzlar, həmçinin də qazlar.
Gellərin əmələgəlmə proseslərinin tənzimlənməsi və yaxud bərkidilmiş qruntun qabaqcadan işlənməsi üçün reseptur əlavələr tətbiq edilir.
18.7. Qruntların sementlənməsi üçün sementli məhlullar tədbiq edilir (sement, sement-qum, sement - gil, sement-qum-gil və s.), həmçinin də zərurət olduqda kimyəvi əlavələrlə məsaməli və köpüklü məhlullar.
Aqressiv yeraltı sular olduqda onlara qarşı davamlı sementləri tədbiq etmək lazımdır.
18.8. Qruntların inyeksiya və qazma-qarışdırma üsulları ilə bərkidilməsi üçün məhlulların tərkibi və bərkidilmiş qruntların fiziki-mexaniki xarakteristikası laboratoriya və yaxud çöl şəraitində onların bərkiməsinin nəticəsində dəqiqləşdirilməlidir.
18.9. Bərkidilmiş massivlərin forma və ölçüləri, həmçinin də bərkidilmiş qruntların fiziki-mexaniki xarakteristikaları, meydançanın mühəndis–geoloji və hidrogeoloji şəraitindən, bərkidilmiş qruntlar üzrə işlərin qəbul edilmiş üsul və texnologiyasından, həmçinin də bölmə 16-nın tələblərinə uyğun olaraq bərkidilmiş massivin əhatə edilmiş qruntla qarşılıqlı təsirini nəzərə almaqla qrunt əsasların hesabatına uyğun olaraq müəyyən etmək lazımdır.
Əsaslarda qruntlar xüsusi xassəli (məsələn, çökən qruntlar) olduqda mövcud normaların uyğun bölmələrinin tələblərini əlavə olaraq nəzərə almaq lazımdır.
18.10. Diametri 0,6 m-dən 1,0 m-ə qədər olan ayrıca bərkidilmiş massivlərlə, o cümlədən lil-sement svaylarla gücləndirilmiş əsaslar TNvəQ 2.02.03 normativ sənədin tələblərinə uyğun olaraq layihələndirilməlidir.
18.11. İnyektorların və quyuların yerləşməsi və yeridilmə qaydası tələb olunan forma və ölçüyə malik bərkidilmiş massivlərin yaradılmasını təmin etməlidir.
Bərkidilmiş massivlərin yaranma ardıcıllığı tikilən və ya mövcud qurğuların qeyri-bərabər çökməsinin yaranma ehtimalının qarşısını almalıdır.
18.12. İşlərin icrasının ilkin mərhələsində bərkidilmiş qruntların fiziki parametrlərinin layihədəki qiymətlərə uyğun gəlməsi üzrə nəzarət işləri layihədə nəzərdə tutulmalıdır.
18.13. Qruntların inyeksiya üsulu ilə bərkidilməsi zamanı həddi doldurma təzyiqi bərkidilmiş qruntun bütövlüyünün pozulma mümkünlüyünün qarşısının alınması şərti ilə təyin olunmalıdır.
18.14. Qazıma və inyeksiya avadanlıqlarının sayı və tipi layihədə nəzərdə tutulan təzyiq ilə verilən müddətdə doldurulan məhlulun sərfinə əsasən təyin edilməlidir.
19. Su səviyyəsinin aşağı salınmasının layihələndirilməsi
19.1. Tikinti dövründə dərində yerləşdirilmiş və yeraltı qurğu və çalaların mühafizəsi məqsədilə yeraltı suyun səviyyəsinin süni surətdə aşağı salınmasının layihələndirilməsində və (və yaxud) onların istismarı zamanı suyu kənara axıtmanın, drenajların, su səviyyəsalıcı quyuların və iynəvi süzgəclərin istifadəsi nəzərdə tutulduqda bu bölmənin tələblərinə riayət olunmalıdır.
19.2. Suyun səviyyəsi aşağı salındıqda, 4.1 bəndinin tələbləri ilə bərabər, həm də yeraltı su rejiminin mümkün dəyişmələri, tikinti və istismar dövründə səth sularının axını, yeraltı suların kənarlaşdırılması üçün ayrılan yer şəraiti, yeraltı suların kimyəvi tərkibi və suyun səviyyəsinin aşağı salınmasının ətraf mühitə və mövcud qurğulara təsiri şərtləri, həmçinin tikinti işlərinin aparılma müddəti və texnologiyası nəzərə alınmalıdır.
Suyun səviyyəsi aşağı salınarkən qurğuların qrunt əsaslarının xassələrinin korlanmasının və çalanın yamaclarının dayanıqlığının pozulmasının qarşısını alan tədbirlər nəzərdə tutulmalıdır.
19.3. Drenajları, su səviyyəsalıcı quyuları, iynəvi süzgəcləri layihələndirərkən, həmçinin su səviyyəsalmanın hesablamalarında sınaq məqsədli su səviyyəsalmanın zəruriliyinin təyinində, ətraf mühitin qorunması tədbirləri üçün tələb olunan müşahidələrin aparılmasında bu bölmənin tələbləri ilə bərabər TNvəQ 2.06.14 tələbləri də nəzərə alınmalıdır.
19.4. Yeraltı suların tələb olunan səviyyəsinin aşağı salınması müəyyən edilməlidir:
- təzyiqsiz suları olan sulu qatlarda, su səviyyəsalıcı sistemlərin qəza hallarında sönməsi zamanı suyun səviyyəsinin yol verilən qalxmasından asılı olan hallarda;
-qurğunun qrunt əsaslarının dayanıqlığının təmin edilməsi və suyun üzə çıxmaması şərti ilə çalanın dibindən və ya dərində yerləşdirilmiş qurğunun döşəməsindən aşağıda yerləşən təzyiqli su tərkibli sulu qatlarda.
Qurğu və ya çala ilə suburaxmayan qatların kəsildiyi halda, lazım gələrsə, qurğu və ya çalanın mühafizəsi üçün əlavə tədbirlər nəzərdə tutmaqla suyun səviyyəsi praktiki mümkün olan enmə səviyyəsində saxlanılmalıdır.
19.5. Tikinti müddəti üçün suyun səviyyəsinin aşağı salınması layihələndirilərkən, istismar dövrü üçün nəzərdə tutulan su səviyyəsalıcı sistemin qurğularından maksimal dərəcədə istifadə olunması nəzərdə tutulmalıdır.
19.6. Tikinti müddəti üçün suyun səviyyəsinin aşağı salınmasında suyukənaraaxıdan çalalardan və xəndəklərdən istifadə olunmalıdır.
Layihədə yenidən işlənmiş qazmalara daxil olmuş səthi və yeraltı suların yığılaraq sonradan yuxarı səthə vurulması üçün zumplara (suqəbuledicilərə) ötürülməsi məqsədilə novlardan və xəndəklərdən istifadə olunması nəzərdə tutulmalıdır. Xəndəklər və zumflar (dibində su yığılan quyular), bir qayda olaraq qurğunun əsasının sərhədlərindən kənarda yerləşdirilməlidir. Xəndəklərin və zumpların qurğunun əsasının sərhədləri daxilində yerləşdirilməsinə ehtiyac olarsa, onda onlar bərkidilməli və yuyulmadan mühafizə olunmalıdır.
19.7. Nasos stansiyalarında suyun axıdılması məqsədilə bir işləyən nasos üçün 100% miqdarında (məhsuldarlığa görə), iki va daha çox işləyən nasos üçün isə 50% miqdarında ehtiyat nasosları nəzərdə tutulmalıdır.
19.8. Xəndək tipli drenajın ərazinin tikilən hissəsindən kənarda quraşdırılmasına yol verilir.
19.9. Borusuz qapalı drenaj (fıltrləyici materialla doldurulmuş xəndəklər) müddətli istismar dövrü üçün (sürüşməyə meyilli yamaclarda sürüşmənin sabitləşdirilməsi üçün həyata keçirilən tədbirlərdə, qurğunun tikintisi müddətində çalada və s.) nəzərdə tutulmalıdır.
19.10. Borulu drenaj, filtrasiya əmsalı k > 2 m/gün olan qruntlarda quraşdırılmalıdır. k>2 m/gün olduqda, tikinti zamanı yeraltı suların səviyyəsi aşağı salınarkən, həmçinin kommunikasiyaların kanalları, tunelləri və başqa qurğuları ilə yanaşı quraşdırılan və effektliyi sınaq yolu ilə müəyyənləşdirilmiş borulu drenajlardan istifadə olunmasına yol verilir.
19.11. Drenajın yeraltı qalereya (keçidli, yarımkeçidli) formasında quraşdırılmasına yol verilir:
- drenajın quraşdırılması yalnız yeraltı üsulla yerinə yetirilməli olduqda;
- onların qurğunun istismarı müddətində istifadəsində (xüsusən drenajın yenidənqurulması və təmiri ya çətin, ya da heç mümkün olmadıqda);
- istifadə olunması effektiv olan mühəndis - geoloji şəraitlərdə.
19.12. Qalereya tipli drenajların filtrasiya qabiliyyətinin təmin edilməsi üçün o, borulu drenajlarda olduğu kimi ya iri ölçülü çınqıl qatı ilə örtülməlidir, ya da «fıltrləyici pəncərələr»i olan məsaməli betondan ibarət xüsusi hörmə ilə sarınmalıdır.
19.13. Vakuumlu drenaj, süzülmə əmsalı k ³ 2 m/gün olan qruntlarda quraşdırılmalıdır.
19.14. Su səviyyəsalıcı quyular (açıq və germetik, nasoslarla təchiz olunmuş, birbaşa keçirən fıltrlər, daşar və suuducu) yeraltı suların səviyyəsinin aşağı salınması məqsədilə həm istismar, həm də tikinti müddəti üçün nəzərdə tutulmalıdır.
19.15. İynəvi fıltrlər bir qayda olaraq, tikinti zamanı yeraltı suların səviyyəsinin aşağı salınması üçün istifadə olunmalıdır.
19.16. Elektroqurutma, fıltrasiya əmsalı k ³ 0,1 m/gün olan zəifkeçiricikli qruntlarda tətbiq olunmalıdır.
19.17. Su səviyyəsalıcı sistemlərin sularının istifadəsi mümkün olmadıqda, bir qayda olaraq özbaşına axma ilə mövcud novlara və ya suyun yığılması üçün ayrılmış yerlərə axıdılmalıdır.
Suyu kənara axıdan qurğularda su axınının yol verilən maksimal surəti konstruksiyanın materialından və axının davametmə müddətindən asılı olaraq TNvəQ 2.06.03 tələbləri əsasında müəyyən edilir.
19.18. Suyun özbaşına axma ilə kənarlaşdırılması mümkün olmadıqda, TNvəQ 2.04.03 tələblərinə müvafiq olaraq layihələndirmə zamanı xüsusi rezervuarlı nasos stansiyaları nəzərdə tutulmalıdır, kənarlaşdırılan su sutəminatı məqsədilə istifadə olunarsa, TNvəQ 2.04.02 tələblərinə riayət olunmalıdır.
20. Qruntların süni dondurulmasının layihələndirilməsi
20.1. Dərində yerləşdirilmiş qurğu və bünövrələrin su ilə doymuş dayanıqsız və çatlı qaya qruntlarda tikintisi zamanı çalanın mühafizəsi məqsədilə dondurulmuş qoruyucu qrunt təbəqəsinin yaradılması üçün qruntların süni dondurulması nəzərdə tutulmalıdır.
20.2. Qruntların süni dondurulması üçün soyuducu amil kimi ammonyakdan istifadə edən soyuducu qurğular istifadə edilməlidir. Əsaslandırılmış hallarda freondan və maye azotdan istifadə edilməsinə yol verilir.
Qurğuların süni dondurulması duzlu məhlulkeçiricilərlə və dondurucu kolonkalarda dövr edən soyuqluq daşıyıcısı olan duzlu məhlulla (şor su) yerinə yetirilir.
Soyuqluq daşıyıcısının növü, qatılığı və temperaturu yeraltı suların hərəkət sürətindən, temperaturundan və duzluluğundan asılı olaraq təyin edilir. Bir qayda olaraq soyuqluq daşıyıcısı kimi kalsium xloridin sulu məhlulu istifadə edilməlidir.
Duzlu məhlulkeçiricilərinin basıcı xətləri kondensator istitqamətində 1-2% maillikli, sorucu xəttləri isə buxarlandırıcı istiqamətində 0,5% maillikli olmalıdır.
20.3. Qruntların süni dondurulmasının layihələndirilməsi üçün aparılmış mühəndis-geoloji axtarış işlərinin materiallarında aşağıdakılar əks olunmalıdır:
-qruntların təbii və dondurulmuş vəziyyətlərində biroxlu sıxılmada möhkəmlik həddi;
-qruntun təbii və dondurulmuş vəziyyətlərində istilik tutumu və istilikkeçirmə qabiliyyəti əmsalları;
-qruntun temperaturunun dərinlik üzrə paylanması;
-qruntların filtrasiya əmsalı;
-yeraltı (qrunt) suların istiqaməti və surət hər bir sulu horizontun pyezometrik təzyiqi, horizontlararası və açıq su hövzələri ilə hidravlik əlaqənin xüsusiyyətləri;
-yeraltı (qrunt) suların kimyəvi tərkibi və həmçinin donma temperaturu;
suburaxmayan qatın xüsusiyyətləri və yatma dərinliyi.
20.4. Dondurulmuş qoruyucu qrunt təbəqəsinin qalınlığı və həcmi, həmçinin soyuducu qurğuların gücü bünövrə çalasının çevrəsindən, ölçülərindən və dondurulmuş qruntun fiziki-mexaniki xüsusiyyətlərindən asılı olaraq aparılmış statik və istilik texnikası üzrə hesablamalara əsasən təyin olunmalıdır.
20.5. Dondurulmuş qruntun fıziki-mexaniki xüsusiyyətlərinin normativ qiymətləri bir qayda olaraq qazılan quyulardan götürülən nümunələrin sınaqları əsasında təyin edilməlidir.
20.6. Dondurulmuş qruntların möhkəmlik həddinin biroxlu sıxılmaya qarşı hesablama qiyməti diametri 10 mm-ə qədər olan şaquli dairəvi qazma üçün normativ qiymətin 0,35 hissəsinə bərabər, böyük ölçülü mürəkkəb konfıqurasiyalı qazmalar üçün isə normativ qiymətin 0,20 - 0,25 hissəsi qəbul edilməlidir.
20.7. Dondurulumuş qoruyucu qrunt təbəqəsinin orta temperaturu dondurucu kolonkalarda dövr edən soyuqluq daşıyıcısının temperaturunun 30-40%-i miqdarında qəbul edilməlidir.
20.8. Dondurucu kolonkaların quyuları bünövrə çalasının sərhədləri boyu 1,0-1,5 m addımla yerləşdirilməlidir. Quyuların çoxcərgəli yerləşməsində cərgələr arasındakı məsafə 2-3 m qəbul edilməlidir.
Dondurulmuş qoruyucu qrunt təbəqəsinin daxili səthindən quyunun oxuna qədər olan məsafə dondurulmuş qrunt təbəqəsinin hesablama qalınlığının 0,6 mislinə bərabər qəbul edilməlidir.
20.9. Quyular suburaxmayan qata 3 m-dən az olmamaq şərti ilə dərin yerləşdirilməlidir.
Təbii suburaxmayan qat olmadıqda, xüsusi üsullarla (məsələn, sementləndirən və ya bünövrə çalasının bütün sahəsi qruntun dondurulması) süni suburaxmayan qat təşkil edilməlidir.
Suburaxmayan qatın qalınlığı, yeraltı suların həmin qatı yarıb keçməsinin mümkün hesablamaları əsasında təyin edilməlidir.
20.10. Layihədə dondurucu kolonkalar üçün aşağıdakı sayda əlavə (ehtiyat) quyuların qazılması nəzərdə tutulmalıdır:
- dondurulma dərinliyi 100 m-ə qədər olduqda quyuların ümumi sayının 10%-dən çox olmamaq şərti ilə;
- dondurulma dərinliyi 100 m-dən çox olduqda quyuların ümumi sayının 20%-dən çox olmamaq şərti ilə;
- maili quyular üçün müvafiq olaraq 20% və 25%.
20.11. Dondurulma prosesini müşahidə etmək üçün hidrogeoloji və termometrik nəzarət quyuları təşkil edilməlidir.
Nəzarət quyularının sayı və yerləşmə yeri mühəndis - geoloji şəraitdən asılı olaraq təyin edilir.
20.12. Qruntun aktiv dondurulması dövründə dondurucu stansiyanın işi və soyuqluq daşıyıcısının dondurucu kolonkalara ötürülməsi kəsilməməlidir.
Qoruyucu qrunt hasarının dondurulması başa çatdıqdan sonra, dondurucu stansiyanın işi, dərində yerləşdirilmiş qurğu və bünövrələrinin tikintisi başa çatana qədər, onun alınmış vəziyyətinin saxlanması təmin edilməlidir.
20.13. Dondurulmuş qoruyucu qrunt təbəqəsinin ərimə üsulu (təbii və ya süni) quyuların faktiki yerləşməsi və həmin təbəqənin vəziyyəti nəzərə alınmaqla təyin edilməlidir.
20.14. Layihələrdə dondurulmuş qoruyucu qrunt təbəqəsinin təsir zonasına düşən mövcud qurğu və kommunikasiyaların mühafizəsi (istiliyi izolyasiya etmə, kommunikasiyaların yerinin dəyişilməsi və s.) nəzərdə tutulmalıdır.
21. Qurğuların yeraltı hissəsinin qrunt əsaslarının layihələndirmə xüsusiyyətləri və geotexnik proqnoz
21.1. Bu bölmənin tələbləri açıq və yarımqapalı üsullarla çalalarda tikilən yeraltı hissəsi olan yeni tikilən və rekonstruksiya olunan qurğulara aid edilir.
21.2. Qurğuların yealtı hissəsinin qrunt əsaslarının layihələndirilməsi bənd 5.1.1-in tələbləri ilə yanaşı hesablamalarla əsaslandırılmış aşağıdakı seçimləri də əhatə edir:
- yeraltı konstruksiyaların qoyulma dərinliyi;
- yeraltı konstruksiyanın qurulma üsulları (açıq çalada, yarımqapalı “yuxarıdan-aşağı”, buraxılan quyu, tökmə qruntlarda və s.);
- bərkidilməmiş çalaların qoyulma mailliyi;
- çalanı qoruyan materialların növləri, konstruksiyaları və onların bərkidilməsi;
- tikintinin, ətrafindakı tikilib abadlaşdırılmış ərazidə yerləşmiş qurğuların qrunt əsasların, bünövrələrin və yerüstü konstruksiyalarının və mühəndis kommunikasiyalarının deformasiyalarına təsirinin azaldılması üçün tətbiq olunan tədbirlər;
- hidrogeoloji şəraitlərin dəyişməsini və ya bununla əlaqədar mümkün neqativ təsirlərin yaranmasını, o cümlədən ətrafdakı tikilib abadlaşdırılmış ərazi və ekoloji mühit üçün, minimallaşdırılması məqsədilə tətbiq olunan tədbirlər.
21.3. Məsuliyyət səviyyəsi I olan qurğuların yeraltı hissələrinin layihələndirilməsi üçün mühəndis-geoloji axtarışların proqramı bənd 4.13-ə müvafiq geotexnik qiymətləndirilmədən keçməlidir.
21.4. Məsuliyyət səviyyəsi I və II olan qurğuların yeraltı hissələrinin qoruyucu konstruksiyalarla bərkidilən dərinliyi 5 m-dən çox olan çalalarda layihələndirilməsində geoloji kəşfiyyat quyuları qoruyucu konstruksiyanın trassı üzrə 20 m-dən az olmayaraq yerləşdirilməlidir. Baxılan qaydada quyuların yerləşdirilməsi faktiki mümkün olmadıqda, onlar 20x20 m-dən böyük olmayan şəbəkə üzrə qurulmalıdır. Quyuların sayı mühəndis-geoloji şəraitin mürəkkəb olması kateqoriyasından asılıdır və 5-dən az olmamalıdır.
Meydançanın mühəndis-geoloji quruluşu 1,5Hc+5m–dən az olmayan dərinlikdə öyrənilməlidir, burada Hc – qoruyucu konstruksiyanın dabanının qoyulma dərinliyi, lakin qoruyucu konstruksiyanın dabanından 10 m-dən az olmamalıdır.
Bərkidilməyən çalalarda qurğuların yeraltı hissəsinin layihələndirilməsində kəşfiyyat quyularının dərinliyi 1,5Hk+5m –dən az olmamalıdır, Hk – çalanın dərinliyidir.
21.5. Aşağıdakı hallarda mühəndis-geoloji axtarışlar tikinti meydançasının sərhədlərindən kənarda aparılmalıdır:
- tikinti ərazisinə yanaşı zonalarda qorxulu mühəndis-geoloji proseslərin yaranma mümkünlüyünü təhlilinin vacibliyi;
- tikinti meydançasının sərhədlərindən kənarda qrunt ankerlərinin qoyulmasının mümkünlüyü və məqsədəuyğunluğunun, həmçinin anker konstruksiyalarının hesablanmasının aparılmasının və onların qurulmasının ətraf tikintiyə təsirinin qiymətləndirilməsinin müəyyən olunması;
- qrunt əsasların qruntunun bərkidilməsi zərurətinin və yeni tikintinin təsir zonasına düşən ətraf tikinti qurğuların bünövrələrinin gücləndirilməsinin lazım olma məsələsinin həlləri;
- tikinti meydançasına bitişik ərazinin hidrogeoloji şəraitlərinin dəyişməsinin məlumatlarının hesablama üçün kifayət etməsi.
21.6. Mühəndis axtarış prosesində aşağıdakılar aşkar və öyrənilməlidir:
- texnotik və karstlaşmış strukturlar, kəsilən və büzməli pozuntular;
- çalaya gözlənilən su axımların hesablanması üçün qruntun filtrlənmə xassələri və yealtı işləri, üfüqi yeraltı suların təzyiqinin qiyməti, su təzyiqlərin varlığı və qalınlığı və təzyiqli suların axmasının dayanıqlılığı;
- axma və suffozion xassəli və vibrosürükləmə olan qruntların yayılması və mövcudluğu;
- yeraltı qurğuların yerləşmə yerlərin, zirzəmi, tonnel, mühəndis kommunikasiyaları, quyular, yeraltı işləmələrin, qazma quyuların olması və s. mövcudluğu;
- mövcud stasional və müvəqqəti mənbələrdən və nəqliyyatdan dinamik və vibrotəsirlər.
21.7. Məsuliyyət səviyyəsi I olan qurğuların və çalanın dərinliyi 5 m –dən çox olan məsuliyyət səviyyəsi II olan qurğuların yeraltı hissəsinin layihələndirilməsində əlavə olaraq bənd 5.1.8-də nəzərdə tutulan çöl və laborator metodlarla dispers və qaya qruntların aşağıdakı fiziki –mexaniki xassələri təyin olunur:
- yükləmənin ilkin qolu üçün deformasiya modulu E və yükləmənin təkrar (ikinci) qolu Ee (bənd 5.3.5), həmin gərginlik diapazonlarında, birincidə olduğu kimi;
- eninə deformasiya əmsalı ν. Məsuliyyət səviyyəsi II olan yeraltı qurğular üçün ν əmsalının hesablama qiyməti yarımbölmə 5.3-ə müvafiq təyin olunmasına yol verilir;
- möhkəmlik xarakteristikaları: yeraltı qurğunun tikintinin bütün mərhələlərində və istismarında daxili sürtünmə əmsalı φ və xüsusi ilişməsi c;
- qaya, süni bərkidilmiş və dondurulmuş qruntlar üçün biroxlu sıxılmada möhkəmlik həddi Rc və deformasiya modulu E;
- şaxtadan qabarmış qruntların xüsusi normal və toxunan qüvvələr σfh,h və τfh;
- qruntların filtrasiya əmsalı;
- massivlərin qaya qruntlarında çatlarlı xarakteristikalı: çatlılıq modulu M, qrunt cinsinin keyfiyyət göstəricisi RQD, aşınma əmsalı Kwr;
Xüsusi tapşırıq üzrə müvafiq əsaslandırma olduqda (məsələn, ixtisaslaşdırılmış təşkilat, layihələndirməni aparıcı elmi-texniki müşayiətlər və bənd 4.13-ə müvafiq tikinti) mühəndis-axtarışlarla qruntların və massivlərin digər fiziki-mexaniki xarakteristikaları təyin edilə bilər, o cümlədən:
- drenlənməmiş sürüşmədə qruntun möhkəmliyi cu;
- qruntun həddindən çox kipləşdirilməsi OCR;
- gilli qruntların sürüklənmə parametrləri;
- qaya və süni bərkidilmiş qruntların biroxlu dartılmada həddi möhkəmliyi Rt;
- qaya massivlərin təsnifat xarakteristikaları RMR, Q, GSI.
21.8. Məsuliyyət səviyyəsi I olan qurğuların yeraltı hissəsinin qrunt əsaslarını layihələndirdikdə, lazım olan hallarda massiv qaya və qaya olmayan qruntlarda gərginliklərin ölçülməsi, su səviyyəsinin azaldılması üçün çöl təcrübə işləri, qruntların bərkidilməsi və dondurulması, “qruntda divar” qurulması, həmçinin geofiziki və digər tədqiqatlar yerinə yetirmək lazımdır.
21.9. Tikilib abadlaşdırılmış ərazinin yaxınlığında yerləşən qurğuların yeraltı hissəsinin qrunt əsasının hesablanması və layihələndirilməsi tikintinin və istismarının bütün mərhələlərində həm layihələndirilən qurğuların möhkəmlik, etibarlılıq və uzunömürlülüyünü, həm də ətrafındakı mövcud qurğuların və mühəndis kommunikasiyalarının möhkəmlik, etibarlılıq və uzunömürlülüyünü təmin etməklə, həmçinin ətraf mühiti qorumaqla aparılmalıdır.
21.10. Qurğuların yeraltı hissələrinin qrunt əsaslarını layihələndirdikdə onların məsuliyyət səviyyələri, həmçinin qurğuların məsuliyyət səviyyəsinə təsir edən yeraltı tikintini nəzərə almaq lazımdır.
Layihələndirilən qurğunun yeraltı hissəsinin təsir zonasına (bənd 21.24) məsuliyyət səviyyəsi böyük olan ətraf tikintinin qurğuları düşən hallarda, layihələndirilən qurğunun məsuliyyət səviyyəsi bu qurğunun təsirinə məruz qalan qurğunun məsuliyyət səviyyəsinə qədər artırılmalıdır.
21.11. Qurğuların yeraltı hissəsinin qrunt əsasına və konstruksiyasına təsir edən yüklər və təsirlər, qurğu konsstruksiyası ilə qrunt əsasın birgə işini təhlil etməklə, qurğunun tukintisinin müxtəlif mərhələlərində və istismarında onun mümkün dəyişməsini nəzərə almaqla hesablamalar ilə müəyyən olunmalıdır.
Qurğuların yeraltı hissəsinin qrunt əsasına və konstruksiyasına təsir edən yüklər və təsirlər təyin olunduqda daimi yüklərə aşağıdakılar aid edilir:
- qurğunun yeraltı və yerüstü hissələrinin inşaat konstruksiyalarının çəkisi;
- qurğuda yerləşən qruntların təzyiqi və qərarlaşmış filtrasiyada yeraltı suların təzyiqi; daimi ankerlərin dartıcı qüvvələri;
- daimi konstruksiyalarda dafiə qüvvələri və s.
Müvəqqəti uzunmüddətli yük və təsirlərə daxildir:
- stasionar avadanlıqların çəkisi, qərarlaşmamış filtrasiya rejimində yeraltı suların təzyiqi;
- metropolitenin istismar xəttinin, nəqliyyat qurğularının və ya sənaye obyektlərinin dinamik təsirləri;
- qrunt səthində anbarlanmış materialların təsirləri;
- texnoloji temperatur təsirləri;
- müvəqqəti ankerlərin dartıcı qüvvələri;
- müvəqqəti konstruksiyaların dafiə qüvvələri;
- materialların nəmliyinin dəyişməsindən, yığılma və sürüklənmədən yaranan yüklər;
Qısamüddətli müvəqqəti yük və təsirlərə daxildir:
- yer səthində yerləşən hərəkət edən yüklərdən və qruntun əlavə təzyiqindən yaranan yüklər;
- temperatur-iqlim təsirlərindən və s. yüklər.
Xüsusi yük və təsirlərə daxildir:
- seysmik təsirlər; qruntun çökmə, şişmə və şaxtadan qabarma deformasiyalarından yaranan yüklər;
- qəza təsirləri (məsələn, çalanın qoruyucu konstruksiyası kənar qrunt əsasın tam su ilə doymasında və ya sudaşıma kommunikasiya tikinti təsir zonasında yerləşən qurğunun yeraltı hissəsində)
21.12. Qurğunun yeraltı hissəsinin qrunt əsasının birinci və ikinci qrup həddi hallara hesablamalar bölmə 5-in tələblərinə uyğun olaraq yerinə yetirilməlidir və aşağıdakıları əhatə etməlidir:
- qrunt əsasın yükdaşıma qabiliyyəti, qurğu və onun elementlərinin dayanıqlılığı;
- qaya əsasın yerli möhkəmliyi;
- qurğuya bitişən yamacların, çalanın qoruyucu konstruksiyalarının dayanıqlılığı;
- qurğunun yeraltı hissəsinin çalanın qoruyucu konstruksiyasına və xarici divarlara ötürülən yüklərin;
- anker konstruksiyaların qrunta görə yükdaşıma qabiliyyəti (qrunt ankerlərin, svay ankerlərin və s.);
- əsasın filtrasiya möhkəmliyi, qurğunun yeraltı hissəsinin konstruksiyasına yeraltı suların təzyiqi, yamaca qarşı dayanıqlılığı;
- su səviyyəsinin azaldılmasında filtrasiya sərfi;
- qurğunun tikinti və istismarından yaranan hidrogeoloji şəraitin dəyişməsi;
- “qurğunun yeraltı hissəsi-qrunt əsas” sisteminin deformasiyaları;
- ətraf tikintinin qrunt əsasının deformasiyaları;
“Qruntda divar” üsulu ilə qurulmuş qoruyucu konstruksiyanın qrunt əsası layihələndirildikdə, məhlulla doldurulmuş uzun xəndək divarının dayanıqlılığının hesablanması yerinə yetirilməlidir.
Ayrıca dayanmış elementlərdən qurulmuş istinad divarının qrunt əsasının layihələndirilməsində elementlər arasında qrunt əsasın basılıb-yarılmaya hesablanması aparılmalıdır.
Hesablamalar yerinə yetirildikdə yeraltı suların səviyyəsinin dəyişilmə mümkünlüyü və pyezometrik təzyiqi, həmçinin qruntların texnogen təsirlərdən, donma və donun açılmasının, çökmə, şaxtadan qabarma, şişmə və s nəzərə alınmaqla fiziki-mexaniki xassələrinin dəyişməsi nəzərə alınmalıdır.
Qurğuların yeraltı hissəsinin qrunt əsasının hesablanması yerinə yetirildikdə tikinti mərhələsində, tikintinin aparılma xüsusiyyətlərindən və tikinti proseslərinin ardıcıllığından asılı olaraq hesablama sxeminin dəyişməsi ilə bağlı konstruktiv qeyri-xəttliyi nəzərə alınmalıdır.
21.13. Qurğunun yeraltı hissəsinin qrunt əsasının hesablanması yerinə yetirildikdə analitik, ədədi və digər üsullardan istifadə etməyə yol verilir.
Hesablama metodu seçildikdə bənd 5.1.6-dan istifadə etmək lazımdır.
Ədədi üsullardan istifadə etdikdə, qurğu və qrunt əsasın gərginlikli-deformasiya halını ideallaşdıran hesablama modeli, qrunt əsasın və qurğunun konstruktiv xüsusiyyətlərini, qrunt əsasın işinin xarakterini və onların qarşılıqlı sxemini əks etdirməlidir.
21.14. Qurğunun yeraltı hissəsinin qrunt əsasının hesablanması yerinə yetirildikdə “konstruksiya-qrunt massivi” sərhəddində normal və toxunan gərginliklər təyin olunmalıdır. Kontakt gərginliklərin qiymətləri qurğu ilə qrunt əsasın birgə işini nəzərə almaqla təyin olunmalıdır.
Kontakt müstəvisində gərginliklər təyin olunduqda qrunt massivinin yaranma tarixini və mövcud gərginlikli-deformasiya halını, qurğunun konstruktiv xüsusiyyətlərini, qurğunun elementlərinin və əsasın qruntlarının möhkəmlik və deformasiya xarakteristikalarını, qurğunun texnologiyasını və tikilmə ardıcıllığını nəzərə almaq lazımdır.
Nəzərə almaq lazımdır ki, qrunt əsasın və konstruksiyanın deformasiyaları onların kontakt xətlərində kəsilməz olmaya da bilər. Hesablamalarda “konstruksiya-qrunt” kontakt səthində mümkün olan qopma və ya sürüşmələri nəzərə almaq lazımdır.
21.15. Konstruksiya ilə qruntun kontakt müstəvisində mümkün sürüşmələrin olmasını yoxlamaq üçün kontakda sürüşmə və ilişmə xassələrindən asılı qruntun sürüşməyə müqavimətinin həddi qüvvəsi təyin olunmalıdır.
“Konstruksiya-qrunt massivi”nin kontaktında sürüşmə və ilişmə qüvvələri qruntun möhkəmlik xarakteristikalarının qiymətlərindən, meydançanın hidrogeoloji şəraitindən, konstruksiya materialından, onun qurulma texnologiyasından asılı olaraq təyin olunmalıdır.
Qaya olmayan qruntlar üçün “konstruksiya-qrunt massivi” kontaktında möhkəmlik xarakteristikalarının hesablama qiymətləri aşağıdakı kimi qəbul olunur:
- xüsusi ilişmə Ck = 0;
- konstruksiya materialı üzrə qruntun sürtünmə bucağı δ= γkMφ; burada φ-qruntun daxili sürtünmə bucağıdır, γk-iş şəraiti əmsalıdır.
21.16. İstinad divarlarına, çalanın qoruyucusuna və qurğunun yeraltı hissəsinin xarici divarına qruntun təzyiqi konstruksiya ilə qrunt massivinin birgə işi əsasında yerdəyişmə və deformasiyalardan asılı olaraq təyin olunmalıdır.
21.17. İstinad divarlarına, çalanın qoruyucularına və qurğunun yeraltı hissəsinin xarici divarına qruntun təzyiqi hesablandıqda aşağıdakılar nəzərə alınmalıdır:
- qrunt massivinə xarici yüklər və təsirlər (materialların anbarlanmasından, inşaat mexanizmlərindən, gediş hissədə nəqliyyat yükləri, ətraf tikintilərin qurğunun bünövrəsinə ötürülən yüklər) və s.
- mövcud yeraltı və batırılmış qurğuların mövcudluğu;
- şaqul ilə divarın üzü arasında maillik;
- qruntun səthinin mailliyi, relyefin nahamarlığı, mühəndis-geoloji elementlərin sərhəddinin üfüqdən fərqlənməsi;
- işlərin istehsalı prosesində çalada yamac və cihazlı yamacların qurulma mümkünlüyü;
- “konstruksiya-qrunt massivi”nin kontaktında möhkəmlik xarakteristikaları;
- konstruksiyanın üfüqi və şaquli yerdəyişmələri və onların əsasa görə istiqamətləri;
- istinad konstruksiyaların, anker və dafiəli elementlərin deformasiya xarakteristikaları;
- işlərin istehsalının ardıcıllığı;
- ekskavasiya (qazma) prosesində qruntun normadan artma mümkünlüyü;
- qrunt massivində filtrasiya qüvvələri;
- istinad konstruksiyalarına qruntun şaxtadan qabarması və şişməsindən, həmçinin qrunta məhlulun yeridilməsindən aparılan işlərdən və s. əlavə təzyiqlər;
- temperatur təsirləri;
- dinamik və titrəyiş təsirlər və onların qruntun statik təzyiqinə təsiri.
21.18. Yeni tikinti və ya rekonstruksiyanın qurğuların təsir zonasında yerləşən ətraf tikintinin qurğuları üçün qrunt əsasların deformasiyalara görə hesablanması aşağıdakı şərtlə aparılır:
Sad - bölmə 21-in göstərişlərinə müvafiq yeni tikinti və ya rekonstruksiya ilə əlaqədar təyin olunan bünövrənin qrunt əsasının əlavə çökməsidir.
Sad,u –bünövrələrin qrunt əsasının əlavə çökmələrinin həddi qiymətidir (qrunt əsas və qurğunun əlavə birgə deformasiyalarının həddi qiymətidir) və əlavə 5-də ətraf tikinti qurğularının texniki vəziyyəti kateqoriyası nəzərə almaqla qəbul olunur.
1. Ətraf tikintinin qurğuların və qrunt əsasın birgə əlavə deformasiyaları Sad təyin olunduqda, geotexnik proqnoz əsasında alınmış qrunt əsasın əlavə deformasiya qiymətləri nəzərə alınmaqla bənd 5.1.4-də göstərilən üsullarından istifadə olunmaqla yol verilir.
2. Ətraf tikintinin qurğularının deformasiyaya görə hesablamalarda bənd 21.19-un şərtləri ödənilməlidir, o cümlədən bənd 5.6.5-də göstərilmiş parametrlər üçün də təmin olunmalıdır.
21.19. Çalanın qoruyucusuna və qurğunun yeraltı hissəsinin konstruksiyasına təsir edən yan təzyiq təyin olunduqda birinci qrup həddi hallara hesablamalar yerinə yetirmək üçün qruntların möhkəmlik xarakteristikalarından φI, cI, ikinci qrup həddi hallara hesablamalar yerinə yetirmək üçün φII, cII istifadə olunmalıdır. Hər iki halda yükə görə etibarlılıq əmsalı qruntun xüsusi çəkisi üçün γf(g)=1 qəbul olunumalıdır.
21.20. Tikilib abadlaşdırılmış ərazilərdə yeni tikilən və ya rekonstruksiya olunan qurğuların layihələndirilkən tikinti və sonrakı istismar mərhələsində həmin ərazidəki qurğuların istismar etibarlılığını təmin edən tədbirlər görülməlidir. Əgər geotexnik proqnozların nəticələri əsasında bənd 21.19-un tələbləri ödənilmirsə, aşağıdakı tədbirlərin görülməsi tövsiyə olunur:
- tikinti çalasının qoruyucu konstruksiyasının, onun bərkidilmə üsullarının, yeraltı hissəsinin dərinliyinin dəyişdirilməsi və onun plan üzrə yerləşmə yeri;
- ətraf tikintinin qurğusunun qrunt əsasının deformasiyalarının azaldılması (divarların ayrı elementlərə bölünməsi, kompensasiya ekranları, qrunt əsasın qruntunun bərkidilməsi və s.)
- əlavə çökmələrin və (və ya ) onların qeyri-bərabərliyinin azaldılması və ətraf tikintinin qurğularının fəza sərtliyinin artırılması (bünövrələrin gücləndirilməsi, monolit və polad kəmərlərin qurğunun yeraltı və yerüstü hissələrində qurulması və s.)
- yuxarıdakı tədbirlərin kombinasiyası.
Q e y d. Ətraf tikintinin qurğusunun istismar etibarlılığını təmin etmək üçün yeni tikilən və ya rekonstruksiya olunan qurğuların layihə xarakteristikalarının dəyişdirilməsi əsas üsul hesab olunur.
Ətraf tikintinin qurğularının istismar yararlığını təmin etmək üçün mühafizə tədbirlərinin layihəsi hazırlandıqda sonra bu tədbirlər nəzərə alınmaqla bənd 21.19-un şərtinin yerinə yetirilməsinin təsdiqi üçün geotexnik proqnozu təkrar etmək lazımdır.
21.21. Ətraf tikinti meydançalarında yerləşən yeni tikinti və ya rekonstruksiya olunan qurğuların qrunt əsaslarının, bünövrələrinin və yeraltı hissəsinin layihələndirilməsində tikintinin ətraf qrunt massivinin gərginlikli – deformasiya hallarına, o cümlədən ətraf tikintinin qurğusunun qrunt əsasına təsirinin geotexnik proqnozu (qiymətləndirilməsi) yerinə yetirilməlidir.
Q e y d. Təsirlərin hidrotexniki proqnozu ətraf tikinti ərazisində yeraltı mühəndis kommunikasiyalarının layihələndirilməsində yerinə yetirilməsi lazımdır.
Çalanın qoruyucu konstruksiyasının üfüqi yerdəyişmələri və çalada qazılmada qruntun əks yüklənməsi, yeni tikilən və rekonstruksiya olunan qurğudan əlavə yüklərin, yeraltı suların səviyyəsinin dəyişməsi, inşaat işlərinin dinamik və titrəyiş təsirlərindən və digər amillərdən analitik və ədədi üsullardan istifadə edərək hidrotexnik proqnoz aparılmalıdır.
Ətraf tikintinin qurğularının qrunt əsaslarının və bünövrələrinin yeni tikilən qurğudan yaranan şaquli yüklərdən əlavə deformasiyalarını hesabladıqda, hesablama sxemini xətti- deformasiyaya uğrayan yarımfəza şəklində istifadə etməyə yol verilir (əlavə 1).
21.22. Geotexnik proqnoz nəticələri ilə təyin olunmalıdır:
- təsir zonasının radiusu rзв, m-ilə;
- ətraf tikintinin qurğularının qrunt əsaslarının və bünövrələrinin əlavə deformasiyalarının qiymətləri.
1. Yeni tikilən və ya rekonstruksiya olunan qurğuların təsir zonasının radiusu mövcud qurğunun ətraf tikinti meydançasında qruntun massivinin və ya mövcud qurğunun qrunt əsasının əlavə deformasiyalarının hesablama qiymətləri 1 mm-dən çox olmadıqda məhdudlaşmaq olar, ətraf tikintinin qurğularının təsir zonasında yerləşmə halı texniki vəziyyətinin kateqoriyasına görə qəza əvvəli və ya qəzalı IV (əlavə E) olduqda istisna olunur;
2. Yeni tikinti və rekonstruksiya meydançalarında təsir radiusunu məhdudlaşdırdıqda, qruntların spesifik yayılmasının mürəkkəbləşməsi yerli layihələndirmə təcrübə, tikinti şəraiti və qurğunun istismar xüsusiyyətləri, həmçinin bölmə 6-nın şərtləri nəzərə alınmalıdır;
3. Geotexnik proqnozun nəticələri əsasında təsir zonasının radiusu çalanın mühafizə konstruksiyası boyu müxtəlif faktorlardan, o cümlədən çalanın dərinliyi, mühəndis-geoloji şəraitdən və s. asılı dəyişilə bilər;
4. Təsir zonasının radiusu rзв layihələndirilən çalanın sərhədlərindən ölçülür.
21.23. Geotexnik proqnoz ətraf tikintinin qurğuları üçün yeni tikilən və ya rekonstruksiya olunan qurğunun əvvəlcədən təyin olunan təsir zonasının hüdudlarında yerləşdikdə bənd 21.24 əsasında təyin olunmalıdır.
Geotexnik proqnozdan əvvəl ətraf tikintinin qurğusunun konstruksiyasının əvvəlcədən təyin olunan təsir zonasında yeni tikinti və ya rekonstruksiyanın texniki tədqiqi aparılmalıdır (bənd 21.24). Texniki tədqiqatlar əsasında ətraf tikintinin texniki vəziyyətinin kateqoriyası təyin olunur.
21.24. Yeni tikilən (rekonstruksiya olunan) qurğunun ətrafda tikilən sahədə yerləşən təsir zonasının qabaqcadan təyin olunması, təsir zonasının radiusu rзв yönəldici qiyməti çalanın dərinliyi Hk, m, onun bərkidilmə və qoruyucu konstruksiyasından asılı olaraq aşağıdakı kimi qəbul olunmasına yol verilir:
- 5Hk - çalanın qoruyucusu anker konstruksiyalarla bərkidilməklə istifadə olunduqda, lakin 2L-dan çox olmamaqla, burada, L –anker gövdəsinin və onun dartqısının üfüqi proyeksiyasının uzunluğunun cəmidir, m;
- 4Hk - çalanın qoruyucusu polad elementlərdən (boru, ikitavr və s) konsol bərkidilmə ilə, ya da polad dafiə və ya maili dirəklə bərkidilmə ilə istifadə olunduqda, həmçinin çala təbii maillikdə qurulduqda;
- 3Hk - çalanın qoruyucusu monolit və ya yığma-monolit dəmir-beton konstruksiya kimi (“qruntda divar”-ın texnologiyası, qazmalı kəsən svay və s.) konsol bərkidilmə ilə istifadə edildikdə, yaxud polad dafiə və ya maili dirəklə bərkidilmə ilə, həmçinin polad elementlərdən olan (boru, ikitavr və s.) qururucu istifadə edildikdə və çalada qruntun qazıntısı (ekskavasiyası) monolit dəmir-beton örtüyün mühafizəsi ilə olduqda;
- 2Hk - çalanın qoruyucusu monolit və ya yığma-monolit dəmir-beton konstruksiyadan olmaqla istifadə edildikdə (“qruntda divar” –ın texnologiyası, qazmalı kəsən svay və s ) və çalada qruntun qazıntısı monolit dəmir-beton örtüklərin mühafizəsi ilə olduqda.
Q e y d. Qabaqcadan təsir zonasının ölçülərini verməklə, spesifik qrunt şəraitini və digər amilləri nəzərə almaqla yerli layihələndirmə təcrübəsinə əsasən dəqiqləşdirilə bilər.
22. Geotexnik monitorinq
22.1. Geotexnik monitorinq- yeni tikilən və ya rekonstruksiya olunan qurğuların konstruksiyalarının işinə, onun qrunt əsasına, o cümlədən qrunt massivinə, ətraf tikinti qurğularının konstruksiyaların işinə natura müşahidələrindən ibarət kompleks işlərdir. Geotexnik monitorinq yeni tikilən və ya rekonstruksiya olunan obyektlərin tikinti müddətində və istismarın ilkin mərhələsində həyata keçirilməlidir.
Geotexnik monitorinqin məqsədi – yeni tikilən və ya rekonstruksiya olunan obyektlərin tikinti və istismar etibarlılığını və ətraf tikintinin qurğularının ekoloji şəraitdə saxlanmasını təmin etməkdən ibarətdir.
22.2. Geotexnik monitorinqi həyata keçirməklə aşağıdakı məsələlər həll olunur:
- qurğunun konstruksiyasının nəzarət olunan parametrlərinin və geoloji mühitin dəyişilməsinin sistematik qeydiyyatı;
- yeni tikilən və ya rekonstruksiya olunan qurğuların və onun əsasının nəzarət olunan parametrlərin (o cümlədən, gözlənilən tendensiyaların pozulmasından onların dəyişməsini) qiymətlərinin verilmiş layihə qiymətlərindən, qrunt massivinin və ətraf tikintinin parametrlərinin geotexnik proqnozlar əsasında alınmış qiymətlərindən fərqlənməsinin vaxtında aşkar olunması;
- nəzarət olunan parametrlərin qiymətlərində müəyyən edimiş dəyişikliklərin təklükəlik dərəcəsinin təhlili və onların yaranma səbəblərinin müəyyənləşdirilməsi;
- aşkar olunmuş neqativ prosesləri aradan qaldıran tədbirlərin hazırlanması.
22.3. Geotexnik monitorinq yerinə yetirildikdə aşağıdakı üsullar tətbiq olunur:
- vizual – instrumental (yeraltı suların səviyyəsinin müşahidəsi, konstruksiyanın vəziyyəti, o cümlədən qüsurların mayaklarla fiksasiyası və ya analoji qurğularla fotofiksasiyalar və s.)
- geodezi (markaların yerdəyişmələrin fiksasiyası və s.) nivelir, teodolit, taxeometr, skanerlər (o cümlədən optik, elektron, lazer və s.) və peyk sistemləri tətbiq olunmaqla;
- tenzometrik, (bünövrənin dabanı altında qruntda, svayın dabanında, yükdaşıyan konstruksiyalarda və s. gərginliyin qeyd olunması) gərginlik və deformasiya datçikləri kompleksi tətbiq edilməklə;
- vibrometrik (rəqslərin kinematik parametrlərinin ölçülməsi; vibroyerdəyişmələr, vibrosürətlər, vibrotəcillər);
- geofizik (elektromaqnit, seysmik və s.)
Q e y d. Nəzarət olunan parametrlərin dəyişməsinin qeyd olunmasına başqa üsulların da, o cümlədən müşahidələrin nəticələrinin doğruluğunu təmin edən və onların baxılan üsullarla razılaşmasını göstərən dolayı üsulların da istifadəsinə yol verilir.
22.4. Yeni tikilən və ya rekonstruksiya olunan obyektlərdə geotexnik monitorinq aparılmalıdır:
a) qurğuların qrunt əsaslarının, bünövrələrinin və konstruksiyasının:
- yeni tikilən və rekonstruksiya olunan unikal qurğuların (bənd 4.14);
- məsuliyyət səviyyəsi I olan yeni tikilən hündürlüyü 75 m-dən çox olan qurğuların;
- məsuliyyət səviyyəsi I və II olan yeni tikilən hündürlüyü 75 m-dən az olmaqla mühəndis-geoloji şəraitin mürəkkəbliyi III kateqoriyalı meydançalarda yerləşən qurğuların;
- məsuliyyət səviyyəsi I və II olan rekonstruksiya olunan qurğuların.
b) çalaların qoruyucu konstruksiyası üçün aşağıdakı hallarda:
- çalanın dərinliyi 5 m-dən çox və tikilən ərazilərdəki qurğuların yerləşməsi mühəndis-geoloji şəraitinin mürəkkəbliyi II və III kateqoriyalı olanda;
- çalanın dərinliyi 10 m-dən çox olduqda.
c) tikilən ərazidə yerləşən qurğuların yeraltı hissəsində qrunt massivi aşağıdakı kimi olduqda:
- çalanın dərinliyi 5 m-dən çox mühəndis-geoloji şəraitinin mürəkkəbliyi II və III kateqoriyalı ərazidə yerləşən qurğularda;
- çalanın dərinliyi 10 m-dən çox olduqda.
22.5. Məsuliyyət səviyyəsi I və II olan ətraf tikinti qurğusunun, o cümlədən yeraltı mühəndis kommunikasiyaların geotexnik monitorinqi, onlar yeni tikinti və ya rekonstruksiyanın( o cümlədən, yeraltı mühəndis kommunikasiyanın qoyulması) ölçüləri geotexnik proqnoz nəticələri əsasında təyin olunan təsir zonasında yerləşdikdə aparılmalıdır. Təsir zonasının və ətraf tikintidə qurğunun geotexnik monitorinqinin əvvəlcədən təyin olunması üçün bölmə 22-nin göstərişlərindən istifadə edilməsinə yol verilir.
22.6. Geotexnik monitorinq layihə prosesində hazırlanan müvafiq proqram əsasında həyata keçirilir və layihə sənədləşmənin təsdiq olunmuş hissəsidir.
Geotexnik monitorinqin proqramı hazırlandıqda, layihələndirilən qurğunun və ətraf tikinti qurğularının xüsusiyyətləri, tikinti meydançasında mühəndis axtarışların nəticələri daxil olmaqla onun spesifikası nəzərə alınmaqla tərkibi, həcmi, periodluğu, müddəti və işlərin üsulu təyin olunmalıdır.
22.7. Geotexnik monitorinq işlərinin proqramı aşağıdakı tələblərə cavab verməlidir:
- yeni tikilən (rekonstruksiya olunan) qurğuların, onların qrunt əsaslarının və ətraf tikintinin kommunikasiyalarının ən qorxulu və xarakter məntəqələri üçün nəzarət olunan parametrlərin qeyd olunması yerinə yetirilməlidir;
- seçilən üsul və ölçmə dəqiqliyi alınan nəticələrin doğruluğunun təmin olunması və layihə verilən qiymətlərin dəqiqliyi və geotexnik proqnozun nəticələri ilə razılaşdırılmalıdır;
- bütün müşahidələrin aparılması və ölçülməsi vaxtı bir-biri ilə əlaqələnməli və tikinti işlərinin yerinə yetirilmə müddətləri ilə bağlanmalıdır;
- müşahidələrin periodluğu qurğunun konstruksiyasının deformasiya proseslərinin intensivliyi (sürəti) və baş vermə müddətini təyin etməlidir.
Q e y d. Baxılan tələblər geotexnik monitorinqin aparılma prosesində təmin olunmalıdır.
22.8. Geotexnik monitorinqin proqramında aşağıdakılar göstərilməlidir:
- yeni tikilən və ya rekonstruksiya olunan obyektin xüsusiyyətləri (məsuliyyət səviyyəsi, konstruktiv sxemi, qurğunun qrunt əsasının, bünövrələrinin və yeraltı hissəsinin qurulması, tikilmə xüsusiyyətləri və s.);
- qurğu və onun konstruksiyasının qrunt əsasla qarşılıqlı təsirlərini xarakterizə edən layihə (hesablama) parametrləri, o cümlədən tikintinin aparılma ardıcıllıqları nəzərə alınmaqla müvəqqəti qrunt əsasa təzyiq, bünövrənin qrunt əsasının deformasiyaları, svay və qurğunun yeraltı hissəsində gərginlik, çalanın qoruyucu konstruksiyasının üfüqi yerdəyişmələri və konstruksiyada qüvvələr;
- mühəndis-geoloji və hidrogeoloji şəraitlər, qrunt əsasın qruntunun xarakteristikaları, su səviyyəsinin dəyişməsi, ətraf qurğuların və qrunt massivinin yerdəyişməsinin proqnozlaşdırılmış qiyməti;
- ətraf tikinti qurğuları haqqında məlumat (qurğuların məsuliyyət səviyyələri, qrunt əsasın və bünövrələrin əlavə deformasiyalarının həddi qiymətləri, təklif olunan müdafiə tədbirləri və s.);
- yeni tikilən ( rekonstruksiya olunan) obyektlərin konstruksiyalarında nəzarət olunan parametrlər (o cümlədən təklif olunan say və qeyd olunan məntəqələrin dəyişməsi), onun qrunt əsasının, o cümlədən əhatə edən qrunt massivinin və yeraltı suların səviyyəsi və ətraf tikintinin və onların ilkin qeyd olunma mərhələləri;
- nəzarət olunan parametrlərin dəyişməsinin qeyd olunma üsulları və ölçmələrin dəqiqliyinə tələblər (o cümlədən, DÜİST 24846 üzrə geodezi ölçmələrin dəqiqlik sinifləri və s.);
- qurğunun tikilmə ardıcıllığını nəzərə almaqla nəzarət olunan parametrlər üzərində müşahidələrin aparılma mərhələləri, periodluğu və müddətləri;
- hazırlanan hesabat sənədlərinin strukturuna, tərkibinə və periodluğuna olan tələblər.
22.9. Məsuliyyət səviyyəsi I olan qurğuların geotexnik monitorinqi proqramı əsasında, mühəndis-geoloji şəraitin mürəkkəbliyi III kateqoriyalı olduqda və ya xüsusi tapşırığa əsasən digər hallarda monitorinq layihəsi (müşahidə stansiyaları) hazırlanır.
Geotexnik monitorinqin layihəsinə (bənd 22.9) monitorinq proqramında olan məlumatlardan əlavə aşağıdakılar nəzərdə tutulmalıdır:
- müşahidə markalarının, quyuların, mayakların, datçiklərin və s. qurulma sxemləri;
- müşahidə aparmaq üçün avadanlıqların konstruksiya və xarakteristikaları;
- ölçmə metodikası, ölçmələrin dəqiqliyinin qiymətləndirilməsi və s.
- ətraf tikinti qurğularının vizual – instrumental tədqiqatlarına tələblər.
22.10. Geotexnik monitorinqin nəticələri aşağıdakı tərkibdə olan hesabat sənədlərində əks olunmalıdır:
a) ilkin hesabat, nəzarət olunan parametrlərin dəyişməsinin müşahidə metodları, tətbiq olunan avadanlıqların xarakteristikaları, ölçmələrin dəqiqliyini qiymətləndirən nəticələr, nəzarət olunan parametrlərin dəyişməsi, məntəqələrinin faktiki yerləşmə sxemləri, onların ilkin vəziyyətlərinin qeydiyyat nəticələri, vəziyyəti və s.;
b) aralıq hesabatlar, nəzarət olunan parametrlərin dəyişməsi haqqında operativ informasiyalar, ölçmələrin nəticələrinin təhlili və onların proqnozlaşdırılan və həddi qiymətlərlə müqayisəsi və əlavə müdafiə, kompensasiya və ya qəza əleyhinə tədbirlər (nəzarət olunan parametrlər gözlənilən qiymətlərdən fərqli olduğu aşkar olunanda) və s.;
c) yekun hesabat, nəzarət olunan parametrlərin dəyişməsini qeyd edən son nəticələr, onların sabitləşməsini təsdiq edən, ölçmə nəticələrinin təhlili və onların proqnoz və həddi qiymətlərlə müqayisəsi, ətraf tikintiyə təsir nəticələri, təmir-bərpa tədbirlərinin mümkünlüyü haqqında tövsiyyələr və s..
22.11. Geotexnik monitorinq prosesində nəzarət olunan parametrlərin qiymətlərinin gözlənilən qiymətlərdən (o cümlədən, gözlənilən tendensiyanın pozulmasından onların ölçmələri) sapmaları aşkar olunduqda, tikinti və istismar etibarlığının təmin olunması tədbirləri, yeni tikilən (rekonstruksiya olunan) obyektlərin istismara yararlığı, ətraf tikintinin və ekoloji şəraitin qorunması üçün kompleks tədbirlər hazırlanmalıdır.
22.12. Geotexnik monitorinqin proqramının və layihəsinin hazırlanması bu işlərin görülməsi üzrə ixtisaslaşmış təşkilatlar tərəfindən aparılmalıdır.
1. Bünövrələrin çökmə deformasiyası xətti deformasiyaya uğrayan yarımfəza şəklində hesablama sxemindən istifadə etməklə qat-qat cəmləmə üsulu ilə aşağıdakı düsturla təyin edilir:
burada - 0,8-ə bərabər olan ölçüsüz əmsaldır;
- i qatında əlavə şaquldi normal gərginliyin orta qiyməti olub, bünövrə dabanının mərkəzindən keçən şaquli xətt üzrə i layının yuxarı və aşağı z sərhədlərində şaquli gərginliklərin cəminin yarısına bərabərdir ( bax: bənd 2 - 4-ə);
hi və Ei - müvafiq olaraq qruntun i layının qalınlığı və deforomasiya moduludur;
n - qrunt əsasın sıxılan qalınlığının bölündüyü layların sayı.
Bu zaman, qrunt əsasın dərinliyi üzrə şaquli gərginliklərin paylanması şəkil 1-də verilmiş sxemə müvafiq olaraq qəbul edilir.
Q e y d. Bünövrələrin qoyulma dərinliyi böyük olan zaman çökmələrin hesablanmasının, çalaların qazılması nəticəsində qruntun boşalıb kiplənməsini nəzərə alan hesablanma sxemlərindən istifadə etməklə aparılması tövsiyə olunur.
2. Bünövrənin dabanından z dərinlikdə yaranan əlavə şaquli gərginliklər - bünövrənin dabanının mərkəzindən keçən şaquli ox üzrə gərginlik və szp,c - düzbucaqlı bünövrənin küncündən keçən şaquli ox üzrə gərginlik, aşağıdakı düsturlarla təyin edilir:
a - əmsal olub, bünövrə dabanının formasından, düzbucaqlı bünövrənin tərəflərinin nisbətindən -ni təyin edərkən nisbi dərinlik - dən və -ni təyin edərkən isə nisbi dərinlik - dən asılı olaraq 1 saylı cədvəldən götürülür;
- qrunt əsasa olan əlavə şaquli təzyiq ( eni b ³ 10 m olan bünövrə üçün p0= p qəbul edilir);
p - bünövrənin dabanı altındakı orta təzyiq.
- bünövrənin dabanı səviyyəsində qruntun çəkisindən şaquli gərginlikdir (kəsimlə planlaşdırılma zamanı planlaşdırmanın olmadığı və tökmə ilə planlaşdırılma zamanı qəbul edilir; burada -bünövrənin dabanından yuxarıda yerləşən qruntun xüsusi çəkisidir, d və dn şəkil 1-də verilmişdir).
3. Sərbəst «A» nöqtəsindən keçən şaquli xətt boyunca z dərinliyindəki əlavə şaquli normal gərginliklər (nəzərdən keçirilən bünövrənin hüdudları daxilində və ya bünövrədən kənarda olmaqla, bünövrə dabanı üzrə yaranan p0-a bərabər əlavə təzyiqlə) bünövrənin dörd fıktiv (şək.2) künc nöqtələrindəki gərginliklərin cəbri cəmi aşağıdakı düsturla təyin edilir:
4. Qonşu bünövrələrin və ya yanaşı meydançalara düşən yüklərin təsirini nəzərə almaqla və hesablanan bünövrənin ortasından keçməklə z şaquli dərinliyində yaranan əlavə şaquli gərginliklər aşağıdakı düstura əsasən təyin edilir:
burada k - təsiri nəzərə alınan bünövrələrin sayıdır.
DL - planlaşdırmanın səviyyəsi; NL - təbii relyef səthinin səviyyəsi; FL - bünövrənin dabanının səviyyəsi; WL - yeraltı suların səviyyəsi; B.C - sıxılan qatın aşağı sərhədi; d və dn - planlaşdırma və təbii relyef səviyyəsində bünövrənin qoyulma dərinliyi; b - bünövrənin eni; p - bünövrənin dabanında orta təzyiq; p0 - qrunt əsasa əlavə təzyiq; və - bünövrə dabanından z dərinliyində və daban səviyyəsində qruntun çəkisindən yaranan şaquli gərginlik; və - bünövrənin dabanından z dərinliyində və daban səviyyəsində xarici yüklərdən yaranan əlavə şaquli gərginlik; Hc- sıxılan qatın qalınlığı.
tərəflərinin nisbəti h = /b, aşağıdakılara bərabər olan düzbücaqlı
1. Cədvəl 1-də işarələnmişdir: b- bünövrənin eni və ya diametri; l- bünövrənin uzunluğur;
2. Sahəsi A olan düzgünçoxbucaqlı şəklində dabana malik bünövrələr üçün, a qiyməti radiusu dairəvi bünövrələr üçün olduğu kimi qəbul edilir.
3. x -nın və h-nın aralıq qiymətləri üçün, a əmsalı interpolyasiya yolu ilə təyin edilir.
5. Qruntun ağırlığından bünövrənin dabanından z dərinliyində yerləşmiş layın sərhəddində yaranan şaquli gərginlik szg aşağıdakı düstur ilə təyin edilir
burada g¢ – bünövrənin dabanından yuxarıda yerləşmiş qruntun xüsusi çəkisidir;
dn – şəkil 1-də işarələmədir;
gi və hi – müvafiq olaraq qruntun i layının xüsusi çəkisi və qalınlığıdır;
Yeraltı suların səviyyəsindən aşağıda, lakin sukeçirməyən qatdan yuxarıda yerləşmiş qruntun ağırlığı, suyun yüngülləşdirici təsirini nəzərə alınmaqla qəbul edilməlidir.
szg-in sukeçirməyən layda təyin edilməsi zamanı, nəzərdən keçirilən dərinlikdən yuxarıda yerləşmiş su sütununun təzyiqini nəzərə almaq lazımdır.
6. Qrunt əsasın sıxılan qalınlığının aşağı sərhədi, szp = 0,2szg şərti yerinə yetirildiyi halda, z = Hc dərinliyində qəbul edilir.
Əgər yuxarıda göstərilən şərtə əsasən tapılan qruntun sıxılan qalınlığının aşağı sərhəddinin deformasiya modulu E < 5 MPa (50 kqq/sm) olan qrunt layında yerləşirsə və ya bu növ qrunt bilavasitə z = Hj dərinliyindən aşağıda yatırsa, qruntun sıxılan qalınlığının aşağı sərhədi szp = 0,1szg şərti əsasında təyin edilir.
7. Qrunt əsasın çökməsi xətti – deformasiya olunan layın hesablanma sxemindən istifadə etməklə (bənd 3.40 və şəkil 3) aşağıdakı düstur ilə təyin edilir:
burada p - bünövrənin dabanı altındakı orta təzyiqdir ( eni b< 10 m olan özüllər üçün p = po qəbul edilir, bax b.2);
b - düzbucaqlı bünövrənin eni və ya dairəvi bünövrənin diametridir;
kc və km 2 və 3 saylı cədvələ əsasən qəbul edilən əmsallardır;
n - bənd 8 göstərişinə uyğun təyin edilən hesablama H qalınlığının hüdudları daxilində sıxılmağa görə fərqlənən qrunt laylarının sayıdır;
ki və ki-1 - bünövrənin formasından, düzbücaqlı bünövrənin tərəflərinin və qruntun i layının üst səthinin və dabanının yerləşdiyi nisbi dərinliyin nisbətindən asılı olaraq müvafiq olaraq cədvəl 4-ə əsasən təyin edilən əmsallardır:
Ei – qruntun i layının deformasiya moduludur.
Q e y d. (7) düsturu ilə məhdud sahədə bərabər paylanmış yük ilə yüklənmiş qrunt əsasların orta çökməsi təyin edilir. Bu düstur ilə sərt bünövrələrin çökməsini də təyin etməyə yol verilir.
8. Xətti deformasiya olunan qrunt layının qalınlığı H (şəkil 3) 2.40 «a» bəndində qeyd edildiyi kimi deformasiya modulu E ³ 100 MPa (1000 kqq/sm) olduğu halda qatın üst səthinə qədər qəbul edilir, bünövrənin eni (diametri) b ³ 10 m olanda və qrunt əsasın deformasiya modulu E ³ 10 MPa (100 kqq/sm) olduğu halda aşağıdakı düstur üzrə hesablanır:
Ho və Y - uyğun olaraq tərkibi aşağıdakılardan ibarət olan əsaslar üçün qəbul edilir: tozlu – gilli qruntlar üçün 9 m və 0,15; qumlu qruntlar üçün – 6 m və 0,1;
kp – əmsaldır, bünövrənin dabanı altındakı orta təzyiq p = 100 kPa (1 kqq/sm) olduğu halda, kp = 0,8 bərabər qəbul edilir; p = 500 kPa (5 kqq/sm) olduqda kp = 1,2, aralıq qiymətləri zamanı isə interpolyasiya yolu ilə qəbul edilir.
Əgər əsas tozlu – gilli və qumlu qruntlardan təbəqələnmişsə, onda H qiyməti aşağıdakı düstur üzrə təyin edilir:
Hs – əsasın yalnız qumlu qruntlardan təbəqələndiyini fərz edildiyi halda, qrunt layının (8) düsturu ilə hesablanan qalınlığıdır;
hcl bünövrənin dabanından Hcl dərinliyinə qədər həddlərində olan tozlu-gilli qruntların qalınlığının cəmidir, burada Hcl düstur (8) hesablanmış H qiymətidir, belə fərz olunan haldakı əsas tozlu – gilli qruntlardan təşkil olunmuşdur.
(8) və (9) düsturları üzrə hesablanmış Hcl –in qiyməti, deformasiya modulu E < 10 MPa (100 kqq/sm) olan qrunt layının qalınlığına qədər artırılmalıdır, qruntun bu layı H-dan aşağıda yerləşmişdir və onun qalınlığı 0,2 H-dan yüksək deyildir. Bu növ qrunt layının qalınlığı daha böyük olarsa, və həmçinin əgər bu qruntdan yuxarıdakı layların deformasiya modulu E<10 MPa (100 kqq/sm) olarsa, onda qrunt əsasın deformasiyaları xətti deformasiyalı yarımfəza hesablama sxemi ilə hesablanır.
tərəflərinin nisbəti h = l/b, aşağıdakılara bərabər olan düzbücaqlılıar
Q e y d. x -nın və h-nın aralıq qiymətləri üçün, k əmsalı interpolyasiya yolu ilə təyin edilir.
9. Mərkəzdənxaric yükün təsiri altında bünövrənin yana yatması aşağıdakı düstur üzrə təyin edilir:
E və n - uyğun olaraq əsasın qruntunun deformasiya modulu və Puasson əmsalıdır (n qiyməti bənd 10 –nun göstəricilərinə əsasən qəbul edilir); qrunt əsas bircinsli olmadığı halda E və n qiymətləri, bənd 11-in göstərişlərinə uyğun olaraq, sıxılan təbəqənin hüdudlarında orta qiymət kimi qəbul edilir;
ke –cədvəl 5-ə görə qəbul edilən əmsaldır;
N – bünövrəyə, onun dabanı səviyyəsində ötürülən bütün yüklərin əvəzləyicisinin şaquli toplananıdır;
a – momentin təsir etdiyi istiqamətlərdə dairəvi bünövrənin diametri və ya düzbucaqlının tərəfi;
sahəsi A-ya bərabər olan və düzgün çoxbucaqlı formasında dabanı olan bünövrələr üçün qəbul edilir;
km – cədvəl 3 -ə əsasən qəbul edilən əmsaldır, a ³ 10 m və E ³ 10 MPa (100 kqq/sm) olduğu halda, bünövrələrin şaquli oxa nəzərən yana yatmasında layın xətti – deformasiya sxemi üzrə hesablanarkən nəzərə alınır.
Bünövrənin forması və momentin təsir istiqaməti
Düzbucaqlı, böyük tərəf boyunca moment ilə
Düzbucaqlı, kiçik tərəf boyunca momentl ilə
Q e y d. Əsasın xətti deformasityaya uğrayan yarımfəza şəklində hesablama sxemindən istifadə edildikdə ke əmsalı x¢ = ¥ qrafasına uyğun olaraq qəbul edilir.
10. Qruntlar üçün Puasson əmsalı n aşağıdakı kimi qəbul edilir: iriqırıntılılar – 0,27; qumlar və qumcalar – 0,30; gilcələr – 0,35; gillər – 0,42.
11. Əsasın qruntlarının, deformasiya modulunun və Puasson əmsalının orta qiyməti (və ) qruntun sıxılan qatının Hj qalınlığı və ya qrunt layının H qalınlığı hüdudlarında bu düsturlar ilə təyin edilirlər:
Ai – qruntun i layı hüdudlarında bünövrənin dabanı altındakı vahid təzyiqdən yaranan şaquli gərginliyin epürünün sahəsi; yarımfəza sxemi üçün Ai = (bənd 1-ə bax), lay sxemi üçün Ai = ki – ki-1 üçün (bənd 7) qəbul etməyə yol verilir.
Ei, ni, hi - müvafiq olaraq qruntun i layının deformasiya modulu, Puasson əmsalı və qalınlığıdır; H –bənd 8-ə əsasən təyin edilən qrunt layının hesablama qalınlığı; n – qruntun sıxılan Hc qalınlığının və ya qrunt layının H qalınlığı hüdudlarında E və n qiymətləri ilə fərqlənən layların sayıdır.
12. Yuxarıdan böyük sahələrin islanması, həmçinin yeraltı suların qalxmasından aşağıdan islanma nəticəsində nəmliyin artması zamanı qruntların çökməsi ssl bu düsturla təyin edilir:
esl,i –bənd 13-ün göstərişlərinə uyğun olaraq təyin edilən qruntun i-ci layının nisbi çökməsidir;
hi – qruntun i layının qalınlığıdır;
– bənd 14-ün göstərişinə əsasən təyin edilən əmsaldır;
n – bənd 16-nın göstərişlərinə uyğun qəbul edilən çökmə zonasının hsl, bölündüyü qrunt laylarının sayıdır;
13. Qruntun nisbi çökməsi esl, qrunt nümunələrinin yana genişlənməmək şərti ilə sıxılmaya aparılan sınaqlar əsasında aşağıda göstərilən düsturla təyin edilir:
hn,p və hsat,p – baxılan dərinlikdə xarici yükdən və qruntun öz ağırlığından yaranan şaquli gərginliyə bərabər p təzyiqindən qrunt nümunələrinin müvafiq olaraq təbii nəmlikdə və onun tam su ilə doymuş halından (w = wsat) sonrakı hündürlüyü (çökmənin yuxarı zonasında qruntun çökməsinin təyini zamanı p = szp + szg qəbul edilir); çökmənin aşağı zonasında qruntun çökməsinin təyini zamanı isə, həmçinin mənfi sürtünmə qüvvələrinin təsirindən əlavə yükləmə nəzərə alınır;
hn,g p=szg olduğu halda, təbii nəmlikli həmin qrunt nümunəsinin hündürlüyüdür.
Qruntun sudan tamam doymadığı halda, (wsl £ w< wsat) nisbi çökmə, aşağıdakı düsturla təyin edilir:
w sat - qruntun su ilə tam doymuş halına uyğun nəmlikdir;
w sl – qruntun başlanğıc çökmə nəmliyi;
esl – (14) düsturuna əsasən təyin edilən, qruntun su ilə tam doymuş halındakı nisbi çökməsidir.
14. (13) düsturuna daxil olan ksl,i əmsalı b ³ 12 m olduqda, çökmə zonası hüdudlarında qruntun bütün layları üçün 1-ə bərabər qəbul edilir; b ³ 3 m olduqda isə aşağıdakı düstura əsasən hesablanır:
p – bünövrənin dabanı altındakı orta təzyiqdir, kPa (kqq/sm);
psl,i –bənd 15-in göstərişlərinə əsasən təyin edilən qruntun i layının başlanğıc çökmə təzyiqi, kPa (kqq/sm);
po – 100 kPa (1 kqq/sm) bərabər təzyiqdir;
3 m < b <12 m olanda, b= 3 m və b=12 m alınan ksl,i qiymətlərinin arasında interpolyasiya yolu ilə təyin edilir.
Qruntun ağırlığından yaranan çökmənin təyini zamanı ksl,i =1 qəbul edilir.
15. Başlanğıc çökmə təzyiqi psl aşağıdakı təzyiqlərdən biri qəbul edilir:
qruntların laboratoriya şəraitində sınaqları zamanı kompresiya cihazlarındakı- təzyiq, hansında ki, nisbi çökmə esl = 0,01;
əvvəlcədən isladılmış qruntların ştamplarla çöl sınaqları zamanı «yükləmə - çökmə» qrafikinə uyğun həddinə bərabər olan təzyiq;
qruntların sınaq çalalarında isladılması zamanı – qruntun öz ağırlığından çökməsinin başladığı dərinlikdə yaranan şaquli gərginlik.
16. Qruntun çökmə zonasının qalınlığı hsl aşağıdakı qalınlıqlara bərabər qəbul edilir (şəkil 4):
hsl = hsl,p – qruntun xarici yükdən çökməsi ssl,p-nin təyini zamanı çökmənin yuxarı zonasının qalınlığına, bu zaman göstərilən zonanın aşağı sərhədi, o dərinliyə uyğun gəlir ki, bu dərinlikdə sz= szp + szg = psl olsun (şəkil 4 a,b) və ya sz min. > psl olarsa (şəkil 4 c), onda çökmə zonasının aşağı sərhəddi sz qiymətinin minimal olduğu dərinliyə uyğun gəlir;
hsl = hsl,g – qruntun ağırlığından çökməsinin ssl,g təyini zamanı çökmənin aşağı zonasının qalınlığına, yəni sz= psl olan zg dərinliyindən başlayaraq (yaxud, əgər sz,min. > psl olarsa, sz –in qiyməti minimumdur), çökən qalınlığın aşağı sərhədinə qədər olan qalınlığa bərabərdir.
a – qruntun öz çəkisindən çökmə ssl,g yoxdur (5 sm-dən artıq deyildir ), yalnız çökmənin yuxarı zonasında hsl,p (I-ji tip qrunt şəraitində) xarici yükdən çökmə ssl,p mümkündür;
b,j,d – zg dərinliyindən başlayaraq çökmənin aşağı zonasında qruntun xüsusi çəkisindən çökmə ssl,g mümkündür (II tip qrunt şəraiti); b - çökmənin aşağı və yuxarı zonaları qatılmır, neytral zona hn mövcuddur; j - çökmənin yuxarı və aşağı zonaları qatılır; d - xarici yükdən çökmə yoxdur: 1 - qruntun xüsusi çəkisindən yaranan şaquli gərginliklər szg; 2 – xarici yükdən və qruntun xüsusi çəkisindən yaranan şaquli gərginliklərin cəmidir, sz = szp + szg;
3 – başlanğıc çökmə təzyiqinin psl dərinlik üzrə dəyişməsi; Hsl – çökən qrunt layının qalınlığıdır (çökmə qalınlığı); d - bünövrənin qoyulma dərinliyi.
17. Kiçik sahələrin yuxarıdan isladılması zamanı (isladılan sahənin eni Bw, çökən təbəqələrin qalınlığı Hsl-dan kiçik olarsa) qruntun öz çəkisindən mümkün olan çökməsi s¢sl,g, aşağıdakı düsturla təyin edilir:
ssl,g bənd 12-ə müvafiq olaraq təyin edilən qruntun öz çəkisindən çökməsinin maksimal qiymətidir.
18. Qruntun şişməsindən qurğuların əsasının qalxması hsw aşağıdakı düsturla təyin edilir:
esw,i - bənd 19-un tələbinə uyğun təyin edilən i layının nisbi şişməsi;
hi – qruntun i layının qalınlığıdır;
- bənd 20-nin tələblərinə uyğun təyin edilən əmsaldır;
n - qruntun şişmə zonasının bölündüyü layların sayı.
19. Qruntun nisbi şişməsi esw aşağıdakı düsturlarla təyin edilir:
Suyun infiltrasiyası zamanı
hn – baxılan dərinlikdə yaranan şaquli gərginliyin sz,tot (sz,tot qiymətləri bənd 21-in tələbinə uyğun təyin edilir) cəminə bərabər p təzyiqlə yana genişlənmənin mümkün olmadığı şəraitdə sıxılmasında təbii nəmlikli və sıxlıqlı qrunt nümunəsinin hündürlüyüdür;
hsat – sudan tam doymuş hala qədər islanmış və yuxarıda qeyd edilən şəraitdə sıxılan həmin qrunt nümunəsinin hündürlüyüdür;
Səthin ekranlaşdırılması və su-istilik rejiminin dəyişməsi zamanı:
k – sınaq yolu ilə təyin edilən əmsaldır (sınaq göstəricilərinin olmadığı zaman k = 2 qəbul edilir);
weq – qruntun son nəmliyidir (qərarlaşmış);
wo və eo – uyğun olaraq qruntun nəmliyinin və məsaməlik əmsalının ilkin qiymətləridir.
20. (18) düsturuna daxil olan ksw əmsalı baxılan dərinlikdə yaranan şaquli gərginliyin sz,tot cəmindən asılı olaraq, sz,tot = 50 kPa (0,5 kqq/sm) olduqda 0,8-ə və sz,tot. = 300 kPa (3 kqq/sm) olduqda isə 0,6-ya bərabər qəbul edilir, sz,tot –nın aralıq qiymətlərində isə interpolyasiya yolu ilə qəbul edilir.
21. Bünövrənin dabanından z dərinliyində (şəkil 5) yaranan şaquli gərginliyin cəmi sz,tot, aşağıdakı düsturla təyin edilir:
szp, szg – uyğun olaraq bünövrənin yükündən və qruntun öz çəkisindən yaranan şaquli gərginliklərdir;
sz,ad – qrunt massivin islanmış sahəsinin hüdudları xaricindəki islanmış hissəsinin ağırlığının təsirindən yaranan və aşağıdakı düsturla təyin edilən əlavə şaquli təzyiqdir:
kg- cədvəl 6-ya əsasən qəbul edilən əmsaldır.
22. Şişmə zonasının aşağı sərhədi Hsw aşağıdakı kimi qəbul edilir (şəkil 5):
a) suyun infiltrasiyası zamanı şaquli gərginliklərin - sz,tot (bənd 21) cəmi qruntun şişmə təzyiqinə p sw-yə bərabər olduğu dərinlik qəbul edilir;
b) səthin ekranlaşdırılması və su – istilik rejiminin dəyişməsi zamanı – sınaq yolu ilə (sınaq göstəricilərinin olmadığı zaman H sw = 5 m qəbul edilir) təyin edilir.
23. Şişən qruntun quruması nəticəsndə qrunt əsasın çökməsi ssh, aşağıdakı düsturla təyin edilir:
esh,i –bənd 24-ün göstərişlərinə müvafiq olaraq təyin edilən qruntun i layının nisbi xətti yığılmasıdır;
hi – qruntun i layının qalınlığıdır;
ksh – 1,3-ə bərabər qəbul edilən əmsaldır;
n – bənd 25-in göstərişlərinə uyğun qəbul edilən qruntun sıxılma zonasının bölündüyü layların sayıdır.
24. Qruntun qurumasından nisbi xətti yığılması, aşağıdakı düsturla təyin edilir:
hn - yanlara genişlənməsi mümkün olmayan şəraitdə qrunt nümunəsinin şaquli gərginliklərin cəmi ilə sıxılması zamanı, nümunənin ən yüksək nəmlik vəziyyətində hündürlüyüdür;
hd – quruma nəticəsində nəmliyin azalmasından sonra həmin şəraitdə qrunt nümunənin hündürlüyüdür.
25. Yığılmanın aşağı sərhədi Hsh eksperimental yolla təyin edilir, sınaq göstəricilərinin olmadığı halda, 5 m–ə bərabər qəbul edilir.
Texnoloji qurğuların istilik təsiri nəticəsində qruntun qurumasından yığılma zonasının aşağı sərhədi Hsh sınaq yolu ilə və ya müvafiq hesablama ilə təyin edilir.
26. Şoranlaşmış qruntlardan ibarət əsasların suffoziya çökməsi ssf aşağıdakı düstur üzrə təyin edilir:
esf,i – baxılan dərinlikdə qrunt təbəqəsinin öz çəkisindən yaranan szg və xarici yükdən yaranan szp şaquli gərginliklərin cəminə bərabər olan p təzyiqdən qruntun i layının nisbi suffoziya çökməsidir və 27-ci bəndin göstərişlərinə əsasən təyin edilir.
hi – şoranlaşmış qruntun i layının qalınlığıdır;
n – şoranlaşmış qruntların suffoziya çökmə zonasının bölündüyü layların sayıdır.
27. Nisbi suffoziyadan sıxılma esf aşağıda göstərilən kimi təyin edilir:
a) çöl sınaqlarında uzunmüddətli islanma ilə statik yükləmədə aşağıdakı düstur ilə:
- p = szp + szg təzyiqi altında, ştampın suffoziya çökməsidir;
dp – ştamp altındakı qrunt əsasın suffoziya çökmə zonasıdır;
b) kompressiya filtrasiya sınaqları zamanı isə aşağıdakı düstur ilə:
hng - təzyiq p1=szg altında, təbii nəmlikli qrunt nümunənin hündürlüyüdür;
hsat,p – təzyiq p=szp+ szg olduğu halda, islanmış (sudan tam doymuş) həmin qrunt nümunəsinin hündürlüyüdür;
hsf,p – təzyiq p altında, suyun uzunmüddətli filtirasiyasından və duzların yuyulub çıxarılmasından sonra həmin qrunt nümunəsinin hündürlüyüdür.
1. Əsasların qruntlarının 1 - 5 cədvəllərində verilmiş hesablama müqavimətləri Ro bünövrələrin ölçülərinin qabaqcadan təyin edilməsi üçündür. Bünövrələrin son ölçülərinin təyini üçün Ro və qiymətlərinin tətbiq sahəsi 1 saylı cədvəl üçün - 3.42 bəndində, 4 saylı cədvəl üçün - 4.10 bəndində, 5 saylı cədvəl üçün - 9.4 bəndində və 6 saylı cədvəl üçün -13.5 bəndində göstərilmişdir.
2. e və IL (cədvəllər 1 - 3), rd və Sr (cədvəl 4), Sr (cədvəl 5) aralıq qiymətləri olan qruntlar üçün, həmçinin l-nın aralıq qiymətləri olan (cədvəl 6) özüllər üçün Ro və qiymətləri interpolasiya yolu ilə təyin edilir.
3. Ro qiymətləri (cədvəllər 1 - 5) eni b=1 m və qoyulma dərinliyi do= 2 m olan bünövrələrə aiddir.
Bünövrələrin son ölçülərini təyin etmək üçün Ro qiymətlərindən istifadə zamanı (bənd 3.42, 4.10 və 9.4), əsasın qruntunun hesablama müqaviməti R, kPa (kqq/sm), aşağıdakı düsturlarla təyin edilir:
d £ 2 m (200 sm) olduqda,
d > 2 m (200 sm) olduqda,
b və d – uyğun olaraq layihələndirilən bünövrənin eni və qoyulma dərinliyidir, m (sm);
g¢II – bünövrənin dabanından yuxarıda yerləşən qruntun öz çəkisinin hesablama qiymətidir, kN/m (kqq/sm);
k1 - qrunt əsasları üçün qəbul edilən əmsaldır, iriqırıntılı və qumlu qruntlardan ibarət əsaslar üçün k1 = 0,125; tozlu qumlardan, qumcalardan, gilcələrdən və gillərdən təbəqələnmiş əsaslar üçün isə k2 = 0,05;
k2 – iriqırıntılı və qumlu qruntlardan təbəqələnmiş əsaslar üçün k2 = 0,25, qumcalardan və gilcələrdən təbəqələnmiş əsaslar üçün isə k2 = 0,2 və gillər üçün k2 = 0,15 qəbul edilən əmsaldır.
Q e y d. Hesablanma zamanı nəzərdə tutulan, zirzəmisinin eni B £ 20 m və dərinliyi db ³ 2 m olan binalar və qurğular üçün xarici və daxili bünövrələrin qoyulma dərinliyi qəbul edilir: d = d1+ 2 m [burada d1 – bu normaların (8) düsturu ilə təyin edilən bünövrənin çevrilmiş qoyulma dərinliyidir]. B > 2 0 m olduqda isə d = d1 qəbul edilir.
Qənbərdaşlı (qırmadaşlı) aşağıdakı doldurucularla:
axıcılıq göstəriciləri aşağıdakı kimi olan tozlu – gilli:
Aşağıdakı doldurucularla çınqıllı (dağ aşırımlı):
axıcılıq göstəriciləri aşağıdakı kimi olan tozlu – gilli:
Qumların təbəqəsinin sıxlığından asılı olaraq R0 qiyməti, kPa (kqq/sm)
nəmli və su ilə doymuş
Tozlu – gilli qruntlar
Qruntun axıcılıq göstəricisi aşağıdakı kimi olduqda Ro qiymətləri, kPa (kqq/sm)
Q e y d. Surətdə nəmlik dərəcəsi Sr £ 0,5 olan isladılmış çökən qruntlara aid Ro-ın müqavimət qiymətləri, məxrəcdə isə Ro-ın Sr ³ 0,8 olan həmin qruntlara, həmçinin isladılmış çökən qruntlara dair müqavimət qiymətləri verilmişdir.
Planlı şəkildə sıx-laşdırılma ilə tökül-müş qruntlar
Qruntlardan və sə-naye tullantılarından olan yığılmalar:
Qruntların və isteh-salat tullantılarından yığılmalar:
1.Bu cədvəldə Ro qiymətləri tərkibində üzvü maddələr £ 0,1 olan tökmə qruntlara aiddir.
2. Yığılmış və kənara toplanıb yığılmış yapışmamış qruntların və istehsal tullantılarının Ro qiyməti 0,8 əmsalı ilə qəbul edilir.
1. Axıcılıq göstəriciləri 0,5 £ IL £ 0,75 olan gillər və gilcələr üçün və axıcılıq göstəricisi 0,5 < IL £ 1,0 olan qumcalar üçün R0 qiymətləri, müvafiq olaraq 0,85 və 0,7 azaldıcı əmsalları daxil edilməklə «tozlu – gilli qruntlar» qrafasına əsasən qəbul edilir.
2.Tozlu qumlar üçün R0 qiymətləri, əmsalı 0,85 olan orta və xırda dənəli qumlar üçün olduğu kimi qəbul edilir.
1. Tam karkaslı bir mərtəbəli və çox mərtəbəli mülki və sənaye binaları:
2. Konstruksiyalarında qeyri-bərabər çökmələrdən güclər yaranmayan binalar və qurğular
3. Daşıyıcı divarları aşağıdakılardan olan karkassız çox mərtəbəli binalar:
iri bloklardan və ya armaturlanmamış kərpic hörgüdən
həmçinin, armaturlanmış, o cümlədən dəmirbeton kəmər qurulmaqla
4. Dəmirbeton konstruksiyalardan olan elevator qurğuları:
bir bünövrə tavasında monolit konstruksiyalı işçi binası və silos korpusu
həmçinin, yığma konstruksiyalı
ayrıca dayanmış monolit konstruksiyalı silos korpusu
həmçinin, yığma konstruksiyalı
ayrıca dayanmış işçi bina
5. Hündürlüyü H £ 100 olan tüstü boruları, m:
6. Pozisiya 4 və 5-də göstərilənlərdən başqa, hündürlüyü 100 m-ə qədər olan sərt qurğular
7. Anten rabitə qurğuları:
yerləbirləşdirici dorun gövdəsi
həmçinin, elektrikdən izolə edilmiş
qısadalğalı radiostansiyaların qüllələri
qüllələr (ayrı – ayrı bloklar)
8. Elektrikötürücülərinin hava xətlərinin dayaqları:
ankerli, ankerli-bucaqlı, aralıq-bucaqlı, sonuncu, açıq paylayıcılı qurğuların portalları
1. Bu əlavənin 3 saylı pozisiyalarda göstərilən binaların nisbi əyintisinin həddi qiymətlərini 0,5 (Ds /L) bərabər qəbul edirlər.
2. Bu əlavənin 8-ci pozisiyada çökmənin nisbi fərqini (Ds /L) təyin edən zaman L kimi, üfqi yükləmə istiqamətində bünövrələrin bloklarının oxu arasındakı məsafə, dartlıb-qopan dayaqlarda isə sıxılmış bünövrənin və ankerin oxları arasındakı məsafə qəbul edilir.
3. Əgər, əsas üfqi (0,1-dən artıq olmayan mailliklə) laylarının qalınlığına görə möhkəm qruntlardan təbəqələnmişsə, maksimal və orta çökmələrin həddi qiymətini 20% qədər artırmağa icazə verilir.
4. Şişən qruntlardan ibarət əsasın qalxmasının həddi qiymətini aşağıdakı kimi qəbul etməyə yol verilir:maksimum və orta qalxma 25% həddində və binanın bu əlavədə verilən deformasiyasının həddi qiymətinə müvafiq qeyri – bərabər nisbi çökmənin (nisbi əks-əyinti) 50% həddində.
5. Bu əlavənin 1 – 3-cü pozisiyalarında sadalanan bütöv tavalar şəklində bünövrəli qurğular üçün orta çökmənin həddi qiymətlərini 1,5 dəfə artırmağa icazə verilir.
6. Müxtəlif növ qurğuların layihələndirilməsi, tikintisi və istismar üzrə ümumiləşdirilmiş təcrübələrə əsaslanmaqla əsasların deformasiyalarının həddi qiymətini bu cədvəldə göstərilənlərdən fərqli qəbul etməyə yol verilir.
1. Bu bölmənin tələbləri hündürlüyü 75 m-dən çox olan binaların əsaslarının layihələndirilməsində, o cümlədən müxtəlif mərtəbəli komplekslərin tərkibində bina və qurğuların yüksək hissələri üçün tədbiq edilir.
2. Yüksək binaların və qurğunun əsaslarının, bünövrələrinin və yeraltı konstruksiya hissələrinin layihələndirilməsi zamanı bu bəndin a və b yarımbəndlərinin, həmçinin də verilən obyektə uyğun işlənmiş XTŞ - xüsusi texniki şərtlərin tələbləri nəzərə alınmalıdır (bax: bu bəndin qeydi):
a) geoloji axtarış quyularının (bina altına yerləşdirilmə) sayı mühəndis - geoloji şəraitdən asılı olaraq beşdən (5) az olmamalıdır.
b) mövcud tikililərin yaxınlığında inşa edilən bina və qurğuların yeraltı hissələrinin hesablanması və layihələndirilməsi zamanı onların həm özlərinin, həm də mövcud tikililərin bütün inşaat mərhələləri və istismar müddətində möhkəmliyi, etibarlığı, uzunömürlüyü və ətraf mühitin saxlanılması təmin edilməlidir.
Q e y d. Unikal qurğuların əsaslarının, bünövrələrinin və bütün yeraltı hissələrinin konstruksiyalarının layihələndirilməsində və həmçinin digər qurğuların etibarlığının və təhlükəsizliyinin təmin edilməsində bu normanın tələbləri kifayət deyilsə, onda müəyyən edilmiş qaydada xüsusi texniki şərtlər (XTŞ) işlənilməli və razılaşdırılmalıdır.
Xüsusi texniki şərtlər (XTŞ) aşağıdakı hallarda işlənilməlidir. Əgər:
- mühəndis-axtarış işlərinin tərkibi və həcmi müəyyən obyektiv səbəblərdən normativ sənədlərin tələblərinə uyğun gəlmədikdə;
- əsaslar və bünövrələr quraşdırılarkən yeni texnologiyalar, konstruksiyalar və materiallar tədbiq olunur və onlar üçün hələlik kifayət qədər təcrübə toplanmamışdır;
- əsasların, bünövrələrin və həmçinin bütün yeraltı hissələrinin konstruksiyalarının hesablanması üçün lazımi qədər təcrübədən keçməmiş qeyri-standart üsullar tədbiq olunmalıdır.
Xüsusi texniki şərtlərdə (XTŞ) qeyd olunan bina və qurğuların layihələndirilməsində mühəndis-axtarış işlərinə qoyulan və mövcud normativ sənədlərdə olmayan tələblər nəzərə alınmalıdır.
Xüsusi texniki şərtlər (XTŞ) bu işlərin görülməsi üzrə ixtisaslaşmış təşkilatlar tərəfindən hazırlanmalıdır.
3. Yüksək bina və qurğuların əsaslarının, bünövrələrinin və bütün yeraltı hissələrin konstruksiyanın layihələndirilməsi zamanı mühəndis-geoloji axtarışları o ərazilərdə aparmaq lazımdır ki, həmin ərazilərin ölçüləri yüksək bina və qurğunun yerüstü hissəsinin əsasının plan ölçülərindən onun bütün tərəflərindən 0,5 b-dən az olmamaqla (b - bina və qurğunun yerüstü hissəsinin enidir) qəbul olunmalıdır.
4. Mühəndis-geoloji axtarış prosesində geoloji çatların, qırışıqlı strukturları, qaya qruntlarının dağılma sahələri yaxud çatlılığı, həmçinin də tektonik proseslərin digər qədim və müasir əlamətləri aşkar edilməlidir. Bunun üçün tədqiqatların geofiziki üsullarının tədbiqi tövsiyə olunur. Mühəndis-geoloji axtarışların nəticələri tikinti meydançasının müasir tektonik aktivliyini özündə əks etdirməlidir.
5. Müasir tektonik aktivlik aşkar olunan tikinti meydançalarında, təhlükəli geoloji proseslər olan (sürüşmələr, sellər, uçqunlar, karst və s.), həmçinin də işlənmiş ərazilərdə yüksək bina və qurğuların yerləşdirilməsi yolverilməzdir.
Təhlükəli geoloji proseslərin ehtimal olunduğu meydançalarda yüksək bina və qurğuların yerləşdirilməsinə belə proseslərin aktivləşməsinin qarşısını alan tədbirlərin layihələndirilməsi halında yaxud da bina və qurğunun tələb olunan təhlükəsizlik dərəcəsi təmin olunduqda yol verilir.
6. 100 m-dən hündür bina və qurğuların əsasları layihələndirilərkən qruntların deformasiya modulu – E qrunta görə etibarlıq əmsalı gg=1,1 götürməklə bu normalarda olan düstur (1) ilə hesablanmalıdır. 200 m-dən hündür binalar üçün gg -ın qiyməti xüsusi texniki şərtlərlə (XTŞ) əsaslandırılmaqla artırıla bilər.
7. Yüksək binaların əsaslarını, özüllərini və həmçinin binanın yeraltı hissələrinin konstruksiyalarını layihələndirərkən tikintidə son elmi-texniki nailiyyətlər üzrə işlər nəzərdə tutulmalıdır.
8. Yüksək binaların əsaslarının hesablanması bütün hallarda binaların məsuliyyətliyi üzrə etibarlılıq əmsalı nəzərə alınmaqla birinci və ikinci qrup həddi-hallara görə aparılmalıdır.
9. Bənd 3.4 - ə müvafiq olaraq, yüksək binaların əsaslarına düşən yüklərin təyini, əsasların, özüllərin və həmçinin bütün yeraltı hissələrinin konstruksiyalarının hesabatı «əsas-özül-bina» sisteminin birlikdə əlaqəli işləmə prinsipi mütləq nəzərə alınmaqla yerinə yetirilməlidir.
10. Qrunt əsasların çökmələrinin hesablanması daimi və uzunmüddətli (xüsusən külək yükü) yüklər daxil olmaqla əsas yük birləşmələrinə görə aparılmalıdır.
11. Bünövrələrin əyintilərinin daimi, uzunmüddətli və qısamüddətli əsas yük birləşmələrinə görə hesablanması qruntların müxtəlif deformasiya xüsusiyyətləri nəzərə alınmaqla aparılmalıdır.
İstismar şərtlərinə görə norma və layihə sənədləri tələbləri yerinə yetirilir. Təmir işlərinə ehtiyac yoxdur.
Materialların faktiki xassələri nəzərə alınmaqla I qrup həddi hallara görə norma tələblərinə cavab verir; II qrup həddi hallara görə tələblər pozula bilər, lakin normal istismar şərtləri təmin olunur. Konstruksiyanı gücləndirmədən yerli zədələnmələr təmirlə aradan qaldırılması tələb olunur.
Norma tələbləri pozulmuşdur, lakin dağılma qorxusu və insanların təhlükə qorxusu yoxdur. Zədələnmiş konstruksiyanın yükdaşıma qabiliyyətinin bərpası və gücləndirilməsi tələb olunur.
IV – qəzaqabağı və ya qəzalı
Mövcud zədələnmələr konstruksiyanın istismara yararsızlığını, onların dağılma qorxusunu və konstruksiya yerləşən zonada insanların olması qorxusunu əyani göstərir.
1. Texniki vəziyyətin kateqoriyası qurğuların inşaat konstruksiyalarının texniki müayinələrinin nəticələri əsasında, o cümlədən qrunt əsasın və bünövrənin hazırlanma qatının tədqiqi daxil olmaqla müəyyənləşdirilir;
2. Rekonstruksiya olunan qurğunun və ya yeni tiklən və rekonstruksiya olunan qurğunun təsir zonasında yerləşən qurğunun texniki vəziyyətinin kateqoriyası, əgər rekonstruksiya və ya müdafiə tədbirlər layihəsində bünövrə və qurğunun yeraltı hissəsinin bünövrəsinin gücləndirilmə işləri, o cümlədən onun sərtliyinin artması nəzərdə tutulmuşsa, müvafiq əsaslandırmalarla qaldırıla bilər;
3. Tarixi tikililərin və ya tarixi, memarlıq və mədəniyyət abidələrinin armaturlanmamış kərpicdən hörgülü yükdaşıyan divarları II kateqoriyadan çox qaldırmaq mümkün deyilsə, texniki vəziyyətin kateqoriyası kafidir. Tarixi tikintilərə konstruktiv sxemli binaların istismar müddəti 100 ildən çox olanlar daxildir;
4. Qurğuların texniki müayinələrinin nəticələri, texniki müayinələr aparılmasının müddəti 3 ildən çox deyilsə, aşağıdakı texniki vəziyyətin kateqoriyalarının istifadəsinə yol verilir: I – normal, II – kafi və qurğunun 1,5 ili aşmadan aşağıdakı texniki vəziyyətin kateqoriyaları: III - qeyri-kafi, IV – qəzaqabağı və ya qəzalı.
1. Divarları iri panellərli olan birmərtəbəli və çoxmərtəbəli karkassız binalar
2. Divarları kərpicdən və ya armaturlanmamış iri bloklardan birmərtəbəli və çoxmərtəbəli karkassız binalar
3. Divarları kərpicdən və ya armaturlanmış iri bloklardan və ya dəmir-beton kəmərli birmərtəbəli və çoxmərtəbəli karkassız binalar
4. Divarları yükdaşıyan armaturlanmamış kərpicdən tarixi tikinti və ya tarixi abidələr, arxitektura və mədəniyyət birmərtəbəli və çoxmərtəbəli binaları
1. - təbii qrunt əsas və ya svay rostverklər üzərində, o cümlədən gücləndirilən qrunt əsaslar və bünövrələrdə rekonstruksiya olunan qurğuların tək dayanan bünövrələrinin qrunt əsaslarının əlavə maksimal həddi çökmələrinin qiymətidir;
2. Rekonstruksiya olunan qurğunun altında bütöv monolit dəmir-beton bünövrələr aparıldıqda, əlavə həddi çökmələrin qiyməti onun qiymətinə bərabər qəbul olunmasına yol verilir;
3. Texniki vəziyyətinə görə kateqoriyası IV olan, yəni qəzaqabağı və ya qəzalı binalar üçün bünövrələrin qrunt əsasının əlavə deformasiyaların yaranmasına yol verilmir;
4. Əlavə 7-nin qiymətlərinin, əgər rekonstruksiya olunan qurğunun bünövrəsinin qrunt əsasında əlavə 1-in bənd 2-nin tələbləri ilə təyin olunan sıxılan qatın Hc hüdudlarında, bölmə 4-18-də göstərilən deformasiya modulu E ≥ 7MPa olan spesifik qrunt yatırsa, tətbiq olunmamasına yol verilir. Göstərilən qiymətlər əvəzinə ərazi inşaat normalarında bu rayonlar üçün xarakterik olan regional cədvəllərdən istifadə edilməlidir. Ərazi tikinti normalarında bu kəmiyyətlərin normativ qiymətləri olmadığı hallarda, bu əlavənin 7.1-dəki qiymətləri rəhbər götürmək lazımdır.
gn - qurğunun təyinatına görə;
gc - iş şəraiti əmsalı
Qruntların xarakteristikaları
- xarakteristikanın orta qiyməti;
Xn - normativ qiymət;
X - hesablama qiyməti;
- hesablama qiymətlərinin ehtimalının etibarlılığı (təminatı);
- əks törəmənin sıxlığı;
wp - plastiklik hüdudunda nəmlik;
wL - axma sərhəddində nəmlik;
wed - son (müəyyən edilmiş) nəmlik;
wsat - tam sudoymaya uyğun nəmlik;
wsl - başlanğıc çökmə nəmliyi;
wsh - yığılma həddində nəmlik;
Sr - nəmlənmə dərəcəsi;
IL - axma göstəricisi;
gsb- su təsirinin müvazinətini nəzərə alan xüsusi çəki;
psl - başlanğıc çökmə təzyiqi;
- nisbi xətti yığılma;
- nisbi suffoziya sıxılması;
Iom - üzvi maddələrin nisbi miqdarı;
Dpd - üzvi maddələrin bölünmə dərəcəsi;
- daxili sürtünmə bucağı;
E - deformasiya modulu;
Rc - qaya qruntların biroxlu sıxılmada möhkəmlik həddi;
cv - konsolidasiya əmsalı;
Yüklər, gərginliklər, müqavimətlər
F - qüvvə, qüvvənin hesablama qiyməti;
f - vahid uzunluqda təsir edən qüvvə;
Fv, Fn - qüvvələrin şaquli və üfüqi toplananları;
Fs,a, Fs,r - sürüşmə müstəvisində, uyğun olaraq sürüşdürücü və saxlayıcı (aktiv və passiv) qüvvə;
N - Bünövrənin dabanına normal qüvvə;
n - həmçinin, vahid uzunluqda;
G - bünövrənin xüsusi çəkisi;
q - şaquli bərabər yayəlmış yük;
p - bünövrənin dabanında orta təzyiq;
u - buxar sularında artıq təzyiq;
- tam şaquli normal gərginlik;
- həmçinin, quruntun xüsusi çəkisindən;
- həmçinin, xarici yükdən əlavə (bünövrənin təzyiqi);
R - qrunt əsasının hesablama müqaviməti (“yük-çökmə” xətti asılılığın həddi);
Ro - qruntun hesablama müqaviməti (bünövrənin ilkin ölçülərinin təyin olunmasında), 3-cü əlavənin tövsiyyələrinə uyğun qəbul olunan;
Fu - əsasın həddi müqavimət qüvvəsi, onun yükdaşıma qabiliyyətini itirməsinə müvafiq;
Əsasların və qurğuların deformasiyaları
s - qrunt əsasın çökməsi;
͞s - qrunt əsasın orta çökməsi;
hsw - qruntun şişməsindən əsasın qalxması;
ssh - şişən qruntun quruması nəticəsində əsasın çökməsi;
ssf - suffoziya çökməsi;
i - bünövrənin (qurğunun) yana yatması;
- nisbi burulma bucağı;
u - üfiqi yerdəyişmə;
su - qrunt əsasın deformasiyasının həddi qiyməti;
su,s - həmçinin, texnoloji tələblərə görə;
su,f - həmçinin, konstruksiyanın möhkəmlik, dayanıqlıq və çatadavamlıq şərtlərinə görə;
Həndəsi xarakteristikalar
b - bünövrə dabanının eni;
Bw - islanma mənbəyinin eni (islanma sahəsi);
l - bünövrə dabanının uzunluğu;
- bünövrə dabanının tərəfləri nisbəti;
A - bünövrə dabanının sahəsi;
L - binanın uzunluğu;
d, dn,d1 - bünövrənin qoyulma dərinliyi, uyğun olaraq, planlaşdırma səviyyəsindən, təbii relyefin səthindən və zirzəminin döşəməsindən;
db - planlaşdırma səviyyəsindən zirzəminin dərinliyi;
df, dfn - qruntun mövsümi donmasının dərinliyi, müvafiq olaraq hesablanma və normativ;
dw - yeraltı suların səviyyəsinin dərinliyi;
- bünövrənin nisbi dərinliyi;
h - qrunt qatının qalınlığı;
Hc - sıxılan qatın dərinliyi;
H - xətti ‒ deformasiyalı qatın qalınlığı;
Hsl - çökən qruntların qalınlığı (çökmə qalınlığı);
hsl - çökmə zonasının qalınlığı;
hsl,p - həmçinin, xarici yüklərdən;
hsl,g - həmçinin, qruntun xüsusi çəkisindən;
Hsw - şişmə zonasının qalınlığı;
Hsh - həmçinin, yığılmadan;
z - bünövrə dabanından dərinlik (məsafə);
DL - planlaşdırma səviyyə qiyməti;
NL - təbii relyefin səthindən səviyyə qiyməti;
FL - bünövrə dabanının səviyyə qiyməti;
B. C - sıxılan qatın aşağı sərhəddi;
B. SL - həmçinin, çökmənin;
B. SW - şişmə zonasının aşağı həddi;
B. SH - həmçinin, yığılma zonasının;
WL - yeraltı suların səviyyəsi.
1. Tətbiq sahəsi.............................................................................................................................
2. Normativ istinadlar.................................................................................................................
3. Əsas anlayışlar.........................................................................................................................
4. Ümumi müddəalar....................................................................................................................
5. Qrunt əsasların layihələndirilməsi..........................................................................................
5.1.Ümumi göstərişlər...................................................................................................................
5.2.Qrunt əsasların hesablanmasında nəzərə alınan yüklər və təsirlər........................................
5.3.Qruntların xarakteristikalarının normativ və hesablama qiymətləri.....................................
5.4.Yeraltı sular............................................................................................................................
5.5.Bünövrələrin qoyulma dərinliyi............................................................................................
5.6.Deformasiyalara görə qrunt əsaslarının hesablanması.........................................................
5.7.Əsasların yükdaşıma qabiliyyətinə görə hesablanması........................................................
5.8.Qrunt əsasların deforomasiyasının azaldılması
tədbirləri və onların qurğulara təsiri.........................................................................................
5.9. Qurğular rekonstruksiya olunduqda qrunt əsasların layihələndirilməsinin xüsusiyyətləri.................................................................................................................................
6. Çökən qruntlar üzərində tikilən
qurğuların qrunt əsaslarının layihələndirilmə xüsusiyyətləri....................................................
7. Şişən qruntlar üzərində tikilən qurğuların
qrunt əsaslarının layihələndirilmə xüsusiyyətləri......................................................................
8. Sudan doymuş biogen və lilli qruntlar üzərində tikilən
qurğuların qrunt əsaslarının layihələndirilmə xüsusiyyətləri..................................................
9. Elüvial qruntlar üzərində tikilən qurğuların
qrunt əsaslarının layihələndirmə xüsusiyyətləri........................................................................
10. Şoranlaşmış qruntlar üzərində tikilən
qurğuların qrunt əsaslarının layihələndirmə xüsusiyyətləri......................................................
11. Tökmə qruntlar üzərində tikilən
qurğuların qrunt əsaslarının layihələndirmə xüsusiyyətləri......................................................
12. İşlənərək korlanmış ərazilərdə tikilən
qurğuların qrunt əsaslarının layihələndirmə xüsusiyyətləri......................................................
13. Yamaclarda tikilən qurğuların
qrunt əsaslarının layihələndirilmə xüsusiyyətləri......................................................................
14. Seysmik rayonlarda tikilən qurğuların
qrunt əsaslarının layihələndirilmə xüsusiyyətləri......................................................................
15. Hava elektrik ötürücü xətlərinin dayaqlarının
qrunt əsaslarının layihələndirilmə xüsusiyyətləri.....................................................................
16. Karstlanmış ərazilərdə tikilən qurğuların
əsaslarının layihələndirilmə xüsusiyyətləri.................................................................................
17. Körpü və boruların tökmə torpaq altındakı dayaqlarının
qrunt əsaslarının layihələndirilmə xüsusiyyətləri.....................................................................
18. Qruntların bərkidilməsinin layihələndirilməsi....................................................................
19. Su səviyyəsinin aşağı salınmasının layihələndirilməsi.........................................................
20. Qruntların süni dondurulmasının layihələndirilməsi.........................................................
21. Qurğuların yeraltı hissəsinin qrunt əsaslarının layihələndirmə xüsusiyyətləri və geotexnik proqnoz........................................................................................................................
22. Geotexnik monitorinq............................................................................................................
ƏLAVƏ 1. Qrunt əsasların deformasiyalarının hesablanması...............................................
Çökmənin təyini..............................................................................................................................
Bünövrənin şaquli oxa nəzərən yana yatmasının təyini.................................................................
Əsasın qruntlarının çökməsinin təyini...........................................................................................
Şişən qruntlardan təbəqələnən əsasların deformasiyalarının təyini..............................................
Şoranlaşmış qruntlardan ibarət əsasların
suffoziyadan çökməsinin təyini......................................................................................................
ƏLAVƏ 2. Bina və qurğuların əsasların qruntlarının
hesablama müqaviməti.................................................................................................................
ƏLAVƏ 3. Əsasların həddi deformasiyaları............................................................................
ƏLAVƏ 4. Yüksək bina və qurğuların
qrunt əsaslarının layihələndirilməsi xüsusiyyətləri....................................................................
ƏLAVƏ 5. Mövcud qurğuların texniki vəziyyətinin kateqoriyaları...........................................
ƏLAVƏ 6. Rekonstrusiya olunan qurğuların bünövrələrinin
qrunt əsaslarının əlavə həddi deformasiyaları...........................................................................
ƏLAVƏ 7. Əsas hərfi işarələmələr..............................................................................................
24 yanvar 2019-cu il tarixli 01 nömrəli Azərbaycan Respublikası Dövlət Şəhərsalma və Arxitektura Komitəsi Kollegiyasının Qərarı
QƏRARA EDİLMİŞ DƏYİŞİKLİK VƏ ƏLAVƏLƏRİN SİYAHISI