“Nəqliyyat haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun tətbiq edilməsi barədə” Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 1999-cu il 27 iyul tarixli, 165 nömrəli Fərmanının icrası ilə əlaqədar Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabineti qərara alır:
1. “Təhlükəli yüklərin hava nəqliyyatı ilə daşınması Qaydaları” təsdiq edilsin (əlavə olunur).
2. Bu qərar imzalandığı gündən qüvvəyə minir.
Azərbaycan Respublikasının Baş naziri A. RASİZADƏ
Bakı şəhəri, 13 dekabr 2000-ci il
1. Bu Qaydalar Beynəlxalq Mülki Aviasiya haqqında Çikaqo Konvensiyasına (BMAÇK),* Beynəlxalq Mülki Aviasiya Təşkilatı (BMAT-İKAO) tərəfindən Çikaqo Konvensiyası əsasında qəbul olunmuş Təlimata, “Aviasiya haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununa, «Nəqliyyat haqqında» Azərbaycan Respublikasının Qanununa, digər qanunvericilik aktlarına uyğun olaraq hava nəqliyyatı ilə təhlükəli yüklərin** daşınmasında təhlükəsizliyin təmin olunması üzrə müvafiq tələbləri müəyyən edir.
Bu Qaydalar təhlükəli yüklərin hava nəqliyyatı ilə daşınmasının xüsusi şərtlərini müəyyən edir və belə yüklərin hava nəqliyyatı ilə daşınması ilə bağlı olan təşkilatlar, hüquqi və fiziki şəxslər üçün yerinə yetirilməsi məcburi olan əsas normativ-hüquqi sənəddir.
2. Bu Qaydalar xüsusi tələblərlə və təlimatlarla hərbi təyinatlı təhlükəli yüklərin daşınmasına aid edilmir.
3. Təhlükəli yüklərin hava nəqliyyatı ilə daşınmasına dövlət nəzarətini Azərbaycan Respublikasının Dövlət Sənayedə İşlərin Təhlükəsiz Görülməsinə Nəzarət və Dağ-Mədən Nəzarəti Komitəsi (bundan sonra — Dövdağmədəntexnəzarət Komitəsi) “Aviasiya haqqında” Qanunu və “Texniki təhlükəsizlik haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu, respublikanın müvafiq qanunvericilik aktları ilə müəyyən edilmiş qaydada həyata keçirir.
4. Mülkiyyət və təşkilati-hüquqi formasından asılı olmayaraq hüquqi və fiziki şəxslərə Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyi ilə müəyyən olunmuş qaydada Dövdağmədəntexnəzarət Komitəsindən təhlükəli yüklərin daşınması üzrə müvafiq fəaliyyət növünün həyata keçirilməsinə dair xüsusi razılıq (lisenziya) aldıqdan sonra təhlükəli yüklərin hava nəqliyyatı ilə daşınmasına icazə verilir.
Təhlükəli yüklərin ölkənin hava məkanı üzərindən daşınması üçün hava gəmilərinə icazəni Azərbaycan Respublikasının Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyi verir.
5. Təhlükəli yüklərin daşınma təlimatları və şərtləri yüklərin daşınmasını həyata keçirən dövlət və qeyri-dövlət təşkilatları hüquqi və fiziki şəxslər tərəfindən hazırlandığı təqdirdə, onlar Dövdağmədəntexnəzarət Komitəsi və Azərbaycan Respublikasının Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyi yanında Dövlət Mülki Aviasiya Agentliyi ilə razılaşdırılır.
6. Hüquqi və fiziki şəxslər (təhlükəli yükləri daşıyanlar, yükləyənlər, boşaldanlar və saxlayanlar) bu Qaydaların və texniki təhlükəsizlik üzrə normativlərin tələblərinə uyğun olaraq işlərin təhlükəsiz aparılmasına məsuliyyət daşıyırlar.
Bəzi təhlükəli yüklərin daşınması üçün təhlükəsiz daşınma və yaxud lisenziya şərtlərində nəzərdə tutulduğu hallarda yükü daşıyan, göndərən və ya qəbul edən tərəfindən məsul şəxs və mühafizə təyin edilə bilər.
7. Hüquqi və fiziki şəxslər (yükgöndərənlər, yükalanlar, yükləyənlər, boşaldanlar, saxlayanlar) “Texniki təhlükəsizlik haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə müəyyən olunmuş qaydada, müvafiq icra hakimiyyəti orqanlarının tələbi əsasında, texniki təhlükəsizlik Bəyannaməsini təqdim etməyə borcludurlar.
8. Yük daşıyanlar (yükgöndərənlər və ya yükalanlar) təhlükəli yüklərin daşınması zamanı baş vermiş hər bir qəza hadisələri barədə ilkin təcili məlumatı Azərbaycan Respublikasının Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyi yanında Dövlət Mülki Aviasiya Agentliyinə və Dövdağmədəntexnəzarət Komitəsinə verməlidirlər.
9. Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyinə uyğun olaraq hüquqi və fiziki şəxslər tərəfindən radioaktiv və toksik tullantıların respublikaya gətirilməsi üçün hava gəmilərinə yüklənməsinə yol verilmir.
10. Hava gəmilərində təhlükəli yüklərin daşınması, yüklənməsi, boşaldılması və saxlanması ilə məşğul olan mülki aviasiya müəssisələrinin, aviaeskadrilyaların, mülki hava limanlarının və istehsalat birlikləri rəhbərlərinin və hava gəmisi heyətinin hazırlığı haqqında müvafiq şəhadətnamələrə malik olmalarını, texniki təhlükəsizlik üzrə qaydaların və normativlərin tələblərinə uyğun olaraq biliklərinin artırılmasını, müəyyən olunmuş qaydada attestasiyadan keçmələrini Azərbaycan Respublikasının Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyi yanında Dövlət Mülki Aviasiya Agentliyi təmin edir.
11. Texniki təhlükəsizlik tələbləri bu Qaydalarla, Azərbaycan Respublikasının digər normativ-hüquqi aktlarla, habelə texniki-normativ sənədlərlə müəyyənləşdirilən, mövcud qaydada qəbul olunan və texniki təhlükəsizliyi təmin edən şərtlərdən, qadağalardan, məhdudiyyətlərdən və yerinə yetirilməsi məcburi olan digər tələblərdən ibarətdir.
Texniki təhlükəsizlik tələbləri dövlət standartlarına, əməyin mühafizəsi qaydalarına, habelə ekoloji və yanğın təhlükəsizliyi, ətraf mühitin mühafizəsi, sənaye və tikinti, sanitar-epidemioloji, əhalinin və ərazinin fövqəladə hallardan müdafiəsi normalarına uyğun olmalıdır.
12. Təhlükə potensiallı obyektlərdə istifadə olunan texniki qurğular, maşın və mexanizmlər texniki təhlükəsizlik tələblərinə uyğunluğu baxımından Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyi ilə müəyyənləşdirilmiş qaydada sertifikatlaşdırılır. Təhlükə potensiallı obyektlərdə istifadə olunan və sertifikatlaşdırılmış texniki qurğuların siyahısını Azərbaycan Respublikasının Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyi yanında Dövlət Mülki Aviasiya Agentliyinin təqdimatı əsasında Dövdağmədəntexnəzarət Komitəsi təsdiq edir.
13. Təhlükəli yüklərin daşınmasında, boşaldılmasında, yüklənməsində və saxlanmasında işləyənlərin vəzifələri aşağıdakılardır:
təhlükə potensiallı obyektlərdə işlərin aparılması, habelə qəza və hadisə şəraitində fəaliyyət qaydalarını müəyyənləşdirən texniki-normativ sənədlərin tələblərinə əməl etmək;
müəyyən edilmiş qaydada tibbi müayinədən və attestasiyadan keçmək;
təhlükəli yüklərin siyahıları və onlar barədə əsas məlumatlar müvafiq cədvəllərdə verilir.
təhlükə potensiallı obyektdə baş verən qəza və hadisə zamanı Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyi ilə müəyyənləşdirilmiş qaydada işi dayandırmaq, qəza və ya hadisə barədə dərhal rəhbərliyə, yaxud digər vəzifəli şəxsə məlumat vermək.
14. Təhlükəli yüklərin daşınması ilə məşğul olan hüquqi və fiziki şəxslər obyektlərdə baş verə biləcək qəzaların qarşısını almaq və baş vermiş qəzaların nəticələrini aradan qaldırmaq məqsədi ilə:
sistemli tədbirlər hazırlayır və həyata keçirir;
baş verə biləcək qəzaları qabaqcadan müəyyənləşdirmək və qarşısını almaq məqsədi ilə sistemli nəzarət təşkil edir;
qəza və hadisə baş verdikdə işləri dərhal dayandırır;
bu Qaydadan, digər normativ aktlardan, habelə qəza şəraitində fəaliyyət qaydalarını müəyyənləşdirən texniki-normativ sənədlərdən irəli gələn digər vəzifələri yerinə yetirir.
* 1944-cü il 7 dekabr tarixdə Çikaqoda 52 ölkə tərəfindən imzalanmışdır.
** İnsanlar, digər canlılar və ətraf mühit üçün təhlükəli olan maddə, məmulat və məhsullar, təhlükəli yüklərin siyahıları və onlar barədə əsas məlumatlar müvafiq cədvəllərdə verilir.
15. Azərbaycan Respublikasının Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyi yanında Dövlət Mülki Aviasiya Agentliyi hava gəmilərində təhlükəli yüklərin daşınması, yüklənməsi, boşaldılması və saxlanması ilə məşğul olan mülki aviasiya müəssisələri, birləşmiş aviadəstələr, birləşmiş aviaeskadrilyalar, müstəqil hava limanları, hüquqi, vəzifəli və fiziki şəxslər:
partlayıcı və radioaktiv maddələrin, partlayıcı materialların və ionlaşdırıcı şüa mənbələrinin uçotunun aparılmasını, onların texniki-normativ sənədlərin tələblərinə uyğun qaydada saxlanmasını, yüklənməsini, təhlükəsiz daşınmasını təmin etməlidirlər;
Azərbaycan Respublikası Fövqəladə Hallar Nazirliyinin müvafiq təlimat, sərəncam və göstərişlərinə əməl etməlidirlər.
Azərbaycan Respublikasının Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyi yanında Dövlət Mülki Aviasiya Agentliyi texniki təhlükəsizlik tələblərinə riayət olunmasına idarədaxili nəzarətin təşkili və onun həyata keçirilməsi səlahiyyəti verilmiş işçilər barəsində Azərbaycan Respublikasının Fövqəladə Hallar Nazirliyinə məlumat təqdim edir.
16. Təhlükəli yüklərin saxlanılmasında, yüklənməsində, daşınmasında, boşaldılmasında ətraf mühitin mühafizəsi və ekoloji tarazlıq, “Ətraf mühitin mühafizəsi haqqında”, “Ekoloji təhlükəsizlik haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunları ilə və normativ aktlarla müəyyən olunmuş qaydada həyata keçirilir.
Aviasiya müəssisəsi(yük daşıyan) — müəyyən olunmuş qaydada sərnişinlərin, baqajın, yüklərin, o cümlədən təhlükəli yüklərin və poçtun daşınmasını həyata keçirən mülki aviasiya müəssisəsi, istehsalat birlikləri, birləşmiş aviadəstələr, birləşmiş aviaeskadrilyalar və müstəqil mülki hava limanlarıdır.
Partlayıcı maddə — öz-özünə sürətlə kimyəvi reaksiyaya girərək, ətraf əşyaların zədələnməsinə səbəb olan miqdarda istilik ayıran, təzyiq yaradan, habelə qaz ifraz edən bərk və ya duru maddə (və ya maddələrin qarışığı). Pirotexniki maddələr partlayıcılara aiddir (öz- özünə partlamayan, lakin partlayış təhlükəli qaz, buxar və ya toz mühiti yarada bilən maddələr partlayıcı maddələrə aid deyil).
Partlayıcı məmulat — tərkibində bir və ya bir neçə partlayıcı maddələr olan məmulat.
Daxili(iç) qab — məhsulun yığılması və nəql olunması üçün nəqliyyat və ya aralıq qabına yerləşdirilən, kombinə edilmiş qablaşdırma qab növü.
Yükün hava yolu ilə daşınması — yüklərin müəyyən olunmuş qaydada aviasiya müəssisələri tərəfindən hava gəmilərində, eləcə də onun yerüstü nəqliyyat vasitələri ilə daşınması.
Germetik qab — tutumu ilə xarici mühit arasında mübadilə prosesi getməyən qab.
Hava yük gəmisi - sərnişin olmadan, yük və yaxud əmlak daşıyan hava gəmiləri.
Yük yeri — nəqliyyat qabı və onun içindəkindən ibarət olan və daşınmaya hazırlanmış yükün qablaşdırılması üzrə əməliyyatın son məhsulu.
Yükün fakturası — yükün hava yolu ilə daşınması üzrə müqavilənin bağlanmasını, onun şərtlərini və daşınmaya qəbulunu təsdiq edən sənəd.
Yüklərin göndərişi — yük daşıyan tərəfindən bir yükgöndərəndən eyni vaxtda qəbul olunmuş və yükalanın ünvanına bir faktura ilə gedən bir və ya bir neçə yük yerləri.
Gel — bərk cismlərin bəzi xassələrinə malik olan, eyni tərkibli kolloidal mət (studen).
Detonasiya — başqa partlayıcı maddənin partlayışı və yaxud silkələnməsi, zərbəsi, sürtünməsi nəticəsində partlayıcı maddənin dərhal partlaması.
Deflaqrasiya — partlayıcı maddələrin partlayışsız yanması.
Fərdi qab — tək məhsul üçün təyin olunan qab.
Təhrikedici (səbəbkar) maddələr — xarici təsirə (zərbəyə, sancmaya, sürtünməyə və s.) olduqca həssas olan və digər partlayıcı maddələrdə detonasiya yaratma qabiliyyətinə malik olan partlayıcı maddələr.
Kombinasiya olunmuş qab — iki və daha artıq müxtəlif materiallardan hazırlanmış, üst qabın içərisində qurulmuş və ya qoyulmuş və bir yerdə vahid nəqliyyat qabını təşkil edən bir bütöv qab kimi doldurulan, saxlanılan, nəql olunan və boşaldılan tutumlar.
Kombinasiya olunmuş qablaşdırma — içərisinə bir və ya bir neçə ədəd daxili, zəruri hallarda aralıq qabı və köməkçi qablaşdırma vasitələri qoyulmuş nəqliyyat qablaşdırılmasından ibarət olan bağlamalar.
Brutto kütlə — bağlama və onun tərkibində olan maddənin kütləsi.
Netto kütlə — maddənin bir ədəd bağlamada təmiz olan kütləsi.
Ost qab — daxili qabın və ya daxili tutumun saxlanması və mühafizəsi üçün zəruri olan, hər hansı hopdurucu və aralıq (amortizasiya edən) materialla və digər komponentlərlə bir yerdə olan kombinasiya olunmuş qabın və ya bağlamanın üst mühafizəsi.
Uyuşmazlıq — qarışdırılması zamanı təhlükəli istilik və yaxud qaz ayıra bilən və ya da Korroziya edici maddələr törədə bilən təhlükəli yüklərə tətbiq olunan termin.
BMT siyahısı üzrə nömrə — təhlükəli yüklərin daşınması üzrə konkret qrupa aid olan maddələrin və ya maddənin nişanlanması üçün BMT-nin ekspertlər Komitəsi tərəfindən verilmiş 4 rəqəmli nömrə.
Təhlükəli yük — hava gəmilərində daşınarkən, yüklənərkən və yaxud saxlanarkən insanların və digər canlıların sağlamlığına və həyatına, uçuşun təhlükəsizliyinə və əmlakın mühafizəsinə təhlükə yarada bilən, eləcə də onların xəstələnməsinə və ölümünə səbəb ola biləcək məmulatlar, maddələr və ya qurğular.
Yüklənmənin adı — təhlükəli yüklərin daşınma sənədlərində və nişanlanması zamanı istifadə olunan ad.
Yükgöndərən — yük fakturasında yükgöndərən kimi göstərilən və aviasiya müəssisəsi ilə müqavilə bağlamış hüquqi və fiziki şəxslər.
Hava sərnişin gəmisi — sərnişin daşımalarını həyata keçirən hava gəmisi. Bu Qaydalara görə ekipaj üzvləri, aviasiya müəssisələrinin və digər təşkilatların vəzifə borclarını yerinə yetirən əməkdaşları, eləcə də təhlükəli yükü müşayiət edən digər şəxslər sərnişinlərin siyahısına daxil olmurlar.
Pirotexniki maddə — öz-özünə və detonasiyasız gedən ekzotermik kimyəvi reaksiya nəticəsində istilik, işıq, səs, qaz, tüstü və yaxud onların kombinasiyası nəticəsində effekt vermək qabiliyyətinə malik olan birləşmələr və yaxud maddələr qarışığı.
Pirofor maye — hava ilə əlaqədə olduqda, dərhal alışma qabiliyyətinə malik olan və alışma temperaturu 55°S və ya aşağı olan maye.
İstehlakçı qab — nəqliyyat qabı funksiyasını yerinə yetirməyən və məhsulla istehlakçıya gələn qab.
Aralıq qabı — içərisində maddə olan və daxili qabı yerləşdirmək üçün nəzərdə tutulan və nəqliyyat qabına qoyulan kombinə edilmiş bağlama növü.
Yüklərin paketləşdirmə vasitələri — yük konteynerlərinin, aviasiya konteynerlərinin, torla olan aviasiya altlıqlarının və yaxud mühafizə qapağının üstündə tor olan aviasiya altlığının hər bir növü.
Qab — maddənin yerləşdirilməsi üçün qablaşdırma elementi kimi istifadə edilən məmulat.
Alışma temperaturu — mayenin sınaq tutumunda kifayət qədər konsentrasiyada və havada alışdırma mənbəyi ilə ani kontaktda olduqda, dərhal alışma qabiliyyətinə malik olan və tezalışan buxarlar ayrılan ən aşağı temperatur.
Nəqliyyat qabı — müstəqil nəqliyyat vahidi yaradan qab.
Qablaşdırma — maddələrin itkilərdən və ətraf mühitin çirklənməsindən qorunmasını təmin edən, onların nəqlini, saxlanmasını (yüklənməsi və boşaldılması daxil olmaqla), dövriyyəsini asanlaşdıran vasitə və yaxud vasitələr kompleksi.
Qablaşdırılma — qablaşdırma tətbiq etməklə maddənin daşınmaya, saxlanmaya, yüklənməyə, boşalmaya hazırlanması.
PM — partlayıcı maddə;
TAQ — tez alışan qazlar;
TAM — tez alışan mayelər;
TABM — tez alışan bərk maddələr;
AQ — alışmayan qazlar;
DTY — digər təhlükəli yüklər;
DTX — daşımaların təşkili xidməti;
PYDTX — poçt və yük daşımalarının təşkili xidməti.
Qeyd. Qaydaların mətnində, vəzifəli şəxslərin fəaliyyəti və məsuliyyəti haqqında məlumatda Azərbaycan Respublikasının Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyi yanında Dövlət Mülki Aviasiya Agentliyinin məsul şəxsi göstərilir.
1. Qaydaların tətbiqi
1.1. Bu Qaydalar Azərbaycan Respublikasının mülki hava gəmilərində təhlükəli yüklərin daşımasını həyata keçirən aviasiya müəssisələri, eləcə də təhlükəli yükləri göndərənlər, alanlar, habelə ekspeditorlar tərəfindən təhlükəli yüklərin daşınması üzrə əməliyyatların həyata keçirilməsini tənzimləyir.
1.2. Təhlükəli yüklərin Azərbaycan Respublikasının HG-də Azərbaycan Respublikasının ərazisində daşınmasında, eləcə də Azərbaycan Respublikasının HG-də onların Azərbaycan Respublikasının hüdudlarından kənarda olduğu vaxt təhlükəli yüklərin beynəlxalq hava yolları ilə daşınmasında, xarici dövlətlərin ərazisinə və yaxud ərazisindən keçməklə daşınma həyata keçirilən xarici dövlətin qanunlarında başqa tələblər nəzərdə tutulmursa, bu Qaydalar qüvvədə qalır.
Təhlükəli yüklərin beynəlxalq hava daşımaları, Azərbaycan Respublikasında tətbiq olunan beynəlxalq qaydalara riayət etməklə keçirilir.
1.3. Başqa növ nəqliyyat vasitələrinin istifadəsi mümkün olmayan və yaxud təhlükəli yüklərin təcili çatdırılmasının xüsusi zəruriyyətindən irəli gələn hallarda, Azərbaycan Respublikasının Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyi yanında Dövlət Mülki Aviasiya Agentliyi bu Qaydaların müddəalarından kənara çıxmaq qərarını o şərtlə qəbul edə bilər ki, o, təhlükəli yüklərin HG-də təhlükəsiz daşınması üçün bütün mümkün olan tədbirlərin görülməsini təmin etsin.
1.4. Nəqliyyat qabında (qutu, kanistr, çəllək, balon və s.) yerləşdirilən təhlükəli yüklər bu Qaydaların və müvafiq HG-nin istismarı üzrə təlimatın tələblərinə uyğun olaraq daşınır.
Öz konstruksiyalarında, sistemlərində və ya tutumlarında təhlükəli yüklərə aid edilən maddələr olan çənlər, qurğu və texnika bu Qaydalara və bu yüklərin HG-də daşınması üzrə təlimatlara uyğun olaraq daşınır.
Bəzi təhlükəli yüklərin daşınması, bu Qaydaların tələblərinə cavab verən Azərbaycan Respublikasının Dövlət Mülki Aviasiya Administrasiyasının xüsusi təlimatları ilə tənzimlənir.
1.5. Təhlükəli yüklərin daşınmasını həyata keçirən təşkilatların rəhbərlərinin, vəzifəli şəxslərinin və mühəndis-texniki işçilərinin bu Qaydalarla və Azərbaycan Respublikasının Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyinin normativ-hüquqi sənədlərində nəzərdə tutulmuş hüquqları və vəzifə borcları onların vəzifə təlimatları ilə müəyyən olunur.
1.6. Bu Qaydaların tələblərinə riayət olunmasına idarədaxili nəzarətin təşkili Azərbaycan Respublikasının Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyi yanında Dövlət Mülki Aviasiya Agentliyinin rəhbərinin və aviasiya müəssisələrinin rəhbərlərinin üzərinə qoyulur.
1.7. Bu Qaydaların tələblərinin yerinə yetirilməsinə ümumi nəzarət Azərbaycan Respublikasının Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyi yanında Dövlət Mülki Aviasiya Agentliyinin müvafiq qurumu və Azərbaycan Respublikası Dövdağmədəntexnəzarət Komitəsinin müvafiq müfəttişliyi tərəfindən həyata keçirilir.
2. Təhlükəli yüklərin hava gəmilərində daşınmasına icazənin verilməsi qaydaları
2.1. Təhlükəli yüklərin saxlanılmasını, yüklənib-boşaldılmasını və onların HG daşınmasını, bu işlərin görülməsinə xüsusi razılığı (lisenziyası) olan hüquqi və fiziki şəxslər həyata keçirə bilərlər.
Aviasiya müəssisəsinin təhlükəli yüklərlə işlərin görülməsinə dair xüsusi razılığının (lisenziyasını) olması haqqında qeyd Azərbaycan Respublikasının hava nəqliyyatının istismarçısının (aviasiya şirkətinin) sertifikatında (şəhadətnaməsində) və yaxud təhlükəli yüklərin saxlanılması, yüklənməsi, boşaldılması və nəqli ilə məşğul olan mülki aviasiya subyektinin uyğunluq sertifikatında əks etdirilməlidir.
Mülki aviasiya müəssisələrinin yerüstü xidməti həyata keçirən əməkdaşları və təhlükəli yükləri daşıyan HG-nin ekipajları müvafiq hazırlıq keçməlidirlər və mütəxəssisin şəhadətnamələrində onların təhlükəli yüklərlə işlərin görülməsinə dair icazəsinin olması haqqında ixtisaslaşdırılma qeydləri olmalıdır.
2.2. Yük daşıyan aviasiya müəssisələrinə təhlükəli yüklərin daşımalarına təhlükəli yüklərin saxlanmasını, yükləmə-boşaltma işlərini həyata keçirən mülki aviasiya subyektlərinə xüsusi razılıq (lisenziya) qanunvericiliyə uyğun olaraq Azərbaycan Respublikasının Dövdağmədəntexnəzarət Komitəsi tərəfindən verilir.
Azərbaycan Respublikasının mülki aviasiya subyektlərinin təhlükəli yüklərlə işlərin görülməsi üzrə xüsusi razılığı (lisenziyası) olmadan fəaliyyət göstərməsinə yol verilmir.
Xüsusi razılıq (lisenziya) olduğu halda, təhlükəli yüklərin daşınmasına sonrakı razılığı bu Qaydaların 9-cu bölməsinə uyğun olaraq, yükgöndərənin ərizəsi əsasında aviasiya müəssisəsinin rəhbəri verir.
2.3. Təhlükəli yüklər yükgöndərən təşkilatlardan, vətəndaşlardan və onların ünvanına hava gəmisində daşınmaya müqavilə əsasında qəbul olunur.
Bununla yanaşı yükgöndərən və yükalan məcburi qaydada təhlükəli yüklərlə işlərin görülməsinə dair xüsusi razılığa (lisenziyaya) malik olmalıdır.
Təhlükəli yükləri göndərən mülki aviasiyanın subyektləri ilə təhlükəli yüklərin saxlanılmasına, yükləmə-boşaltma işlərinə və daşınmasına dair müqavilə bağlayan zaman, buna səlahiyyəti olan Dövdağmədəntexnəzarət Komitəsi tərəfindən verilmiş xüsusi razılığın (lisenziyanın) surətini təqdim etməlidir.
Xüsusi razılığa (lisenziyaya) malik olmayan yükgöndərəndən təhlükəli yüklərin daşımaya və saxlanılmaya qəbul edilməsinə yol verilmir.
2.4. Təhlükəli yüklərinin daşınmasına icazəni bu Qaydaların 9-cu bölməsinə müvafiq olaraq, yükgöndərənin ərizəsinə əsasən aviasiya müəssisəsinin rəhbəri verir.
2.5. Təhlükəli yüklərin Siyahısında adlandırılan (5.1 nömrəli cədvəl) təhlükəli yüklər daşınmaya o şərtlə qəbul olunur ki, bu yüklərin qablaşdırılması və nişanlanması, eləcə də daşıma sənədləri bu Qaydalarda şərh edilmiş tələblərə uyğun olsun.
2.6. Yükgöndərənlərdən qablaşdırılması və nişanlanması bu Qaydaların tələblərinə cavab verməyən təhlükəli yükləri HG-də daşınmaya qəbul edilməsinə yol verilmir.
2.7. Təhlükəli yüklərin Siyahısında adlandırılmayan, lakin öz fiziki və kimyəvi xassələrinə görə təhlükəlilər sırasına daxil olan yüklə onları hazırlayan hüquqi şəxsin, müəssisənin tabe olduğu nazirlik, təşkilat və yaxud idarə tərəfindən müvafiq siniflərə (yarımsiniflərə) aid edildikdən sonra hava nəqliyyatı ilə daşınmaya buraxıla bilərlər.
2.8. Yeni təhlükəli yükün hava yolu ilə daşınmasının mümkünlüyü və şərtləri məsələlərini həll etmək üçün yük göndərən zəruri sənədlərlə yanaşı, yeni təhlükəli yükün xarakteristikasını da təqdim etməyə borcludur.
O, özündə aşağıdakıları əks etdirir və üç nüsxədə hazırlanır:
maddənin düzgün texniki adı və daha çox işlənən sinonimi, I sinif və «Poçt qutusu» şərti adı olan müəssisələr tərəfindən göndərilən yüklərin şərti adları;
dövlət standartlarının (sənaye sahələri standartlarının) və ya texniki şərtlərin nömrəsi, nə vaxt və hansı təşkilat tərəfindən təsdiq olunub; BMT nömrəsi (əgər varsa);
maddələrin (qaz, maye, bərk maddə) fiziki-kimyəvi xüsusiyyətləri, aqreqat halı və digər əlamətləri (məsələn: rəngi, qoxusu, sıxlığı, dənəvərmetrik tərkibi, konsistensiyası);
hansı təsirlərin (zərbə, sürtünmə, qızdırılma, nəmləşdirmə islatma, soyutma və başqaları) yük üçün yol verilməz və təhlükəli olması barədə məlumat;
yükün HG-nə yüklənməsi, boşaldılması, saxlanılması və daşınması zamanı hansı təhlükəyə malik olması haqqında məlumat;
yükün buxarları və ya tozu ilə nəfəs alınması, dəri səthinə düşməsi və yaxud təsadüfən qəbulu zamanı insan orqanizminə göstərdiyi təsiri və qatılığın yol verilən son həddi haqqında məlumat;
ayrı-ayrı yük yerinin kütləsini (netto, brutto) və istehlak qabının tutumunu göstərməklə yükün qabının və qablaşdırmanın təsviri;
yükləmə, boşaldılma, müvəqqəti saxlama zamanı yüklə davranış qaydaları, eləcə də zəruri ehtiyat və təhlükəsizlik texnikası tədbirlərinin təsviri;
daşınma və saxlanılma zamanı, yükün digər təhlükəli və adi yüklərin növləri ilə uyuşmaqlığı haqqında göstərişlər;
dağılmış (səpələnmiş) təhlükəli yükün neytrallaşdırılması və təmizlənməsi üsulları;
yanğından mühafizə tədbirləri, tövsiyə və qadağan olunan yanğınsöndürmə vasitələri;
bədbəxt hadisələr baş verdikdə ilkin tibbi yardım tədbirləri.
Ondan başqa göstərilməlidir:
vəziyyəti (sıxılmış, mayeləşdirilmiş və yaxud həll olunmuş);
xarakteristikası (alışan, zəhərli, yeyici və s.);
kritik temperaturu və təzyiqi;
balonun işçi təzyiqi və doldurulma norması;
qaynama və ərimə ( bərkimə) temperaturu;
0,20 və 50°S temperaturda buxarların elastikliyi, mayelərin suvaşqanlığı;
buxarların partlayış təhlükəli qatılığı.
2.9. Yükgöndərən yeni təhlükəli yüklərin yuxarıda göstərilən xarakteristikasından üç nüsxəsinin bir nüsxəsini yükü daşıyan aviasiya müəssisəsinin rəhbərinə, bir nüsxəsini yerüstü xidmət idarəsinin aviasiya daşımaları rəhbərinə, birini isə yükü istehsal edən nazirliyə, dövlət komitəsinə, təşkilata, hüquqi şəxsə və yaxud İdarəyə göndərir.
2.10. Nazirlik, təşkilat, dövlət komitəsi, hüquqi şəxs və yaxud idarə yeni təhlükəli yükün xarakteristikası əsasında göstərilən yükün HG-də daşınmasının mümkün olub-olmaması barədə rəy hazırlayır. Əgər bu yükün HG-də daşınmasına icazə verilə bilərsə, onda rəydə aşağıdakılar göstərilir:
maddənin adı və kimyəvi düsturu;
yükün təhlükəliliyinin əsas növü və ya xarakteristikası, onun fiziki halı;
təsdiq olunmuş dövlət (sənaye sahəsi) standartı və yaxud texniki şərtlər üzrə sinifi (yarımsinifi);
BMT siyahısı üzrə nömrəsi;
sərnişin və yük hava gəmilərində daşınmaq üçün maddənin bir bağlamada, icazə verilən maksimum netto kütləsi (təmiz çəkisi);
qabların və bağlamaların növləri, xarici qabın səthindəki təhlükəlilik nişanları;
tövsiyə olunan yanğınsöndürmə vasitələri;
mühafizə və ilkin tibbi yardım vasitələri və bu yük üzrə təhlükəli yüklərin siyahısına daxil edilməsi zəruri olan digər məlumatlar.
Yeni adlı təhlükəli yükün HG-də daşınmasına icazə verilməsi haqqında rəy aşağıdakılara göndərilir:
yükgöndərilən məntəqənin aviasiya müəssisəsinin rəhbərinə,
aviasiya daşımalarına yerüstü xidmət idarəsinin (DX-nin) rəhbərinə.
Mənfi rəy olduğu halda, aviasiya müəssisəsinin rəhbəri yükgöndərəndən yükü daşınma üçün qəbul etmir. Müsbət rəy olduğu halda, bu təhlükəli yükün hava nəqliyyatı ilə daşınmasına icazə Azərbaycan Respublikasının Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyi və Dövdağmədəntexnəzarət Komitəsi tərəfindən icazə verilir.
2.11. Bir bağlamadakı netto kütləsi təhlükəli yüklər siyahısında göstərilən həddən çox olmadıqda, təhlükəli yüklərin hava ilə daşınmasına yol verilir.
Hava gəmilərində birgə daşınmasına icazə verilən təhlükəli yüklərin hava ilə daşınmasına icazə verilir.
Bu halda yüklər, eyni növ yanğınsöndürmə vasitələrinin istifadəsinin mümkünlüyünü nəzərə almaqla qruplaşdırılmalıdır.
Birgə daşınmasına icazə verilməyən yüklərin HG-də daşınmasına yol verilmir (1 nömrəli əlavə).
2.12. Adi daşıma şəraitində təhlükəli miqdarda qaz və istilik yaratmaqla reaksiyalar verə bilən, polimerləşən materialların yalnız lazımi səviyyədə sabitləşmiş və yaxud ingibirləşmiş (fleqmatilaşdırılmış) halda daşınmasına icazə verilir. Soyutmanın sabitləşmə və ingibirləşdirmə vasitəsi kimi istifadə olunmasına yol verilmir.
2.13. Təhlükəli yüklərin daşınması təyinat məntəqəsinədək birbaşa uçan HG-də həyata keçirilir.
Aralıq hava limanlarında yüklənməsi (boşaldılması) nəzərdə tutulan təhlükəli yüklərin daşınmaya qəbulu müstəsna hallarda və yalnız:
özünün tabelik ərazisi hüdudlarında mülkü aviasiya idarəsi (MAİ) rəisinin;
bir neçə idarənin ərazi hüdudlarında — mülki aviasiyanın müvafiq müəssisələrinin rəhbərliyinin razılığı əsasında həyata keçirilir.
2.14. Yükgöndərən bağlamanın təhlükəlilik növündən və yükün kütləsindən asılı olaraq, yüklə bir yerdə yükün təhlükəsiz daşınması, yüklənməsi, bərkidilməsi və boşaldılması üçün (əgər hava gəmisinin və limanının təchizat dəstinə daxil olmurlarsa), fərdi mühafizə vasitələri də daxil olmaqla, zəruri materialları, əmlak və vasitələri təqdim etməlidir.
3. Təhlükəli yüklərin hava gəmilərində daşınmasında məhdudiyyətlər
3.1. Bütün hallarda hava gəmilərində daşınmasına yol verilməyən yüklər:
48 saat ərzində 75°S temperaturun təsiri altında alovlanan və yaxud parçalanan partlayıcı maddələr;
xlorat, eləcə də ammonium duzu tərkibli partlayıcı maddələr;
fosforlu xlorat qarışığı tərkibli partlayıcı maddələr;
mexaniki zərbəyə son dərəcə yüksək həssaslığa malik olan maddə kimi təsnif edilmiş bərk partlayıcı maddələr;
mexaniki zərbəyə az dərəcədə həssaslığa malik olan maddə kimi təsnif edilmiş partlayıcı maye maddələr;
adi şəraitdə təhlükəli miqdarda istilik və qaz ayırmağa qabiliyyəti olan və hava nəqliyyatı ilə daşınmaya təklif olunan hər bir maddə;
piroforlu radioaktiv maye maddələr;
sınaqlar göstərdiyi kimi, tezalışan bərk maddələr və üzvi peroksidlər, partlama qabiliyyətinə malik olduğundan elə qablaşdırılmalıdır ki, təsnifatla əlavə təhlükəlilik nişanı kimi, qaydalarla partlayış təhlükəliliyi nişanın istifadə edilməsi nəzərdə tutulsun.
Qeyd. Yuxarıda göstərilən əlamətlərə və xüsusiyyətlərə malik olan bəzi təhlükəli yüklər, təhlükəli yüklərin siyahısına daxil edilərək, onun 2-ci və 3-cü sütunlarında «Qada-ğandır» sözü ilə göstərilir.
Hər hansı halda hava gəmilərində daşınmasına yol verilməyən bütün təhlükəli yüklərin sadalanmasının mümkün olmadığını nəzərə alaraq, 3.1 bəndində verilən əlamətlərə və xüsusiyyətlərə malik olan təhlükəli yüklərin daşınma üçün qəbul edilməsinə yol verilmir.
3.2. Qaydaların müddəalarından kənara çıxmağa icazə olmadıqda, hava gəmilərində daşınması qadağan olunan təhlükəli yüklər
Aşağıda göstərilən təhlükəli yüklər 1.3-cü bəndə müvafiq olaraq, bu Qaydaların müddəalarına riayət olunmasından kənara çıxmağa icazə olmadıqda hava gəmilərində onların daşınmasına yol verilmir, o cümlədən:
təhlükəli yüklər Siyahısının 7-ci və 8-ci sütunlarında «Qada-ğandır» sözləri ilə göstərilmiş məmulatlar və maddələr («konkret göstərilməyənlər» kimi təyin edilmiş məmulatlar və maddələr daxil olmaqla);
eyni zamanda partlayıcı radioaktiv maddələr;
xəstəliyə yoluxmuş heyvanlar.
3.3. Bu Qaydaların müddəaları şamil olunmayan təhlükəli yüklər:
hava gəmisinin normal istismarını təmin etmək üçün onun bortunda olan və aralıq limanlarında oturarkən, yaxud uçuş zamanı dəyişdirilmələri tələb olunan məmulatlar və maddələr;
HG sərnişin salonunda uçuş zamanı bortda satmaq və yaxud istifadə etmək üçün, aviasiya müəssisəsi tərəfindən hava gəmisinin salonunda daşınan alkoqollu içkilər, odekolonlar və ətirlər;
sərnişinlər və təyyarə heyəti tərəfindən baqaj kimi qeydə alınmış, yaxud qeydə alınmamış* ümumi miqdarı 5 litrdən artıq olmamaq şərti ilə alkoqollu içkilər;
qeydə alınan və ya alınmayan baqajda radioaktiv olmayan dərmanlar və tualet ləvazimatları, yalnız qeydə alınmış baqajlarda məişət və idman məqsədilə istifadə etmək üçün, əlavə təhlükəsizliyə malik olmayan aerozollar, əgər onların xalis çəkisi hər bir sərnişində və təyyarə heyətinin üzvündə 2 litrdən (2 kq-dan) və ayrı-ayrı məmulatlarda 0,5 litrdən (0,5 kq-dan) artıq deyil (bu yüklərin kateqoriyasına saç üçün laklar, ətirlər, odekolonlar və spirt tərkibli dərmanlar daxil edilir);
tibbi məqsədlər üçün zəruri olan, qaz halında oksigenlə və yaxud hava ilə olan kiçik balonlar;
daşıyanın icazəsi ilə qeydə alınmış baqajda, partlayan və yandırıcı sursatlar istisna olmaqla, hər sərnişinə 5 kq-dan (brutto) artıq düşməmək şərti ilə 1.4S kateqoriyasına aid olan və yeşiklərdə etibarlı qablaşdırılan ov və idman patronları;
hava gəmisinin bortunda xidmət göstərilərkən, qida məhsullarının, eləcə də hər sərnişin üçün 2 kq-dan artıq olmayaraq tez xarab olan məhsullarının qeydə alınmamış baqajda soyudulması üçün nəzərdə tutulmuş quru buz;
radioaktiv tərkibli ürək əzələlərinin stimulyatoru məsələn, cərrahiyyə yolu ilə qoyulmuş plutonium batareyaları;
daşıyanın icazəsi ilə qeydə alınmış baqajda daşınan və axıtmayan batareyalarla təchiz olunan və xəstələrin daşınması üçün olan diyircəkli kreslolar (əlilliyi olan şəxs üçün arabacıqlar) o şərtlə ki, batareyalar söndürülmüş, sıxacları izolyasiya olunmuş və batareya kresloya etibarlı bərkidilmiş olsun;
daşıyanın icazəsi ilə qeydə alınmış baqajda daşınan və axıdan batareyalarla təchiz olunan batareyaları söndürülmüş, sıxacları izolyasiya olunmuş və kresloya etibarlı bərkidilmiş və onu yalnız şaquli vəziyyətdə yükləmək, yerləşdirmək və boşaltmaq şərti ilə mümkün olsun;
əgər diyircəkli kreslonu yalnız şaquli vəziyyətdə yükləmək, yerləşdirmək və boşaltmaq mümkün deyilsə, onda batareyanı çıxartmaq və diyircəkli kreslonu məhdudiyyət qoyulmadan, qeydə alınmış baqaj kimi daşımaq, çıxardılan batareyanı möhkəm və bərk qabda daşımaq zəruridir.
fərdi qab axıntısını istisna etməli və batareyanın məhlulunu buraxmamalıdır; eləcə də yük altlıqlarına və yaxud yük bölmələrində dartılmış tentlər, dayaq və toxmaq vasitəsi ilə (yükə və baqaja bağlamaqdan başqa) bərkitməklə, onların aşmadan mühafizəsi zəruridir;
batareyaları qısa qapanmadan qorumaq və fərdi qabda şaquli vəziyyətdə bərkitmək və onların tərkibində olan mayeni tam özünə çəkməyə qadir olan materiallarla bürünməlidir;
fərdi qabın üzərinə dövlət və beynəlxalq standartlara uyğun olaraq «YUXARI, ÇEVİRMƏMƏK» nişanına «Diyircəkli kreslonun mayeli batareyası» markasını və «Korroziya edici maddə» təhlükəlilik nişanını vurmaq, hava gəmisinin komandirinə, batareya qoyulmuş diyircəkli kreslonun və yaxud qablaşdırılmış batareyanın yerləşdirildiyi yer haqqında məlumat vermək lazımdır;
imkan daxilində, axıdan batareyalara axmanın qarşısını alan, ventilyasiya etməyə, havanın çıxmasına imkan verən tıxacların qoyulması tövsiyə olunur;
qeydə alınmış baqajda qızdırıcı elementi etibarlı mühafizə qapağına malik olmaq şərti ilə saçların burulması üçün istifadə edilən karbohidrogen tərkibli maşalar (bu cür maşaların qazdoldurma elementlərinin qeydə alınmış və qeydə alınmamış baqajda daşınmasına yol verilmir);
qeydə alınmamış baqajda Dövlət Hidrometeorologiya Komitəsinin nümayəndələri tərəfindən bu yüklərin hava gəmilərində daşınması təlimatına müvafiq olaraq, daşınan civə barometrləri;
hava gəmilərində həyəcan siqnalı vermək üçün tətbiq olunan və yaxud uçuş tapşırığını yerinə yetirmək üçün zəruri olan pirotexniki vasitələr.
3.4. Az miqdarda olan təhlükəli yüklər
Qablara məhdud miqdarda qablaşdırılmış təhlükəli yüklər aşağı təhlükəliliyə malikdirlər və onların daşınması üçün xüsusi qaydalar tətbiq edilə bilər.
Bu bəndin tələblərinə uyğun olan az miqdarlı təhlükəli yüklər bu Qaydaların müddəalarına riayət olunmadan, aşağıdakılar istisna olmaqla, hava yolu ilə daşınmaya buraxıla bilər:
təsnifatın kriteriyaları və qablaşdırma qrupları;
sərnişin salonuna və uçuş heyətinin kabinəsinə yüklənmənin qadağan olunması.
Az miqdarda olan təhlükəli yüklər kimi, aşağıda göstərilən təhlükəli yüklərin hava gəmilərində daşınmasına icazə verilmir:
3.1 bəndinə müvafiq olaraq, hər hansı halda daşınması qadağan olunan təhlükəli yüklər;
5.1 cədvəlinə uyğun olaraq sərnişin hava gəmilərində daşınması qadağan olunan təhlükəli yüklər;
hər cəhətdən təhlükəsiz olan, temperatur ötürücüsündən başqa, məmulatın və qurğunun tərkib hissəsi olan qurğuların içərisinə yerləşdirilən təhlükəli yüklər;
1-ci sinif məmulatlar və maddələr;
əlavə təhlükəliyə malik olan 2- ci sinif maddələr;
4-cü sinfin əsas və əlavə təhlükəlilik növlərinə malik olan maddələr, 1-ci qablaşdırma qrupu və yaxud özü reaksiyaya girən maddələr;
5-ci sinfin əsas və əlavə təhlükəlilik növlərinə malik olan maddələr, 1-ci qablaşdırma qrupu;
6.1 yarımsinifin təhlükəliliyinə malik olan maddələr, 1-ci qablaşdarıma qrupu, zəhərləyici olduqlarına görə nəfəs alma zamanı təhlükəli olanlar;
6.2 yarımsinifinə aid olan yoluxucu maddələr;
Qaydaların müddəalarından kənara çıxmağına icazə verilmədikdə, hər hansı təhlükəli yükün daşınmasına yol verilmir;
9-cu sinifdən olan maqnitləşdirilmiş material.
Az miqdarda olan təhlükəli yüklərin hava ilə daşınmalarında aşağıdakı miqdar hədlərinə riayət olunmalıdır:
hər hansı daxili qabda olan təhlükəli yükün maksimum miqdarı aşağıdakı hədlərdə məhdudlaşdırılmalıdır:
6.1 yarımsinifinin əsas və əlavə təhlükəliliyinə malik olan maye və ya bərk maddələr üçün 1 ml və ya 1 q. I və II qablaşdırma qrupu;
əvvəlki bənddə göstərilənlərdən başqa, bərk və maye maddələr üçün 30 q və ya 30 ml, qazlar üçün — 30 ml su tutan qabda saxlanılan;
Kombinə edilmiş bağlamada saxlanılan təhlükəli yüklərin ümumi netto çəkisi aşağıda göstərilən hədlərdə məhdudlaşdırılmalıdır:
yüklər üçün, 2-ci sinifdən başqa:
I qrup qablaşdırmada — 300 q və ya 300 ml;
II qrup qablaşdırmada — 500 q və ya 500 ml;
III qrup qablaşdırmada — 1 kq və ya 1 litr.
2-ci sinif üçün — 1 litr.
Təhlükəli yükləri az miqdarda daşımaq üçün, bağlama (örtmə) qurğusu daxil olmaqla, yaxşı keyfiyyətə malik olan qablardan istifadə olunmalıdır. Qab hazırlanan material təhlükəli yüklə birbaşa əlaqədə olduqda aralıq və hopdurucu materiallar ona qarşı inertli olmalı və təhlükəli məhsullar yaratmamalıdır, həmçinin kövrəkliyə, yumşalmaya və hava daşınmaları zamanı digər zədələnmələrə məruz qalmamalıdır, eləcə də həmin yüklərin xarakteristikalarına təsir göstərməməlidir, ondan başqa:
daxili qab qalınlığı 0,2 mm-dən az olmayan plastmasdan və yaxud şüşədən, saxsıdan və metaldan hazırlanmalıdır və onlar məftil, lent və yaxud digər etibarlı vasitələrlə möhkəm bağlanan qapaqlara və tıxaclara malik olmalıdır;
temperatur ötürücüləri istisna olmaqla, 55°S-də maye daxili qabı tam doldurmamalıdır;
daxili qab aralıq qaba yerləşdirilərkən, onun zədələnməsi və axması zamanı yükün yerləşmə yerindən asılı olmayaraq axan tərkibi tam hopdura bilən materiallara qablaşdırılmalıdır; təhlükəli maye yüklər üçün olan aralıq qablar, daxili qabın bütün tərkibini hopdurmağa (özünə çəkməyə) qabil olan hopdurucu materiala malik olmalıdır, bu halda hopdurucu material aralıq qatı ola bilər;
aralıq qabı etibarlı şəkildə möhkəm nəqliyyat qabına (ağacdan, fanerdən və yaxud onun kimi möhkəm olan digər materialdan hazırlanmış) qablaşdırılır;
hazır yük yeri 7-ci bölmənin 7.15 bəndində göstərilən sınaqlardan çıxmaq qabiliyyətinə malik olmalıdır;
az miqdarlı təhlükəli yükləri əgər öz aralarında yanmaya və yaxud xeyli istiliyin, tezalışan və ya boğucu qazların ayrılmasına, Korroziya edici və yaxud dəyişkən maddələrin əmələ gəlməsinə gətirən təhlükəli reaksiyaya girirlərsə, onların nəqliyyat qablarına başqa yüklərlə bir yerdə qablaşdırılmasına yol verilmir;
hər hansı nəqliyyat qabında saxlanılan müxtəlif təhlükəli yüklərin miqdarı aşağıda verilən düsturla müəyyən olunmalıdır:
burada n1, n2 və s. bir nəqliyyat qabında saxlanılan müxtəlif təhlükəli yüklərin netto miqdarıdır;
M1, M2 və s. — müvafiq qablaşdırma qrupu üçün hər bir kombinə edilmiş bağlamada daşınmasına icazə verilən təhlükəli yüklərin netto maksimum miqdarıdır;
hər hansı yük yeri bütün markalanma nişanlarının vurulmasına imkan yaradan ölçüdə olmalıdır.
Yükün qaiməsində əlavə olaraq — «Az miqdarlı təhlükəli yüklər» qeyd edilir. Belə məzmunlu yazı qaydalarla müəyyən olunmuş markalanmaya əlavə olaraq nəqliyyat qablarına da vurulur (yazılır).
Az miqdarlı təhlükəli yüklərin qeydə alınmış baqajda və yaxud poçtda hava yolu ilə daşınmasına yol verilmir.
4. Təhlükəli yüklərin təsnifatı
Bütün təhlükəli yüklər BMT Beynəlxalq Mülkü Aviasiya Təşkilatı (BMAT-İKAO) ekspertlərinin tövsiyələrinə müvafiq olaraq aşağıdakı siniflərə bölünür:
sıxılmış, mayeləşdirilmiş və təzyiq altında həll olunmuş qazlar;
tezalışan bərk maddələr və materiallar;
oksidləşən maddələr və üzvi peroksidlər;
zəhərli (zəhərləyici) və yoluxucu maddələr;
yeyici və Korroziya edici maddələr;
digər təhlükəli maddələr.
Təhlükəli yüklərin hər bir sinfi yarımsiniflərə bölünür. Təhlükəli yüklər hər bir sinif üzrə aşağıda göstərilmiş əlamətlərə görə siniflərə və yarımsiniflərə aid edilir. Bütün təhlükəli yükləri 1, 2, 7-ci sinif və 5.2 və 6.2 yarımsinifinə aid olan maddələrdən başqa, maddələrin təhlükəlilik dərəcəsinə görə qruplara bölürlər.
Təhlükəli yüklərin qablaşdırılmasına olan tələblər bir başa onların təhlükəlilik dərəcəsindən asılı olur.
Bununla bağlı maddələrin təhlükəlilik dərəcəsindən asılı olaraq, təhlükəli yüklərin qablaşdırılması da üç qrupa bölünür. Beləliklə, təhlükəli maddələrin təhlükəlilik dərəcəsinə və qablaşdırılmasına görə qruplara bölünməsi aşağıdakı kimidir:
1 — yüksək təhlükəlilik dərəcəsi — I qablaşdırma qrupu;
2 — orta təhlükəlilik dərəcəsi II qablaşdırma qrupu;
3 — aşağı təhlükəlilik dərəcəsi III qablaşdırma qrupu.
Təhlükəlilik dərəcəsinin kriteriyaları qablaşdırmaların qrupları göstərilməklə 3, 6 və 8-ci sinif maddələrin əlamətlərinin təsvirində verilib. 4, 5 və 9-cu sinif maddələrin təhlükəlilik dərəcəsi mövcud təcrübə nəzərə alınmaqla, digər sinif maddələrə oxşar olaraq müəyyən edilir. Konkret yüklərin qablaşdırılması təhlükəli yüklərin bu qaydalara əlavə edilən (5.1 nömrəli cədvəl) Siyahısında verilir. Partlayıcı maddələr onların xassələrindən asılı olaraq uyğunluq qruplarına bölünür (4.1 nömrəli cədvəl).
2-ci sinif maddələr onların fiziki xassələrindən asılı olaraq qruplara bölünür. 7-ci sinif maddələr qablaşdırma kateqoriyasından asılı olaraq, qruplara bölünür.
1-ci sinif maddələrin uyğunluq qrupları (partlayıcı maddələr)
İlkin (təhrikedici) PM
Təhrikedici PM tərkibli maddələr
Atılan PM və digər deflagiya edən PM və yaxud məmulatlar, onlardan tərkibində olanlar
Detonasiya edən PM, təhrikedici vasitəsiz və atan enerjisiz, detonasiya edən PM tərkibli, tüstülü bort və yaxud məmulatlar
Təhrikedicisiz, lakin atan enerjiyə malik olan, detonasiya edən PM tərkibli məmulatlar (tərkibində tezalışan və öz- özünə alışan mayelər olanlardan başqa)
Tərkibində detonasiya edən PM, təhrikedici və atan enerjili olan (tərkibində TAM və ÖAM mayelər olanlardan başqa), və yaxud atan enerjisiz maddələr
Pirotexniki maddələr tərkibli məmulatlar və pirotexniki maddələr, eləcə də tərkibində həm PM, həm də işıqlandırıcı, yandırıcı, göz yaşardan və yaxud tüstü əmələ gətirən maddələr olan (su ilə aktivləşən maddələr və yaxud tərkibində ağ fosfor, fosfidlər, TAM və yaxud gellərdən başqa)
PM və ağ fosfor tərkibli maddələr
PM və TAM və yaxud gellər tərkibli maddələr
PM və zəhərləyici kimyəvi agentli tərkibə malik olan maddələr
Xüsusi təhlükəliliyə malik olan və hər bir növünün bir-birindən təcrid olunması tələb edilən PM tərkibli partlayıcı maddələr və yaxud məmulatlar
Hər hansı təhlükəli təzahürü bağlamanın (qabın) özü ilə məhdudlaşdırılan halda qablaşdırılmış maddələr və ya düzəldilmiş məmulatlar, əgər qab odla dağıdılıbsa, onda partlayış effekti və yaxud səpələnmə elə məhdudlaşdırılıb ki, bilavasitə bağlamanın yaxınlığında qəza tədbirlərinin görülməsinə və yaxud yanğının söndürülməsinə mane olmurlar.
Qeyd. Ayrı-ayrı yarımsiniflərə, lakin bir uyğunluq qrupuna malik olan partlayıcı maddələrin, L uyğunluq qrupundan başqa, bir yerdə nəql olunmasına yol verilir.
4.1. 1-ci sinif partlayıcı maddələr.
1-ci sinif təhlükəli yüklərə, partlayış işlərinin aparılmasında atəş və yaxud pirotexnik effekti almaq üçün təyin edilmiş qurğular və yaxud partlayıcı vasitələr, ya da öz xassələrinə görə partlayıcılara aid edilə bilən maddələr.
1-ci sinif maddələr 5 yarımsinifə bölünür:
1.1 yarımsinifi. Tam kütləsi ilə partlaya bilən maddələr və məmulatlar; bu elə partlayışdır ki, praktiki olaraq dərhal partlayıcı maddə olan bütöv yükə yayılır;
1.2 yarımsinifi. Tam kütləsi ilə partlamayan, lakin partladığı vaxt ətrafdakı əşyalara möhkəm zədələnmə və səpələnmə təhlükəsi yaradan pirotexniki maddələr və məmulatlar;
1.3 yarımsinifi. Yandığı zaman böyük miqdarda istilik ayıran və ya səpələnmə ilə bir-birinin ardınca alovlanan partlayıcı və pirotexnik maddələr və məmulatlar;
1.4 yarımsinifi. Daşınma zamanı alışma və yaxud təhrikedici təsir olduğu halda cüzi partlayış təhlükəsi ehtimalı olmaqdan başqa, böyük təhlükəyə malik olmayan maddələr və məmulatlar; partlayışın təsiri bağlama ilə məhdudlaşdırılır; böyük ölçülü məmulatların və bağlama elementlərinin uzaq məsafəyə dağıdılması gözlənilmir və xarici od (alov) mənbəyi bağlamanın tərkibinin dərhal partlayışına səbəb olmamalıdır;
1.5 yarımsinifi. Çox həssas olmayan və normal daşınma şəraitində təhrik edilmə və yaxud yanmadan detonasiyaya keçmə halları olduqca azdır. Bu yarımsinifdən olan maddələrə və məmulatlara minimum tələb onların odla sınaqdan çıxarılması zamanı partlayışın olmamasıdır.
4.2. 2-ci sinif — sıxılmış, təzyiq altında mayeləşdirilmiş və həll olunmuş qazlar
2-ci sinfə aiddirlər:
daimi qazlar — ətraf mühitin temperaturunda mayeləşməyən qazlar;
mayeləşdirilmiş qazlar, təzyiq altında və ətraf mühitin temperaturunda, maye halına keçə bilən qazlar;
həll olunmuş qazlar — həlledicidə təzyiq altında həll olunmuş, məsaməli maddə tərəfindən hopdurula bilən qazlar;
dərin soyudulmuş adi qazlar — məsələn, maye hava, oksigen və s.
Bu sinifdən olan maddələr sıxılmış, mayeləşdirilmiş və yaxud həll olunmuş şəkildə daşınan və xüsusi möhkəmlik və kiplik tələb edən qazlardır. Bəzi qazlar maye halında və olduqca aşağı temperaturda daşınır.
Qazların daşınması zamanı aşağıdakı təhlükəli vəziyyətlər yarana bilər:
qazla olan bağlamanın partlaması nəticəsində ətrafdakı əşyaların mexaniki zədələnməsi;
alışma, partlayış təhlükəli qarışıqların alınması, eləcə də zəhərlənmə, bədən yaralanmaları, metalların korroziyası, müəyyən maddələrin öz-özünə yanması və yaxud yanmanın davam etməsinə kömək etmək;
havada oksigenin azalması və yaxud bəzi qazların həddindən artıq yığılması nəticəsində boğulma;
bəzən olduqca az qatılığa malik olan çoxlu qaz növlərinin narkotik təsiri, bəziləri tərəfindən yanma və parçalanma zamanı zəhərləyici qarışıqların ifrazı.
Qazlar havaya nisbətən müxtəlif sıxlığa malikdir. Havadan ağır olan qazlar yük kabinəsinə və yaxud aşağı bölməyə (yerə) daxil olur, havadan yüngül olan qazlar yuxarı qalxır və daha aktiv olaraq yayılır.
2-ci sinfə aid olan qazlar heç olmazsa aşağıdakı şərtlərdən birinə cavab verməlidir:
20°S temperaturda qabda olan artıq təzyiq 1x10Pa- a (1kq/sm) bərabərdir və yaxud ondan artıqdır;
50°S temperaturda buxarların mütləq təzyiqi 3x10Pa(3 kq/sm) - a bərabərdir və yaxud ondan artıqdır;
kritik temperaturu 50°S-dən aşağıdır.
2-ci sinfə eləcə də «aerozollar» daxildir. Bu termin maye ilə və ya onsuz təzyiq altında sıxılmış, mayeləşdirilmiş və yaxud həll olunmuş qaz, pasta və toz tərkibli olan və metaldan, şüşədən və yaxud plastmasdan hazırlanan və təkrarən doldurulub-boşaldılması mümkün olmayan və tərkibini köpük, pasta, toz və yaxud maye və ya qaz şəklində püskürdən özübağlanan ağızlığa malik olan tutum deməkdir.
2-ci sinif maddələr 4 yarımsinifə bölünür:
2.1 yarımsinifi — tezalışan maye və zəhərli olmayan qazlar; digər əlavə təhlükəliliyə malik olan (oksidləşən, Korroziya edici) qazlar;
2.2. yarımsinifi — zəhərli, alışmayan qazlar;
2.3 yarımsinifi — tezalışan zəhərsiz qazlar. Alışmasının aşağı qatılıq həddi (həcminə görə) 13%- dən artıq və ya aşağı hədd qiymətindən asılı olmayaraq, alışma sahəsi 12%-dən artıq olan qazlar tezalışan sayılır;
2.4 yarımsinifi — eyni vaxtda tezalışan və zəhərli olan qazlar.
4.3. 3-cü sinif — tezalışan mayelər
3-cü sinfə, bağlı qabda temperaturu 61°S və ya aşağı, açıq qabda 65°S olduqda isə, tezalışan buxarlar ifraz edən və öz xüsusiyyətlərinə görə digər siniflərə aid edilməyən mayelər, mayelər qarışığı və məhlulunda bərk maddələr və ya suspenziyalar olan mayelər aiddir. Bu sinfin maddələri tezalışan mayelərdir və bu mayelərin əsas təhlükəlilik xassəsi onların hər hansı xarici alışma mənbəyindən (açıq oddan, qığılcımdan, elektrik boşalmalarından və s.) tezalışmalarıdır. Bir çox TAM-ın buxarları, böyük güclü partlayışa gətirə bilən, partlayıcı qarışıqlar yarada bilər.
Bu sinifdən olan maddələrin çoxu yüksək təzyiqli doymuş buxarlara malik olur. Ona görə də onlar doldurulan qablarda istismar hədləri daxilində (50 — 60°S) qədər temperatur qalxdıqda təzyiqin artması baş verir.
Bu sinifdən olan bəzi maddələrin atmosfer təzyiqində olan qaynama temperaturu 15 — 20°S-dən aşağı olur və nəticədə həmin maddələr müəyyən istismar şəraitlərində qaz halını alır.
Hava gəmisi yüksəkliyə qalxdıqca, qabda olan artıq təzyiq atmosfer təzyiqinin aşağı düşməsinə mütənasib olaraq artacaqdır.
Qabın kipliyinin qeyri-qənaətbəxş olması buxarların çıxmasına gətirib çıxarır, qabın möhkəmliyi qeyri-qənaətbəxş olduqda isə, onun dağılması baş verə bilər.
3-cü sinfin bütün maddələri tərəfindən ayrılan buxarlar qismən narkotik təsirə malikdir, uzun müddət bu buxarlarla nəfəs alma huşun itirilməsinə səbəb ola bilər. Dərin və uzunmüddətli narkoz ölümə gətirib çıxara bilər.
Bəzi tezalışan mayelər TAM güclü zəhərləyici xassələrə, başqaları isə istiliyin və qazların ayrılması ilə polimerləşmə qabiliyyətinə malikdir ki, bunun da nəticəsində qab dağıla bilər. Bu maddələrə aiddirlər:
polimerləşən karbohidrogenlər;
polimerləşən efirlər;
polimerləşən maddələr.
Göstərilən TAM-ın təmiz halda hava nəqliyyatı ilə daşınmasına yol verilmir. Onlar daşınmaya ingibirləşmiş vəziyyətdə buraxıla bilərlər.
Dərman preparatları, ətriyyat məhsulları və digər təyinatlı qarışıqlar, tərkibində TAM olan və öz xassələrinə görə bu sinfə aid edilənlər təhlükəli yüklərə aiddir.
3-cü sinfə aid olan mayelər üç yarımsinifə bölünür:
3.1 yarımsinifi — bağlı qabda alışma temperaturu mənfi 18°S-dən aşağı olan TAM-lar;
3.2 yarımsinifi — bağlı qabda alışma temperaturu mənfi 18°S və yuxarı, lakin 23°S- dən aşağı olan TAM- lar;
3.3 yarımsinifi — bağlı qabda alışma temperaturu 23°S və yuxarı, lakin 61°S- dən aşağı olan TAM-lar.
TAM-ın təhlükəlilik dərəcələrinin kriteriyaları
Təhlükəlilik dərəcəsi
Alışma temperaturu (bağlı qabda)°S
Qaynamanın başlanğıc nöqtəsi °S
Alışma temperaturu 23C-dən aşağı olan rənglər, emallar, rəngləyicilər, yapışqanlar və polituralar kimi tezalışan özlü (qatı) mayelərin aşağı təhlükəlilik dərəcəsinə aid etməyə yol verilir(qablaşdırma qrupu III), əgər:
laylanmaya sınaq zamanı 24 saat ərzində həlledicinin 3%-dən artığı laylanmırsa;
qarışıq, 6.1 yarımsinifinin və yaxud 8-ci sinfin I və yaxud II bağlama qrupuna aid olan maddənin 5%-li və ya da 3-cü sinfin I bağlama qrupuna aid olan və 6.1 yarımsinifinin və 8-ci sinfin əlavə təhlükəlilik nişanlarını tələb edən maddələrin 5%-li tərkibinə malikdirsə;
qatılıq və alışma temperaturu 4.3 cədvəlində göstərilən hədlərə uyğundursa;
istifadə edilən qabın tutumu 30 litrdən artıq deyilsə.
Qatılığın və alışma temperaturunun hədləri
4.4 4-cü sinif — tezalışan maddələr və materiallar
4-cü sinfə, partlayıcı kimi təsnif olunmuş maddələr istisna olmaqla, daşınma zamanı asan yanan və yanğının yayılmasına səbəb olan maddələr aiddir. Bu sinifdən olan bütün maddələr yanğıntörətmə cəhətdən təhlükəlidir. Onların daşınması, yüklənib-boşaldılması və saxlanılması zamanı, bu Qaydalarda şərh edilmiş, müvafiq təhlükəsizlik tədbirlərinə riayət olunmalıdır.
4-cü sinif üç yarımsinifə bölünür:
4.1 yarımsinifi — qığılcım, alov və yaxud sürtünmə kimi xarici alışma mənbələrindən ümumi tezalışma və aktiv yanma xassəsinə malik olan tezalışan bərk maddələr (TABM);
4.2 yarımsinifi — adi daşınma şəraitində öz- özünə qızma və alışma kimi ümumi xassələrə malik olan maddələr; bəzi maddələr su ilə nəmləndirildikdə və nəm hava ilə qarşılıqlı təsirdə olduqda, öz- özünə alışmaya daha çox meyllidir;
4.3 yarımsinifi — su ilə qarşılıqlı təsirdə olarkən, TAQ-lar ayırma kimi ümumi xassələrə malik olan maddələr; bəzi hallarda bu qazlar, reaksiya zamanı ayrılan istiliyin təsirindən öz-özünə alışmaya qabildir, bəziləri isə su və yaxud turşularla qarşılıqlı təsirdə olduqda zəhərli qazlar ayrır.
Bu sinfin bəzi maddələri zəhərləyicidir.
4.5. 5-ci sinif — oksidləşən maddələr və üzvi peroksidlər
5-ci sinfin bütün maddələri yanan maddələrin alışmasına və yanma prosesinin davam etdirilməsinə kömək etmə qabiliyyətinə malikdir. Bu sinifdən olan bəzi maddələr partlayıcı qarışıqlar yaratmağa qadirdilər və yaxud özləri müəyyən şəraitdə partlayıcı olurlar.
Oksidləşən maddələrin çoxu güclü maye turşularla qızğın qarşılıqlı təsirdə olur və bu zaman olduqca zəhərləyici qazlar ayrırlar. Bəzi oksidləşən maddələr zəhərli və Korroziya edici olur (bax cədvəl 5.1).
Üzvi peroksidlərin çoxu yaxşı yanır və qızdırılmaya həssasdır. Onlardan bəziləri sürtünməyə və zərbəyə həssasdır. Üzvi peroksidlərin həssaslığını təhlükəsizlik həddindən aşağı salmaq məqsədi ilə onlar ləngidənlə, həlledicidə və yaxud nəmləşdirilmiş halda daşınır.
Bəzi üzvi peroksidlər 20°S temperaturda tədricən parçalana bilər. Hərarət qalxdıqca parçalanmanın sürəti artır. Bu sinfin bəzi maddələri üçün temperaturun kritik həddi var, hərarət ondan yuxarı olduqda, zəncirvari reaksiya maddənin qızğın parçalanmasına səbəb olur. Zəruri hallarda (yük yüklənməyə təqdim edilənədək), maddənin kritik temperaturunu ona ləngidici əlavə etməklə aşağı salmaq olar. Belə ləngidicilər və yaxud uçucu olmayan həll edicilər üzvi peroksidlər üçün inertli olmalıdır və 100°S-dən az olmayan alışma, 150°S-dən az olmayan qaynama temperaturlarına malik olmalıdır. Ləngidicilər və həlledicilər bir bərabərdə qarışdırılmalı və yaxud bütün maddəyə yayılmalıdır. Bəzi peroksidlərin qızğın surətdə parçalanmasına səbəb, onların tərkibinə az miqdarda turşuların, metal oksidlərinin və amidlərin düşməsi ola bilər. Bəzi üzvi peroksidlərin parçalanması zamanı zəhərli və tezalışan qazlar ayrıla bilər. Üzvi peroksidlərlə əlaqədə olmaq dəri və xüsusən göz üçün təhlükəlidir, belə ki, bu göz bəbəklərinin ağır zədələnməsinə gətirir. Təhlükəli yüklərin bu qaydalara əlavə edilən Siyahısında bu cür maddələr «I» şərti işarəsi ilə göstərilmişdir.
Bəzi üzvi peroksidlər kifayət qədər böyük proporsiyada bəzi ingibirləşdiricilərlə, plastifikatorlarla və yaxud inertli bərk maddələrlə qarışdırıldıqda təhlükəsiz ola bilər. Belə hallarda yük göndərən daşıyana yazılı zəmanət verməyə borcludur.
5-ci sinif 2 yarımsinifə bölünür:
5.1 yarımsinifi — özü-özlüyündə yanan olmayan, lakin başqalarının alışmasına səbəb ola bilən, yanma zamanı asan oksigen ayıran və odun intensivliyini artıran oksidləşdirici maddələr.
5.2 yarımsinifi — çox hallarda alışan oksidləşdirici təsirə malik olan və digər maddələrlə təhlükəli təsirdə ola bilən üzvi peroksidlərdir. Onların çoxu tez alışır, zərbəyə və eləcə də sürtünməyə həssasdır.
4.6. 6-cı sinif — zəhərli və yoluxucu maddələr
6-cı sinifdən olan maddələr, nəfəs aldıqda və daxilə və yaxud dəri səthinə düşdükdə insanların və heyvanların sağlamlığına ağır zərər vura bilər. Zəhərli maddələr qaz, bərk (toz) və maye hallarında ola bilər.
Bu sinfə zəhərləyici xassələrə malik olan maddələr daxil edilmişdir. Digər xassələrə, məsələn tezalışqanlığa malik olan zəhərli maddələr digər siniflərə daxil edilmişlər. Bu sinfin bütün maddələri onların alışması ya da parçalananadək qızdırılması zamanı zəhərli qazlar ayırır. Dayanaqlı olmayan zəhərli maddələr hava nəqliyyatı ilə yalnız stabilləşdirilmiş halda daşınır.
Aşağıda göstərilən güclü təsirə malik olan zəhərləyici maddələrin satılmasına, alınmasına, buraxılmasına, saxlanılmasına, uçota alınmasına və daşınmasına respublikada qüvvədə olan müvafiq qanunvericilik ilə müəyyən olunmuş qayda tətbiq olunur:
sianid turşusunun duzları;
6-cı sinif iki yarımsinifə bölünür:
6.1 yarımsinifi — nəfəs alma, udma zamanı və yaxud dəriyə düşdükdə insanın ölümünə, ağır iflicinə və ya sağlamlığına ziyan vurmaq xüsusiyyəti olan zəhərli (yoluxucu) maddələr;
6.2 yarımsinifi — insanlar və heyvanlar üçün yoluxucu olan və yaxud belələrindən sayılan, həyat qabiliyyətli mikroorqanizmə və ya onun zəhərlərinə malik olan yoluxucu maddələr.
6.1 yarımsinifinin maddələri, pestisidlər daxil edilməklə, təhlükəlilik dərəcələrinə müvafiq olaraq üç qablaşdırma qrupuna bölünür (4.4 nömrəli cədvəl)
Daxilə düşdükdə zəhərləmə qabiliyyəti LD50, mq/kq, artıq olmayan
bərklər200 mayelər 500
Dəriyə düşdükdə zəhərləmə qabiliyyəti LD50, mq/kq, artıq olmayan
Tozu və ya toz-hava qarışığını udduqda zəhərləmə qabiliyyəti LK50, mq/l, artıq olmayan
1. LD50 — kəskin zəhərlənmənin dozası daxilə düşdükdə və yaxud dəri səthinə düşməsi zamanı və dəri səthində 24 saat fasiləsiz qaldıqda 14 gün ərzində təcrübə üçün götürülmüş heyvanların 50%-nin ölümünə səbəb olur. Qatılıq heyvanın kütləsinin bir kiloqramında milliqramla ifadə olunur.
2. LK50 — maddənin buxarlarının, qazlarının, toz-hava qarışıqlarının və tozunun qatılığı 14 gün ərzində 1 saat fasiləsiz nəfəs alma zamanı, təcrübə üçün götürülmüş heyvanların 50%-in ölümünə səbəb olur. Qatılıq toz və toz-hava qarışığı üçün bir litr havada milliqramla, buxarlar üçün isə kub metr havada millimetrlə ifadə olunur.
3. Əgər maddə müxtəlif kateqoriyalar üzrə müxtəlif təhlükəlik dərəcəsi göstərirsə, bu halda onu onların ən yüksəyinə aid etmək lazımdır. Buxarların nəfəs alma zamanı təhlükəlik dərəcəsi, havanın temperaturu 20°S və standart hava təzyiqində maddənin doymuş olan buxarlarının qatılığı ilə, V ml/m o cümlədən:
yüksək təhlükəlilik dərəcəsi üçün (qablaşdırma qrupu I)
V >10 LK50 və LK50 < 1000ml/m3;
orta təhlükəlilik dərəcəsi üçün (qablaşdırma qrupu II)
V > 10 LK50 və LK50<3000ml/m3
və yüksək təhlükəlilik dərəcəsinin kriteriyasına riayət olunur; aşağı təhlükəlilik dərəcəsi üçün (qablaşdırma qrupu III)
V >10 LK50 və LK50<5000ml/m3
və yüksək və orta təhlükəlilik dərəcələrinin kriteriyalarına riayət olunmur.
Maddənin təhlükəlilik dərəcəsi, buxarların udulması zamanı, eləcə də aşağıda verilmiş qrafik üzrə təyin oluna bilər.
4.7. 7-ci sinif radioaktiv maddələr
7-ci sinfə xüsusi aktivliyi 74 kBk/kq (0,002 MkKu/q) olan radioaktiv maddələr aid edilir Hava gəmilərində (HG) təhlükəsiz daşınma şərtləri Fövqəladə Hallar Nazirliyi ilə razılaşdırılmaqla Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyinin xüsusi qaydaları ilə müəyyən olunur.
4.8. 8-ci sinif — yeyici (aşılayıcı) və Korroziya edici maddələr
8-ci sinif — bağlamaların zədələnməsi hallarında — bu maddələrin yüklənməsi və boşaldılmasında iştirak edən heyət üzvlərinin və personalın bədən səthində yanıqların əmələ gəlməsini, gözün selikli qişasının zədələnməsini, eləcə də yanğın və hava gəmisinin konstruksiyasının və avadanlıqlarının korroziyasını törədə bilən bütün yeyici və Korroziya edici maddələr aiddir.
Yeyici və Korroziya edici (antrasen, kükürdlü bari, giproxlorid, xlorlu kirəc, yeyici qələvilər, turşular və s.) maddələr zəhərləyici xassələrə malikdir və tənəffüs yollarına düşdükdə zəhərlənməyə səbəb ola bilər. Bu maddələrin çoxu su ilə qarşılıqlı təsirdə qıcıqlandırıcı və Korroziya edici buxarlar (tüstü kimi görünən), istilik ayırırlar, eləcə də metallara, parçalara dağıdıcı təsir göstərir. Onların ayrı-ayrı növləri şüşə və digər silisiumlu materialları dağıdır.
Bu sinfin bəzi maddələri güclü oksidləşdirici olur və neft məhsulları (yanacaq, yağ), xırdalanmış ağac, kağız, pambıq, lif kimi üzvü materiallarla, eləcə də bəzi aralıq materialları ilə əlaqədə olduqda, öz-özünə alışma baş verə bilər. Bu sinfin bağlı qabda 61°S və aşağı alışma temperaturuna malik olan maddələri tez alışan mayelərdir.
Əgər maddə təhlükəli yüklər siyahısında stabilləşdirilmiş kimi göstərilibsə, onda o, stabilləşdirilməmiş vəziyyətdə olduqda daşınmır. Əgər siyahıda maddənin tərkibinin faizi və yaxud onun aktiv tərkib hissəsi şərtləndirilibsə və hansı faizlə daşınırsa, tərkib həmin maddənin kütləsinə olan faizlə də göstərilir.
8-ci sinif üç yarımsinifə bölünür:
8.1 yarımsinifi — turşular və turşuluq mexanizmi ilə canlı toxumalara və yaxud metallara təsir edən maddələr;
8.2 yarımsinifi — əsas mexanizmi ilə canlı toxumalara və metallara təsir edən əsaslar və maddələr;
8.3 yarımsinifi — 8.1 və 8.2 yarımsiniflərinə aid edilməyən maddələr; bu maddələr canlı toxumaya və yaxud metallara Korroziya edici təsir göstərir.
Yeyici və Korroziya edici maddələrin təhlükəlilik dərəcəsi 4.5 nömrəli cədvəldə verilmiş kriteriyalarla təyin edilir.
Təhlükəsizlik dərəcəsi
yüksək (I bağlama qrupu)
orta (II bağlama qrupu)
aşağı (III bağlama qrupu)
Canlı dəri toxumasının nekrozuna gətirən, toxunma müddəti dəqiqədən artıq olmayaraq
Metalın korroziyasının göstəricisi, mm/qramdan, az olmayaraq
4.9. 9-cu sinif — digər təhlükəli yüklər
9-cu sinfə, təhlükəlilik dərəcəsi nisbətən aşağı olan, lakin əvvəlcə verilənlərin heç birinə aid edilməyən, bununla bərabər elə təhlükəli xassələrə (zəhərlilik, aqressivlik, tezalışqanlıq) malik olan və daşınma zamanı bu Qaydaların tətbiq edilməsi zəruriliyini tələb edən maddələr.
Zəif dərəcədə alışqanlıq, zəhərləyici və yaxud yeyicilik xassələrinə malik olan, digər siniflərin heç birinə aid etmək mümkün olmayan, lakin daşınma zamanı hər hansı dərəcədə təhlükəli olan, nisbətən aşağı təhlükəli sayılan maddələr.
9-cu sinif iki yarımsinifə bölünür:
9.1 yarımsinifi — hava yolu ilə daşınmalar üçün qablaşdırılarkən, yük yerinin səthində olan hər hansı nöqtədən 2,1 m məsafədə maqnit sahəsin gərginliyi 0,159A/m və yaxud artıq olan maqnitləşdirilmiş materiallar daxil olmaqla, öz xassələrinə görə başqa siniflərə aid edilməyən maddələr;
9.2 yarımsinifi — nisbətən aşağı təhlükəlilik dərəcəli və bağlı qabda 61°S-dən 100°S alışma temperaturuna malik olan mayelər, liflər və müəyyən şəraitdə (nəmləşdirildikdə, yanğın zamanı, başqa maddələrlə qarşılıqlı təsirdə olduqda və s.) yeyici, Korroziya edici zəhərləyici və yaxud qıcıqlandırıcı olan digər oxşar maddələr, materiallar.
3, 4, 8-ci siniflər, 5.1 (bərk maddələr) və 6.1 yarımsinifləri üçün təhlükəli xassələrin prioriteti
— mümkün olmayan kombinasiya
Qeyd. Bu cədvəl VMT- nin «Təhlükəli xassələrin prioriteti» cədvəli əsasında tərtib olunub.
4.10. Bir neçə təhlükəlilik növlərinə malik olan təhlükəli yüklərin təsnifatı
Təhlükəli yükün adı təhlükəli yüklər siyahısında olmadıqda və 3, 4, 8- ci siniflərin və yaxud 5.1 (bərk maddələr) və 6.1 yarımsiniflərinin müvafiq qaydada təyin etmələri ilə müəyyən olunmuş iki təhlükəlilik növünə malikdirsə, onda bu yük «Təhlükəli xassələrin prioriteti və bağlama qrupları» cədvəlinin (cədvəl 4.6) köməyi ilə iki təhlükəlilik növündən və bağlama qrupundan hansının əsas sayılması müəyyən olunmaqla təsnifatlaşdırılmalıdır. Bağlama qrupu, hər hansı təhlükəlilik növünə görə baxılan sinif üçün verilmiş kriteriyaların köməyi ilə təyin olunmalıdır. Hər hansı təhlükəli yük üçün bağlama qrupu olduqca sərt məhdudiyyətlər qoyulmaqla seçilir.
Əsas və əlavə təhlükəliliyin və bağlama qrupunun təyin olunma qaydaları aşağıdakı nümunədə göstərilib.
Nümunə. Təhlükəli yük iki təhlükəlilik növünə 6.1.1 (daxili) və 4.3.11 malikdir. Bu iki təhlükəlilik növündən hansının əsas olmasını 4.6-cı cədvəl ilə aşağıdakı qaydada təyin edirlər.
4.6-cı cədvəlin başlığında göstərilən 6.1.1 (daxili) yarımsinifindən enən vertikal xəttin və birinci sütunda verilmiş 4.3.11-ci yarımsinifin horizontal xəttinin kəsişmə nöqtəsi, istifadə edilməsi lazım olan, əsas təhlükəliliyi və bağlama qrupunu göstərir, verilmiş nümunədə bu 4.3.1-dir;
əlavə təhlükəlilik növü isə, başqası yəni 6.1 olacaqdır; bu təhlükəli yükün iki təhlükəlilik növündə sərt məhdudlaşdırmaya malik olan kimi, 1- ci bağlama qrupu qəbul edilmişdir.
Əgər təhlükəli yük bir neçə təhlükəlilik növünə və onlardan biri 6.1 yarımsinifi üzrə (III bağlama qrupu) az təhlükəliliyə malikdirsə, bu təhlükəli yükün təsnifatlaşdırılmasında həmin təhlükəlilik növünü, (pestisidlərdən başqa) nəzərə almaq lazımdır. Pestisid 3-cü sinfin (bağlama qrupu III) və 6.1 yarımsinifinin (III qablaşdırma qrupu) təhlükəliliklərinə malik olduqda, əsas təhlükəlilik növü kimi 6.1-ci (bağlama qrupu III) yarımsinifin təhlükəliliyi sayılmalıdır.
Digər təhlükəlilik növlərindən başqa 1, 2 və 7-ci siniflərin və yaxud 5.2 və 6.2 yarımsiniflərin kriteriyalarına cavab verən və ya 4.1 yarımsinifinin nəmləşdirilmiş partlayıcı, özü reaksiya verən maddələri və yaxud 4.2 yarımsinifinin piroforlu maddələri olan yükləri 4.6-cı cədvələ daxil edilməyib, çünki belə siniflər və yarımsiniflər həmişə üstünlüyə malikdir.
Digər təhlükəli xassələrə malik olan yoluxucu maddələri həmişə 6.2 yarımsinifinə aid etmək, eləcə də onun ən çox olan əlavə təhlükəliliyini göstərmək lazımdır.
Təyin olunmuş qaydalar şamil edilməyənlərdən və prioritet üstünlüyə malik digər təhlükəlilik növlərinə verilənlərdən başqa, əlavə təhlükəlilik növlərinə malik olan radioaktiv maddələr həmişə 7-ci sinifə aid edilir.
Təhlükəli yükün adı təhlükəli yüklərin siyahısında yoxdursa və yük özü 5.1 yarımsinifinə aid olan təhlükəli mayedirsə və yaxud üç və ya dörd təhlükəlilik növünə malikdirsə, ona 4.6 cədvəli şamil edilmir.
Belə olduğu halda təhlükəli yükü istehsal edən tərəfindən, yükün əsas və əlavə təhlükəliliyi müəyyən olunmuş qaydada razılaşdırılan texniki sənədində (texniki şərtlərin, dövlət standartlarının) onun zəruri olan əlamətləri göstərilməklə həyata keçirilir.
5. Təhlükəli yüklərin siyahısı
Təhlükəli yüklərin Siyahısına (5.1 nömrəli cədvəl) hava ilə daşınmaq üçün tez-tez təqdim edilən yüklər daxildir. Yükün göndərilmə adı şərhin başlığında qara şriftlə verilmişdir. Vergül və mötərizələrlə ayrılan müxtəlif izahatlar (şərhlər) nəqliyyat qabının markalanmasında və daşınma sənədlərində göstərilmir.
Nümunə. 5.1-ci cədvəldə təhlükəli yükün aşağıdakı adı verilib: «Sirkə turşusu — məhlulu, qatılığı 1%- dən çox, lakin kütləsinə görə 80% artıq olmayaraq» göndərilmə adı isə belə olacaq: «Sirkə turşusu — məhlul».
Təhlükəli yüklərin Siyahısına, hava yolu ilə daşınması qadağan olunan, bir sıra maddələrin və məmulatların adı və «konkret göstərilməyib» kimi verilmiş maddələrin xarakterik qrupları daxil edilmişdir.
5.2. Konkret göstərilməyən (k.g.) təhlükəli yüklər
5.1-ci cədvələ əməl olaraq, hava ilə daşınmaq üçün təqdim olunan bütün məmulatları və maddələri daxil etmək mümkün deyil. Belə təhlükəli yükləri qeydə almaq mümkünlüyünə malik olmaq üçün təhlükəli yüklər Siyahısında bir sıra ümumi xarakterli hallar var ki, bunlar xarakterik qruplar və yaxud «konkret göstərilməyən» maddələr üçün nəzərdə tutulub.
5.1 cədvəlində adı olmayan yüklər hava daşınmasına təqdim olunarkən, onların qəbul edilməsi üçün yükgöndərən aşağıdakıları yerinə yetirməlidir:
yükün müvafiq xassələrinin 4-cü bölmədə sadalanmış kriteriyalarla müqayisə etmə yolu ilə onun təsnifatlaşdırılmasını;
bir neçə sinfin əlamətləri olduqda, əsas təhlükəliliyə uyğun olan sinfin müəyyən edilməsini (4.6 nömrəli cədvələ bax);
5.2 cədvəlində konkret göstərilməyən (k.g.) kimi olan maddələrin, onları daha dəqiq xarakterizə edən əsas təhlükəliliyinə görə müəyyən olunmuş sinfini nəzərə almaqla adlandırılmasını.
5.2 cədvəlində «k.g.» altında göstərilmiş adı, göndərilmə adı kimi qəbul edilməlidir. Misal üçün 3- cü sinifdən olan maddə, hansının ki, adı 5.1 cədvəlində konkret göstərilməyib, amma spirt kimi məlum olduğundan bu maddə «tezalışan maye, k.g.» kimi yox, «spirt, k.g.» kimi işarə edilməlidir.
Digər tərəfdən 5.2 cədvəlində konkret göstərilməyən maddələrin adlarına, dövlət standartlarına və texniki şərtlərə uyğun olaraq « k.g.» qısaldılmış ifadəsindən sonra mötərizədə maddənin texniki adı əlavə edilməlidir.
Nümunə. Xlorlu kapriloil 5.1 cədvəlinə daxil edilməyib. Bu maddə Korroziya edici maye kimi — 8-ci sinfə aid edilir və əlavə təhlükəliliyə malik olmadığından o «Korroziya edici mayelər, k.g. (xlorlu kapriloil)» kimi işarə edilməlidir.
5.3. Təhlükəli maddələrlə olan qarışıqlar və məhlullar
Təhlükəli maddələrin qarışıqları və məhlulları, bu maddəyə və yaxud məhlula daxil olan təhlükəli yüklərin əlamətlərinə görə təhlükəli maddələr kimi baxılmalıdır.
Əgər qarışıqlar və məhlullar üçün konkret göstərilməmiş iki və ya bir neçə təhlükəlilik növləri 5.1-ci cədvəldə verilibsə, onda ən azı, məhlulun və ya qarışığın ən yüksək təhlükəliliyini müəyyən edən iki komponentinin texniki (kimyəvi) adlarla tamamlanması zəruridir.
Mötərizədə göstərilən, texniki adlardan biri, əlavə təhlükəsizlik nişanına müvafiq olmalıdır. Texniki adlar 5.2 cədvəlindən seçilir.
Nümunə. Mühərriklərin təmizlənməsi üçün nəzərdə tutulan qarışıq 5.1-ci cədvəldə yoxdur. Bu mayenin 23C- dən aşağı olan alışma temperaturuna malik olan benzinin və dördxlorlu hidrogenin qarışığı zəhərlidir. 6.1-cı yarımsinfin əlavə təhlükəliliyinə malik olan 3-cü sinif tezalışan maddə kimi təsnifatlaşdırılır. Konkret göstərilməmiş (benzin/dördxlorlu karbon) tezalışan maye kimi göstərilir.
5.4. Təhlükəli yüklər Siyahısının tərtib edilməsi
Təhlükəli yüklərin Siyahısı 8 sütuna bölünüb:
1-ci sütunda — «yüklərin adı» — göndərilmə adlarına uyğun olaraq, əlifba sırası üzrə yerləşdirilən təhlükəli yüklərin siyahısının tərkibini verir; Siyahıda əsas adlardan başqa onların tez tapılmasını asanlaşdıran nömrələrin sinonimləri də verilmişdir*
2-ci sütunda «BMT tərəfindən qəbul olunmuş BMT siyahısı üzrə nömrəsi» — maddəyə və ya məmulata təsnifatlaşdırma sisteminə müvafiq nömrə verilir;
Əgər BMT siyahısında nömrə verilməyibsə, 2-ci sütunda xətt qoyulur. 2-ci və 3-cü sütunda olan «Qada-ğandır» sözü bu təhlükəli yükün bütün hallarda hava gəmilərində daşınmasının qadağan olduğunu göstərir (bax: bölmə 3, bənd 3.1);
3-cü sütunda — «sinif və yarımsinif, 1-ci sinif uyğunluq qrupu üçün isə 4-cü fəsildə göstərilən təsnifatlaşdırma qanuna uyğun olaraq, bu maddəyə və yaxud məmulata verilən sinfin və yarımsinfin nömrəsi olur.
4-cü sütunda — «Əlavə təhlükəlilik» — 4-cü fəslə uyğun olaraq sinfin və yaxud müəyyən olunmuş əhəmiyyət kəsb edən və əlavə təhlükəsizliyə malik olan yarımsinifin nömrəsini özündə əks etdirir;
5-ci sütun — «Təhlükəlilik nişanları» — nəqliyyat qabına vurulmalı olan və təhlükəli yükün qısa xarakteristikasını və fiziki halını göstərən təhlükəlilik nişanının adını özündə əks etdirir;
6-cı sütun — «Bağlama qrupu» — 4-cü fəsildə verilmiş kriteriyalara uyğun olaraq, müəyyən olunmuş, bağlamaların qrup nömrələri (I, II və ya III);
7 və 8-ci sütunlar — «Bir bağlamaya aid olan maksimum kütlə (həcm) netto» — hər bir qabda daşınmaya icazə verilən maksimum netto miqdar (həcminə və yaxud kütləsinə görə); hava sərnişin gəmilərində 7-ci sütun, hava yük gəmilərində — 8-ci sütun. Ümumi kütlə G hərfi ilə bu sütunlardaca göstərilir.
Bu Qaydaların müddəalarından kənara çıxmağa icazə olmamaqla, hava yolu ilə daşınmasına icazə verilməyən təhlükəli yüklər, 7 və 8-ci sütunlarda müvafiq olaraq, hava sərnişin və yük gəmiləri üçün «Qadağandır» sözü ilə işarə edilir.
Əgər bu Qaydaların tələbləri göstərilən məmulatlara və yaxud maddələrə şamil edilmirsə, 7 və 8- ci sütunlarda «məhdudiyyət qoyulmur» işarəsi ilə göstərilir.
Sinonimlər, əsas sütunlar doldurulmadan, göndərilmə adının altında açıq şiriftlə yerləşdirilib.
* Sinonimlər, əsas sütunlar doldurulmadan, göndərilmə adının altında açıq şriftlə yerləşdirilib.
Təhlükəli yüklərin siyahısı
Tərkibində iki oksidli karbon olan yeraltı işlərdə istifadə olunan qəza-xilasedici avadanlıq (Bax: iki oksidli karbon)
İşıqsaçan təyyarə bombaları. (Bax: işıqsaçan bombalar)
Havaya qalxma zamanı əlavə dartma qüvvəsini yaradan aviasiya qurğuları
Adqezivlər, tərkibində alışan mayelər olan yapışqanlar
Qida məhsullarından ayrı saxlamaq
Azaurol turşusu (duz) (quru)
quru və ya kütləsi üzrə 50%- dən az su ilə nəmləşdirilmiş Barium azidi
kütləsi üzrə 50%- dən az olmayan su ilə nəmləşdirilmiş Barium azidi
Natrium azidi azotlu- hidrogen turşusunun natrium duzu
Qurğuşun azidi (quru)
kütləsi üzrə 20% az olmayan su ilə nəmləşdirilmiş (və ya spirtin su ilə qatışığı ilə) Qurğuşun azidi
1,2 propilenqlikoidinitrat 3- Azidli
1- hidroksitetrazol 5- Azidli
Azidliquanidinpikrat (quru)
Azidliditiokarbon turşusu
Azidlihidroksitetrazol (civə və gümüş duzu)
Aziran, inqibirləşdirilmiş etilenamin. Bax: 1.1 Azidli (heksahidrobenzonatril)
2.2 Azidli (2- metilbutilonitril)
2.2 Azidli (2,4- dimetilvaleronitril)
2.2 Azidli (2,4- dimetil- 4- metoksivaleronitril)
Azidliizobutilonitril
AQ (alışmayan qazlar)
Azotun, nadir qazlarla qatışığı. Bax: nadir qazların və azotun qatışığı
Üç oksidli azot (azot anhidridi)
Azotlu efir. Bax: etilnitrit məhlullar Pnevmatik və ya hidravlik təzyiq akkumulyatorları (tərkibində alışmayan qazlar olan)
Məhlullu akkumulyator batareyaları. Bax: batareyalar
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
İnqibirləşdirilmiş akrilonitril
Nitril- akril turşusu
İnqibirləşdirilmiş akrolein
akril turşusunun Aldehidi
İnqibirləşdirilməmiş akrolein
Sabitləşdirilmiş akroleindimer
Akselerin. Bax: para- Nitrozo- dimetilanilin
Aktivləşdirilmiş ağac kömürü. Bax: aktivləşdirilmiş kömür
Zəhərli, bərk Alkoloidlər k.g.(konkret göstərilməmiş) və ya alkoloidlərin duzları k.g.
Zəhər (I və II qr) qida məhsullarından ayrı saxlamalı (III qr)
Konkret göstərilməyən (k.g) zəhərli və maye alkaloidlər və ya alkaloidlərin duzları
Tərkibində 5%- dək sərbəst kükürd turşusu olan Alkil,Aril və ya Toluol- maye sulfo turşuları
Korroziya edici maddələr
Tərkibində 5%- dən artıq sərbəst kükürd turşusu olan Alkil, Aril və ya Toluol- maye sulfo turşuları
Tərkibində 5%- dən artıq olmayan kükürd turşusu olan Alkil, Aril və ya Toluol- bərk sulfo turşuları
Korroziya edici maddələr
Tərkibində 5%- dən artıq təmiz kükürd turşusu olan Alkil, Aril və ya Toluol- bərk sulfo turşuları
Korroziya edici Alkilaminlər, k.g.
Korroziya edici tezalışan Alkilaminlər, k.g.
Korroziya edici maddələr və TAM
Tezalışan, Korroziya edici Alkilaminlər, k.g.
Metalların alkil birləşmələri, k.g.
Üzvi metal birləşmələri, k.g,
Maye və bərk alkitfenollar,k.g.(C2- C8- qomoloqları daxil olmaqla)
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
TAM və Korro- ziyaedici
İnqibirləşdirilmiş allilizoti- asinat
Sabitləşdirilmiş allilüçxlorsilan
Korroziya edici maddə
Allilxlorkarbonat. Bax: Allilxlorformiat
Korroziya edici maddə
Xlorlu qarışqa turşusunun allil efiri
Xlorkömür turşusunun allil efiri
Aldehid. Bax: Asetaldehid
Alfa- metilvalerianlı aldehid
Üçxlorsirkəli aldehidi, Bax: inqibirləşdirilmiş susuz xloral
Tezalışan oktil aldehidləri
Zəhərli aldehidlər,k.g.
Zəhərli olmayan aldehidlər, k.g.
Alfa- Diizobutilen. Bax: Diizo- butilen, izomerlərin birləşmələri
Alfa- Dixlorhidrin. Bax: 1,3 Dixlorpropand- 2
Alfa- Yodtoluol. Bax: yodlu benzil
Alfa-Metilstirol, Bax: izopropenil benzol
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Alfa- xlorhidrin- qliserin
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Bərk natrium Alüminat
Korroziya edici maddə
Məhlul natrium Alüminat
Alüminium alkilhalo- genidləri
Alüminium borhidrid və ya alüminium borhidrid quruluşunda
Susuz bromlu alüminium
Korroziya edici maddə
Məhlulda bromlu alüminium
Alüminium haloidalkillər. Bax: Alüminium alkilhaloqenidlər
örtüksüz toz, Silisiumlu alüminium
Su dəydikdə təhlükəlidir
tərkibində 250 mk- dan az ölçüdə hissəciklər olan 20%- dək Alüminium- örtüklü tozu
Alüminium- piroforsuz örtüksüz tozu
Su dəydikdə təhlükəlidir
Su dəydikdə təhlükəlidir
Alüminium karbidi Fosforidli alüminium
Su dəydikdə təhlükəlidir, zəhər
Alüminium ferrosisilium- toz
Su dəydikdə təhlükəlidir, zəhər
«Alsifer»- alüminium- ferrosisilium əzintisi
Alüminium xlor məhlulu
Korroziya edici maddə
Susuz alüminium xloridi
Alüminium Dietilmonoxlorit
Nəmləşdirilmiş və ya isti alüminium drosu
Su dəydikdə təhlükəlidir
Qələvi metalların amalqamları, k.g. maye
Qələvi metalların amalqamları, k.g. bərk
Qələvi torpaq metallarının amalqamları, k.g.
Amatollar. Bax: brizantli, V tipli Partlayıcı maddələr
Qələvi metalların amidləri, k.g.
Amilaldehid. Bax: valeraldehid
Amilhidrid. Bax:Pentan
Butil- qamma- metilnitrit
Korroziya edici maddə
Korroziya edici maddə
Aminobenzol. Bax: Anilin
3- Aminobenzolüçftorid. Bax: 3- üçftormetilanilin
Aminobutan. Bax: normbutilamin 2- Amino- 5 dietil- aminnopentan
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
1 - Amino- 4- nitrobenzol. Bax:nitroanilinlər
1 - Amino- 3- nitrobenzol. Bax: Nitroanilinlər
1 - Amino- 2- nitrobenzol. Bax: Nitroanilinlər
1- Amino- 2metil- propan. Bax: izobutilamin
Aminometan. Bax: Metilaminin- sulu məhlulu
Aminopiridinlər (orta, meta, para)
2- Aminopropan. Bax: izopropilamin
1- Aminopropan. Bax: Propilamin
Aminopropildietanolamin. Bax: Alkilaminlər, k.g.
Norm- Aminopropilmorfolin. Bax: Alkilaminlər, k.g.
Aminofenollar (orto-, meta-, para- )
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
2- Amino- 4- xlorfenol
N- Aminoetilpiperazin
Korroziya edici maddə
2- (2- Aminoetoksi) - etanol
Aminoetan. Bax: Etilamin
Aminoetilen.Bax: inqibirləşdirilmiş vnilamin
Susuz ammonium, maye və ya 15°S temperaturda, sıxlığı 0,880- dən az, tərkibində 50%- dən çox ammonium olan sulu ammonium məhlulları
15°S- də temperaturda, sıxlığı 0,880- dən az, tərkibində 30%- dən çox, amma 50%- dən artıq olmayan ammonium olan sulu ammonium məhlulları
15°S temperaturda, sıxlığı 0,880- dən 0,957- ə qədər olan, tərkibində 10%- dən çox, amma 35%- dən artıq olmayan ammonium olan sulu ammonium məhlulları
Korroziya edici maddə
Ammonium- nitrat gübrələri: ammonium- nitratın ona qarşı ətalətli olan başqa qeyri- üzvi maddələrlə eyni tərkibli bölünməz qarışığı, tərkibində 90%- dən az ammonium nitrat olmayan və 0,2%- dən çox olmayan yanan maddələr karbona hesablamaqla üzvi maddələri daxil etməklə və ya tərkibində 90%- dən az, amma 70%- dən çox ammoniumnitrat və 0,4%- dən çox olan yanan maddələr
Ammonium- nitrat gübrələri; ammonium nitratın kalsium- karbonatla və (və ya) dolo- mitlə eyni tərkibli bölünmə qarışığı, tərkibində 80%- dən çox, amma 90%- dən az ammonium nitrat və 0,4%- dən çox olmayan yanan maddələr
Ammonium- nitrat gübrələri: ammonium- nitratın ammonium sulfatla eyni tərkibli bölünməz qarışığı, tərkibində 45%- dən çox, amma 70% çox olmayan ammonium nitrat və 0,4%- dən çox olmayan yanan maddələr olan
Ammonium- nitrat gübrələri; hər hansı başqa maddələrin qatışığını istisna edən, karbon üzrə hesablanan, hər hansı üzvi maddələr daxil olmaqla, tərkibində 0,2% yanan maddələr olan ammonium- nitrata nisbətən, artıq partlayış təhlükəli
Ammonium- nitrat gübrələri: tərkibində 70%- dən çox, amma 90%- dən az ammoniumnitrat və 0,4%- dən çox olmamaqla, yanan maddələr olan eyni tərkibli bölünməz azotlu fosfat və ya azotlu- kalium qarışıqlı və mürəkkəb azotlufosfatlıkalium gübrələri
Ammonium- nitrat gübrələri: tərkibində 70%- dən çox olmamaqla, ammonium- nitrat və 0,4%- dən çox olmamaqla, yanan maddələr və ya tərkibində 45%- dən çox olmayan ammonium- nitrat və qeyri- məhdud miqdarda yanan məhlullar olan eyni tərkibli bölünməz azotlu- fosfat və ya azotlukalium və ya mürəkkəb azotlu- fosfatlı kalium gübrələri
Ammonium- nitrat gübrələri, k.g.
Ammonium aldehid. Bax: Asetaldehidammonium
Azot turşulu ammonium mayesi (yüksək qatılıqlı məhlul)
Tərkibində hər hansı başqa maddənin qatışığı istisna olmaqla, karbon üzrə hesablanmış, hər hansı üzvi maddələr daxil olmaqla, 0,2%- dən çox olmayan yanan maddələr olan azotlu turş ammonium
Tərkibində hər hansı başqa maddənin qatışığı istisna olmaqla, karbona görə hesablanmış, hər hansı üzvi maddələr daxil etməklə, 0,2%- dən çox yanan maddələr olan ammonium- nitrat
Azot turşulu ammonium
Vanadium turşulu ammonium (meta)
İkixrom turşulu ammonium
Silisiumftorlu ammonium
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Marqans turşulu ammonium
Arsen turşulu ammonium (orto) üç tərəfli əvəz edilmiş
Ortoarsen turşulu ammonium, üç tərəfli əvəz edilmiş
Molibden turşulu ammonium
Sulfat turşulu ammonium
Quru və ya 10%- dən az su ilə nəmləşdirilmiş pikrin turşulu ammonium
10%- dən az olmayan su ilə nəmləşdirilmiş pikrin turşulu ammonium
Tiosian turşulu ammonium
Sulfid turşulu ammonium turşməhlul. Bax: qeyri- üzvi bisulfitlər sulu məhlullar, k.g.
Sulfidli ammonium- məhlul
Korroziya edici maddə, zəhər, TAM
Sulfid turşulu turş ammonium
Yeyici Korroziya edici maddə
Karbon turşulu ammonium
Fosfat turşulu ammonium iki tərəfli əvəz edilmiş
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Ftorlu hidrogen ammoniumməhlul
Korroziya edici maddə, zəhər
Ftorid turşulu ammonium, bərk
Korroziya edici maddə
Ftor hidrogen turşulu ammonium
Ammonium ftorid turşusu
Xlor turşulu ammonium
Xlorid turşulu ammonium
Xromid turşulu ammonium
Anabazinsulfat bərk və ya məhlul
Yodluhidrogen turşusunun anhidridi, Bax: susuz yodlu Hidrogen
Korroziya edici maddə
Yağ turşusunun anhidridi
Etilsirkə turşusunun anhidridi
Korroziya edici maddə
Kömür anhidridi. Bax: Karbon qazı (iki oksidli karbon)
Korroziya edici maddə
Sürmə turşusunun anhidridi. Bax: Sürmənin qeyri- üzvi birləşmələri,k.g.
Fosforlu anhidrid. Bax: beşoksidli Fosfor
Korroziya edici maddə
Hidrogen ftor turşusunun anhidridi. Bax: susuz ftorlu hidrogen
0,05%- dən artıq malin anhidridi ilə olan tetrahidroftal anhidridlər
Korroziya edici maddə
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Korroziya edici maddə
Hidrogenxlorlu anilin
Qida məhsulla rından ayrı saxlamalı
Detonasiyaya qarşı qarışıq aşqar. Bax: mühərrik yanacağına qatılan detonasiyaya qarşı aşqarlar
Xlorlu antimonil. Bax: xloroksidli sürmə
Antimonil- çaxır turşulu kalium
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Kalium antimoniltartarat
Donmaya qarşı maye. Bax: tərkibində tezalışan mayelər olan preparatlar, k.g. və b.
Antifriz. Bax: tezalışan mayelər, k.g.
Ağac məmulatları üçün antiseptiklər- maye
Antu. Bax: Naftil- sidik cövhəri
Korroziya edici maddə
Soyudulmuş maye arqon
Aril- Sulfat turşusu. Bax: Alkil-, Aril- və ya Toluol sulfo turşusu və b.
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Dəmir arsenatı. Bax: Arsen turşulu dəmir (İİ) (orto)
Nikel arsenatı, bərk. Bax: bərk Arsen birləşmələri, k.g.
Qurğuşun arsenatı. Bax: Üç tərəfli əvəz edilmiş Arsen turşulu qurğuşun (orto)
Arsenatlar, k.g. bərk. Bax: Bərk Arsen birləşmələri k.g.
Arsenatlar, k.g. maye. Bax: maye Arsen birləşmələri, k.g.
Arsenitlər k.g. bərk. Bax: bərk Arsen birləşmələri
Gümüş arseniti. Bax: Arsen turşulu gümüş
Ağ asbest (krokidolitdən, amozitdən, mizoritdən başqa bütün növlər)
* (5-ci hissənin “Təhlükəli yüklərin siyahısı” cədvəlində “Ağ asbest (krokidolitdən, amozitdən, mizoritdən başqa bütün növlər)” yükə aid sətirdə Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2026-cı il 8 sentyabr 267 nömrəli Qərarı ilə edilmiş dəyişiklik 2027-ci il iyulun 1-dən qüvvəyə minir.)
Mavi asbest (krokidolit) və ya qəhvəyi asbest (amozit, mizorit)
* (5-ci hissənin “Təhlükəli yüklərin siyahısı” cədvəlində “Mavi asbest (krokidolit) və ya qəhvəyi asbest (amozit, mizorit)” yükə aid sətirdə Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2026-cı il 8 sentyabr 267 nömrəli Qərarı ilə edilmiş dəyişiklik 2027-ci il iyulun 1-dən qüvvəyə minir.)
Yol asfaltı və ya maye qudron. Bax: maye qudron və b.
Sıyıqlaşdırılmış asfalt. Bax: maye qudron və b.
Sirkə aldehidinin diasetalı
Dövrü asetol. Bax: Dioksolan
Natrium asetat. Bax: sirkə turşulu natrium
Korroziya edici maddə
Sirkə turşusunun broman- hidridi
Korroziya edici maddə
TAM və Korroziya edici maddə
Sirkə turşusunun xloran- hidridi
Həll olunmuş asitilen
Gümüşün asitilen nitratı
Asetilenxlorid. Bax: 1.2 Dixloretilen
1.1,2.2 Tetraxloretan
Simmetrik tetraxloretan
Sirkə və arsen turşulu misin ikiqat duzu
Aseton. Bax: Asetilmetil- karbinol
Asetonitril. Bax: sianlı metil
Sabitləşdirilmiş asetonsianhidrin
2- Oksi- 2- Metilpropannitril
İzoyağ turşusunun oksinitrili
Tezalışan aerozollar, k.g. (hər həcmdə 1 l- dən çox olmamaqla)
Tərkibində zəhərli qazlar və ya I və ya II qrup qablaşdırılmış 6.1 yarımsinifli maddələr olan (göz yaşardıcı qaz qurğuları üçün olan göz yaşardan qazların maddələrindən başqa) tez alışan aerozollar.k.g.
Tərkibində III qrup qablaşdırılmış 6.1 yarımsinifli maddələr olan (hər həcmdə 11- dən çox olmamaqla) tez alışan aerozollar, k.g.
Tərkibində I və ya II qrup qablaşdırılmış 8- ci sinifli Korroziya edici maddələr olan tezalışan aerozollar, k.g.
TAQ və Korroziya edici qaz
Tərkibində III qrup qablaşdırılmış 8- ci sinif Korroziya edici maddələr olan (hər həcmdə 1 l- dən çox olmamaqla) tezalışan aerozollar, k.g.
TAQ və Korroziya edici qaz
Tərkibində III qrup qablaşdırılmış 6.1 yarımsinifli və 8- ci sinifli maddələr olan (hər həcmdə 1 l- dən çox olmamaqla) tezalışan aerozollar, k.g.
Alışmayan aerozollar k.g. (hər həcmdə 1 l- dən çox olmamaqla)
Tərkibində I və ya II qrup qablaşdırılmış 6.1 yarımsinifli zəhərli qazlar və ya maddələr olan (gözyaşardıcı qaz qurğuları üçün zəhərli qazların maddələrindən başqa) alışmayan aerozollar k.g.
Tərkibində III qrup qablaşdırılmış 6.1 yarımsinifli maddələr olan (hər həcmdə 1 l- dən çox olmamaqla) alışmayan aerozollar, k.g.
Tərkibində I və II qrup qablaşdırılmış 8- ci sinifli maddələr olan alışmayan aerozollar, k.g.
Tərkibində III qrup qablaşdırılmış 8- ci sinifli maddələr olan alışmayan aerozollar, k.g.
Alışmayan və Korroziya edici qaz
Tərkibində III qrup qablaşdırılmış 6.1 yarımsinifli və 8- ci sinifli olan (hər həcmdə 1 l- dən çox olmayan) alışmayan aerozollar, k.g.
Tərkibində kütləsi üzrə 2%- dən çox gözyaşardıcı qazlar olan aerozollar Bax: gözyaşardıcı qazlar qurğusu
Su dəydikdə təhlükəlidir
Oksidləşdirici və zəhər
Bromit turşulu barium
Oksidləşdirici və zəhər
Barium hidrooksidi (barium hidrat oksidi)
Korroziya edici maddə
İki xrom turşulu barium (barium bixromat)
Oksidləşdirici və zəhər
Yodlu barium, yodit turşulu barium, yod turşulu barium
Silisium turşulu barium, silisiumftorlu barium, limon turşulu barium
Marqans turşulu barium
Oksidləşdirici və zəhər
Oksidləşdirici və zəhər
Fasforit turşulu barium
Selen turşulu barium. Bax: Selenatlar və ya selenitlər
Selen turşulu barium. Bax: Selenatlar və ya selenitlər
Xlorit turşusunun bariumu
Oksidləşdirici və zəhər
Tərkibində 22%- dən çox aktiv xlor olan xlorit turşusunun bariumu
Oksidləşdirici və zəhər
Turşəng turşulu barium
Turşu ilə doldurulmuş, elektrik, akkumulyator, maye batareyaları
Korroziya edici maddə
Qələvi ilə doldurulmuş, elektrik, akkumulyator maye batareyaları
Korroziya edici maddə
Turşulu maye batareyaları
Qələvili maye batareyaları
Dağılmayan,elektrik, akkumulyator maye batareyaları
Tərkibində kalium hidro- oksidi (bərk) olan quru akkumulyator batareyalar
Litium tipli batareyalar, litiumlu batareyalar
Susuz ammonium. Bax: susuz ammonium
Təhlükəsiz təhrikedicilər. Bax: təhrikedicilər
Təhlükəsiz odkeçirən qaytan
* (5-ci hissənin “Təhlükəli yüklərin siyahısı” cədvəlində “Ağ asbest” yükə aid sətirdə Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2026-cı il 8 sentyabr 267 nömrəli Qərarı ilə edilmiş dəyişiklik 2027-ci il iyulun 1-dən qüvvəyə minir.)
Ağ arsen. Bax: üçoksidi Arsen
Xlorlu benzal. Bax: xlorlu Benzaliden
Benzilasetat. Bax: Sirkə turşusunun benzilli efiri
Zəhər və Korroziya edici maddə
Zəhər və Korroziya edici maddə
Sianlı benzil. Bax: maye Fenilasetonitril
Korroziya edici maddə
Xlorlu benzal d,a- Dixlortoluol
Benzilxlorkarbonat. Bax: Benzilxlorformiat
Benzil benzoat. Bax: Benzoin turşusunun benzilli efiri
Korroziya edici maddə
Xlorqarışqa turşusunun benzilli efiri
Xlorkarbon turşusunun benzilli efiri
Birbaşa alınmış benzin
Qazlı benzin, hidrogen karbon
Motor benzini (qazolin və ya Petrol daxil olmaqla)
Sənaye benzini. Bax: təbii benzin
Korroziya edici maddə
Benzol karbonilxlorid
Benzoksidiazollar (quru)
Benzol- 1,3- disulfohidrazid- 52%- dən çox olmayan, pasta
Xlorlu benzol. Bax: Xlorbenzol
1,4 Bezoldiol. Bax: Hidroxinon
Benzolin. Bax: Petroley spirti
Benzolfosfordixlorid. Bax: Fenil fosfordixlorid
Benzolfosfortiodixlorid. Bax: Fenilfosfortiodixlorid
Korroziya edici maddə
Benzosulfoxlorid. Bax: xlorlu benzosulfonid
Korroziya edici maddə
2- Benztiazoltiol. Bax: Kaptaks
Berilliumazot turşusu
Oksidləşdirici və zəhər
Bertolet duzu. Bax: xlorit turşulu kalium
beta- Diizobutilen. Bax: Diizobutilen, izomer birləşmələri
beta- Metilakrolein. Bax: sabitləşdirilmiş krotonaldehid
Ammonium bisulfatı. Bax: Sulfat turşulu ammonium
Kalium bisulfat. Bax: Sulfat turşulu kalium
Natrium bisulfat. Bax: Sulfat turşulu natrium
Kalium bisulfat məhlul. Bax: qeyri- üzvi Bisulfitlər- suluməhlullar, k.g.
Maqnium bisulfiti məhlul. Bax: qeyri- üzvi bisulfitlər- suluməhlullar, k.g.
Qeyri- üzvi bisulfitlərsulu məhlullar, k.g.
Korroziya edici maddə
Sink bisulfiti məhlul. Bax: qeyri- üzvi bisulfitlər sulu məhlullar, k.g.
Ammonium bixromat. Bax: ikixrom turşulu ammonium
Blau- qaz. Bax: Karbon və hidrogenin monooksid qarışığı
Vurub çıxaran və yaxud tullayan enerji ilə olan raketlərin nüvə başlıqları
Dağıdıcı enerji ilə olan raketlərin nüvə başlıqları
Vurub çıxaran və ya tullayan enerji ilə olan raketlərin nüvə başlıqları
Dağıdıcı enerji ilə olan raketlərin nüvə başlıqları
Dağıdıcı enerji ilə olan raketlərin nüvə başlıqları
Dağıdıcı enerji ilə olan torpedaların nüvə başlıqları
Ağ fosforla, dağıdıcı, vurub çıxardan və ya atıcı enerji ilə olan tüstülü döyüş sursatları (su ilə aktivləşən qurğular). Bax: su ilə aktivləşən qurğular və i.a. (BMT0248)
Dağıdıcı, vurub çıxardan və ya atıcı enerji ilə olan tüstülü döyüş sursatları (su ilə aktivləşən qurğular) (BMT0249)
Tərkibində ağ fosfor olmayan, dağıdıcı, vurub çıxardan və ya atıcı enerji ilə təchiz olunmuş və ya olunmamış tüstülü döyüş sursatları (su ilə aktivləşənlərdən başqa)
Tərkibində ağ fosfor və ya fosfor olmayan, dağıdıcı vurub — çıxardan və ya atıcı enerji ilə təchiz olunmuş tüstülü döyüş sursatları (su ilə aktivləşənlərdən başqa)
Dağıdıcı, vurub çıxardan və ya atıcı enerji ilə olan ağ fosforlu tüstülü döyüş sursatları (su ilə aktivləşənlərdən başqa)
Yandırıcı döyüş sursatları (su ilə aktivləşən qurğular). Bax: su ilə aktivləşən qurğular
Maye və ya qel ilə təchiz olunmuş, dağıdıcı, vurub çıxardan və ya atıcı enerji ilə olan yandırıcı döyüş sursatları
Tərkibində ağ fosfor və ya fosforidlər olmayan, dağıdıcı, vurub çıxardan və ya atıcı enerji ilə təchiz olunmuş yandırıcı döyüş sursatları (su ilə aktivləşənlərdən başqa)
Tərkibində ağ fosfor və ya fosfidlər olmayan, dağıdıcı, vurub çıxardan və ya atıcı enerji ilə olan yandırıcı döyüş sursatları (su ilə aktivləşənlərdən başqa)
Dağıdıcı, vurub çıxardan və ya atıcı enerji ilə olan ağ fosforlu yandırıcı döyüş sursatları
Lakrimator döyüş sursatları. Bax: gözyaşardıcı döyüş sursatları
Nümunəvi döyüş sursatları (sınaq üçün)
Dağıdıcı, vurub çıxardan və ya atıcı enerji ilə təchiz olunmuş və ya olunmamış işıqlandırıcı döyüş sursatları
Dağıdıcı, vurub çıxardan və ya atıcı enerji ilə təchiz olunmuş və ya olunmamış işıqlandırıcı döyüş sursatları
Təcrübi döyüş sursatları
Sənaye döyüş sursatları, Bax: neft quyuları üçün patronlar və ya mexanizmləri işə salmaq üçün patronlar
Dağıdıcı və ya atıcı enerjisi və partladıcısı olmayan partlamayan gözyaşardıcı döyüş sursatları
Zəhər və Korroziya edici maddə
Dağıdıcı, vurub çıxardan və ya atıcı enerji ilə olan göz yaşardıcı döyüş sursatları
Dağıdıcı, vurub çıxardan və ya atıcı enerji ilə olan gözyaşardıcı döyüş sursatları
İdman döyüş sursatları. Bax: döyüş patronları (BMT0012, 0328, 0339)
Atıcılıq döyüş sursatları. Bax: döyüş patronları
Raket döyüş sursatları. Bax: raketlərin nüvə başlıqları
Zəhərləyici maddələrlə kimyəvi döyüş sursatları (su ilə aktivləşən qurğular)
Dağıdıcı, vurub çıxardan və ya atıcı enerji ilə olan zəhərləyici maddələrlə kimyəvi döyüş sursatları (su ilə aktivləşənlərdən başqa)
Dağıdıcı və ya atıcı enerjisi və partladıcısı olmayan partlamayan zəhərləyici maddələrlə kimyəvi döyüş sursatları
Boş döyüş sursatları. Bax: boş döyüş patronları
Su ilə aktivləşən bombalar. Bax: su ilə aktivləşən qurğular
Təhrikedici qurğusu olmayan, tərkibində yeyici mayelər olan partlamayan tüstü bombaları
Korroziya edici maddələr
Siqnalverən bombalar Bax: siqnalverən patronlar
Dağıdıcı enerji ilə TAM- lə bombalar
Dağıdıcı enerji ilə olan bombalar
Dağıdıcı enerji ilə olan bombalar
Dağıdıcı enerji ilə olan bombalar
Dağıdıcı enerji ilə olan bombalar
Korroziya edici maddə
Sirkə turşusu ilə üçftorlu bromun kompleks birləşməsi
Propion turşusu ilə üçftorlu bromun kompleks birləşməsi
Üçftorlubor- dihidrat
Korroziya edici maddə
Bortda olan qəza dəstləri. Bax: insanların həyatının qorunması üçün qurğular
Bort qəza pilləkənləri. Bax: insanların həyatının qorunması üçün qurğular
Borhidrogenftorlu turşu
Brizant partlayıcı maddələr. Bax: partlayıcı maddələrin konkret adları
4- Brom- 1,2 dinitrobenzol
1 Brom- 2,3 epoksipropan. Bax: Epibromhidrin
Omeqa- Bromasltofenon. Bax: bromlu fenasil
1- Brom- 3- metilbutan
Brom və ya brom məhlulları
Korroziya edici maddə və zəhər
Qeyri- üzvi bromatlar, k.g.
Qeyri- üzvi bromlu — turşusunun duzları, k.g.
Korroziya edici maddə
Brommetan. Bax: bromlu metil
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Alfa- bromtoluol. Bax: bromlu benzil
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Bromxlordiftormetan Bax: xladon- 12V1
Brometan. Bax: bromlu etil
2,3- Dimetoksistrixnin
Bulta. Bax: zəhərli aerozollar, 6- cı sinif
Tam qurudulmamış, doymamış yağlarla işlənmiş kağız (kopiya kağızı daxil olmaqla)
İnqibirləşdirilməmiş butadien
İnqibirləşdirilməmiş butadien
Butan- 2- ol. Bax: butanollar
Butan və ya butan qarışıqları
Hərəsinin çəkisi 500q- dan artıq olmayan tutumlarda olan butan, butan qarışıqları və eyni xassəyə malik olan qarışıqlar. Bax:tutumlar və s.
1- Butanol. Bax: butanollar
İkili butanol. Bax: butanollar
Üçlü butanol. Bax: butanollar
Butanol. Bax: yağlı aldehid
2,3- Butandion. Bax: Diasetil
2- Butanol. Bax: butil spirti
Butantial. Bax: butil merkaptan
2- Butenol. Bax: Proton aldehidi
Butanon. Bax: Etilmetilketon
Butan- 1- tiol. Bax: Butilmer- kaptan
1.2,4- Butantriolüçnitrat
1.2 Butelen oksidi. Bax: sabitləşdirilmiş 1.2- Butilen oksidi
2- Buten- 1- ol. Bax: Metallil spirti
2- Butenol. Bax: sabitləşdirilmiş krotonaldehid
Sabitləşdirilmiş 1,2 Butilen oksidi
But- 1- en- 3- on. Bax: Metil- vinilketon
Butilasetat, izo. Bax: izobutilasetat
Butillitium. Bax: Litiumalkilləri
Butilkarbinol. Bax: Amil spirtləri
Butillaktat. Bax: süd turşusunun butil efiri
Butilkarbitol.Bax: Dietilenqlikolun monobutil efiri
Benzol butilizopropili, hidroperoksid, üçdə bir 60%- dən yuxarı məhlul
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Korroziya edici maddə
Butilfosfat turşusu. Bax: Butilfosfor turşusu
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Xlorlu butil. Bax: xlorbutanlar
Butin- 1. Bax: Etilasitilen
2- Butin- 1.4- diol. Bax: 1,4- Butindiol
Qida məhsullarındanayrı saxlamalı
TAM və Korroziya edici maddə
Butiloilxlorid. Bax: Butililxlorid
Butilon. Bax: Dipropilketon
Valeral. Bax: Valeraldehid
Valeryan aldehidi. Bax: Valeraldehid
Vanadium sulfotoksidi. Bax: Sulfat turşulu vanadil
Korroziya edici maddə
Sulfat turşulu vanadil
Su ilə qarşılıqlı təsirdə olan maddələr k.g. Bax: su ilə qarşılıqlı təsirdə olarkən tezalışan qazlar ayıran maddələr
Partlayıcı maddələr, k.g.
Partlayıcı maddələr k.g.
Öz- özünə alışa bilən maddələr k.g. Bax: piroforlu maye və ya bərk maddələr
Partlayıcı maddələr, k.g.
Su ilə qarşılıqlı təsirdə tez alışan qazlar ayıran maye maddələr, k.g.
Su dəydikdə təhlükəlidir.
Su ilə qarşılıqlı təsirdə tez alışan qazlar ayıran bərk maddələr, k.g.
Bərk yeyici maddələr, k.g.
Korro- ziyaedicimaddələr
Dəri aşılanması üçün istifadə olunan maddələr. Bax: tərkibində tezalışan mayelər olan preparatlar
Kombinasiya edilmiş, zərbəli və distansiyalı partladıcılar. Bax: partladıcı (detonasiya) borucuqları (BMT0257.0367) Yandırıcı borucuqlar (BMT0317, 0368)
A tipli, brizantlı partlayıcı maddələr
B tipli, brizantlı partlayıcı maddələr
V tipli, brizantlı partlayıcı maddələr
S tipli, brizantlı partlayıcı maddələr
D tipli, brizantlı partlayıcı maddələr
E tipli, brizantlı partlayıcı maddələr
E tipli, brizantlı partlayıcı maddələr
Partlayıcı maddələr- sulu gel Bax: E tipli brizantlı partlayıcı maddələr
Partlayıcı maddələr- maye məhlul. Bax: E tipli brizantlı partlayıcı maddələr
Ammonium şoralı partlayıcı maddələr. Bax: V tipli brizantlı partlayıcı maddələr
Partlayıcı məmulatlar
Villiaumit. Bax: ftorlu natrium
İnqibirləşdirilmiş bromlu vinil
İnqibirləşdirilmiş ftorlu vinil
İnqibirləşdirilməmiş vinilxlorid
İnqibirləşdirilmiş xlorlu vinil
Sianlı vinil. Bax: inqibirləşdirilmiş akrinitril
İnqibirləşdirilmiş vinilasetat
Vinilli sirkə efiri inqibirləşdirilmiş sirkə turşusunun vinilli efiri
Vinilbenzol.Bax: Stirol, inqibirləşdirilmiş monomer
İnqibirləşdirilmiş vinilbutirat
İnqibirləşdirilmiş xlorlu viniliden
İnqibirləşdirilmiş vinilpiridinlər
Vinilidenftorid. Bax: Xladon 1132a
İnqibirləşdirilmiş viniltoluol- izomer qarışığı
İnqibirləşdirilmiş vinilüçxlorsilan
TAM və Korroziya edici maddə
Vinilsianid. Bax: inqibirləşdirilmiş Akrilonitril
Susuz bromlu hidrogen
Bromlu hidrogen- məhlul, Bax: Hidrogenbrom turşusu- məhlul
Susuz yod hidrogen turşusu
Silisiumlu hidrogen. Bax: Silan
Yodlu hidrogen- məhlul Bax: Yod hidrogen turşusu- məhlul
Arsenli hidrogen. Bax: Arsen
Soyudulmuş maye hidrogen
Kükürdlü hidrogen. Bax: maye Kükürdhidrogen
Susuz selenli hidrogen
Selenhidrogen turşusu
Fosforlu hidrogen. Bax: Fosfin
Susuz ftorlu hidrogen
Ftorlu hidrogen- məhlul. Bax: Ftor hidrogen turşusu- məhlul və s.
Soyudulmuş maye xlorlu hidrogen
Susuz xlorlu hidrogen
Sabitləşdirilmiş susuz xlorhidrogen
Susuz sianlı hidrogen
Məsaməli daşa hopdurulmuş, sabitləşdirilmiş, susuz sianlı hidrogen
Sabitləşdirilmiş sianlı hidrogen
Sulu qaz. Bax:Hidrogen və karbonun monooksid qarışığı
Təzyiq və ya alçaq təzyiq altında soyudulmuş maye hava
Təzyiqsiz soyudulmuş maye hava
Yandırılmış, yaş və ya nəmli heyvan və bitki mənşəli liflər, k.g.
Heyvan piyi və ya bitki yağı ilə hopdurulmuş, heyvan və ya bitki mənşəli liflər və ya parçalar
Kokos ağacının lifləri. Bax: liflər
Raket mühərriklərinin və ya «JATO»- nun reaktiv start sürətləndiricilərinin alışdırıcıları. Bax: alışdırıcılar
Qalxma zamanı əlavə dartma qüvvəsi yaratmaq üçün aviasiya qurğularının alışdırıcıları
Ləngidilmiş təsirə malik olan elektrik alışdırıcıları. Bax: Alışdırıcılar
Alışanlar. Bax: tez alışanlar
Ftor- Butilasetat. Bax: butilasetatlar
Tezalışan, sıxılmamış qazlar, k.g. həddən çox soyudulmamış
Həddən çox soyudulmamış zəhərləyici, tezalışan sıxılmamış qazlar, k.g.
Çox soyudulmamış zəhərləyici, sıxılmamış qaz, k.g.
Təbii maye qaz (LNG). Bax. Metan (BMT1972)
Heksaetiltetrafosfat qarışığı ilə sıxılmış qaz
Tetraetilditiopirofosfat qarışığı ilə sıxılmış qaz. Bax: Tetraetilditiopirofosfat və qazlar qarışığı
Tetraetilpirofosfat qarışığı ilə sıxılmış qaz
Göz yaşardıcı qaz qıcıqlandırıcı maye maddələr, k.g.
Göz yaşardıcı qaz qıcıqlandırıcı bərk maddələr
Qaz nəzarət dəstlərini, onların tərkibinin təhlükəlilik sinfinə uyğun sinifləşdirmək və nişanlamaq lazımdır
Tərkibində alışmayan zəhərli olmayan qaz (R- 22) və atıcı patron olan qaz- generator dəstləri (aviasiya üçün)
Tezalışan qazlarla doldurulmuş qaz şamları. Bax: alışqanlar
Qazolin. Bax: mühərrik benzini
Təbii qazolin, qazlı benzin
Zəhərli insektisidli qazlar, k.g.
İnsektisidli qazlar, k.g.
Refricerator qazlar, k.g.
Sıxılmış və ya zəhərli tezalışan maye qazlar,k.g.
Zəhərli yanan qazlar,k.g.
Sıxılmış və ya tezalışan maye qazlar, k.g.
Sıxılmış və ya zəhərli maye qazlar, k.g.
Sıxılmış və ya maye qazlar, k.g.
Tərkibində azot, karbon ikioksidi və ya hava olan maye qazlar
Maye qazlar. Bax: sıxılmış və ya maye qazlar.k.g.
Sıxılmış karbohidrogenli qazlar və ya bu qazların sıxılmış qarışığı, k.g.
Maye karbohidrogenli qazlar, k.g. və ya bu qazların maye qarışığı
Karbon qazı. Bax: Karbon iki oksid
Korroziya edici maddə
Alkilalüminium halogenidləri
Qarpius. Bax: Kanifol
Hafnium quru toz: hissəciklərin ölçüləri 3- dən 53 mk- ə qədər olan mexaniki məhsul hissəciklərin ölçüsü 10- dan 840 mk- ə qədər olan kimyəvi məhsul
Hafnium 25%- dən az olmamaqla su ilə nəmləşdirilmiş toz (suyun artıqlığı görsənməlidir) Hissəciklərinin ölçüsü 53 mk- dən kiçik olan mexaniki məhsul hissəciklərinin ölçüsü 840 mk- dən kiçik olan kimyəvi məhsul
Heqsahidrid pirazin. Bax: Dipirazin
Heqsahidrobenzol. Bax: Sikloheksan
Heqsahidrokrezol. Bax: Metilsikloheksanol
Heksahidrometilfenol. Bax: Metilsikloheksanol
Heksahidrotoluol. Bax: Metilsikloheksan
Heksadesilüçxlorsilan
Korroziya edici maddə
52%- dən artıq olmayan ətalətli bərk maddələrlə olan 3.3,6.6,9.9- Heksametil- 1.2,4.5- tetraoksasiklononan
Texniki təmiz 3.3,6.6.9.9- Heksametil- 1,2,4,5- tetraoksasiklononan
52%- dən artıq olmayan məhlulda olan 3.3,6.6,9.9- Heksametil- 1.2,4.5- tetraoksasiklononan
Heksametilen. Bax: Sikloheksan
Heksametilendiamin- məhlul
Korroziya edici maddə
Bərk Heksametilendiamin
Heksametilendiizosianat
Natrium Heksametofosfat
TAMvə Korroziya edici maddə
Heksametilentetramin. Bax: Heksamin
Heksametilenüçperoksid- diamin (quru)
Heksametilolbenzol- heksanitrit
2.2;4.4;6.6 Heksanitro- 3.3 dihidrooksiazobenzol (quru)
Heksanitroazoksibenzol
N,N- (Heksanitrodifenil) - etilendinitramin(quru)
Heksanitrodifenilamin. Dipikrilamin
Heksanitrodifenil sidik cövhəri
3,3;4,4;6.6'- Heksanitrodifenil efiri
Heksan turşusu. Bax: Karbon turşusu
1- Heksanol. Bax: Heksil spirti
Quru və ya tərkibində 10%- dən az su olan nəm Heksanitrodivenilamin
Heksaftoraseton- hidrat
Heksaftorsilisium turşusu, Bax: Silisium ftorluhidrogen turşusu
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Texniki heksaxlorbutadien
Heksaxlor- 2- propano. Bax: Heksaxloraseton
Bərk və ya mineral yağlı emulsiyalı heksaxlorsikloheksan (heksaxloran)
Heksaxlorsiklipentadien
Maye heksaetiltetrafosfat
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı (III qr)
Pirofosfor turşusunun heksaetil efiri
Heksaetiltetrafosfatın sıxılmış qazla qarışığı
Heksil. Bax: Heksanitrodi- fenilamin
Korroziya edici maddə
Heksohen. Bax: Siklometilenüçnitramin
Quru və ya 15%- dən az su ilə nəmləşdirilmiş heksolit
Soyudulmuş maye helium
1- heptanol. Bax: Heptil spirti
Helium və oksigen qarışıq. Bax: nadir qazların və oksigenin qarışığı
4- Heptanon. Bax: Dipropilketon
Civə herbisidləri. Bax: civənin qeyri- üzvi birləşmələri
Hidrogenli germanium. Bax: German
Susuz hidrazin və ya hidrazin tərkibində kütləsi üzrə 64%- dən artıq hidrazin olan sulu məhlullar
TAM, zəhər və Korroziya edici maddə
Hidrazin- hidrat və ya hidrizin tərkibində kütləsi üzrə 64%- dən artıq olmayan hidrazin olan sulu məhlulu
Korroziya edici maddə və zəhər
Dikarbol turşusunun hidra- zindiazidi
Ammonium hidrat. Bax: Ammonium məhlulları
Kalium hidrat. Bax: bərk kalium hidrooksidi
Natrium hidratı. Bax: Natrium hidrooksidi
Su dəydikdə təhlükəlidir
Metal hidratları k.g.
3- hidroksibutan- 2- on. Bax: Asetilmetilkarbinol
Hidrooksilaminyodid 1- hidroksi- 3metil- 2- penten- 4- in. Bax:1- Pentol
Hidroksilamin sulfat turşusu
Korroziya edici maddə
3- Hidroksifenol. Bax: Rezorsinol
Ammonium hidrooksidi. Bax: Ammonium məhlullar
Maye kalium hidrooksidi. Bax: Kalium hidrooksidi məhlul
Bərk kalium hidrooksidi
Korroziya edici maddə
Kalium hidrooksidi məhlul
Korroziya edici maddə
Litium hidrooksidi- məhlul
Korroziya edici maddə
Litium hidrooksidi - monohidrat
Metil hidrooksidi. Bax: Metanol
Bərk natrium hidrooksidi
Korroziya edici maddə
Natrium Nitrat oksidi
Kaustik soda (qatı qələvi)
Natrium hidrooksidi- məhlul
Korroziya edici maddə
Natrium Nitrat oksidi
Rubidium hidrooksidi- məhlul
Korroziya edici maddə
Tetrametilammonium hidrooksidi
Civəfenil hidrooksidi
Sezium hidrooksidi- məhlul
Korroziya edici maddə
Diizopropilbenzol hidroperoksidi, Bax: İzopropilkumil hidrooksidi
72%- dən artıq məhlulda olan izopropilkumil hidroperoksidi
72%- dən artıq olmayan məhlulda olan izopropilkumil hidroperoksidi
Texniki təmiz kumil hidro- peroksidi
Para- Mentan hidroperoksidi. Bax: texniki təmiz para- mentil peroksidi
Texniki təmiz paramentil hidroperoksidi (paramentan hidroperoksidi)
Texniki təmiz pinanil hidroperoksidi
Pinan hidroperoksidi. Bax: texniki təmiz pinanil hidro- peroksidi
Texniki təmiz tetra- hidronaftil hidroperoksidi
90%- dən artıq sulu üçdə bir butil hidroperoksidi
72%- dən artıq olmayan su ilə olan üçdə bir butil hidroperoksidi
72%- dən artıq, ancaq 80%- dən artıq olmayan su ilə üçdə bir butil hidroperoksidi
80%- dən artıq olmayan di üçdə bir butil peroksiddə üçdə bir butil hidroperoksidi və ya 80%- dən artıq olmayan di üçdə bir butil peroksiddə həlledicidə olan üçdə bir butil hidroperoksidi və ya 80%- dən artıq olmayan həlledicidə üçdə bir butil hidroperoksidi
Dizopropilbenzol hidroperoksidi tərkibində 60%- dən artıq olmayan buxarlanmayan həlledicidə izopropilkumil hidroperoksidi olan məhlul
Tərkibində 40%- dən az olmayan fleqmatizə edən olan üçdə bir butil hidroperoksidi
Tərkibində 40%- dən az di üçdə bir butil peroksidi olan və fleqmatizə edən üçdə bir butil peroksidi
40%- dən az olmayan di üçdə bir butil peroksidli üçdə bir butil hidroperoksidi
Qatılığı 60% olan məhlulda paramentan hidroperoksidi
Paramentan hidroperoksidi
Qatılığı məhlulda 60%- dən artıq olmayan mentan hidroperoksidi (para)
Qatılığı 85% dən artıq olmayan pinan hidroperoksidi
Tetramin hidroperoksidi. Bax: Tetrahidronaftilhidroperoksidi
Texniki təmiz 1.1;3.3- tetra metilbutil hidroperoksidi
Kalium hidrosulfit. Bax: Kalium ditionist turşusu
Kalsium hidrosulfit. Bax: Kalsium ditionist turşusu
Natrium hidrosulfit. Bax: Natrium ditionist turşusu
Sink hidrosulfit. Bax: Sink ditionist turşusu
Ammonium hidroftorid. Bax: Ammonium ftor turşusu
Hidroxinol. Bax: Hidroxinon
Hidroxinon (paradioksibenzol)
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Anilin hidroxlorid. Bax: xlorhidrogenli anilin
Nikotin hidroxloridi və ya məhlulu
Xlor turşulu nikotin və onun məhlulları
Kapsullarla boş patron gilzləri
Kapsullarla boş patron gilzləri
Kapsulsuz boş yanan gilzlər
Kapsulsuz boş yanan gilzlər
Hipoxloridlər- tərkibində 16% az olmayan aktiv xlor olan məhlullar
Korroziya edici maddə
Hipoxloridlər- tərkibində 5%- dən 16%- ə qədər aktiv xlor olan məhlullar
Azot turşulu huanidin
Huanidin nitrat turşusu
Huanilnitrozoamino- huanilidenhidrazin (quru)
30%- dən az olmayan su ilə nəmləşdirilmiş (və ya su ilə spirtin qarışığı) Huanilnitro- zoamin- huaniltetrazen
30%- dən az olmayan su ilə nəmləşdirilmiş huanilnitro- zoaminhuaniliden hidrazin
Huanilnitrozoamin- huaniltetrazen (quru)
Yol asfaltı və yağ, bitum və qarışdırılmış neft məhsulları daxil olmaqla maye qudron
Yanacaqla doldurulmuş mayeli raket mühərrikləri (MRM)
Yanacaqla doldurulmuş mayeli raket mühərrikləri (MRM)
Tullayıcı enerji ilə və ya onsuz olan hiperholik mayeli raket mühərrikləri
Barium iki oksid. Bax: Barium peroksid
Natrium ikioksid. Bax: Natrium peroksid
Kükürd ikioksid- məhlul. Bax: Sulfat turşusu
Selen iki oksid. Bax: Selen anhidridi
Maye kükürd iki oksid
Stronsium ikioksid. Bax: Stronsium peroksidi
Bərk karbon ikioksid (quru buz)
Soyudulmuş maye karbon iki oksid
Tərkibində 6%- dən çox etilen olan karbon iki oksid və etilen oksidi qarışıqları
Tərkibində 6%- dən çox olmayan etilen oksidi olan karbon iki oksid və etilen oksidi qarışığı
Xlor ikioksid (hidrat olmayan)
DDT (hissəciklər, toz və ya kəpək)
Deanol. Bax: Dimetil- etanolamin
1 №- li deqazasiya məhlulu
TAM, zəhər və Korroziya edici maddə
Xloramin əsasında deqazasiya maddələri: heksaxlormelamin (DT- 6); N,N- dixlor- amidbenzol kükürd turşusu (DT- 2B); N,N- dixloramid- paraxlorbenzol kükürd turşusu (DTX- 2); N,N- dixlor- amidparatoluol kükürd turşusu (DT- 2T)
Korroziya edici maddə
Dezinfeksiyaedici yeyici mayelər, k.g.
Korroziya edici maddə
Zəhərli, maye dezinfeksiya edici maddelər, k.g.
Zəhər (I və II qr) qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Zəhərli, bərk dezinfeksiya edici maddələr
Bisiklo- (4,4,0) - dekan
Kapsul- detonatorla təkrar detonatorlar
Kapsul- detonatorla təkrar detonatorlar
Kapsul detonatorla təkrar detonatorlar
Kapsul- detonatorla təkrar detonatorlar
Döyüş sursatları üçün detonatorlar
Döyüş sursatları üçün detonatorlar
Döyüş sursatları üçün detonatorlar
Döyüş sursatları üçün detonatorlar
Kapsul- detonatorlar. Bax: detonatorlar
Partlatmaq üçün elektriklə olmayan detonatorlar
Partlatmaq üçün elektriklə olmayan detonatorlar
Partlatmaq üçün elektriklə olmayan detonatorlar
Partlatmaq üçün elektrik detonatorları
Partlatmaq üçün elektrik detonatorları
Partlatmaq üçün elektrik detonatorları
Cut, bax Bitki lifləri
Di- (1- hidroksitetrazol) quru
Tərkibində kütləsi üzrə 40% az olmamaqla su və alkoqol və suyun qatışığı olan Diazodinitrofenol
Diazodinitrofenol (quru)
4.4 Diaminodefenilmetan
Qida məhsullarıdan ayrı saxlamalı
Diaminopropilamin. Bax: 3.3- Aminodipropilamin
2.4- Diaminotoluol, Bax: Toulilendiamin
1.2- Diaminoetan. Bax Etilendiamin
n,n- Dianilin (n,n- Diamino- difinil). Bax: Benzidin
Qlikol diasetat. Bax: Etilsirkə turşu efiri
Di- (beta- nitroksietil) ammonium nitrat
Korroziya edici maddə
2- Diazo- 1- naftol- 4- sulfonat natrium
2- Diazo- 1- naftol- 5- sulfonat natrium
2- Diazo- naftol- 4- sulfo- xlorid
2- Diazo- 1- naftol- 5- sulfo- xlorid
87%- dən artıq olmayan su ilə Dibenzilperoksidkar- bonat
87%- dən artıq su ilə Dibenzilperoksidkarbonat
Dibenzopiridin. Bax: Akridin
Dibenzotiazoldisulfid
Texniki təmiz və ya 40% ətalətli bərk maddə ilə 1,4- Dİ- (2- üçdə- bir- butilperoksi- izopropil) - benzol və ya texniki təmiz və ya 40% ətalətli bərk maddə ilə 1,3- Di- (2- üçdə- bir- butilperoksiizopropil) - benzol və ya texniki təmiz və ya 40%- dən artıq ətalətli bərk maddə ilə 1,4Di- (2- üçdə bir butilperoksiizopropil) - benzol və 1,3 DH- (2- üçdə- bir butilperoksiizopropil) - benzol qarışığı
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
55%- dən artıq məhlulda 2,2Di- (üçdə bir butilperoksi) butan
55%- dən artıq olmayan məhlulda 2,2Di- (üçdə bir butilperoksi) butan
1,3- Dibrombenzol. Bax: meta- Dibrombenzol
1,2- Dibrombutanon- 3
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Dibrommetan. Bax: Etilendibromid
1,2- Dirbrom- 3- xlorpropan. Bax: Dibromxlorpropan
Dibutilftalat. Bax: Ftalium turşusunun dibutil efiri
Dibutiloksalat Bax: Turşəng turşusunun butil efiri
Texniki təmiz Diftorbutil- peroksidikarbonat
52%- dən artıq olmayan məhlulda Diftorbutilper- oksidikarbonat
İnqibirləşdirilmiş Divinil. Bax: inqibirləşdirilmiş Butadien
İnqibirləşdirilmiş Divinilbenzol
Di- (1- hidroksitetrazol) (quru)
1,8- Dihidroksi- 2,4,5,7- tetranitroantrakinon (xrizamin turşusu)
Dihidroazirin. Bax: inqibirləşdirilmiş Vinilamin
2,5- Dihidrofurandion. Bax: Malein anhidridi
25%- dən artıq olmayan ətalətli üzvi bərk maddə ilə 2.2- Dihidroperoksipropan
Diizobutilen- izomer birləşmələri
2,6- Dimetil- 4- hentanon
Simmetr. Diizopropilaseton
Diizopropiloksid. Bax: Diizo- propil efiri
52%- dən artıq olmayan məhlulda Diizopropil peroksidikarbonat
Texniki təmiz Diizopropil- peroksidikarbonat
Diizopropiletanolamin
Korroziya edici maddə
Texniki təmiz Diizoüçdesil- peroksidikarbonat
60%- dən artıq qatılıqlı məhlulda Diizopropilbenzol hidroperoksidi
42%- dən artıq olmayan qatılıqda 56%- dən az olmayan sulfat natriumlu dikarbonlu, diperoksido- dekain turşusu
77%- dən artıq olmayan məhlulda 2,5- Dimetil 2,5- di- (3,5,5- üçmetilheksanoil- peroksi) - heksan
İngibirləşdirilmiş Diketen
2- Dimetilaminoasetonitril
Dimetilaminoetilmetakrilat
2- Dimetilaminolietanol, Bax: Dimetiletanolamin
3,4- Ksilidin,- orto- ksilidin
Natrium dimetilarsenat Bax: Kakodil turşulu natrium
Dimetilarsin turşusu. Bax: Kakodil turşusu
N.N- Dimetilbenzilamin. Bax: Benzildimetilamin
Dimetilbenzol. Bax: Ksilol
4- Dimetilamino- 6- (2- dimetilaminoetoksi) - toluen- 2- diazonlu xloril sink
1,3- Dimetilbutilamin
Dimetilheksandihidroperoksid. Bax: 2,5- Dimetil- 2,5- dihidroperoksiheksan
Simmetrik olmayan Dimetilhidrazin
TAM və Korroziya edici maddə
Simmetrik dimetilhidrazin
Dimetilqlioksim (Diasetilqloksin)
Texniki təmiz 2,5- Dimetil- 2,5- di- (üçdə bir- butil- peroksi) - heksin- 3
Texniki təmiz 2,5- Dimetil- 2,5- di- (2- etilheksanoilbutil- peroksi) - heksan
Texniki təmiz 2,5- Dimetil- 2,5- di (benzoilperoksi) - heksan
82%- dən artıq su ilə 2,5- Dimetil- 2,5- dihidroper- oksiheksan
3,5- Dimetil- 3,5- dihidroperoksi- dioksolan- 1,2 Bax: Asetilaseton peroksidi
82%- dən artıq olan su ilə 2,5- Dimetil- 2,5- dihidro- peroksiheksan
82%- dən artıq olmayan ətalətli bərk maddə ilə 2,5- Dimetil- 2,5- di- (benzoil- peroksi) — heksan
82%- dən artıq olmayan su ilə 2,5- Dimetil- 2,5- di- (benzoilperoksi) - heksan
Texniki təmiz 2,5- Dimetil- 2,5- di - (üçdə bir- butilperoksi) - heksan
52%- dən artıq olmayan ətalətli bərk maddə ilə 2,5- Dimetil- 2,5- di- üçdə bir butilperoksi) - heksan
52%- dən artıq olmayan ətalətli bərk maddə ilə 2,5- Dimetil- 2,5di- üçdə bir butilperoksi) - heksin- 3
4.4- Dimetildioksan- 1,3. Bax: dimetildioksanlar
2,5- Dimetil- 1,4- dioksan. Bax: dimetildioksanlar
TAMvə Korroziya edici maddə
Dimetilenamin. Bax: inqibirləşdirilmiş Vinilamin
Xlorlu dimetilkarbomil
Korroziya edici maddə
Kömür turşusunun dimetil efiri
Dimetilketon.Bax: Aseton
Dimetilmetan Bax: Propan
Dimetil- N- propilamin
TAM və Korroziya edici maddə
2,2- Dimetilpropan, pentan və izopentandan başqa
Dimetilsulfat (metilsulfat)
Xlorlu dimetiltiofosforil
Korroziya edici maddə
Dimetilftalat. Bax: Ftal turşusunun dioktil efiri
Dimetilsikloheksilamin
Korroziya edici maddə
2- Dimetilaminoetanol
2- dimetilaminoetil spirti
Dimetiletilmetan. Bax: İzopentan
Dimetoksimetan. Bax: Metilal
Dimetoksistrixnin. Bax: Brusin
42%- dən artıq olmayan suda davamlı dispersiyalı dimiristilperoksidikarbonat
Texniki təmiz dimiristil- peroksidikarbonat
Dinamit. Bax: A tipli brizantlı partlayıcı maddələr
Çətindonan 6%- li dinamitlər
Xlorlu dinitrobenzol. Bax: Xlordinitrobenzol
1,3- Dinitri- 5,5- dimetil- hidanton
1,3- Dinitro- 4,5- dinitrobenzol
Dinitro- 78- dimetilqlikouril (quru)
72%- dən artıq olmayan pastada N.N' - Dinitro N.N1- dimetil- tereftalamid
82%- dən artıq olmayan fleqmatizatorla N,N1- Dini- trozopenta- metilen- tetramin
Dinitrozobenzilamidin və onun duzları (quru
Dinitrokrezol. Bax: Dinitro- orto- krezol
1.9- Dinitroksipentametilen
2,4,6,8- Tetramin (quru)
a.a'- Di- (nitroksi) - metil efiri
Bərk Dinitro- orto- krezol
Dinitro- orto- krezol- məhlul
Quru və ya 15%- dən az su ilə nəmləşdirilmiş natrium- dinitro- orto- krezolat
Ammonium dinitro- orto- krezolat
15%- dən az olmayan su ilə nəmləşdirilmiş natrium dinitro- orto- krezolat
Dinitropropilenqlikol
Quru və ya 15%- dən az su ilə nəmləşdirilmiş Dinitrorezorsin
Kütləsi üzrə 15%- dən az olmayan su ilə nəmləşdirilmiş Dinitrorezorsin
Quru 2.4- Dinitrorezorsinol (ağır metalların duzları)
Quru 4.6- Dinitrorezorsinol (ağır metalların duzları)
Quru 3.5- Dinitrosalisil turşusu (qurğuşun duzu)
1.4- Dinitro- 1.1,4.4- tetrametilolbutantetranitrat (quru)
Dinitrotoluol natrium xloratla qarışığında. Bax: S tipli brizantlı partlayıcı maddələr
Dinitrotoluol natrium xloratla qarışığında. Bax: S tipli brizantlı partlayıcı maddələr
2.4- Dinitro- 1,3,5- üç- metil- benzol
Əridilmiş Dinitrotoluol
1- Metildinitrobenzol
15%- dən az olmayan su ilə nəmləşdirilmiş Dinitrofenollar
Quru və ya 15%- dən az su ilə nəmləşdirilmiş Dinitrofenol
Kütləsi üzrə 15%- dən az su ilə nəmləşdirilmiş və quru qələvi metalların dinitrofenolyatları
Dinitroxlorbenzol. Bax: Xlornitrobenzol
1.1 Dinitroetan (quru)
Di- (norm- butil) - amin
Korroziya edici maddə
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
27%- dən artıq olmayan Di- norm- butilperoksidkar- bonat (norm- butilperoksid- karbonat)
N,N- Di- norm - butilaminoetanol. Bax: Dibutilaminoetanol
52%- dən artıq olmayan məhlulda olan Di- norm- butilperoksidikarbonat
52%- dən artıq məhlulda olan Di- norm- butilperoksi- dikarbonat
Texniki təmiz Di- norm- propilperoksidikarbonat
Etilenli qlikol efiri
Natrium dioksid. Bax: Natrium peroksidi
Dioktiloftalat. Bax: Ftal turşusunun dioktil efiri
50%- dən artıq olmayan fleqmatizatorlu pasta ilə olan Di- peroksid (3,5,5- üçmetil- 1,2- dioksolanil- 3)
85%- dən artıq olmayan su ilə olan Di- peroksid (2- metil- benzol)
77%- dən artıq olmayan məhlulda olan Di- karbo natperoksidi (2- etilheksil)
Texniki təmiz Di- (2- etil- heksil) - karbonatperoksidi
Di- peroksidi- (1- naftoil)
42%- dən artıq olmayan suda davamlı dispersiyalı Di- peroksidi karbonat- (2- etilheksil)
Texniki təmiz Di- karbonat peroksidi (4- üçdə bir- butilsikloheksil)
42%- dən artıq olmayan suda davamlı dispersiyalı Di- karbonatperoksidi (4- üçdə bir- butilsikloheksil)
42%- dən artıq olmayan suda sabit dispersiyalı Di- peroksi (4- üçdə bir- butilsikloheksil) - dikarbonat
Di- (aminopropil) - piperazin. Bax: alkilaminlər, k.g.
Dipikrilamin. Bax: heksanitrodifenilamin
Kütləsi üzrə 10%- dən az olmayan suda nəmləşdirilmiş kükürdlü dipikrit
10%- dən az su ilə nəmləşdirilmiş və ya quru Dipikrilsulfid
42%- dən artıq ətalətli bərk maddə ilə 2.2- Di- propan (4.4- di- üçdə bir butil- peroksisikloheksil)
42%- dən artıq olmayan ətalətli bərk maddə ilə 2.2- Di- propan (4.4- di- üçdə bir butilperoksisikloheksil)
Üç aminli dipropilen. Bax: 3,3- Amino- di- propilamin
Dipropilmetan. Bax: Heptan
Dispersant- qaz. Bax: sıxılmış və ya maye qazlar
Qələvi metalların dispersiyaları, k.g. və ya torpaq qələvi metalların dispersiyaları, k.g.
Su dəydikdə təhlükəlidir
85%- dən artıq olmayan stearin spirti ilə Distearil- karbonatperoksidi
Daşkömür qətranının tezalışan distilyatı
40%- dən artıq olmayan qeyri- üzvi ətalətli bərk maddə ilə və 13%- dən az olmayan fleqmatizatorla 2,2- Di- propan (üçdə- bir- butilperoksi)
4- Dipropilaminobenzo- diazonlu xlorlu sink
85%- dən artıq olmayan su ilə Di- karbonatperoksidi (2- fenoksietil)
Texniki təmiz Di- karbonatperoksidi (2- fenoksietil)
50%- dən artıq olmayan fleqmatizatorla 2,2- Di- propan (üçdə bir butilperoksi)
Nəm daş kömür benzolu
Neft distilyatları k.g.
Ekstraksiya edilmiş benzin
Texniki təmiz 1,1- Di- 3,3,5- üçmetilsikloheksan (üçdə bir- butilperoksi)
57%- dən artıq olmayan əridicidə olan 1,1- Di- 3,3,5- üçmetilsikloheksan (üçdə bir- butilperoksi)
58%- dən artıq olmayan ətalətli bərk maddə ilə 1,1 Di- 3,3,5- üçmetilsikloheksan (üçdə bir- butilperoksi)
Difenilaminoxlorarsin
Korroziya edici maddə
Difenilmetan- 4.4- diizosianat
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Korroziya edici maddə
Difeniloksid- 4.4- disulfohidrazid
Məhlulda 55%- dən artıq olmayan olan Di- ftalat (üçdə bir- butilperoksi)
Pasta halında 55%- dən artıq olmayan Di- flalat (üçdə bir- butilperoksi)
Texniki təmiz Di- ftalat (üçdə bir- butilperokşi)
Məhlulda 55%- dən artıq olan Di- ftalat (üçdə bir- butilperoksi)
2,4- Diftoranilin. Bax: ftoranilinlər
Diftorxloretanlar. Bax: xlordiftoretanlar
Diftormonoxloretan. Bax: Xladon- 12
12%- dən artıq olmayan etilen oksidi ilə Dixlorftormetan və etilen oksidi qarışıqları
Quru N.N'- Dixlorazodikar- bonamidin(duzlar)
Tərkibində təxminən 74% dixlordiftormetan olan Dixlordiftormetan və diftoretanazeotrop qarışığı (R=500)
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Dixlor sidik cövhəri (dixlorkarbamid)
Dixloral sidik cövhəri
1,1- Dixlor- 1- nitroetan
1,3- Dixlor- 2- propanon. Bax: 1.3 Dixloraseton
1,2- Dixlorpropan. Bax: İki xlorlu propilen
1,3- Dixlorpropanol- 2
Dixlorpropen və propilendixlor qarışığı. Bax: ikixlorlu propilen
Dixlofos. Bax: 6- cı sinif zəhərli aerozollar
Dixlorfenilizosianatlar
Dixlorfenilüçxlorsilan
Korroziya edici maddə
Dixlorfenollar. Bax: xlorfenollar
1,2- Dixloretan. Bax: İki xlorlu etilen
Simmetrik 1,2 Dixloretilen
42%- dən artıq olmayan sabit dispersiyalı suda disetilkarbonatperoksidi
Texniki təmiz Disetilkarbonatperoksidi
Məhlulda 27%- dən artıq olmayan, 36%- dən az olmayan, A tipli əridici ilə və 36%- dən az olmayan V tipli əridici ilə olan 1.1- Di- sikloheksan (üçdə bir- butilperoksi)
40%- dən artıq olmayan təsirsiz qeyri- üzvi bərk maddə ilə və 13%- dən az olmayan fleqmatizatorla 1.1- Di- sikloheksan (üçdə bir- butilperoksi)
50%- dən artıq olmayan fleqmatizatorla 1,1- Di- sikloheksan (üçdə bir- butilperoksi)
Məhlulda 77%- dən artıq olmayan 1,1- Di- sikloheksan (üçdə- bir- butilperoksi)
Texniki təmiz 1,1- Di- sikloheksan (üçdə bir- butilperoksi)
Korroziya edici maddə
Azid turşulu disikloheksilamin. Bax: Azid turşulu disikloheksilammonium
Azid turşulu disikloheksil- ammonium (disikloheksil- ammonium nitrit)
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Maksimum 91% su ilə Di- sikloheksilkarbonatperoksidi
Texniki təmiz Disiklo- heksilkarbonatperoksidi
Dietilaminopropilamin
Korroziya edici maddə və TAM
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
1.2- Di- (Dimetilamino) - etan
Dietanolnitrozamindinitrat (quru)
Sirkə aldehidinin dietil- asetalı. Bax: Asetal
Dietilenqlikoldinitrat (quru)
Kütləsi üzrə 25%- dən az olmayan uçmayan və suda həll olunmayan fleqmatizatorla desensibilizə edilmiş dietilenqlikoldinitrat
Dietilenqlikol (etilendiqlikol)
Dietildimetil- qurğuşun qarışığı. Bax: detonasiyaya qarşı mühərrik yanacağına qatılan aşqarlar
Dietilkarbinol. Bax: Amil spirti
Dietilketon (simm. dimetilaseton)
Korroziya edici maddə
Məhlulda 27%- dən artıq olmayan olan Dietilkarbonatperoksidi
Məhlulda 27%- dən artıq olan Dietilkarbonatperoksidi
Xlorlu dietiltiofosforil
Korroziya edici maddə
Di- 2- etilheksilfosfor turşusu. Bax: Diizooktilfosfor turşusu
Dietilsellozolv. Bax: Etilenqlikolun dietil efiri
N,N- Dietiletanolamin. Bax: Dietilaminoetanol
N,N- Dietiletilendiamin
Korroziya edici maddə və TAM
1.2- Dietoksietan. Bax: Etilenqlikolun dietil efiri
Korroziya edici maddə
Tüstülənən maye arsen. Bax: üç xlorlu Arsen
Tüstülənən kükürd turşusu
2,5- Dietoksi- 4- morfolino- benzodiazonlu xlorlu sink
Korroziya edici maddə
Yeyici kalium. Bax: Kalium hidrooksidi- məhlul
Püskürmə qurğusu ilə təchiz olunmamış təkrar istifadəyə yararlı olmayan, tərkibində sıxılmış tezalışan qaz olan kiçik qaz tutumları
Partlayıcı Jelatin.A tipli, brizant partlayıcı maddələr
Jelatin- dinamitlər. Bax: A tipli brizant partlayıcı maddələr
Pirofor dəmir tozu, k.g. və ya pirofor ərintilər, k.g.
Dəmir kuporosu sulfat turşulu dəmir (dəmir sulfat)
Arsenit turşulu dəmir (III) əsaslı
Arsenit turşulu dəmir (III) (orto), dəmir arsenatı
Arsenit turşulu dəmir (III) (orto)
Arsenit turşulu dəmir (II) (orto)
Arsenit turşulu dəmir
Bir yarım xlorlu dəmir. Bax: xlorlu dəmir (III)
Korroziya edici maddə
Bir yarım xlorlu dəmir
Korroziya edici maddə
Korroziya edici akkumulyator mayesi. Bax: turşulu maye batareyalar və ya qələvili maye batareyalar
Haloqen tərkibli qıcıqlandırıcı mayelər
Alışqanlar üçün yanacaq mayesi
Tezalışan qazla mühərrikləri işə salmaq üçün maye
«1» mayesi. Bax: Etilsellozolv
Uorner mayesi. Bax: Dixlorsirkə turşusu
Korroziya edici maddə
Tezalışan kimi sinifləşdirilmişlərdən başqa, Korro- ziyaedici, yeyici və ya zəhərləyici, azotla, karbon iki oksidlə və ya hava ilə doydurulmuş mayelər. Bax: çıxılmış qazlar
Tərkibində 1,5%- dən artıq yağ və nəmliyi 11%- dən artıq olmayan cecə
Öz- özünə yanan maddə
Tərkibində 1,5%- dən artıq piy və nəmliyi 11%- dən artıq olmayan cecə
Maye ilə doldurulmuş alışqanlar. Bax: alışqanlar
Tərkibində alışqanlar üçün maye olan alışqanlar
Tərkibində belə alışqanlar üçün tezalışan qazlar olan alışqanlar
Tərkibində pirofor maye olan alışqanlar
Odkeçirən qaytan yandırıcıları
Soyudulmuş, maye azid oksidi
Skipidarın əvəzedicisi
Metal örtüklü fitil. Bax: Metal örtüklü borulu fitil
Detonasiya etməyən ani təsirli fitil
Metal örtüklü borulu fitil
Pirofor maye ilə olan alışqanlar üçün fitil elementi
Detenatorsuz sənaye partlayıcı maddələri
Detenatorsuz sənaye partlayıcı maddələri
Detenatorsuz sənaye partlayıcı maddələri
Detenatorsuz sənaye partlayıcı maddələri
Vurub çıxardan partlayıcı maddələr
Odsöndürənlər üçün vurub çıxardan partlayıcı maddələr. Bax: Qurğuları işə salmaq üçün patronlar
Odsöndürənlər üçün partlayıcı maddələr
Korroziya edici maddə
Gözlükləri deşmək üçün detonatorsuz partlayıcı maddələr. Bax: Kumulyativ partlayıcı maddələr
Əlavə partlayıcı maddələr
Kapsul- detonatorsuz kumulyativ sənaye partlayıcıları
Metal örtüklü, elastik, xətti kumulyativ partlayıcı maddələr
Metal örtüklü, elastik, xətti kumulyativ partlayıcı maddələr
Kapsul detonatorsuz kumulyativ sənaye partlayıcı maddələri
Kapsul detonatorsuz kumulyativ sənaye partlayıcı maddələri
Kapsul detonatorsuz kumulyativ sənaye partlayıcı maddələri
Toplar üçün atıcı partlayıcı maddələr
Toplar üçün atıcı partlayıcı maddələr
Toplar üçün atıcı partlayıcı maddələr
Raket mühərrikləri üçün atıcı partlayıcı maddələr
Raket mühərrikləri üçün atıcı partlayıcı maddələr
Raket mühərrikləri üçün atıcı partlayıcı maddələr
Raket mühərrikləri üçün atıcı partlayıcı maddələr- kompozit qarışıq
Raket mühərrikləri üçün atıcı partlayıcı maddələr- kompozit qarışıq
Raket mühərrikləri üçün atıcı partlayıcı maddələr - kompozit qarışıq
Perforatorlu partlayıcı maddələr. Bax: kumulyativ sənaye partlayıcı maddələri
Dağıdıcı partlayıcı maddələr
Zəhər (I və II qr) qida məhsullarından ayrı saxlamalı (III qr)
Şeele yaşılı. Bax: Mis arseniti (orto)
Tərkibində 4%- dən artıq natrium hidrooksidi olan natriumlu əhəng
Korroziya edici maddə
Sönməmiş əhəng. Bax: Kalsium oksidi
Partlayıcı məmulatlar, k.g.
Partlayıcı məmulatlar, k.g.
Partlayıcı məmulatlar, k.g.
Partlayıcı məmulatlar, k.g.
Partlayıcı məmulatlar, k.g.
Partlayıcı məmulatlar, k.g.
Partlayıcı məmulatlar, k.g.
Partlayıcı məmulatlar, k.g.
Pirofer məmulatlar, k.g.
Fotoişıqlandırıcı pirotexniki məmulatlar
Fotoişıqlandırıcı pirotexniki məmulatlar
Texniki məqsədlər üçün pirotexniki məmulatlar
Texniki məqsədlər üçün pirotexniki məmulatlar
Texniki məqsədlər üçün pirotexniki məmulatlar
Texniki məqsədlər üçün pirotexniki məmulatlar
Texniki məqsədlər üçün pirotexniki məmulatlar
Fotoişıqlandırıcı pirotexniki məmulatlar
Təzyiq altında olan məmulatlar. Bax: aerozollar
İzoaminolasetat. Bax: Amil sirkə turşusunun efiri
İzobutan və ya izobutan qarışıqları
2- Metil- 1- prapanol
İzobuten. Bax: İzobutilen
İzobutilmetilketon- peroksidi. Bax: 4- metil- 2- pentanon peroksidi
İzobutilaldehid. Bax: izoyağlı aldehid
TAM və Korroziya edici maddə
İzovalerianlı aldehid. Bax: Valeralaldehid
İzoheksilaselat. Bax: sirkə turşusunun etilbutilli efiri
İzodekan. Bax: Pentametilheptan
İzooktan.Bax: oktanlar
İzopentan. Bax: Pentan- norm
İnqibirləşdirilmiş izopropen
2- Metil- 1,3- futadien
İzopentilamin. Bax: Allilamin
İzopentilnitrit. Bax: Amilnitrit
İzopropil- alfa- xlorpropionat. Bax: İzopropil- 2- xlorpropionat
Sirkə turşusunun izopropil efiri
İzopropilbromid. Bax: Brompropanlar
İzopropilidenaseton. Bax: Mezitil oksidi
Sabitləşdirilməmiş izopropilkarbonat
İzopropilmerkaptan. Bax: propantiollar
İzopropilkarbonperoksidi. Bax: Karbonat diizopropil- peroksidi
Sabitləşdirilmiş İzopropilperkarbonat
İzopropiltoluen. Bax: simollar
İzopropiltoluol. Bax: simollar
İzopropilformiat Bax:Propilformiatlar
TAM və Korroziya edici maddə
İzopropil- 2- xlor- propionat
İzopropilxlorid. Bax: 2- Xlorpropan
İzopropiletilen. Bax: 3- Metil- 1- buten
Korroziya edici maddə
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
İPDİ. Bax: İzoforondiizosianat
İzosionatbenzoüçftoridlər
Alışma temperaturası 23°S- dən az olmayan, amma 60,5°S- dən artıq olmayan və qaynama temperaturu 300°S- dən aşağı olmayan izosianatlar, k.g. izosianat məhlulları
Alışma temperaturu 60,5°S- dən artıq və qaynama temperaturu 300° S- dən az olan izosianatlar və ya izosianat məhlulları
Alışma temperaturası 23°S- dən az olan izosianatlar, k.g. və ya izosianat məhlulları
Qaynama temperaturu 300°S- dən aşağı olmayan izosianatlar, k.g. və ya izosianat məhlulları
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
3- Amino- di- propilamin
Korroziya edici maddə
İnqibirləşdirilmiş akrolein
Hind kauçuku. Bax: məhlulda kauçuk
Hind giləmeyvəsi. Bax: Kokkul
Elektrik və təhlükəsiz təhrikedicilər daxil olmaqla, təhrikedicilər
İnozitheksanitrat (quru)
İnulin üçnitrat (quru)
Ancaq heyvanlar üçün zərərli olan yoluxucu maddələr
İnsanların sağlamlığı üçün zərərli olan yoluxucu maddələr
Civə (II) - kalium yodidi
Kalium merkuriyyodidi
İridiumnitratopentaminiridium nitrat
Texniki yod (bir xlorlu yod, xlorlu yod, (yodun mono- xloridi)
Korroziya edici maddə
Yodmetan. Bax: yodlu metil
Tərkibində yod oksidi olan birləşmələr (quru)
Oksidləşdirici və zəhər
Azot turşulu kadmium, bromlu kadmium, yodlu kadmium, kadmium oksidi, sulfat turşulu kadmium, sirkə turşulu kadmium, xlorlu kadmium, xromiat turşulu kadmium
Su dəydikdə təhlükəlidir
Azot turşulu kaliumun və azot turşulu natriumun qarışığı (kalium nitratla natrium nitritin qarışığı)
Su dəydikdə təhlükəlidir
Bromlu kalium (kalium bromid)
Bromat turşulu kalium
Vanadium turşulu kalium (meta) (metavanadat kalium)
Ftorturşulu iki dəfəli kalium. Bax: ftorlu kalium
Kalium hipoxlorid- məhlul. Bax: hipoxloridlər — məhlulları
İkixrom turşulu kalium
Ditionist turşulu kalium
Öz- özünə yanan maddə
Silisiumftorlu kalium
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Kalium ksaitohenatlar
Marqans turşulu kalium
Sianhidrogenli kalium mis (I)
Kalium tetrasianmis- turş (I)
Maye qələvi metal ərintiləri
Kalium- metal ərintiləri
Su dəydikdə təhlükəlidir
Bir dəfə qatılmış arsenat turşulu kalium (orto)
Bir dəfə qatılmış ortoarsenat turşulu kalium
Arsenit turşulu kalium (meta) turş (meta- kalium arsenit turş)
Turş kalium meta- arsenit
Sulfat turşulu kalium
Susuz və ya tərkibində 30%- dən az kristallaşmış su olan kalium sulfid
Öz- özünə yanan maddə
Tərkibində 30%- dən az olmayan kristallaşmış su olan kalium sulfid, kristallı hidrat
Korroziya edici maddə
Sulfat turşulu kalium turş
Korroziya edici maddə
Karbon turşulu kalium
Su dəydikdə təhlükəlidir və zəhər
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Ftor turşulu kalium bərk
Korroziya edici maddə
Ftor turşulu kalium məhlul
Korroziya edici maddə
Korroziya edici maddə, qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Xlorit turşulu kalium
Neftlə qarışıqlı xlorit turşulu kalium. Bax: S tipli brizantlı partlayıcı maddələr
Xlorit turşulu kalium (kalium xlorat) - məhlul
Xlorit turşulu kalium
Kalsium bisulfat- məhlullar. Bax: qeyri- üzvi bisulfatlar- sulu məhlullar, k.g.
Hidrogenli kalsium (kalsium hidridli)
Su dəydikdə təhlükəlidir
Ditionit turşulu kalsium
Kalsium ikioksidi (kalsium peroksidi)
Kalsium və ya kalsium ərintiləri
Su dəydikdə təhlükəlidir
Arsenat turşulu kalsium
Üçkalsiumlu ortoarsenat
Silisiumlu kalsium- marqans
Su dəydikdə təhlükəlidir
Piroforlu kalsium və ya piriforlu kalsium ərintiləri
Selenit turşulu kalsium. Bax: selenatlar və ya selenitlər
Sulfit turşulu kalsium- məhlul
Korroziya edici maddə
Kalsium bisulfit- məhlul
Kükürd turşulu kalsium
Su dəydikdə təhlükəlidir
Su dəydikdə təhlükəlidir
Xlorit turşulu kalsium
Hidratlaşmış xlorit turşulu kalsium (kalsium hipoxlorit) və ya xlorat turşulu kalsium (kalsium hipoxlorit) - tərkibində 5,5%- dən az olmayan, amma 10%- dən artıq olmayan su olan hidratlaşmış qarışıqları
Xlorit turşulu kalsium (kalsium hipoxlorit) - tərkibində 10%- dən artıq, lakin 39%- dən artıq olmayan aktiv xlor olan quru qarışıqlar
Quru xlorit turşulu kalsium (kalsium hipoxlorit) və ya xlorit turşulu kalsium (kalsium- hipoxlorit) - tərkibində 39%- dən artıq aktiv xlor olan (8,8% aktiv oksigenli) qarışıqlar
Xlorat turşulu kalsium (kalsium xlorat)
Xlorat turşulu kalsium (kalsium xlorat) - məhlul
Xlor turşulu kalsium (kalsium perxlorat)
Kalsiumsianamid. Bax: Kalsium sianamid
Kalorqaz. Bax: karbonhidrogenli qazlar
Korro- ziyaedici, maye daş kömür rəngləyicisi, k.g. Bax: rəngləyicilər
Təmizlənməmiş və ya salvent daş kömür qətranı. Bax: Nafta
Daş kömür qətranı- maye. Bax: daş kömür qətranının distilyatları
İsti daş kömür briketləri
Kamfanon. Bax: Sintetik kamfora
Dəstli kapsul- detonatorlar. Bax: partlatmaq üçün elektrik olmayan detonatorların yığılmaları
Elektrik olmayan kapsul- detonatorlar. Bax: partlatmaq üçün elektrik olmayan detonatorlar
Elektrik kapsul detonatorlar. Bax: partlatmaq üçün elektrik detonatorların yığılmaları
Atıcı silahlar üçün kapsullar. Bax: kapsullar
Alışdırma vasitələrinin kapsulları. Bax: kapsul tipli alışdırma vasitələri
Top kapsulları. Bax: kapsul oymaqları
Zərbə kapsulları. Bax: kapsul tipli alışdırma vasitələri
Karbamid. Bax: sidik cövhəri
Hidrogen peroksidlə karbamid (kompleks). Bax: Hidrogen peroksidlə sidik cövhəri
Korroziya edici maddə
Xlorlu karbonil. Bax: Fosqen
Karbol turşusu. Bax: bərk fenol və ya əridilmiş fenol
Karbopropoksid (izopropil- perkarbonat)
Gənəgərcək paxlası, un, cecə və ya lopalar
Kationit. Bax: Sulfokömür
Kaustik arsen xloridi. Bax: üçxlorlu arsen
Maye kaustik soda. Bax: Natrium hidrooksid- məhlul
Kaustik sürmə. Bax: üçxlorlu sürmə
Kayaputen. Bax: Dipenten
Alüminiumad- ammonium, alüminiumad- kalium zəyi
Korroziya edici maddə və zəhər
Korroziya edici maddə və zəhər
Kvebraxitolpentanitrat
«Kviksilver». Bax: civə
Kempinq- qaz. Bax: kiçik qaz tutumları
Ketoheksametilen. Bax: Sikloheksanon
Jelatinlə örtülmüş, nitroselliloz əsaslı kino və foto lentlər (tullantılar istisna olmaqla). Bax: Selliloztullantılar
Oksigen və karbon iki oksidqarışıqlar. Bax: Karbon iki oksidlə oksigeniv
Soyudulmuş maye oksigen
Oksigenin nadir qazlarla qarışığı. Bax: oksigenin nadir qazlarla qarışığı
Qırmızı tüstülənən azot turşusu
Korroziya edici maddə, Oksidləşdirici və zəhər
Tərkibində 20%- dən artıq azot turşusu olmayan, qırmızı tüstülənəndən başqa azot turşusu
Korroziya edici maddə
Tərkibində 70%- dən artıq azot turşusu olmayan, qırmızı tüstülənəndən başqa azot turşusu
Korroziya edici maddə
İnqibirləşdirilmiş akril turşusu
Korroziya edici maddə
Alfa- xlorpropion turşusu
Borftor hidrogen turşusu
Korroziya edici maddə
Susuz bromluhidrogen turşusu Bax: susuz bromlu hidrogen
Bromlu hidrogen turşusu- qatılığı 49%- dən artıq məhlul
Bromlu hidrogen turşusu- qatılığı 49%- dən artıq olmayan məhlul
Korroziya edici maddə
Monobromsirkə turşusu
Korroziya edici maddə
Fosfor turşusunun butil efiri, turş
Valerian turşusu. Bax: yeyici mayelər, k.g.
Heksaftorfosfor turşusu
Korroziya edici maddə
Diizoaktilfosfor turşusu
Fosfor turşusunun diizoaktil efiri
Tərkibində 13%- dən az olmayan azelain turşusu və 58%- dən az olmayan natrium sulfat olan, 27%- dən artıq olmayan dinadazelain turşusu
Susuz diftorfosfor turşusu
Korroziya edici maddə
Quru dixlorizosian turşusu və ya dixlorizosian turşusunun duzları
Korroziya edici maddə
İzopropilsirkə turşusu
İzopentan turşusu. Bax: yeyici mayelər, k.g.
İzopropilfosfor turşusu
Korroziya edici maddə
Fosfor turşusunun izopropil efiri
Susuz hidrogen yod turşusu. Bax: susuz yodlu hidrogen
Korroziya edici maddə
Yodlu hidrogen- məhlul
Korroziya edici maddə
Silisiumftorhidrogen turşusu
Korroziya edici maddə
Heksaftorsilisium turşusu
Korroziya edici maddə
İnqibirləşdirilmiş metakril turşusu
Korroziya edici maddə
Nitrozilsulfat turşusu
Korroziya edici maddə
Sulfonlu nitrobenzol turşusu
Sirkə əsaslı turşu- tərkibində sirkə turşusunda 40%- dən artıq olmayan turşu əsaslı olan, məhlul
Üzvi peroksid və Korroziya edici maddə
Asetil hidroperoksidi
Texniki olein turşusu
16%- dən artıq olmayan 39%- li su ilə qarışıqda; heç olmazsa,15%- li sirkə turşusu, 24%- də artıq olmayan hidrogen peroksid stabilizatorla persirkə turşusu
Üzvi peroksid və Korroziya edici maddə
Qatılığı 43%- dən artıq və 6%- dən artıq hidrogen peroksidlə olan persirkə turşusu
43%- dən artıq olmayan qarışıqda, heç olmazsa 5%- li su ilə, 35%- li sirkə turşusu ilə, 6%- dən artıq olmayan stabilizatorla hidrogen peroksidli persirkə turşusu
Pikrin turşusu. Bax: üçnitrofenol
Korroziya edici maddə
Korroziya edici maddə
Hidrogenselen turşusu. Bax: susuz selenli hidrogen
Korroziya edici maddə
Tüstülənən sulfat turşusu
Korroziya edici maddə
Turş qudrondan regenerasiya olunmuş sulfat turşusu
Korroziya edici maddə
İşlənilmiş sulfat turşusu
Sozolin turşusu. Bax: maye fenolsulfon turşusu
Stifin turşusu. Bax: Üçnitrorezorsin
Korroziya edici maddə
Quru və ya kütləsi üzrə 30%- dən az su ilə nəmləşdirilmiş üçnitrobenzol
Kütləsi üzrə 30%- dən az olmayan su ilə nəmləşdirilmiş üçnitrobenzol turşusu
Üçnitrobenzol sulfo turşusu
Korroziya edici maddə
Quru üçxlorizosian turşusu
Korroziya edici maddə
Üçxlorsirkə turşusu- məhlul
Karbon tərkibli turşu- məhlul. Bax: Fenol- məhlullar
Buzlu sirkə turşusu və ya sirkə turşusu- qatılığı 80%- dən artıq olan məhlul
Korroziya edici maddə
Sirkə turşusu- qatılığı 10%- dən artıq, lakin 80%- də artıq olmayan məhlul
Fosforit turşusu- orto
Susuz fosfor turşusu. Bax: Fosfor beşoksidi
Korroziya edici maddə
50% qatılıqlı fosforit turşusu
Yeyici Korroziya edici maddə
Susuz ftorfosfor turşusu
Korroziya edici maddə
Susuz hidrogenftor turşusu. Bax: susuz ftorlu hidrogen
Hidrogenftor turşusu- 60%- dən artıq qatılıqlı məhlul
Korroziya edici maddə və zəhər
Ftorlu hidrogen məhlul
Hidrogenftorlu turşu- qatılığı 60%- dən artıq olmayan məhlul
Korroziya edici maddə və zəhər
Hidrogenxlorid turşusu- məhlul
Korroziya edici maddə
Xlorlu hidrogen- məhlul
Susuz hidrogenxlorid turşusu. Bax: susuz xlorlu hidrogen
Qatılığı 50%- dən artıq, lakin 72%- dən artıq olmayan xlor turşusu
Oksidləşdirici və Korroziya edici maddə
Qatılığı 72%- dən artıq olan xlor turşusu
Qatılığı 50%- dən artıq olmayan xlor turşusu
Korroziya edici maddə və Oksidləşdirici
Xlorat turşusu- qatılığı 10%- dən artıq olmayan məhlul
Qatılığı 86%- dən artıq olmayan 3- xlor benzol turşulu 3- xlor peroksidbenzol turşusu
Bərk xloroplatin turşusu
Korroziya edici maddə
Xlorsulfon turşusu (kükürd anhidridi ilə və ya onsuz)
Maye xlorsirkə turşusu
Maye monoxlorsirkə turşusu
Bərk xlorsirkə turşusu
Korroziya edici maddə
Bərk monoxlorsirkə turşusu
Bərk üçxlorsirkə turşusu
Korroziya edici maddə və Oksidləşdirici
Bərk xrom turşusu. Bax: Xrom anhidridi
Hidrogensian turşusu Bax: Sianlı hidrogen
Hidrogensian- turşusu- sulu məhlul
Sianlı hidrogen- sulu məhlul
Sianid turşusu- sulu məhlul
Korroziya edici maddə
Maye turşular, k.g. Bax: yeyici məhlullar
Hidrogenftor və sulfat turşuları- qarışıqlar. Bax: Hidrogenftor və sulfat turşularının qarışıqları
Korroziya edici maddə
Turş sulfat. Bax: Sulfat turşusu
Yapışqan № 20, eləcədə «Qerkules», «Stabilin» kino yapışqanı, rezin və quttaperça yapışqanı, FR- 12 yapışqanı
Korroziya edici maddə
Kobalt naftenit turşusu- toz
Çökdürülmüş kobalt- rezinat
Kolloksilin. Bax: Nitrosellüloza
Poliefir dəsti- qətranlar
V kompozisiyası. Bax: Heksolit
Yaşıl yağ konsentratı
Kopal (bütün markalar)
Kordit. Bax: tüstüsüz barıt
Tezalışan Korroziya edici mayelər k.g.
Korroziya edici maddə və TAM
Zəhərli Korroziya edici mayelər, k.g.
Korroziya edici maddə və zəhər
Tezalışan Korroziya edici bərk maddələr, k.g.
Korroziya- edici maddə və TABM
Zəhərli Korroziya edici bərk maddələr, k.g.
Korroziya edici maddə və zəhər
Maye, Korroziya edici kosmetik vasitələr k.g. Bax: yeyici mayelər, k.g.
Bərk Korroziya edici kosmetik vasitələr, k.g. Bax: yeyici bərk maddələr
Maye tezalışan kosmetik vasitələr, k.g. Bax: tezalışan mayelər,k.g. və ya ətriyyat məhsulları
Bərk tezalışan kosmetik vasitələr, k.g. Bax: tezalışan bərk maddələr k.g.
Tərkibində tezalışan aerozol və/və ya alışmayan aerozol və/və ya tezalışan mayelər olan böyük olmayan daxili tutumlarda kosmetik vasitələr
Oksidləşdirici material olan kosmetik vasitələr, k.g. Bax: Oksidləşdirici maddələr
Kofein. Bax: alkaloidlər, k.g.
Rəngləyicilər, k.g. və ya yeyici, bərk rəngləyicilərin sintezinin yarımməhsulu
Korroziya edici maddələr
Rəngləyicilər, k.g. və ya yeyici, maye rəngləyicilərin sintezinin yarımməhsulu
Rəngləyicilər, k.g. və ya zəhərli, maye rəngləyicilərin sintezinin yarımməhsulu
Zəhər (I və II qr) qida məhsullarından ayrı saxlamalı (III qr)
Rəngləyicilər, k.g. və ya zəhərli, bərk rəngləyicilərin sintezinin yarımməhsulu
Tezalışan, maye rəgləyicilər və rəngləyicilərin sintezinin yarımməhsulları, k.g. Bax: tezalışan mayelər
Boyalar (boyanı, minanı, lakı, rəngləyicini, şellakı, əlifi, politurani, maye aşqarları, maye mina əsasını daxil etməklə) və ya boyalara aid olan materiallar (bərpa və durulaşdırmaq üçün tərkibləri daxil etməklə
Qırmızı fosfor. Bax: amorflu fosfor
Krezollar (orto, meta, para)
Kreozot. Bax: Zəhərli maye maddələr
Alışqanlar üçün çaxmaq daşı. Bax: Ferroseriy
Hidrogen silisium ftor turşusu
Korroziya edici maddə
Zəhərli və Korroziya edici qaz
Xlorlu silisium. Bax: dördxlorlu silisium
Xəstələri daşımaq üçün elektrik diyircəkli kreslo (axan və ya axmayan batareyalar)
Soyudulmuş maye kripton
Krokodolit. Bax: mavi asbest
* (5-ci hissənin “Təhlükəli yüklərin siyahısı” cədvəlində “Krokodolit. Bax: mavi asbest” yükə aid sətirdə Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2026-cı il 8 sentyabr 267 nömrəli Qərarı ilə edilmiş dəyişiklik 2027-ci il iyulun 1-dən qüvvəyə minir.)
Sabitləşdirilmiş krotonaldehid
İnqibirləşdirilmiş kroton aldehid
Krotonlu aldehid. Bax: sabitləşdirilmiş krotonaldehid
Soyudulmuş maye ksenon
4- Amino- orto- ksilol
Simmetrik olmayan orto- Ksilidin
Ksilollar. Bax: ksilenlər
Müşklü ksilol. Bax: 5- üçdə bir- Butil- 2,4,6- üçnitroksilol
məhlulda 7%- dən artıq olmayan Kumilperoksineodekanoat
məhlulda 77%- dən artıq olmayan Kumilperoksipivalat
Kumol. Bax: İzopropilbenzol
Kumulyativ sənaye partlayıcı maddələri
Natriumkuprosianid məhlul
Natrium kuprosianid- bərk
Nitrosellülozlu, sellüloidli, poliamidli bakelit laklar
Lak əsasları və ya quru nitrosellüloz lak yonqarı. Bax: Nitrosellüloza (BMT1557)
Lak əsasları və ya spirtlə və ya əridici ilə olan plastmas lak yonqarları. Bax: Nitrosellüloza (BMT 2059, 2060, 2555, 2556 ) və ya boyalar, minalar (BMT1263)
Lampa qurumu. Bax: kömür
Laurilmerkaptan. Bax: Dodesilmerkaptan
Tezalışan maddələr, k.g.
Korroziya edici tezalışan maddələr, k.g.
TAM və Korroziya edici maddə
Zəhərli tezalışan maddələr, k.g.
Alışqanlarda olan tezalışan qazlar. Bax: tərkibində tezalışan qazlar olan alışqanlar
Tezalışan sıxılmış qaz (üfürən qurğusu olmayan, təkrar doldurulmayan kiçik tutumlar). Bax: tutumlar
Tezalışan sıxılmış qaz. Bax: tezalışan sıxılmış və ya maye qazlar
Tezalışan Korroziya edici bərk maddələr, k.g.
TABM və Korroziya edici maddə
Tezalışan bərk maddələr, k.g.
Tezalışan, bərk zəhərli maddələr, k.g.
Tərkibində tezalışan və/və ya alışmayan aerozollar və/və ya tezalışan mayelər və/və ya zəhərli maddələr olan kiçik daxili tutumlarda olan dərman və ya ləvazimatlar
Korro- ziyaedici, maye dərmanlar, k.g. Bax: yeyici mayelər, k.g.
Korroziya edici bərk dər- manlar, k.g. Bax: yeyici bərk maddələr
Tezalışan maye dərmanlar. Bax: tezalışan mayelər, k.g.
Tezalışan bərk dərmanlar, k.g. Bax: tezalışan bərk maddələr, k.g.
Oksidləşdirici maddələr, dərmanlar, k.g. Bax: Oksidləşdirici maddələr
Zəhərli maye dərmanlar, k.g. Bax: zəhərləyici maye maddələr, k.g.
Zəhərləyici bərk dərmanlar, k.g. Bax: zəhərləyici bərk maddələr, k.g.
Kətan, lub. Bax: bitki lifləri
Aktiv olmayan limonen. Bax: Lipenten
Linoleatlar. Bax: Sikkativ, boyalar və ya əliflər
Liten. Bax: petroley spirti
Maye katodla litiumlu batareyalar
Su dəydikdə təhlükəlidir
Bərk katodla litiumlu batareyalar
Litium alüminium hidridi
Su dəydikdə təhlükəlidir
Litium alüminium hidridi
Litiumalüminium hidrid
Efirdə litiumalüminium hidridi
TAM və su dəydikdə təhlükəlidir
Efirdə litium alüminium- hidridi
Litiumasetildietilendiamin- kompleks. Bax: su ilə qarşılıqlı təsirdə tezalışan qazlar ayıran maddələr
Su dəydikdə təhlükəlidir
Su dəydikdə təhlükəlidir
Hidrogenli litium- bərk ərinti
Su dəydikdə təhlükəlidir
Korroziya edici maddələr
Su dəydikdə təhlükəlidir
Litium- dənəvər formada metal
Litium- gilizlərdə. Bax: Litium
Su dəydikdə təhlükəlidir
Xlorid turşulu litium (litium hipoxloridi) quru və ya xlorid turşulu litium (litium hipoxloridi) - qarışıq
Maqniumalüminium fosfid
Su dəydikdə təhlükəlidir
Maqniumalüminium fosfidi
Mühafizə örtüklü maqnium dənəvərli hissəciklərinin ölçüsü 149 mk- dan az olmayaraq
Su dəydikdə təhlükəlidir
Su dəydikdə təhlükəlidir
Nəmləşdirilmiş və yaxud isti dross maqnium
Tərkibində 50%- dən çox dənəvər, qırıntı və ya lent halında maqnium olan maqnium və ya maqnium ərintiləri
Maqnium və maqnium ərintiləri tozları
Su dəydikdə təhlükəlidir və özüalışan maddədir
Silisiumftorlu maqnium
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Su dəydikdə təhlükəlidir
Arsenium turşulu maqnium üçyanlı əvəzedilmiş (orto)
Üçyanlı əvəzedilmiş orto arsenium turşulu maqnium
Yandırılmış maqnezium
Maqnium tullantıları. Bax: Maqnium (BMT 1869)
Su dəydikdə təhlükəlidir
Ftorlu maqnium, ftorlu marqans
Xlorlu maqnium və xlorat qarışıqları
Mazut. Bax: Dizel yanacağı
Maneb və ya Maneb preparatları, tərkibində manebin miqdarı 60%- dən az olmamaqla
Özüalışan maddələr, su dəydikdə təhlükəlidir
Maneb və ya Maneb preparatları, özüqızışmaya qarşı stabilləşdirilmiş
Su dəydikdə təhlükəlidir
Nəmli mannitheksanitrat, su 40%- dən az olmayaraq (və ya spirt və suyun qarışığı)
Mannitheksanitrat(quru)
Qatran turşusunun Marqans duzu
Bir yanlı əvəzedilmiş (orto) fosforturşulu marqans
Korroziya edici maddələr
Marqansetilen- di- ditiokarbomat. Bax: Maneb
Marqansetilen- 1,2- ditiokarbomat. Bax: Maneb
Alizarindən hazırlanmış yağ, sulfidləşdirilmiş gənəgərcək yağı
Daş kömür antrasit yağı
Mirban yağı. Bax: Nitrobenzol
Keton yağı. Bax: Aseton yağı
Neftli yağlar. Bax. mineral yağlar
Təmizlənməmiş tullantılar
Yüksək dərəcəli spirtlər
Mazut- şistli yanacaq
Şam ağacının yağlı şirəsi
Flotasiya edilmiş yağ
Günəbaxan yağı. Bax: cecə
Tibbi dərmanlar və ya Dərmanlar, k.g.
Korroziya edici maye dərmanlar, k.g.
Korroziya edici maddələr
Korroziya edici bərk dərmanlar, k.g.
Tezalışan maye dərmanlar, k.g.
Tezalışan bərk dərmanlar, k.g.
Bərk dərmanlar- oksidləşən maddələr, k.g.
Maye zəhərləyici dərmanlar, k.g.
Zəhər (I və II qr) Qida məhsullarından ayrı saxlamaq
Bərk zəhərləyici dərmanlar, k.g.
İkixromturşulu mis (Mis bixromat)
Dəmir sianlı, sulfat turşulu mis (mis kuporosu)
Bir oksidli və bütün hallarda, dördyodlu- merkurat mis, tiosionat misi, mis üçxlorfenolyat
İkiəvəzolunmuş (orto) Arsenium turşulu mis
İkiəvəzolunmuş (orto) Arsenium turşulu mis
Mis üçxlorlu fenolyat
Korroziya edici maddələr
(Mis xloratı), Xlorid turşulu mis
Misetilendiamin- məhlul
Korroziya edici maddələr və zəhər
Kuproetilendiamin Mezidin
Mezitilen. Bax: 1,2,5- Üçmetilbenzol
4- Metil- 3- penten- 2- 0
2- Merkaptobenztiozol
Merkaptinlər və onların maye qarışıqları, k.g.
2- Merkaptopropion turşusu. Bax: Tiosirkə turşusu
2- Merkaptoetanol. Bax: Tioqlikol
Merkurol. Bax: Nukleinturşulu civə
Meta- Diaminobenzol. Bax: Fenilendiamin
Metalalkil qaloinidlər, k.g.
Metalalkil hidridlər, k.g.
Piroforlu metallar, k.g. Piroforlu ərintilər, k.g.
Metanol. Bax: Formaldehid məhluları
Metanhidrogenli sıxılmış qarışıqlar
Meta- Nitrobenzoldiozonium
Meta- Nitrofenildinitrometan
Alışma temperaturası 23°S- dən az olmayaraq maye merkaptanları və ya maye merkaptanların qarışığı, k.g.
Turşulu 5- Merkaptotetrazol- 1 Sirkə
Meta- Fenilendiamindiperxlorat (quru)
İnqibirləşdirilmiş metakril turşusu
korroziya- edici maddələr
Soyudulmuş maye metan və yaxud soyudulmuş maye təbii qazları (yüksək metan tərkibli)
Sıxılmış metan və ya təbii sıxılmış qazlar (yüksək metan tərkibi)
2- Metil. Bax: İzopren
İnqibirləşdirilmiş metilakrilat
İnqibirləşdirilmiş akril turşusunun efiri
Metilal 3- xlor- 2- metilpropen
Dimetilasetalformaldehid
Metil- alfa- xlorpropionat. Bax: Metil 2- xlorpropionat
4- Metilpentil- 2- asetat
Metilaminketon. Bax: Metil- izobutilketon
Metilamin- su məhlulu
Metilamindinitramin və onun quru duzu
Metilaminoperxlorat (quru)
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Su dəydikdə təhlükəlidir
Spirtli məhlulda Natrium metilat
Metilasetilen. Bax: Allilen
Qida məhsullarından ayrı saxlamaq
Tərkibində xlorpikrin 2%- dən artıq olmayan bromlu metil və xlorpikrin - qarışığı. Bax: Bromlu metil
Tərkibində xlorpikrin 2%- dən yuxarı bromlu - metil və xlorpikrin qarışıqları. Bax: xlorpikrinin və metilbromun qarışıqları
2- Metil, butan. Bax: İzopentan
Efir metil yağ turşusu
3- Metilbutanla. Bax: İzovalerian aldehidi
Metilfinilbenzol. Bax: Vinil- toluol və b.
2- Buten- 3- buten 2- OH
2- Metilheptan. Bax: İzooktan
2- Metil- heptanetiol- 2. Bax: üçdəbir- Oktilmerkaptan
TAM və korroziya- edici maddələr
Metilhidratı. Bax: Metanol
Metilqlikol. Bax: Monometil- etilenqlikolunun efiri
Metilqlikolasetat. Bax: Monometiletilenqlikolunun və sirkə turşusunun efiri
a- Metilqliserol üçnitrat
a- Metilqlyukozidtetranitrit
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
TAM, korroziya- edici maddələr, su dəydikdə təhlükəlidir
Metilvinildixlorsilan
Bromlu metil. Bax: Dibrommetan
Metilenqlikoldinitrat
2,2- Metilen- di- (3,4,6- üçxlorfenol). Bax: Heksaxlorfen
Metilen- di- (fenilendiizosianat). Bax: Difenilmetan- 4,4- Diizosianat
Metilen- di- (4- fenilizosianat) Bax: Difenilmetan- 4,4- Diizosianat
P,P- Metilendianilin. Bax: 4,4- Diaminodifenilmetan
Metilendibromid. Bax: Dibrommetan
Xlorbromlu metilen. Bax: Bromxlormetan
Xlorlu metilen. Bax: Dixlormetan
Xlorlu metilen və xlorlu metil qarışıqda. Bax: xlorlu metil və xlorlu metilen qarışıqda
Sianlı metilen. Bax: Malononitril
Metilizobutilkarbinol
İzobutilmetilkarbinol
Metilizopropenilketon, inqibirləşdirilmiş
Metilizopropenilketon
Metilizopropenilketon, inqibirləşdirilmiş
Metilizosianat- məhlullar
1- Metilimidazol. Bax: aşındırıcı maye
Metilkarbinol. Bax: Etil spirti
Metilkarbonat. Bax: dimetilli kömür turşusu efiri
Metil karbinol. Bax: Dietilenqlikolun dimetilli efiri
Bromlu metilmaqnium etilli efirdə
Metilmonoxlorasetat. Bax: Monoxlorsirkə turşulu metilli efir
Metilmetan. Bax: Etan
Metilmerkaptopropionaldehid. Bax: Tio- 4- pentanol
Metilmetakrilat, inqibirləşdirilmiş monomer
TAM və korroziya- edici maddələr
Metilnorbornendekarbonat turşulu anhidrid. Bax: aşındırıcı mayelər
Metiloksiran. Bax: Propilen oksidi
4- Metilpentan- 2- ol. Bax: Metilizobutilkarbinol
Metilpentonlar. Bax: heksanlar
3- Metil- 2- penten- 4on- ol. Bax: 1- Pentol
Metilpikrin turşusu (ağır metal duzları)
1- Metilpiperidin Metilpiridinlər. Bax: pikolinlər
2- Metil- 2- propanol. Bax: butanollar
Metilpropilbenzol. Bax: simollar
Metilpropilkarbonol. Bax: aminli spirtlər
Metilli propion turşulu efir
Metilstirol. Bax: Viniltoluol və s.
Metilsalisilat. Bax: metilli efir salisil turşusu
Metilsulfat. Bax. Dimetilsulfat
Metilsulfid. Bax: Dimetilsulfid
Metilüçmetilolmetanüçnitrat
Qida məhsullarındanayrı saxlamalı
TAM və korroziya- edici maddələr
Metilfenildixlorsilan
korroziya- edici maddələr
2- Metil- 2- fenilpropan. Bax: Butil benzolları
Metil qarışqa turşulu efir
Qarışqa metilli efir. Metil- fosforlu dixlorid. Bax: piroforlu maye maddələr, k.g.
Xlorlu metil və xlorlu metilen qarışığı
Xlorlu metil və xlorpikrin- qarışığı. Bax: Xlorpikrin və bromlu metil qarışığı
Metilxlorkarbonat. Bax: Metilxlorformiat
Metilxloroform. Bax: 1,1,1- üçxloretan
korroziya- edici maddələr və TAQ
Metil- 2- xlorpropionat
TAM, zəhər və korroziya- edici maddələr
Metilsellazolv. Bax: Etilenqlikolun monometilli efiri
Metilsellazolvasetat. Bax: Etilenqlikolun mono- metilli efiri və sirkə turşusu
Alışma temperaturundan 60,5°S artıq olmayan Metilsikloheksanollar
Metiletilketon. Bax: Etilmetil- keton
2- Metil- 5- etilpiridin
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
2- Metoksietilasetat Bax: Etilenqlikolun mono- etilli efiri və sirkə turşusu
3- Metoksi- 1- asetoksibutan. Bax: Butoksil
Metoksibenzoylu turşu (orto). Bax: metilli, salisilli efir turşusu
Metoksiatan. Bax: etilmetilli efir
Metol (metilparaaminofenol- sulfat)
MİBC. Bax: Metilizobutilkarbinol
Metoksimoktilizasianat
4- Metoksi- 4- metilpentanon- 2
1- Metoksi- 2- nitrobenzol. Bax: Nitroanizol
2- Metoksi- 3- nitrobenzol, Bax: Nitroanizol
1- Metoksi- 4- nitrobenzol. Bax: Nitroanizol
Metramin. Bax: Heksamin
Natrium nitratlı yuyulmamış boş kisələr
Minalar partlayıcı maddələrlə
Minalar partlayıcı maddələrlə
Minalar partlayıcı maddələrlə
Minalar partlayıcı maddələrlə
Mimmetal. Bax: emal olunmamış kükürd
Ammonium molibdat. Bax: Ammonium molibdenli turşu
korroziya- edici maddələr
Monooksigenli Azot. Bax: sıxılmış Azot oksidi
Monopropilamin. Bax: Propilamin
Monoxlorbenzol. Bax: Xlorbenzol
İnqibirləşdirilmiş monoxlorvinil. Bax: inqibirləşdirilmiş xlorlu vinil
Monoxlordiftormetan. Bax: Xlordiftormetan
Monoxlordiftormetan və monoxlorpentaftoretan tərkibində 49% monoxlordiftormetan olan, daimi qaynama temperaturunda qarışıq
Monoxlordiftormonobrommetan. Bax: Xlordiftorbrommetan
Monoxlorpentaftoretan və monoxlordiftormetan- qarışıq. Bax: Xlordiftor- metan və xlorpentaftoretin qarışığı və s.
korroziya- edici maddələr
Monoxlorsirkə turşusu. Bax: Xlorsirkə turşusu- maye
Monoetilamin. Bax: Etilamin
Motosikllər. Bax: özü hərəkət edən nəqliyyat vasitələri
Azot turşulu sidik cövhəri (nitrat sidik cövhəri) quru və ya nəmli, kütlə üzrə 20%- dən az su
Azot turşulu sidik cövhəri (nitrat sidik cövhəri) nəmli, kütlə üzrə suyun 20%- dən az olmaması
Sidik cövhəri- kompleks
Bərk hidrogen peroksidi
Arsen- tüstülənən maye. Bax: üçxlorlu Arsen
Arsenli hidrogen. Bax: Arsen metal Arseni
Kükürdlü Arsen (Arsen sulfid)
Kükürdlü Arsen və xlorat- qarışığı
Arsenin aparılması. Bax: Arsen tozu
Oksidləşdirilmiş Arsen
Xlorlu Arsen. Bax: üçxlorlu Arsen
Maye yanacaqda qızdırıcı cihazlar (yanacaqla)
Peroksid əsasında barium. Bax: Barium peroksidi
Peroksid əsasında kalium
Peroksid əsasında natrium
Maqnitlənmiş material
Tibbi ekstraktlar (tinkturalar)
Su dəydikdə təhlükəlidir
Azotoksidli natrium və azotoksidli kalium qarışığı
Natrium nitrat qarışığı
Kalium nitrat qarışığı
Kalium şorası və Çili şorasının qarışığı
Natrium- alüminium hidrid
Su dəydikdə təhlükəlidir
Vanadium oksidli natrium- ammonium (ammoniumun natrium vanadatı)
Bərk natrium bisulfat
korroziya- edici maddələr
Su dəydikdə təhlükəlidir
Bromvatoksidli natrium
Bərk bromlu natrium (natrium bromid), yodlu natrium (natrium yod)
Su dəydikdə təhlükəlidir
Natrium hidrid ikixrom- oksidli natrium (bixromat)
Ditionistoksidli natrium
Kakoditturşulu natrium
Sulfid turşulu natrium turşusu- məhlul. Bax: Qeyri - üzvi biosulfidlər
Natrium kaliumlu ərinti. Bax: kalium, Natrium ərintiləri
Sulfid turşulu natrium turşusu məhlulda. Bax: Qeyri- üzvi biosulfidlər
Silisiumftorlu natrium
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Marqans turşulu natrium
Natrium- üzvü həlledicidə parçalanmış metal
Su dəydikdə təhlükəlidir
Maye ərintidə metal natrium
Su dəydikdə təhlükəlidir
Metal natrium- maye ərinti. Bax: Qələvi metalların ərintiləri, maye
Arsen turşulu natrium
Bərk natrium Arsenit Arsen turşulu natrium (meta) (arsenat natrium)- sulu məhlulu
Zəhər (qr II) qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Arsen turşulu natrium
Üçyanlı əvəz edilmiş arsenturşulu (orto) natrium
Üçyanlı əvəz edilmiş orto arsenturşulu natrium
Sulfid turşusu əsasında natrium
Tərkibində 20%- dən az su olan quru və nəm Pikramin turşulu natrium
Pikramin turşulu, nəmləşdirilmiş natrium 20%- dən az su ilə
Natriumpikrilperoksid
Susuz sulfid natrium və ya natrium sulfid, tərkibində 30%- dən az kristallaşan su
Sulfid turşulu natrium, tərkibi 25%- dən az kristallaşan su
Natrium sulfid kristallo- hidrat, tərkibi 30% kristallaşan sudan az olmayaraq
korroziya- edici maddələr
Sulfid turşulu natrium, tərkibində 25%- dən az olmayan kristallaşan su
Sulfid turşulu natrium- məhlul
korroziya- edici maddələr
Natrium hidrosulfat. Bərk sulfid turşulu natrium turşusu
Sulfid turşulu natrium
Sulfid turşulu natrium turşusu- məhlul
korroziya- edici maddələr
Sulfitturşulu natrium tiosulfat
Karbon qazlı natrium turşusu
Sirkə turşulu natrium
Fosforlu natrium(natrium fosfid)
Su dəydikdə təhlükəlidir
Fosforturşulu iki tərəfli əvəz edilmiş natrium, üç tərəfli əvəz edilmiş fosfor turşulu natrium
Ftorlu natrium turşusu
korroziya- edici maddələr
Ftorlu natrium turşusu- məhlul
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Xlorat turşulu natrium və dinitrotoluol ilə qarışığı. Bax: Brizantlı partlayıcı maddələr, tioc
Xlorat turşulu natrium. Bax: Hipoxloritlər- məhlullar
Xlorat turşulu natrium
Xlorat turşulu natrium məhlulu
Xlor turşulu natrium- məhlul, tərkibində aktiv xlor 5%- dən çox olan
korroziya- edici maddələr
Natrium xlorid- məhlul, qatılığı 40%- dən çox
Nəm naftalin və ya təmizlənmiş naftalin
Naften. Bax: Sikloheksan
Naftenatlar. Bax: Sikkativlər, rənglər və ya əliflər və s.
1- Naftilamin- sulfid turşusu
Naftiltio sidik cövhəri
alfa- Naftiltio- sidik cövhəri
1- naftol- oksinaftilamin
Naşatır spirti. Bax: Ammonyak məhlulları və s.
Aktivsizləşdirilmiş ağac kömürü. Bax: Kömür
Alışmayan qaz. Bax: Sıxılmış qazlar və ya mayeləşmiş qazlar və s. (BMT1955,1956)
Sönməmiş əhəng. Bax: Kalsium oksidi
Neoheksan. Bax: heksanlar
Neopentan. Bax: 2,2- Dimetilpropan Neotil. Bax: Metilpropil efiri
Təmizlənməmiş toluol. Bax: Toluol
Mayeləşməmiş qazlar. Bax: sıxılmış qazlar və s.
Mayeləşməmiş karbohidrogen qazı. Bax: sıxılmış karbohidrogen qazları k.g.
Neft həllediciləri. Bax: Liqroin
Nikelli katalizator, quru
Nikelli katalizator, nəmli, su və ya başqa müvafiq mayelər 40%- dən az deyil, nazik xırdalanmış, aktivləşdirilmiş və ya emal olunmuş
Bərk karbon qazlı nikel
Zəhər (qr II) qida məhsullarından ayrı saxlamalı (qr III)
Çaxır turşulu nikotin (nikotin tartratı)
Salisilat turşulu nikotin
Sulfid turşulu nikotin- məhlul
Bərk sulfid turşulu nikotin
Xlor turşulu nikotin və onun məhlulları
Nikotin hidroxlorid və onun məhlulları
Alüminium nitrat. Bax: Azot turşulu alüminium
Ammonium nitrat. Bax: Azot turşulu ammonium
Barium, berilium, nikel, qurğuşun, gümüş, tallium, xrom nitratları
Diazonun nitrat birləşməsi
Qeyri- üzvi nitratlar, k.g.
Su dəydikdə təhlükəlidir
Nitril akril turşusu. Bax: Akritonitril
Etilmalonat nitril. Bax: Etil- sianoasetat
Qeyri- üzvi nitritlər
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Nitroanilinlər (orto, - meta, - para)
4- Nitro- 2- aminofenol
Nitrobenzen. Bax: Nitrobenzol
Nitrobenzolbromid. Bax: Nitrobrombenzol
Nitrobenzolbromid, paranitrobrombenzol
Nitrobenzoüçftoridlər
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Desensibilləşdirilmiş nitro- qliserin, kütlə üzrə suda uçucu olmayan, həll olunmayan fleqmatizator 40%- dən az olmamalı
Maye nitroqliserin, desensibilləşdirilməmiş
Nitroqliserin- spirtli məhlul, zenginliyi 1%- dən çox, ancaq 10%- dən az olan
Nitroqliserin- spirtli məhlul, qatılığı 1 %- dən çox olmayaraq
Nitroqliserin- spirtli məhlul, qatılığı 1%- dən çox 5%- dən az olan
Nitroquanidin quru və ya nəmli, su 20%- dən az
Nəmli nitroquanidin, su 20%- dən az olmayaraq
Nitroizobutantriolüçnitrat
Quru və nəmli nitrosellüloza, 30%- dən az həlledici və ya 20%- dən az su
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Nitrooksilollar (orto, meta-, para- )
Quru və ya nəmli Nitro- kraxmal, su 20%- dən az
Nəmli nitrokraxmal, su 20%- dən az olmayaraq
Nitrorənglər. Bax: Rənglər və s.
Nəmləşdirilmiş nitro- mannit. Bax: Mannithek- sanitrat və s.
Nəmləşdirilmiş nitrosidik- cövhəri, su 10%- dən az
6- Nitro- 4- diazotoluolsul- foturşulu (quru)
2- Nitro- 2- metilpropanolnitrat
T- Nitro- N- Metilqlikolamidnitrat
Nitrotoluidinlər (mono)
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Nitroüçxlormetan. Bax: Xlorpikrin nitrofenol (orto-, meta-, para- )
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
3- Nitro- 4- Xlorbenzoüçftorid
Nitroxlorbenzol. Bax: Xlornitrobenzollar
Nitroxloroform. Bax: Xlorpikrin
Zəifləşdirilmiş və ya plastifisləşdirilmiş nitrosellüloza, kütlə üzrə tərkibində plastifiləşdirilmiş maddələr 18%- dən az
Hopdurulmuş nitrosellüloza kütlə üzrə spirt 25%- dən az olmadan
Nitrosellüloza, kütlə üzrə tərkibində spirt 25%- dən az olmamalı və quru kütləsində azot 12,6%- dən çox olmamalı
Nitrosellüloza, kütlə üzrə tərkibində plastifikator 18%- dən az olmamalı, quru kütlədə azot 12,6%- dən çox olmamalı
Nitrosellüloza, tərkibində su 25%- dən az
Plastifisləşdirilmiş nitrosellüloza, plastifikator 18%- dən az olmamalı
Nitrosellüloza tezalışan maye məhlullar, tərkibində azot 12,6%- dən çox olmamalı, nitrosellülozalar 55%- dən çox olmamalı, alışma temperaturu 23°C- dən aşağı olan
Nitrosellüloza tezalışan maye məhlullar, (kütlə üzrə) tərkibində azot 12,6%- dən çox olmamalı, nitrosellülozalar 55%- dən çox olmamalı, alışma temperaturu 23°C- dən aşağı və 60,5°C- dən yuxarı olmayan
Nitrosellüloza, su tərkibi 25%- ə qədər (TAM- 25- 40)
Nitrosellüloza kalloidli dənə və ya topa, quru və ya nəmli, tərkibində su və ya həlledici 25%- dən az
Kalloidli nitrosellüloza nəmli parçası tərkibində spirt 25%- dən az
Quru və ya nəmli nitrosellüloza, tərkibində həlledici 30%- dən və ya su 20%- dən az
Nitrosellüloza quru və nəmli yumaq şəklində, tərkibində spirt və ya həlledici 20%- dən az
Quru və ya hopdurulmuş nitrosellüloza, tərkibində su (və ya spirt) 25%- dən az
İşlənmiş nitridləşdirici turşu qarışığı. Bax: işlənmiş nitridləşdirici turşu qarışığı
Nitridləşdirici turşu qarışığı, Bax: Nitridləşdirici turşu qarışığı
korroziya- edici maddələr
1- Aminobutan N- norm- Butiliminazol. Bax:N- norm- butilimidozol
Norm- Butil- 4,4- bis (tretbutilperoksid) valerat, tərkiblndə bərk inert maddələr 52%- dən çox olmamalı
norm- Butilmetakrilat
norm- Butilperoksidi- karbonat. Bax: Dinorm- butilperoksidikarbonat
norm- butilli qarışqa turşulu efir
norm- Butilfosfat turşusu. Bax: butilfosforlu turşu
norm- Butilxlorformiat
Zəhər və korroziya- edici maddələr
norm- Butil- 4,4- di (üçdəbir- butilperoksidi) valerat texniki cəhətdən təmiz
Norm- valeraldehid. Bax: Valeraldehid
Propinli sirkə turşulu efir
norm- Propilizosianat
Propil azot turşulu efir
norm- Propilxlorformiat
TAM, zəhər və korroziya- edici maddələr
N- norm- Butilimidazol
Obetin. Bax: anisli Aldehid
Partlayıcı maddələrin növləri, partlayışın baş verməsinə şərait yaradanlardan başqa
Üzvi peroksidlərin növü. Bax: üzvi peroksidlər. növləri k.g.
Tərkibində sıxılmış və ya mayeləşdirilmiş qaz olan odsöndürənlər
Odekalon, spirtlər. Bax: ətriyyat məhsulları, tərkibində asan alışan həlledicilər
Odorant. Bax: Etilmerkaptan
Azot oksidi və 4- oksidli- azotun qarışığı
1- Aziridinil fosfin- (üç). Bax: Üç- (1- aziridinil) fosfin oksidi
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Dietilen oksidi. Bax: Dioksan
İşlənmiş dəmir oksidi və ya məsaməli, dəmirdaşkömür qazı təmizlənərkən alınmış tullantılar
korroziya- edici maddələr
İzopropilidenaseton Metil oksidi. Bax: Dimetilli efir
korroziya- edici maddələr
Üçdəbir (1- aziridinil) fosfin oksidi
Təmiz etilen oksidi və ya azot tərkibli
Etilen oksidi və ikioksidli karbon qarışığı. Bax: İkioksidli karbon və etilen oksidi qarışığı və s.
Etilen oksidi və Propilen oksidi qarışığı, tərkibində etilen oksidi 30%- dən çox olmamalı
Oksidləşən maddələr. Bərk və maye, k.g.
Oksalatlar, suda həll olunanlar
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
4- Oksi- 4- Metilpentanon- 2, Bax: Diasetinli spirt
Oksianilin. Bax: Aminofenol
2- Oksinitril izoyağlı turşu. Bax: Asetonsianhidrin
2- Oksietilanilin. Bax:2- Aniloetanol
Oksiran. Bax: Etilen oksidi və s.
1 - Oksi- 4- nitrobenzol. Bax: nitrofenollar
Ərinmiş fosfor oksibromid
Karbon oksisulfid. Bax: kükürdlü karbonil
korroziya- edici maddələr
3- (2- Oksietoksi)- 4- pirrolidin- 1- ilbenzodiazonlu sink xloridi
1,7- oktadin- 3,5- dien- 1,8- dimetoksi- 9- oktadesinoilli turşu
Oktilasetat. Bax: Oktilli sirkə turşulu efir
korroziya- edici maddələr
Oktol. Bax: Oktolit və s. Oktolit (oktol) quru və ya nəmli, kütlə üzrə su 15%- dən az
Oktoqen. Bax: Siklotetrametilentetranitramin və s.
Olein. Bax: Olein turşusu
Oleum. Bax: Tüstülənən
Üzvi qalay birləşməsi maye və bərk, k.g.
Zəhər (qr I və II) qida məhsullarından ayrı saxlamalı (qr III)
Susuz, dördxlorlu qalay
korroziya- edici maddələr
Beşsulu xlorlu qalay (IV)
Kükürd turşulu qalay (sulfat qalay)
Xlorlu qalay. Bax: Dördxlorlu susuz qalay
Qalaylı qaynaq. Bax: Xlorlu sink
Su dəydikdə təhlükəlidir
Omeqa- Bromasetofenon. Bax: Bromlu fenasil
Mis ortoarsenit. Bax: Arsen turşulu mis
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Ortofosforlu turşu. Bax: Fosfor turşusu
Orto- ftoranilin. Bax: Ftor- anilinlər
İşıqlandırıcı pirotexniki məmulatlar. Bax: pirotexniki, fotoişıqlandırıcı məmulatları
Osmi anhidridi. Bax: dördoksidli osmi
Rəngqurudan. Bax: sikkativlər, rənglər, əliflər və s.
Ağardıcı vasitələr və ya dərini aşındırma üçün vasitələr. Bax: Tərkibində tezalışan mayelər olan preparatlar, k.g.
Ağardıcı məhlul. Bax: hipoxloritlər- məhlullar
Rezin tullantıları və ya utilrezin- toz və ya dənəvər
Nəmli tikiş tullantıları, k.g.
Nəmli yun tullantıları
Yağ hopmuş pambıq tullantıları
Üzvi peroksidlər, k.g.
Təmizləyici- maye. Bax: tərkibi tezalışan mayelər olan preparatlar, k.g.
para- Dihidroksibenzol. Bax: Hidroxinon
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
1,4- Dixlorbenzol para- Ksilildiazid
2,4,6- Üçmetil- 1,3,5- Üçoksan
DL- para- meta- 1,8dien. Bax: Dipenten
para- Nitrozodimetilanilin
Dimetilparanitrozoanilin
para- Nitrozodimetil para- üçdəbir Butiltoluol. Bax: Butiltoluollar
para- ftoranilin. Bax: 4- Ftoranilin
Parafin. Bax: Ağ neft
Ətriyyat məhsulları, tərkibində tezalışan həlledicilər
Partlayıcının işə düşməsi üçün patron (borucuq). Bax: mexanizmlərin işə düşməsi üçün patronlar
Boş kapsullu güllə gilzləri. Bax: güllə gilzləri, boş kapsullu
Təhlükəsiz güllələr. Bax: döyüş güllələri, boş güllələrdən başqa. (BMT0012) və ya Mexanizmlərin işə düşməsi üçün patronlar (BMT0323)
Təhlükəsiz boş güllələr. Bax: döyüş, boş güllələri (BMT0014)
Döyüş güllələri (təhlükəsiz güllələr) boş güllələrdən başqa
Döyüş güllələri inertli mərmilərlə
Döyüş güllələri inertli mərmilərlə
Döyüş güllələri inertli mərmilərlə
Döyüş güllələri partlayıcı maddələrlə
Döyüş güllələri partlayıcı maddələrlə
Döyüş güllələri partlayıcı maddələrlə
Döyüş güllələri partlayıcı maddələrlə
Döyüş güllələri partlayıcı maddələrlə (mərmilər metal doldurma ilə)
Döyüş güllələri partlayıcı maddələrlə (mərmilər metal doldurma ilə)
Boş patronlar (təhlükəsiz boş patronlar)
Partlayan güllələr. Bax: Partlatma üçün maddələr
Göz yaşardıcı qaz güllələr. Bax: gözyaşardıcı döyüş sursatları və s.
Alışqan üçün ehtiyat patronlar, tərkibində mayeləşdirilmiş netrorele qazlar (və analoji quruluşu, hər kütlə 65kq- dan çox olmamalı). Bax: alışqanlar, tərkibində tezalışan qaz
Çıxarılan fənərlərin və ya mexanizmlərin, odsöndürənlərin, aviasiya katapult kreslosunun işə düşməsi üçün patronlar (sıxaclar). Bax: mexanizmlərin işə düşməsi üçün patronlar (sıxaclar)
Mexanizmlərin işə düşməsi üçün sıxaclar
Mexanizmlərin işə düşməsi üçün sıxaclar
Mexanizmlərin işə düşməsi üçün sıxaclar
Mexanizmlərin işə düşməsi üçün sıxaclar (təhlükəsiz sıxaclar)
Neft quyuları üçün sıxaclar
Neft quyuları üçün sıxaclar
İşıqlandırma patronları
İşıqlandırma patronları
İdman güllələri. Bax: Döyüş güllələri, boş güllələrdən başqa
Reaktiv mühərriklər üçün start sıxacları. Bax: mexanizmləri işə salmaq üçün sıxaclar
Partlayan tral patronları
Pentanatriumüçfosfat. Bax: Üç- polifosfat natrium
Pentanal. Bax: Valeraldehid
Pentanitroanilin (quru)
Pentan, metil.Bax: heksanlar
Pentan- norm və ya İzopentan
3- Pentanol. Bax: Amil spirtləri
1- Pentanol. Bax: Amil spirtləri
1- Pentanolasetat. Bax: Sirkə turşulu amil efiri
3- Pentanon (propion). Bax: Dietilketon
Pentaxloretan (pentalin)
Pentaxlornitrobenzol PETN. Bax: Pentaeritrittetranitrat
Pentaeritrittetranitrat (quru)
Pentaeritrittetranitrat (tetra- nitrat pentaeritrit, PETN), kütlə üzrə tərkibində parafin 7%- dən az olmamalı
Pentaeritrittetranitrat (pentaeritrittetranitrat, PETN), nəmli, kütlə üzrə su 25%- dən az olmamalı, və ya Pentoeritrittetranitrat (pentaeritrit tetranitrat PETN) desensiyaxınlaşdırılmış, kütlə üzrə fleqmatizator 15%- dən az olmamalı
1- Penten. Bax: Amilen- norm
Pentilamin. Bax: Amilamin
Pentilmetanoat. Bax: Sirkə turşulu amil efiri
Pentilnitrit. Bax: Amilnitrit
korroziya- edici maddələr
Pentolit quru və ya nəmli, kütlə üzrə su 15%- dən az
PETN/TNT. Bax: Penyulit və s.
Asetil peroksidi. Bax: Diasetil peroksidi və s. Bərk asetil peroksidi və ya məhlulu, kütlə üzrə tərkibdə 25%- dən yuxarı
Asetilaseton peroksidi məhlulda 40%- dən çox olmamalı
Asetilbenzoil peroksidi məhlulda 45%- dən çox olmamalı
Asetilsikloheksansulfonil peroksid,82%- dən çox nəmli, 12%- dən az su
Asetilsikloheksansulfonil peroksidi, məhlulda 32%- dən çox olmamalı
Asetilsikloheksansulfonil peroksidi, 82% çox nəmli olmamalı, su 12%- dən az olmamalı
Asetilaseton peroksidi pastada 32%- dən çox olmayaraq, məhlulda 44%- dən aşağı olmayaraq, su 9%- dən az olmamalı, bərk inertli maddələr 11%- dən az olmamalı
Oksidləşdirici və zəhər
Benzol. Bax: Peroksid, Dibenzoil peroksidi və s.
Bərk hidrogen peroksidi. Bax: Hidrogen peroksidli sidik cövhəri
Hidrogen peroksidi- sulu məhlulları, tərkibi 20%- dən az və 40%- dən çox peroksid hidrogen olmamalı (lazım olduqda, sabitləşdirilmiş)
Oksidləşdirici və korroziya- edici maddələr
Hidrogen peroksidi- sulu məhlulları, tərkibində peroksid hidrogen 8%- dən 20%- ə qədər (lazım olduqda, sabitləşdirmək)
Hidrogen peroksidi- sulu məhlulu, tərkibi 40%- dən 60%- ə qədər hidrogen peroksidi (lazım olduqda sabitləşdirilmiş)
Oksidləşdirici və korroziya- edici maddələr
Stabilləşdirilmiş hidrogen peroksidi və ya hidrogen peroksidi- sulu məhlulları, stabilləşdirilmiş, tərkibi 60%- dən çox hidrogen peroksidi
Oksidləşdirici və korroziya- edici maddələr
Hidrogen peroksidinin qatılığı 40%- dən çox
Peroksid 1- hidroksi- 1- hidro- peroksidsikloheksil və peroksid di- (1- hidroksisiklo- heksil) qarışıqda. Bax: Peroksid (peroksidlər) sikloheksanon (BMT 2117, 2119)
Peroksid- 1- hidroksi- 1- hidroperoksidsikloheksil texniki təmiz. Bax: Peroksid (peroksidlər) sikloheksanol (BMT 2117, 2119)
Dekanoil peroksidi. Bax: texniki tamiz didekanoil peroksidi
Diasetil peroksidi, məhlulda 27%- dən çox olmamalı (dimetilftolat və ya başqa fleqmatizator)
Diaseton spirtinin peroksidi, məhlulda 57%- dən çox,tərkibi 9%- dən çox hidrogen peroksid 26%- dən az diasetin spirti və 9%- dən az su, ümumi tərkibdə aktiv oksigen 10%- dən çox olmamalı
Diaseton spirtinin peroksidi, məhlulda 57%- dən çox olmamalı, tərkibi 9%- dən çox perekis hidrogen olmamalı, diaseton spirti 26%- dən az olmamalı və su 9%- dən az olmamalı, ümumi tərkibdə aktiv oksigen 10%- dən çox olmamalı
Dibenzoil peroksidi, 77%- dən çox, 95%- dən az su ilə
Dibenzoil peroksidi, su 72%- dən çox olmamalı
Dibenzoil peroksidi, su 77%- dən çox olmamalı
Dikumil peroksidi, tərkibində peroksid və ya məhlul 96%- dən çox olmamalı, tərkibində ağırlaşdırıcı 50%- dən az olmamalı
Dibenzoil peroksidi, tərkibində bərk inertli maddələr 30%- dən az, 52%- dən çox olmamalı
Texniki təmiz dibenzoil peroksidi və ya 52%- dən çox bərk inertli maddələrlə olan dibenzoil peroksidi
Peroksid di- (1- hidroksisiklo- heksil) texniki təmiz
Texniki təmiz didekanoil peroksidi (dekanoil peroksidi)
Peroksid di- 2,4- Dixlorbenzoil, 75%- dən çox su ilə
Peroksid di- 2,4- dixlorbenzoil (peroksidi- 2,4- dixlor- benzoil), 52%- dən çox olmamalı məhlulda
Peroksid di- 2,4- dixlorbenzoil (peroksidi- 2,4- dixlor- benzoil), pasta 52%- dən çox olmamalı
Peroksid di- 2,4- dixlorbenzoil (- 2.4- dixlorbenzoil peroksidləri, 75%- dən çox su ilə olmamalı
Diizobutil peroksidi məhlulda 52%- dən çox olmamalı
Texniki təmiz dikupil peroksidi və ya dikumil peroksidi bərk inertli maddələrlə
Dilaurail peroksidi, suda sabit parçalanması 42%- dən çox olmamalı
Texniki təmiz peroksid. Dilauroil peroksidi
Peroksid di- norma- nonanoil texniki təmiz
Texniki təmiz peroksid di- norm- oktanoil (oktanoil peroksidi)
Diproionil peroksidi məhlulda 28%- dən çox
Diproionil peroksidi məhlulda 28%- dən çox olmamalı
Disuksinilli peroksid turşusu, suda qatılığı 72%- dən çox olmamalı
Disuksilinli peroksid turşusu, texniki təmiz
Texniki təmiz peroksid di- tret- butil
Peroksid di- (3,5,5- üçmetil heksanoil) (peroksid izononanoil) məhlulda və ya texniki təmiz. Peroksid di- (3,5,5- üçmetil heksonoil) izononanoil peroksidi)
Peroksid. 2.4 dixlorbenzoil. Bax: Peroksid di- 2,4- dixlorbenzoil və s.
Peroksid di- 4- xlorbenzoil, su ilə 75%- dən çoz olmamalı
Peroksid di- 4- dixlorbenzoil, pasta- 52%- dən çox olmamalı
Peroksid- di- 4- xlorbenzoil, məhlulda 52%- dən çox olmamalı
Peroksid izononanoil. Bax: Peroksid di- (3,5,5- üçmetil heksanoil) və s.
Lauroil peroksidi: Quru, nəmli, 30%- dən az su nəmli, su 30%- dən az olmamalı
Metilizobutilketon peroksid, məhlulda əks: detonasiya və alışma əleyhinə aşqarlar ilə 62%- dən çox olmamalı və ya peroksid metilizobutilketon 20% metilizobutilketon və 20% əks detonasiyalı və alışma əleyhinə aşqarlar ilə 62%- dən çox olmamalı
Metiletilketon peroksidi (peroksidlər), məhlulda 50%- dən çox olmamalı, tərkibində sərbəst oksigen 10%- dən çox olmalı
Metiletilketon peroksidi (peroksidlər) məhlulda 50%- dən çox olmamalı, tərkibində sərbəst oksigen 10%- dən çox olmamalı
Metiletilketon peroksidi (peroksidlər) diizobutil- nilonatda 8,2%- dən çox olmayan sərbəst oksigenlə 40%- dən çox olmamalı
50%- dən çox metiletilketon peroksidi (peroksidlər)
Məhlulda 60%- dən çox olmayan metiletilketon peroksidi (peroksidlər)
Məhlulda 67%- dən çox olmayan metilsikloheksanon peroksidi (peroksidlər)
Sidik cövhəri peroksidi. Bax: hidrogenli peroksid sidik cövhəri
Qeyri- üzvi peroksidlər
Norm- oktanoil peroksid. Bax: Peroksid di- norm- oktanoil texniki təmiz
Üzvi peroksidlər- nümunələr
Üzvi peroksidlər- böyük miqdarda problar
Üzvi peroksidlər - qarışıqlar
Üzvi peroksidlər. Bax: üzvi peroksidlərin konkret adları
Peroksid para- xlorbenzoil. Bax: Peroksid di- 4- xlorbenzoil və s.
Pelarqonil peroksidi. Bax: Peroksid di- norm- nonanoil texniki təmiz
Propionil peroksidi. Bax: Dipropionil peroksidi
Qurğuşun peroksidi. Bax: İkioksidli qurğuşun
Üçdə bir- butil peroksidi. Bax: texniki təmiz di- tret- butil peroksidi
Texniki təmiz üçdə bir- butilkumil peroksidi
Üçdə bir- butilizopropilbenzol peroksidi- məhlulunun tərkibi 60%- dən çox olmamalı
Üçdə bir- butilizopropil- benzol peroksidi- məhl- lunun tərkibi uçucu olmayan həlledicidə 60%- dən çox olmamalı
Üçdə bir- dibutil peroksidi- məhlulunun tərkibində 60%- dən çox olmamalı
Üçdə bir- butil peroksidi- məhlulunun tərkibində 60%- dən yuxarı
Sikloheksanon peroksidi (peroksidlər), həlledicidə 72%- dən çox olmamalı, aktiv oksigen 9%- dən çox olmamalı
Sikloheksanon peroksidi (peroksidlər) 72%- dən çox olmamalı, pasta kimi aktiv oksigen 9%- dən çox olmamalı
Sikloheksanon peroksidi (peroksidlər) (peroksid- 1- hidrogen- 1- hidroperoksidi- sikloheksil texniki təmiz və ya peroksid 1- hidroksi- 1- hidroperoksidsikloheksil və peroksid di- (1- hidro- ksisikloheksil qarışıqda) 90%- dən çox su ilə 10%- dən az
Sikloheksanon peroksidi (peroksidlər) (1- hidroksi- 1- hidroperoksidsikloheksil peroksidi, texniki təmiz və ya 1- hidroksi- 1- hidroper- oksidsikloheksil peroksidin di- (1- hidroperoksi sikloheksil) peroksidi ilə qarışığı, su 90%- dən çox olmamalı
Sikloheksan peroksidi qatılığı 85%- dən yuxarı
Etilmetilketon peroksidi, tərkibi 60%- dən çox
Etilmetilketon peroksidi. Tərkibində fleqmatizator 40%- dən az olmamalı
Metiletilketon peroksidi
Kəhraba turşulu peroksid. Bax: Disuksinil turşulu peroksidlər
Natrium perkarbonatlar
Barium permanqanat. Bax: Marqans turşulu barium
Qeyri- üzvi permanqanatlar (daşınması qadağan edilən ammonium permanqanatdan başqa)
Siyahıda adlandırılmayan qeyri- üzvi marqan turşulu duzlar
Kalsium peroksidi. Bax: Kalsium peroksidi
Barium peroksidi. Bax: barium peroksidi
Ammonium persulfat. Bax: Sulfat turşusu əsasında Ammonium
Kalium persulfat. Bax: Sulfat turşusu əsasında kalium
Perftor- 2- buten. Bax: Oktaftorbuten- 2
Perftorpropan. Bax: oktaftor- propan
Diazonium perxlorat (quru)
Qeyri- üzvi perxloratlar
Perxloratlar. Bax: Xlorid turşuların duzları
Perxlorbenzol. Bax: Heksaxlorbenzol
Maye sürməli perxlorid. Bax: beş xlorlu sürmə- məhlulu
Perxlormetan. Bax: dördxlorlu karbon
Perxlormetilmerkantan
Tiokarbonil tetraxlorid
Perxlorsiklopentadien. Bax: Heksaxlorsiklopentadien
Perxloretilen. Bax: tetraxloretilen
Perxloretan. Bax: Heksaxloretan
Ammonium perxlorat. Bax: xlor turşulu ammonium
Dəmir perxlorid. Bax: xlorlu dəmir
Maye, tezalışan, zəhərli pestisidlər, alışma temperaturu 23°C- dən aşağı
Maye, tezalışan, zəhərli pestisidlər, alışma temperaturu 23°C- dən aşağı olmayanlar
Zəhər (qr I və II) qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Maye, zəhərli pestisidlər
Zəhər (qr. I və I I) qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Mistərkibli. Tezalışan, zəhərli pestisidlər, alışma temperaturu 23°C- dən aşağı olanlar
Mistərkibli maye. Zəhərli pestisidlər
Zəhər (qr. I və II) qida məhsullarından ayrı saxlamalı (qr. III)
Mistərkibli. Maye, tezalışan. Zəhərli pestisidlər. Alışma temperaturu 23°C - dən aşağı olmayanlar
Mistərkibli, bərk, zəhərli pestisidlər
Arsen tərkibli maye, tezalışan, zəhərli pestisidlər, alışma temperaturu 23°C- dən aşağı olanlar
Arsentərkibli maye, zəhərli, tezalışan pestisidlər, alışma temperaturu 23°C- dən aşağı olmayanlar
Zəhər (qr. I və II) qida məhsullarından ayrı saxlamalı (qr. III)
Arsentərkibli maye, zəhərli pestisidlər
Zəhər (qr. I və II) qida məhsullarından ayrı saxlamalı (qr. III)
Arsentərkibli bərk, zəhərli pestisidlər
Alüminium fosfidləri əsasında pestisidlər
Ditiokarbonatların əsasında maye, zəhərli, tezalışan pestisidlər, alışma temperaturu 23°C- dən aşağı olmayanlar
Zəhər (qr. I və II) qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Ditiokarbamatlar əsasında maye, zəhərli pestisidlər
Ditiokarbamatların əsasında bərk, zəhərli pestisidlər
Karbamatların əsasında maye, zəhərli, tezalışan pestisidlər, alışma temperaturu 23°C- dən aşağı olmayanlar
Ditiokarbamatların əsasında maye, tezalışan, zəhərli pestisidlər, alışma temperaturu 23°C- dən aşağı olan
Karbamatların əsasında maye, tezalışan, zəhərli pestisidlər
Zəhər (qr I və II) qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Karbamatların əsasında maye, tezalışan, zəhərli pestisidlər, alışma temperaturu 23° C - dən aşağı olan
Karbamatların əsasında bərk, zəhərli pestisidlər
Zəhər (qr. I və II) qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Triazin əsasında maye, zəhərli, tezalışan pestisidlər, alışma temperaturu 23°C- dən aşağı olmayan
Triazin əsasında maye, zəhərli pestisidlər, alışma temperaturu 23°C- dən aşağı olan
Triazin əsasında maye, zəhərli pestisidlər
Zəhər (qr. I və II) qida məhsullarından ayrı saxlamalı (qr. III)
Triazin əsasında bərk, zəhərli pestisidlər
Fenilsidikcövhəri əsasında maye, tezalışan, zəhərli pestisidlər, alışma temperaturu 23°C- dən aşağı olan
Fenilsidikcövhəri əsasında maye, zəhərli, tezalışan pestisidlər, alışma temperaturu 23°C- dən aşağı olmayan
Zəhər (qr. I və II) qida məhsullarından ayrı saxlamalı (qr. III)
Fenilsidikcövhəri əsasında maye, zəhərli pestisidlər
Zəhər (qr. I və II) qida məhsullarından ayrı saxlamalı (qr. III)
Fenilsidikcövhəri əsasında
bərk zəhərli pestisidlər
Fenoksibirləşmələri əsasında maye, zəhərləyici, tezalışan pestisidlər, alışma temperaturu 23°C- dən aşağı olmayan
Fenoksibirləşmələri əsasında maye, tezalışan. Zəhərləyici pestisidlər, alışma temperaturu, 23°C- dən aşağı
Fenoksibirləşmələri əsasında maye, zəhərləyici pestisidlər
Zəhər (qr. I və II) qida məhsullarından ayrı saxlamalı (qr. III)
Fenoksibirləşmələri əsasında bərk, zəhərləyici pestisidlər
Üzvi qalay maye, tezalışan, zəhərləyici pestisidlər
Üzvi qalay maye, zəhərləyici, tezalışan pestisidlər, alışma temperaturu 23°C- dən aşağı olmayanlar
Zəhər (qr. I və II) qida məhsullarından ayrı saxlamalı (qr. III)
Üzvi qalay maye, zəhərli pestisidlər
Üzvi qalay bərk, zəhərli pestisidlər
Benzoy turşusunun maye, tezalışan, zəhərləyici törəmələri- pestisidlər, alışma temperaturu 23°C- dən aşağı
Benzoy turşusunun maye, tezalışan, zəhərləyici törəmələri- pestisidlər, alışma temperaturu 23°C- dən aşağı olmayan
Zəhər (qr. I və II) qida məhsullarından ayrı saxlamalı (qr. III)
Benzoy turşusunun maye, zəhərləyici törəmələri- pestisidlər
Benzoy turşusunun bərk zəhərləyici törəmələri- pestisidlər
Dipiridilin maye, tezalışan, zəhərləyici törəmələri- pestisidlər, alışma temperaturu 23°C- dən aşağı
Dipiridilin maye, tezalışan, zəhərləyici törəmələri- pestisidlər, alışma temperaturu 23°C- dən aşağı olmayan
Zəhər (qr. I və II) qida məhsullarından ayrı saxlamalı (qr. III)
Dipiridilin maye, zəhərləyici törəmələri- pestisidlər,
Pestisidlər dipiridilin bərk zəhərləyici törəmələri
Pestisidlər- kumarinin maye, tezalışan, zəhərləyici törəmələri, alışma temperaturu 23°C- dən aşağı olmayan
Pestisidlər- kumarinin maye, tezalışan, zəhərləyici törəmələri, alışma temperaturu 23°C- dən aşağı olmayan
Zəhər (qr. I və II) qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Pestisidlər- kumarinin maye, zəhərləyici törəmələri
Pestisidlər- kumarinin bərk, zəhərləyici törəmələri
Pestisidlər- nitrofenolun maye, zəhərləyici, tezalışan törəmələri, alışma temperaturu 23°C- dən aşağı olmayan
Zəhər (qr. I və II) qida məhsullarından ayrı saxlamalı (qr. III)
Pestisidlər- nitrofenolun maye, zəhərləyici, tezalışan törəmələri, alışma temperaturu 23°C- dən aşağı olmayan
Pestisidlər- nitrofenolun maye, zəhərləyici törəmələri
Zəhər (qr I və II) qida məhsullarından ayrı saxlamalı (qr III)
Pestisidlər- nitrofenolun bərk zəhərləyici törəmələri
Pestisidlər- ftolimidin maye, zəhərləyici, tezalışan törəmələri, alışma temperaturu 23°C- dən aşağı olan
Pestisidlər- ftalimidin maye, zəhərləyici, tezalışan törəmələri, alışma temperaturu 23°C- dən aşağı olmayan
Zəhər (qr. I və II) qida məhsullarından ayrı saxlamalı (qr. III)
Pestisidlər- ftalimidin maye, zəhərləyici törəmələri
Pestisidlər- ftalimidin bərk, zəhərləyici törəmələri
Zəhər (qr. I və II) qida məhsullarından ayrı saxlamalı (qr. III)
Civə tərkibli maye zəhərləyici, tezalışan pestisidlər, alışma temperaturu 23°C- dən aşağı olmayan
Civə tərkibli maye zəhərləyici, tezalışan pestisidlər, alışma temperaturu 23°C
Civə tərkibli maye zəhərləyici pestisidlər
Zəhər (qr. I və II) qida məhsullarından ayrı saxlamalı (qr. III)
Civə tərkibli bərk zəhərləyici pestisidlər
Bərk, zəhərləyici pestisidlər
Sıxılmış qazla olan zəhərli pestisidlər. Bax: Aerozollar
Üzvi fosforlu, maye, zəhərli, tezalışan pestisidlər, alışma temperaturu 23°C- dən aşağı
Üzvi fosforlu, maye, zəhərli, tezalışan pestisidlər, alışma temperaturu 23°C- dən aşağı olmayan
Zəhər (qr. I və II) qida məhsullarından ayrı saxlamalı (qr. III)
Bərk, zəhərli, üzvi fosfor pestisidləri
Maye zəhərli, üzvi fosfor pestisidlər
Maye, zəhərli, tezalışan üzvi xlor pestisidləri, alışma temperaturu 23°C- dən aşağı olmayan
Maye, zəhərli, tezalışan üzvi xlor pestisidləri, alışma temperaturu 23°C- dən aşağı
Maye, zəhərli, üzvi xlor pestisidləri
Zəhər (qr. I və II) qida məhsullarından ayrı saxlamalı (qr. III)
Bərk, zəhərli üzvi xlor pestisidləri
Dəmiryolu partlayıcı petardları
Dəmiryolu partlayıcı petardları
Petrol. Bax: mühərrik benzini
Nafta petroley. Bax: Liqroin
Petroley rafinat. Bax: distilləedilmiş neftlər
Maye petroley qazı. Bax: sıxılmış petroley qazları
Petroley efiri. Bax: Petroley spirti
Xlorlu pivalil. Bax: Üçmetilasetilxlorid
Pikromid. Bax: Üçnitroanilin
Qurğuşun pikrat (quru)
Pikrilxlorid. Bax: üçnitroxlorbenzol
Pikrit. Bax: Nitroquanidin və s.
Quru və ya nəmli pikrilxlorid, tərkibində su 10%- dən az
Pimelinketon. Bax: Sikloheksanon
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
korroziya- edici maddələr
Pirosulfat turşulu xloranhidrid
Piroksilin - plastmas. Bax: Selluloid
Piroksilinli həlledici. Bax: tezalışan mayelər
Piroksilin- məhlul. Bax: Nitroselluloza (BMT 2059 və 2060)
Piroksilin sement. Bax: yapışqan və s.
Pirit. Bax: kükürdlü kolçedan
Pirokatexin (texniki pirokatexin)
Piroforlu maye maddələr
Piroforlu bərk maddələr
Nitrosellüloz əsasında özüalışan plastmaslar
Oyuncaq pistonlar (barıt doldurması ilə)
Pasta, list və ya ekstraktlaşdırılmış yapışqan maye şəklində plastmas qəlibə yararlı material
Flüorit. Bax: ftorlu kalsium
Polialkilaminlər. Bax: Alkil- aminlər və s.
Polivinilbutiral - toz
Polivinilbutiral (yapışqan) - məhlul
Ammonium polisulfid- məhlul
korroziya- edici maddələr və zəhər
Poliefirkarboranadipinat
Barıt briketlərdə (kərpic şəklində) nəmli, kütlə üzrə su 35%- dən az olmamalı
Barıt briketlərdə nəmli, kütlə üzrə spirt 17%- dən az olmamalı
Dənavər və ya toz şəklində tüstülənən (qara) barıt
Preslənmiş tüstülənən (qara) barıt və ya şaşkilərdə tüstülənən (qara) barıt
Barıt doldurmaları. Bax: oyuncaq pistonlar
Barıt pasta. Bax: barıt briketlərdə və s.
Potaş. Bax: Karbon turşulu kalium
Minaların, lakların, rənglərin, əliflərin və s. təmizlənməsi üçün tərkibi tezalışan mayelər olan preparatlar;
- mayelərin kənar edilməsi, bərpası və ya qatılması (zəiflədilməsi);
- dərilərin donmasına qarşı və ya aşılanması, hamarlanması, vulkanizasiyası üçün dərmanların hazırlanması
Preparat 23T (Forbiat)
Preparat NİYİF- 100 və onun bərk, maye qarışığı və ya sıxılmış qaz halında
Prazeodim oksidi- konsentrat
Təbii qazlar (yüksək tərkibli metan). Bax: Metan və s.
Mühərrik yanacağı üçün antidetonasiya edici aşqarlar
Prima. Bax: zəhərləyici aerozollar. Sinif 6
Bərk alışdırıcı- cihazlar, tərkibində tezalışan maye
İnqibirləşdirilmiş propadien
Propadienin metilasetilli qarışığı. Bax: sabitləşmiş metilasetilen və propadien qarışığı
Propanal. Bax: propionlu aldehid
2- Propanon. Bax: Aseton
Propilli spirt norması
Propen. Bax: Propilen
Propenat. Bax: Akrolein
Propennitril.Bax: Akrilonitril
korroziya- edici maddələr
İnqibirləşdirilmiş propilenimin
Normal propilasetat. Bax: sirkə turşulu propilli efir
Propilaldehid. Bax: propilli aldehid.
Normal propil asetat. Bax: Sirkə turşulu propilli efir
Propilen və ya mayeləşmiş petroley qazı. Bax: mayeləşmiş petroley qazları
İkixlorlu propilen Xlorlu propilen
Propilenqlikol (propandiol)
Propilenaldehid. Bax: krotonlu aldehid
İnqibirləşdirilmiş propilen oksidi
İnqibirləşdirilmiş krotonlu aldehid
Propilmerkaptan. Bax: propanatiollar
Korroziya edici maddələr
Qarışqa turşulu propilli efir
TAM və korroziyalı maddələr
Propion turşulu xloranhidrid
Protars (Arsenli preparat)
Beşoksidli əridilməmiş vanadium
Beşkükürdlü sürmə. Bax: tezalışan bərk maddələr
korroziya- edici maddələr
Beşxlorlu arsen. Bax: üçxlorlu arsen
Rəng və ya yağları aparan maye təmizləyicilər
Qıcıqlandırıcı amillər. Bax: gözyaşardıcı qazqıcıqlandırıcı maddələr və s.
Raket mühərrikləri. Bax: raket mühərrikləri
“Veri” siqnal raketi. Bax: siqnal güllələri
Döyüş başlıqsız raketlər
İp atmaq üçün raketlər
İp atmaq üçün raketlər
İp atmaq üçün raketlər
Maye yanacaqla doldurulmuş raketlər, dağıdıcı maddələrlə
Maye yanacaqla doldurulmuş raketlər, dağıdıcı maddələrlə
Dağıdıcı maddələrlə olan raketlər
Dağıdıcı maddələrlə olan raketlər
Dağıdıcı maddələrlə olan raketlər
Dağıdıcı maddələrlə olan raketlər
Atılan maddələrlə olan raketlər
Atılan maddələrlə olan raketlər
Atılan maddələrlə olan raketlər
Ammonium gübrəsinin məhlulu, tərkibi sərbəst ammonyak
Ağ turşulu məhlul. Bax: ftorlu hidrogen turşusu qarışığı
Üçyodlu arsen və ikiyodlu civə məhlulu. Bax: maye arsen birləşmələri
Deqazasiya məhlulları (Benzin əsasında DM)
Ammonium suyu əsasında deqazasiya məhlulları
korroziya- edici maddələr
Rorbax məhlulu (civə- barium yodu
Tezalışan zəhərləyici həlledicilər. Bax: tezalışan zəhərləyici mayelər
Tezalışan həlledicilər. Bax: tezalışan mayelər
Yanıqları kənar etmək üçün maye həlledicilər
Plastmas həlledicilər. Bax: tezalışan mayelər
Tetrastilditiopirofosfatın qaz ilə və yaxud tetraetilditiopirofosfatın qazla qarışığının məhlulları
Reaktiv yanacaqlar. Bax: turbin mühərrikləri üçün aviasiya yanacağı
Start reaktiv sürətləndirici. Bax: paket mühərrikləri
Regenerativ preparatlar və regenerasiya vasitələri (patronlar, lövhələr və s.)
Əridilmiş kalsium rezinatı
Çökdürülmüş kobalt rezinatı
Kobalt duzunun qatran turşusu
Rezinatlar. Bax: sikkativlər, rənglər və ya əliflər
Rezorsin. Bax: Rezorsinol
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Rele- detonatorlar. Bax: detonatorlar
Şüşə lifin təmir dəstləri. Bax: poliefirli qatran dəstləri
Riqolen. Bax: mayeləşdirilmiş karbohidrogen qazları və s.
RSB. Bax: Polixlor- difenillər
Civə qazotronları. Bax: sənaye məmulatlarının tərkibində civə
Civə birləşmələri. Bax: Civə birləşmələri və s.
korroziya- edici maddələr
Azot turşulu civə (I)
Azot turşulu civə (II)
Benzoy turşulu civə (II)
Qlyukon turşulu civə (II)
İkixlorlu civə. Bax: xlorlu civə
Yodlu civə- məhlul (II)
Yodlu civə su bazalı, ammonium bazalı (Millon əsasında yodid)
İkili əvəzedilmiş arsen turşulu civə (II) (orto)
Desensiyaxınlaşdırılmış oksisianistli civə
Olein turşulu civə (II)
Kükürd turşulu civə (II)
Sənaye məmulatlarında olan civə
korroziya- edici maddələr
Birləşmələr tərkibində olan civə. Bax: Civə birləşmələri və.s.
Kükürdlü civə (kinovar)
Su dəydikdə təhlükəlidir
Tüfəng üçün barıt. Bax: tüstüsüz barıt (BMT 0160)
Əl ilə siqnal qurğusu. Bax: əl ilə siqnal qurğuları
Möhkəmləşdirilməmiş balıq unu (balıq tullantıları)
Litiumlu batareyaların və pirotexniki maddələrin təhlükəsizliyini təmin edən qurğularla təchiz olunmuş əl çamadanları
Özü reaksiyaya girən maddələr (olifatik azo- birləşmələri, aromatik sulfohidrozid, N- nitraza birləşmələri diazonlu duzlar), nümunələr
Özü reaksiyaya girən maddələr (olifatik azo- birləşmələri, aromatik sulfohidrozinlər, N- nitroza birləşmələri diazonlu duzlar): problar, k.g nümunələr, k.g
Özüyeriyən nəqliyyat vasitəsi. Bax: özüyeriyən nəqliyyat vasitələri
Su dəydikdə təhlükəlidir
Saxaroza- oklonitrat (quru)
Partlama üçün qeyri elektrik detonatorların yığılması
Partlama üçün qeyri elektrik detonatorların yığılması
Avtomobil və dəmir yolu üçün işıq siqnalları
İşıq saçan aviabombalar. Bax: işıqsaçan aviabombalar
Qaz şamları (sveçi). Bax: alışqanlar və s.
Gözyaşardıcı qaz şamları
İstehkamçı kibritləri. Bax: İstehkamçı kibritləri
Azot turşulu qurğuşun
Oksidləşdirici və zəhər
Üçqat əvəzedilmiş arsen turşulu qurğuşun (orto)
Üçqat əvezedilmiş arsenləşdirici turşulu qurğuşun
Nitrorezirsinat qurğuşun (quru)
Silisium turşulu qurğuşun
Qurğuşun- oksid: Rodanlı qurğuşun (qurğuşun tio- sianat)
Kükürd turşulu qurğuşun, tərkibində sərbəst turşu 3%- dən çox
korroziya- edici maddələr
Qurğuşunlu şlak. Sulfid turşulu qurğuşun (Hipo- sulfit qurğuşun)
Qurğuşun tetrametil. Bax: mühərrik yanacaqları üçün antidetanasion aşqarlar
Qurğuşuntetraetil. Bax: mühərrik yanacaqları üçün antidetanasion aşqarlar
Sirkə turşulu qurğuşun
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Karbon turşulu qurğuşun
Xrom turşulu qurğuşun
Kalium selenat. Bax: selenatlar və ya selenitlər.
Mis selenat. Bax: selenatlar və ya selenitlər
Kalium selenit. Bax: selenatlar və ya selenitlər
Natrium selenit. Bax: selenatlar və ya selenitlər
Natrium selenat. Bax: selenatlar və ya selenitlər
Mis selenit. Bax: selenatlar və ya selenitlər
Selenatlar və ya selenitlər
Sink selenat. Bax: selenatlar və ya selenitlər
Sink selenit. Bax: selenatlar və ya selenitlər
İkisulfidli selen (disulfid selen)
Selenitlər. Bax: selenatlər və ya selenitlər
korroziya- edici maddələr və zəhər
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
korroziya- edici maddələr
Ammiaklı şora. Bax: Azot turşulu ammonium, Ammiaknitrat gübrəsi, Kaliumlu şora. Bax: Azot turşulu kalium
Çili şorası. Bax: Azot turşulu natrium (natrium nitrat)
Heyvan piyinə və ya bitki yağına hopdurulmuş pambıq toxumu, pambıq tiftiyi, lif qırıntıları, pulpası, tullantıları, kəsikləri. Bax: heyvan piyləri və ya bitki yağları hopdurulmuş heyvan və bitki mənşəli liflər və parçalar
Quru ot, çubuqlar, saman
Kükürd. Topa və iridənəli toz; narın xırdalanmış toz; kükürd rəngi
İkixlorlu kükürd. Bax: kükürd xloridlər
Birxlorlu kükürd. Bax: kükürd xloridləri
korroziya- edici maddələr
Asetilenli gümüş (quru)
Gümüş nitrat (lyapis)
Arsen turşulu üçqat əvəzedilmiş (orto) gümüş
Ortaarsenturşulu üçqat əvəz edilmiş gümüş
Pikrinturşulu nəmli gümüş, kütlə üzrə 30%- dən az olmamalı
Kükürdlü anhidrid. Bax: inqibirləşdirilmiş üç oksidli kükürd
Kükürdlü və ftorlu hidrogenli turşular qarışığı. Bax: ftorlu hidrogenli və kükürd turşuları qarışığı
Turş qudrondan reqenerasiya edilmiş sulfid turşusu
Bərk kükürdlü silisium. Bax: qeyri- üzvi silisium birləşmələri
Mayeləşmiş kükürd hidrogen
Kükürd- beta və ya qamma- üçoksidli qeyri stabilləşdirilmiş
Kükürdlər- alfa- üç oksidli stabilləşdirilmiş və ya stabilləşdirilməmiş
Üç oksidli stabilləşdirilmiş kükürdlər
korroziya- edici maddələr
İnqibirləşdirilmiş üçoksidli kükürdlər
Sıxılmış qaz. Bax: sıxılmış və ya mayeləşmiş qazlar və s.
Mayeləşmiş petrolen qaz. Bax: mayeləşmiş petrolen qazları
Mayeləşmiş təbii qaz. Bax: Metan və s. (BMT 1972)
Mayeləşmiş karbohidrogen qaz. Bax: mayeləşmiş karbohidrogen qazlar
Avtoyol siqnallar. Bax: əl siqnal qurğuları, pirotexniki vasitələr. Tip 9
Su ilə aktivləşən həyacan gəmi siqnalları. Bax: su ilə aktivləşən qurğular və s.
Həyəcan gəmi siqnalları (su ilə aktivləşən qurğulardan baºqa)
Həyəcan gəmi siqnalları (su ilə aktivləşən qurğulardan başqa)
Partlayıcı səs elementi olmayan tüstülü siqnallar
Partlayıcı səs elementi olmayan tüstülü siqnallar
Partlayıcı səs elementi olmayan tüstülü siqnallar
Səsli partlayıcı siqnallar
Səsli partlayıcıa siqnallar
Səsli partlayıcı siqnallar
Səthili işıq siqnalları
Səthili işıq siqnalları
Səthili işıq siqnalları
Sizan. Bax: bitki lifləri
Sikkativlər, rənglər və ya bərk əliflər
Sikkativlər, rənglər və ya maye əliflər
Su dəydikdə təhlükəlidir
Litium silisid. Bax: silisiumlu litium
Partlayıcı güc qurğuları. Bax: mexanizmləri işə salan sıxaclar (patronlar)
Simmetrik dixloretilen. Bax: Dixloretilen
Partlayıcı səs elementləri olan tüstülü siqnallar
Partlayıcı səs siqnalları
Sintez- qaz. Bax: Karbon və hidrogen monooksidlərinin qarışığı
Silvan. Bax: Metilfuran
Xlorlaşdırılmış skipidar
Borat və Xlorat qarışığı. Bax: Xloratın və boratın qarışığı
İkioksidli karbonun və azot oksidinin qarışığı
İkioksidli karbonun və oksigenin qarışığı
İzosorbitdinitratın qarışığı, tərkibində laktozalar, man- nozalar, nişastalar və ya kalsium hidrofosfat 60%- dən az olmamalı
Azot turşusunun və xlorluhidrogenin qarışığı
korroziya- edici maddələr
İşlənmiş nitrləşdirici turşu qarışığı, tərkibində 50%- dən çox azot turşusu
korroziya- edici maddələr
İşlənmiş nitrləşdirici qarışıq
İşlənmiş nitrləşdirici turşu qarışığı, tərkibində azot turşusu 50%- dən çox olmamalı
korroziya- edici maddələr və oksidləşdirici
Nitrləşdirici turşu qarışığı, tərkibində azot turşusu 50%- dən çox
Nitrləşdirici turşu qarışığı, tərkibində azot turşusu 50%- dən çox olmamalı
korroziya- edici maddələr
Arsenturşulu kalsium və bərk arsenturşulu kalsium qarışığı ( kalsium arsenat və bərk kalsium arsenitlər qarışığı)
Arsenat və kalsium arsenit qarışığı
Ftorluhidrogen və kükürd turşuları qarışığı
korroziya- edici maddələr və zəhər
Kükürd və ftorluhidrogen turşuları qarışığı
Metan və hidrogen qarışığı. Bax: metanlı hidrogen qarışığı və s.
Bromlu metilin və bromlu etilenin maye qarışığı
Bromlu metilin və 1,2- Dibrom etanın maye qarışıqları
Metilasetilenin və propadienin stabilləşdirilmiş qarışığı
Karbon və hidrogenin monooksid qarışığı
Neodimium azot turşusu qarışığı (neodim nitrat və nitrat prazeodimium qarışığı). Bax: Azot turşulu didimium
Nitrləşdirici qarışıq(azot və kükürd turşusu qarışığı)
korroziya- edici maddələr
Natrium nitrat və kalium nitratın qarışığı
Parationun sıxılmış qazla qarışığı
Nadir qazların və azotun qarışığı
Nadir qazların və oksigenin qarışığı
Nadir qazların qarışığı (məsələn: arqon, helium, kripton, neon, ksenon)
Tetraetilpirofosfatın sıxılmış qazla qarışığı
Trinitrotoluolun (TNT), trinitrobenzolun və heksa- nitrostilbenin qarışıqları
Trinitrotoluolun və trinitrobenzolun qarışıqları və ya trinitrotoluolun və heksanitrostilbenin qarışığı
Ftorluhidrogen turşusunun qarışıqları Komponentlərin təhlükəlilik sinfinə müvafiq təsnifatlaşdırmaq və işarə etmək lazımdır
Xloratın və boratın qarışığı
Xlorlu duzun və bor turşusunun qarışıqları
Xlorat və xlorlu maqnium qarışıqları
Xlorpikrinin və bromlu metilin qarışıqları
Xlorpikrinin və xlorlu metilin qarışıqları
Xlorpikrinin qarışıqları
Xlordiftormetanın və xlorpentaftoretanın daimi qaynama temperaturu ilə qarışığı, tərkibində 49% xlordiftormetan
Sikloüçmetilenüçnitrominin və siklotetrametilentetrinitrominin nəmli qarışıqları, kütlə üzrə su 15%- dən az olmamalı və ya sikloüçmetilenüçnitrominin və desensibilli siklometilen- tetranitrominin qarışıqları, fleqmatizator 10%- dən az olmamalı
Dördoksidli azotun və azot oksidinin qarışığı. Bax: Azot oksidi və dördoksidli azotun qarışıqları
Köpüklənən polistrollu qətran, tezalışan maye hopdurulmuş
Qətran- tezalışan məhlul
Qətran- zəhərləyici məhlul
Zəhər (qr. I və II) qida məhsullarından ayrı saxlamalı (qr. III)
Təmizlənmiş və nəmli qətran (boz kömür, ağac, torf)
İşıqlı iz buraxan inertli mərmilər
İşıqlı iz buraxan inertli mərmilər
İşıqlı iz buraxan inertli mərmilər
İşıq saçan mərmilər. Bax: işıq saçan döyüş sursatları və s.
Neft quyuları üçün kapsulsuz- detanatorsuz dəlici (deşikaçan) mərmilər
Vurub çıxarılan və ya atılan enerjili mərmilər
Vurub çıxarılan və ya atılan enerjili mərmilər
Vurub çıxarılan və ya atılan enerjili mərmilər
Vurub çıxarılan və ya atılan enerjili mərmilər
Vurub çıxarılan və ya atılan enerjili mərmilər
Vurub çıxarılan və ya atılan enerjili mərmilər
Dağıdıcı enerjili mərmilər
Dağıdıcı enerjili mərmilər
Dağıdıcı enerjili mərmilər
Dağıdıcı enerjili mərmilər
Dağıdıcı enerjili mərmilər
Barium birləşmələri, sulfid turşusunun bariumundan başqa
Zəhər (qr I və II) qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Berilium birləşmələri
Həll olunan qurğuşun birləşmələri
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı (qr. III)
İkiftorlu birləşmələr
İkiftorlu birləşmələr- məhlul
Kadmium birləşmələri, Kadmium seleniddən və kadmium sulfiddən başqa
Zəhər (qr. I və II) qida məhsullarından ayrı saxlamalı (qr, III)
Maye arsen birləşmələri: arsenatlar, arsenitlər, arsen sulfidlər və üzvi arsen birləşmələri daxildir
Bərk arsen birləşmələri: arsenatlar, arsenitlər, arsen sulfidlər və üzvi arsen birləşmələri daxildir
Nikotin birləşmələri və ya maye və bərk nikotin preparatları
Maye civə birləşmələri
Bərk civə birləşmələri
Qeyri- üzvi sürmə birləşmələri, bərk və maye
Civəfenil birləşmələri
Zəhər (qr I və II) qida məhsullarından ayrı saxlama (qr III)
Kaustik soda. Bax: bərk aşındırıcı natrium
Kalium duzları, nitrotörəmələrin aromatik növü, partlayıcı
Metalların diflaqedici duzları, nitrotörəmələrin aromatik növü
Qeyri- üzvi azot turşusu duzları. Bax: qeyri- üzvi nitratlar
Silisium ftorluhidrogen turşusu duzları. Bax: ftorsilikatlar
Kreazot duzları. Bax: nəmli və ya təmizlənmiş naftalin
Nitrotörəmələrin natrium duzlarının aromatik növləri, partlayıcı civə duzları. Bax: civə birləşmələri
Solvent- nafta daşkömür qətranları
Xlorturşusu. Bax: xlor hidrogen turşusu- məhlul
Maye antifrizin tərkibi. Bax: Tərkibi tezalışan mayelər olan preparatlar və s.
Maye təmizləyici tərkibləri, korroziyalı. Bax: aşındırıcı mayelər
Maye təmizləyici tərkibləri; tezalışanlar. Bax: tərkibi TAM olan preparatlar və s.
Minalı tərkiblər Bax: rənglər. Minalar
Alfa- metilbenzinli spirt
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Qadağandır Qadağandır
Üçdəbir- amilli spirt
Ftor- butilli spirt. Bax: butanollar
Üçdəbir- butilli spirt. Bax: butanollar
Butilli spirtlər. Bax: butanollar
Benzilli spirtlər. (fenilkarbinol)
Spirtliekstrakt (qatılaşdırılmış). Bax: aşındırıcı maye
Təmizlənməmiş tullantılar
Heksilli spirt, heptilli spirt
D34567iasetonlu spirt
Denaturlaşdırılmış spirt. Bax: spirtlər və ya zəhərləyici spirtlər
1- dodekanol, laurinli spirt
İzobutilli spirt. Bax: İzobutanol
İzopropilli spirt. Bax: İzopropanol
Metilamilli spirt. Bax: Metilizobutilkarbinol
Metilləşdirilmiş spirt. Bax: spirtlər və ya zəhərləyici spirtlər
Metilallil spirti. Bax: metallil spirti
Metilli spirt. Bax: Metanol
Naşatır spirti. Bax: sulu ammiak
Spirtli içki. Bax: spirtli içkilər və s.
Spirtli içkilər, həcm üzrə tərkibində spirt 24%- dən çox, 70%- dən az olmayaraq
Spirtli içkilər, həcm üzrə tərkibində spirt 70%- dən çox
Propilli spirt. Bax: norm- Propanol
Üçlü spirt. Bax: spirtlər
Tiopropilli spirti. Bax: Propilmerkaptan
Tioetil spirti. Bax: Etilmerkaptan
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Sikloheksil spirti. Bax: Sikloheksanol
Spirtlər. Bax: zəhərləyici spirtlər
Təhlükəsiz kibritlər (Qutunun səthi ilə alışanlar və ya kitabça şəklində)
Kitabça şəklində kibritlər. Bax: termokibritlər
“Vesta” parafinləşdirilmiş kibritlər
Tryuk kibritləri. Bax: Pirotexniki vasitələr
Piroforlu olmayan barium ərintiləri
Su dəydikdə təhlükəlidir
Piroforlu barium ərintiləri
Kalium- natrium ərintiləri
Su dəydikdə təhlükəlidir
Piroforlu olmayan stronsium ərintiləri
Piroforlu stronsium ərintiləri. Bax: Piroforlu metallar və s.
Qələvi metalların maye ərintiləri
Su dəydikdə təhlükəlidir
Qələvi metallar maye ərintilərdə
Qələvi torpaq metalların ərintiləri
Su dəydikdə təhlükəlidir
Atıcı silahlar üçün alışma vasitələri. Bax: alışma vasitələrinin kapsul tipi
Top üçün alışma vasitələri. Bax: kapsul tıxacları
Kapsulun alışma vasitələri tipi
Kapsulun alışma vasitələri tipi
Kapsulun alışma vasitələri tipi
Pirotexniki vasitələr tip A
Pirotexniki vasitələr tip B
Pirotexniki vasitələr tip D
Pirotexniki vasitələr tip D
Pirotexniki vasitələr tip S
Polad yonqar. Bax: fermometallik deşik yonqarları
Stirol, monomer, inqibirləşdirilmiş
Qurğuşun stifnat (quru)
Qurğuşun stifnat (üç nitrorezorsinat qurğuşun) nəmli, kütlə üzrə su 20%- dən az olmamalı (və ya spirt və suyun qarışığı)
Strixnin və ya strixnin duzları
Azotturşulu stronsium
Arsen turşulu stronsium (orto)
Stronsium ortoarsenit
Ortoarsen turşulu stronsium
Su dəydikdə təhlükəlidir
Xlorturşulu stronsium
Xlorit turşulu stronsium
Xırda dəmir yonqarı. Bax: Ferrometallik deşmə yonqarı və s.
Natrium- sulfat- turşusu. Bax: Sulfidli natrium turşusu
Ammonium sulfohidrat- məhlul. Bax: kükürdlü ammonium- məhlul
korroziya- edici maddələr
Kükürd xloroksid (VI)
Kükürd turşusunun xlor anhidridi
Kükürd anhidridi ilə və ya onsuz xlorlu sulfonil. Bax: Xlorsulfonollu turşu
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Beş xlorlu maye sürmə
korroziya- edici maddələr
Beşxlorid sürmə- məhlulları
korroziya- edici maddələr
korroziya- edici maddələr
Kükürdlü sürmə (sürmə sulfidi)
Kükürdlü sürmə və xlorat qarışığı
korroziya- edici maddələr
korroziya- edici maddələr
Üçoksidli sürmə (sürmə anhidridi)
Sürməli hidrogen. Bax: Stibin
Quru buz. Bax: İkioksidli bərk karbon
Nəmli benzol. Bax: Benzol
Nəmli nafta. Bax: Nafta
Zəhər və oksidləşdirici
Xlorat turşulu tallium
Oksidləşdirici və zəhər
Bromlu tallium, tallium və onun birləşmələri, tallium asetat, tallium hidroksid, yodlu tallium, karbon qazlı tallium, tallium monooksid, tallium sulfat, tallium sulfid
Natrium nitrat və ya kalium nitrat olan təmizlənməmiş kisə qablar
Terpenli karbohidrogen
Terpenli yağ. Bax: Terpentipli skipidar
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Tetrahidro- 1.4- oksazin. Bax: Morfolin
1.2,3,6- Tetrahidrobenzal- dehid
Tetrahidrofurfurilli spirt
1,2,3,6- Tetrahidropiridin
Tetrazen. Bax: Quanilnitro- zoamin- quaniltetrazen
Tetrazolilazid (quru)
Tetrazol- 1- sirkə turşulu
korroziya- edici maddələr
1,1,3,3- tetrametilbutil- peroksi- 2- etilheksanoat (tret- oktil- peroksi- 2- etilheksanoat) texniki təmiz
Tetrometilen. Bax: Siklobutan
Tetrametildiaminobenzofenonimid. Bax: Auramin
Sianistli tetrometilen Bax: Adinonitril
Tetrametilendineroksid- dikarbamid
Tetrametilqurğuşun. Bax: mühərrik yanacağı üçün antidetanasiyalı aşqarlar
Tetrametoksisiilan. Bax: Metilortosiliat
Tetronitrat pentaeritrit. Bax: Pentoritritetranitrat və s.
Tetranitropentaeritrit
2,3,5,6- tetranitroizo- 1.4- dinitrobenzol
2.3.4,6- Tetranitrofenilmetil- nitramin
2,3,5,6- Tetranitrozonitro- benzol (quru)
Tetranitrorezorsinol (quru)
1,3,4,6- tetranitrofenil- nitramin
2,3,4,6- Tetranitrofenol
Tetrapropilortotitanat
Tetraftordixloretan. Bax: Dixlortetraftoretan
Tetraftoretilen inqibirləşdirilmiş
Tetraxlornitroetan. Bax: Zəhərləyici bərk maddələr
Tetraxlormetan. Bax: Dördxlorlu karbon
Tetraxlorsilan. Bax: Dördxlorlu silisium
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
1,1,2,2- Tetraxloretan. Bax: Dördxlorlu asetilen
Tetraetilammoniumper- xlorat (quru)
Tetraetilditiopirofosfat maye və ya quru, və ya qarışıq
Zəhər (qr. I və II) qida məhsullarından ayrı saxlamalı (qr III)
korroziya- edici maddələr
Tetraetilqurğuşun. Bax: Mühərrik yanacağı üçün antidetanasiya aşqarları
Tetraetilqurğuşun, tetrametil- qurğuşun
Ortosilisium turşulu tetra- etilli efir
Tiokarbamid. Bax: Tiosidik cövhəri
Tiokarbonilxlorid. Bax: Tiofosgen
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
korroziya- edicimaddələr
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Tiofenol. Bax: Fenilmerkaptan
korroziya- edici maddələr
Fosfor tioxlorid. Bax: xlorlu tiofosforil
Tiosianat ammonium Bax: Rodanlı ammonium
Quru və ya nəmli metallik titan, tərkibində su 25 %- dən az
Titan məsaməli dənə və ya titan məsaməli tozlar
Sulfid turşulu titan- məhlul, tərkibində sulfid turşusu 45%- dən çox olmamalı. Bax: aşındırıcı (yeyici) mayelər
Titan- quru toz: a) mexaniki məhsul, zərrəciyin ölçüsü 3- dən 30 mk- dək
b) Kimyəvi məhsul, zərrəciyin ölçüsü 10- dan 840 mk- dək
Titan- nəmli toz, su 25%- dən az olmamalı (suyun artıqlığı aşkar olunmalıdır):
a) mexaniki məhsul, zərrəciyin ölçüsü 53 mk- dən kiçik
b) kimyəvi məhsul, zərrəciyin ölçüsü 840 mk- dən kiçik
Üçxlorlu piroforlu titan və ya üçxlorlu titan- piroforlu qarışıqları
Özüalışan və korroziya- edici maddələr
Üçxlorlu titan qarışıqları
korroziya- edici maddələr
korroziya- edicimaddələr
Tolilendiazosianat. Bax: Toluoldiizosianat
Toliletilen, bax Viniltoluol
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Toluilendiizosianat. Bax: Toluoldiizosianat
Toluol (metilbenzol, fenilmetan)
Maye və bərk meta, - para, - orto, - toluidin, meta, orto, para- metilanilin toluidinləri
Toluolsulfoturşu. Bax: Alkil, aril və ya toluolsulfoturşular və s.
Turbin mühərrikləri üçün aviasiya yanacağı
TNT alüminium ilə qarışıqda. Bax: Üçtonal
TNT Bax: Üçnitrotoluol və s.
Dağıdıcı və ya dağıdıcı olmayan enerjili maye yanacaqlı torpedolar
Döyüş başlığı ilə təchiz edilməmiş maye yanacaqlı torpedolar
Neft quyuları üçün kapsulsuz- detonatorsuz partlayıcı torpedolar
Dəmir yolu torpedoları. Bax: Partlayıcı dəmiryol fişəngləri
Dağıdıcı enerjili torpedolar
Dağıdıcı enerjili torpedolar
Dağıdıcı enerjili torpedolar
Maye aşındırıcı turşu, tərkibində azot və ftor- hidrogen turşusu qarışığı. Bax: Ftorhidrogenli turşu qarışığı
Traktorlar. Bax: Özüyeriyən nəqliyyat vasitəsi
Partlayıcı tral güllələri. Bax: partlayıcı tral güllələri
Özüyeriyən nəqliyyat vasitələri, MTQ- ilə* işləyənlərdən başqa. (Bax: xəstələri daşımaq üçün elektrik diyircəkli kreslolar)
Özüyeriyən nəqliyyat vasitələri, MTQ- ilə işləyənlər
Döyüş sursatları üçün trasserlər
Döyüş sursatları üçün (rasserter
Əridilməmiş üçoksidli vanadium
İnqibirləşdirilmiş kükürd üçoksidi
korroziya- edici maddələr
Xrom üçoksidi. Bax: Susuz xrom üçoksidi
Üçxlorlu arsen. Bax: Üçxlorlu arsen
Üçdə bir- amilperoksidi- 2- etilheksanoat texniki təmiz
Dağıdıcı enerjili torpedolar
Üçdə bir Amilperoksibenzoat
Üçdə bir Amilperoksineodena- noat, fleqmatizator ilə 75%- dən çox olmamalı
Üçdə bir- Amilperoksipivalat, məhlulda 77%- dən çox olmamalı
Üçdə bir- Butilizosianat
Üçdə bir- Butilmonoper- oksimaleat, məhlulda 55%- dən çox olmamalı
Üçdə bir- Butilmonoper- oksimaleat, 55%- dən çox olmamalı — pasta
Üçdə bir- Butilmonoper- oksimaleat texniki təmiz
Üçdə bir- Butilmonoperoksi- ftalat, texniki təmiz
Üçdə bir- Butilperoksiasetat, məhlulda 76%- dən çox olmamalı
Üçdə bir- Butilperoksiasetat, məhlulda 52%- dən çox olmamalı
Üçdə bir- Butilperoksiasetat, məhlulda 76%- dən çox olmalı
Üçdə bir- Butilperoksibenzoat, inertli qeyri- üzvü maddələrlə 50%- dən çox olmamalı
Üçdə bir- Butilperoksibenzoat, məhlulda 75%- dən çox olmamalı
Üçdə bir- Butilperoksibenzoat texniki təmiz və ya üçdə bir- butilperoksibenzoat, məhlulda 75%- dən çox
Üçdə bir Butilperoksidietilasetat, 33%- dən çox olmamalı, üçdə bir- Butilperoksibenzoatla 33%- dən çox olmayaraq və həlledici ilə
Üçdə bir- Butilperoksidietilasetat, texniki təmiz
Üçdə bir- Butilperoksiizobutirat, məhlulda 77%- dən cox
Üçdə bir- Butilperoksiizobutirat, 52%- dən çox, lakin 77%- dən çox olmamalı
Üçdə bir- Butilperoksiizobutirat, məhlulda 52%- dən çox olmamalı
Üçdə bir- Butilperoksiizononanoat. Bax: üçdə bir- Butilperoksi- 3.5,5- üçmetilheksanoat texniki təmiz
Üçdə bir- Butilperoksiizopropil - karbonat, texniki təmiz
Üçdə bir- Butilperoksikrotonat, məhlulda 76%- dən çox olmamalı
Üçdə bir- Butilperoksineodekanoat, məhlulda 77%- dən çox olmamalı
Üçdə bir Butilperoksineodekanoat texniki təmiz
Üçdə bir- Butilperoksipivalat məhlulda 72%- dən yuxarı, lakin 77%- dən çox olmamalı
Üçdə bir- Butilperoksipikralat məhlulda 72%- dən çox olmamalı
Üçdə bir- Butilperoksistrilkarbonat, texniki təmiz
Üçdə bir- Butilperoksi- 3,5,5- üçmetil heksanoat, texniki təmiz
3- Üçdə bir- Butilperoksi- 3- fenilftalid, texniki təmiz
Üçdə bir- Butilperoksi- 2- etil- heksanoat, 30%- dən çox olmayaraq və 2,2- di- (üçdə bir- butil- peroksi)- butan, 35%- dən çox olmayaraq, tərkibində fleqmatizator 35%- dən az olmamalı
Üçdə bir- Butilperoksi- 2- etil- heksanoat, 12%- dən çox olmamalı və 2,2- di- (üçdə bir- butil- peroksi)- butan, 14%- dən çox olmamalı, tərkibində 14%- dən az fleqmatizator və 60%- dən az inertli qeyri- üzvi bərk maddələr olmamalı
Üçdə bir- Butilperoksi- 2- etil- heksanoat, fleqmatizatorla 50%- dən çox olmamalı
Üçdə bir- Butilperasetat
Üçdə bir- Butilperoksi- 2- etilheksanoat texniki təmiz
5- tret- Butil- 2,4,6- üçinitro- M- ksilol
Üçdə bir- Butilsiklohek- sixlorformiat
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Üçdə bir- Butoksikarbonilazid
Üçdə bir- Oktilmerkaptan
Üçdə bir- Oktilperoksi- 2- etil- heksanoat. Bax: 1,3,3- tetra- metilbutilperoksi- 2- etilheksanoat və s.
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Üç- (beta- nitroksietil)- ammoniumnitrat
Üçbrombor. Bax: üçbromlu bor
korroziya- edici maddələr
Üçizosianatizosianurat izoforondiizosianat məhlul, kütlə üzrə 70%
Üçkrezilfosfat.tərkibində ortoizomer 3%- dən çox
Trimerpropilen. Bax: üçpropilen
Üçmetilamin- sulu məhlulu, tərkibində kütlə üzrə üçmetilamin 50%- dən çox olmamalı
2,4,6- Üçmetilanilin. Bax: Mezidin
korroziya- edici maddələr və TAM
Üçmetilheksametilendi- aminlər
korroziya- edici maddələr
Üçmetilheksametilendiizosianat
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Üçmetilenqlikoldiperxlorat
Üçmetilenxlorbromid. Bax: 1- Xlor- 3- brompropan
Üçmetilkarbonil. Bax: butanollar
Üçmetilolnitrometan üçnitrat
Üçmetilpentan. Bax: İzooktan 2,4,4- Üçmetilpentil- 2- perok- sifenoksiasetat məhlulu qatılığı 37%- dən çox
2,4,4- Üçmetilpenten- 1. Bax: Diizobutilen- izomer birləşmələri
2,4,4- Üçmetilpenten- 2. Bax: Diizobutilen- izomer birləşmələri
1,3,5- Üçmetil- 2,4,6- üçnitrobenzol
korroziya- edici maddələr
Üçmetilsikloheksilamin
Üçnitroanilin (nikramid)
Üçnitrobenzol nəmli, kütlə üzrə su 30%- dən az olmamalı
Üçnitrobenzol quru və ya nəmli, kütlə üzrə su 30%- dən az
2,4,6- Üçnitro- 1,3- diazobenzol
Üçnitroqliserin. Bax: Nitroqliserin və s.
2,4,6- Üçnitrozo- 3- Metilnitroaminoanizol
Üçnitro- meta- krezol
Üçnitrorezorsin quru və ya nəmli, kütlə üzrə su 20%- dən az (və ya spirtin və suyun qarışığı)
Üçnitrorezorsin nəmli, kütlə üzrə su 20%- dən az olmamalı (və ya spirtin və suyun qarışığı)
Üçnitrorezorsinat qurğuşun. Bax: Stifnat qurğuşun və s.
Üçnitrotetraminkobalt- nitrat
Üçnitrotoluol quru və ya nəmli, kütlə üzrə su 30%- dən az
Üçnitrotoluol nəmli, kütlə üzrə su 30%- dən az olmamalı
2,4,6- Üçnitro- 1,3,5- üçazido- benzol (quru)
Üçnitroxlorbenzol (pikrilxlorid)
2,4,6- nitrofenilquanidin (quru)
2,4,6- üçnitrofenilnitramin
Üçnitrofenilmetilnitramin (tetril)
2,4,6- üçnitrofenilüçmetil- metilnitraminüçnitrat (quru)
Üçnitrofenol (pikrin turşusu quru və ya nəmli, kütlə üzrə su 30%- dən az
Üçnitrofenol nəmli, kütlə üzrə su 30%- dən az olmamalı
1,2,3- Üçoksipropan. Bax: Qliserin
TAM və korroziya- edici maddələr
Tris- bis- biftoraminodietoksipropan
Üçftorbrommetan. Bax: Bromüçftormetan
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Üçftorxlormetan. Bax: xlorüçftormetin
Üçftorxloretan. Bax: xlorüçftoretan
Üçftorxloretilen inqibirləşdirilmiş
Üçxlorasetaldehid. Bax: Susuz, inqibirləşdirilmiş xloral
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Üçxlormetan. Bax: Xloroform
Üçxlornitrometan. Bax: Xlorpikrin
Üçxlorid sürmə. Bax: Üçxlorlu sürmə
2,4,6- Üçxlor- 1,3,5- üçasin. Bax: Xlorlu sianur
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Üçxloretan. Bax: 1,1,1- Üçxloretan
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Üçetilborat. Bax: Etilborat
korroziya- edici maddələr
Üçetilmetil qurğuşunlu qarışıq. Bax: mühərrik yanacaqları üçün antidetanasiya aşqarları
Üçetil- orto- formiat. Bax: Etilortoformiat
Tropiliden. Bax: Sikloheptadien
Detonasiya trubkaları
Detonasiya trubkaları
Detonasiya trubkaları
Detonasiya trubkaları
Detonasiya trubkaları müdafiə elementləri ilə
Detonasiya trubkaları müdafiə elementləri ilə
Detonasiya trubkaları müdafiə elementləri ilə
Detonasiya trubkası metal qabıqlı. Bax: partladıcı şnur metal qabıqlı
Metal qabıqlı zəif təsirli detonasiya trubkası. Bax: metal qabıqlı zəif təsirli partladıcı şnur
İşıqlı iz buraxan trubkalar. Bax: döyüş sursatı üçün iz buraxanlar
Ağır hidrogen. Bax: Deyterium
Ağır yağ. Bax: Maye qudron və s.
Uayt- spirit Bax: Skipidarı əvəzləyən
Kükürdlü karbon. Bax: Kükürd karbon
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Tetraftormetan ördxlorlu karbon
Tetraxlormetan, karbon tərkibli kağız, tərkibi oksidləşən yağ
Karbon oksidi. Bax: Karbon oksid
Maye karbon turşusu (ikioksidli karbon). Bax: Karbon qazı
Aktivləşdirilmiş kömür
Aktivləşdirilmiş ağac kömürü. Bax: Aktivləşdirilmiş kömür
Bitki və ya heyvan mənşəli kömür
Öz- özünə alışan maddələr
Aktivləşdirilməmiş ağac kömürü. Bax: kömür
Tərkibi ammoniumnitrat olan gübrələr. Bax: Ammoniumnitratlı gübrələr
Sirkəli anhidridi. Bax: sirkəli anhidrid
Zəhərləyici aparılma. Bax: Arsenli toz
Urotropin. Bax: Heksamin
Vurub çıxarıb atılan və ya atılan enerjili suaktivləşdirən qurğular
Vurub çıxarıb atılan və ya atılan enerjili suaktivləşdirən qurğular
Gözyaşardıcı qaz qurğuları, tərkibində kütlə üzrə gözyaşardıcı qaz 2%- dən çox
Gözyaşardıcı qaz qurğuları, tərkibində kütlə üzrə gözyaşardıcı qaz 2%- dən çox olmamalı. Bax: aerozollar və s.
Partlayıcı açan qurğular
Əl siqnal qurğuları (falşfeyerlər)
Əl siqnal qurğuları (falşfeyerlər)
Neft quyularından prob götürmək üçün doldurulmuş qurğular. Bax: sıxılmış və ya tezalışan mayeləşmiş qazlar
Fenilamin. Bax: Anilin
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Maye fenilaseonitrill
korroziya- edici maddələr
1- Fenilbutan. Bax: Butilbenzollar
2- Fenilbutan, Bax: Butilbenzollar
Xlorlu fenildiazonium (quru)
Fenildiazoniumnitrat (quru)
Fenilendiamidlər (orto, meta, para)
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Fenilnaftilamin (neozon D)
Fenilnaftilamin (neozon A)
Fenilkarbilaminxlorid
2- Fenilpropen. Bax: İzopropeqilbenzol
korroziya- edici maddələr
Fenilfosfortiodixlorid
korroziya- edici maddələr
Xlorlu fenil. Bax: Xlorbenzol
Zəhər və korroziya- edici məddələr
2- Fenilpropan. Bax: Kumol
Sianistli fenil. Bax: Benzonitril
Feniletilen. Bax: inqibirləşdirilmiş stirol, monomer
Fenol. Bax: Karbol turşusu
Maye fenolsulfoturşusu
korroziya- edici maddələr
1- Fenol- 2- Sulfoturşu
Bərk natrium fenolyat
korroziya- edici maddələr
Ftorlu borun fenollu kompleksi
Su dəydikdə təhlükəlidir və zəhər
Ferrosilisium, tərkibi 30- 90% çaxmaq daşı
Ferrometallik deşmə yonqarı, tokar yonqarı, yonqar və ya qırıntılar, özüqızışma xüsusiyyəti olan
Alışqan üçün çaxmaq daşı
Fişer tropş qaz. Bax: Karbon və hidrogen monooksidlərinin qarışığı
Formalin. Bax: Formaldehid- məhlullar
Formaldehid. Bax: Formaldehid- məhlullar
Formaldehid- məhlullar
Formaldehid- məhlullar, tezalışan
2- Formil- 3,4- dihidro- 2H- piran. Bax: sabitləşdirilmiş Akrolein dimer
Zəhər və korroziyalı maddələr
Karbon turşulu xloranhidrid
9- Fosfadisiklonanlar (siklooktadienfosfinlər)
Alüminium fosfat- məhlul. Bax: aşındırıcı mayelər
Alüminium fosfid. Bax: fosforlu alüminium
İkiliəvəzedilmiş fosfit qurğuşun
Quru ağ və sarı fosfor, suda və ya məhlulda
Ağ və qırmızı fosfor xloratları ilə qarışıqda
Bromlu fosfor. Bax: üçbromlu fosfor
Tərkibində sarı və ağ fosfor olmayan, biryarım kükürdlü fosfor (fosforun seskvisulfidi)
Beşbromlu fosfor (fosfor pentabromid)
korroziya- edicimaddələr
Tərkibində sarı və ağ fosfor olmayan, beşsulfidli fosfor (pentasulfid fosfor)
korroziya- edici maddələr
Tərkibində sarı və ağ fosfor olmayan, yeddikükürdlü fosfor
korroziya- edici maddələr
Tərkibində sarı və ağ fosfor olmayan, üçkükürdlü fosfor
korroziya- edici maddələr
Xlorlu fosfor. Bax: üçxlorlu fosfor
korroziya- edici maddələr
Fosfor turşulu bromanhidridi
korroziya- edici maddələr
Fosfor turşulu xloranhidridi
Fosforlu anhidrid. Bax: beşoksidli fosfor
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
2- oranilin. Bax: ftoranilinlər
4- Ftoranilin. Bax: ftoranilinlər
Hidrogenftorlu turşu. Bax: hidrogenftorlu turşu- məhlul və s.
Ftormetan. Bax: ftorlu metil
Silisiumturşuluftor. Bax: Hidrogen ftorlusulfid turşusu
Ftoroform. Bax: Üçftormetan
Kalium ftorsilikat. Bax: sulfidftorlu kalium
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Ammonium ftorsilikat. Bax: silisiumftorlu ammonium
Maqnium ftorsilikat. Bax: silisiumftorlu maqnium
Natrium ftorsilikat. Bax: silisiumftorlu natrium
Sink ftorsilikat. Bax: silisiumftorlu sink
Ftoretan. Bax: Ftorlu etil
Nəmli civə fulminat. Bax: partlayan civə
Gümüş fulminat (quru)
Korraziyaedici maddələr
Trans- Butendioilxlorid
Fumar turşusunun xmeranhidridi
Furilkarbinol. Bax: Furfuril spirti
Fumiqant. Bax: Pestisidə uyğun gələn
Funqisid. Bax: Pestisidə uyğun gələn
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Xinol. Bax: Hidroxinon
Xinon. Bax: Benzoxinon
Pambıq. Bax: Bitki lifi
Kollodiumlu pambıq (nitrosellüloza)
Sıxılmış, zəhərli, korroziya- edici qaz
İnqibirləşdirilmiş susuz xloral
Valerian turşulu xloranhidridi (valerilxlorid)
korroziya- edici maddələr
Sirkə turşulu xloranhidridi. Bax: xlorlu asetil
Dixlorsirkə turşulu xloranhidridi
korroziya- edici maddələr
Xlorsirkə turşulu xloranhidrid
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Xloratlar. Bax: Xlor turşulu duzlar
Kalium xlorat. Bax: Xlor turşulu kalium
Xlorat sodası. Bax: Xlor turşulu natrium (natrium xlorat)
Qeyri- üzvi xloratlar
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Sabitləşməmiş xloraseton
Sabitləşmiş xloraseton
Xlorbrommetan. Bax: Bromxlormetan
1- Xlor- 3- brompropan
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Etilenqlikolun xlorhidrini. Bax: Etilen xlorhidrin
3- Xlor- 1,2- dihidroksipropan Bax: alfa- Xlorhidrin qliserin
1,2- Dinitro- 4- xlorbenzol
2,4- Dinitroxlorbenzol
1- xlor- 2,4- dinitrobenzol
Monoxlordiftormonobrom metan
Xlordiftoretan (diftorxloretanlar)
Alüminium xlorid. Bax: xlorlu alüminium
Dəmir xlorid. Bax: xlorlu dəmir
Dəmir xlorid. Bax: xlorlu dəmir- məhlul
Arsen xlorid. Bax: üçxlorlu arsen
Ammoniumlu- civə xlorid
Diammoniummerkuroxlorid
Bərk qurğuşun xlorid. Bax: həll olunan qurğuşun birləşmələri
korroziya- edicimaddələr
Fosfor xlorid. Bax: üçxlorlu fosfor
Xlorlu xromil. Bax: xlorlu xromil
Xloritlər Bax: Xlor turşusu duzları
Qeyri- üzvi xloritlər
Xlormetan. Bax: xlorlu metil
Sianistli xlormetil. Bax: Xlorasetonitril
1- Xlor- 3- metilbutan. Bax: xlorlu amil
2- Xlor- 2- metilbutan. Bax: xlorlu amil
1- Xlor- 2- metilpropan. Bax: Xlorbutanlar
2- Xlor- 2- metilpropan. Bax: Xlorbutanlar
3- Xlor- 2- metilpropen- 1. Bax: Metilallilxlorid
4- Xlor- orto- toluindinhidroxlorid
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
3- xlor- 4- metilfenilizosianat
Zəhər və korroziya- edici maddələr
Xlorlu əhəng. Bax: Kalsium
Xlorid- qarışıq və s. Xlorlu kükürd. Bax: Kükürd xloridi
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Bərk meta və ya para xlornitrobenzollar
Meta, para- Nitro- xlorbenzol
1- Nitro- 2- xlorbenzol
1- Nitro- 3- xlorbenzol
1- Nitro- 4- xlorbenzol
Maye xlornitrobenzol (orto)
Maye və bərk xlornitrotoluol
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Xlorozon. Bax: Ağardıcı maye
Vanadium xloroksidi (V)
korroziya- edici maddələr
Fosfor xloroksidi. Bax: xlorlu fosforil
İnqibirləşdirilmiş xloropren
2- Xlor- 1,3- butadien inqibirləşdirilmiş
İnqibirləşdirilmiş xloropren
Xloroformiatlar, alışma temperaturu 23°C- dən aşağı olmayanlar
Zəhər və korroziya- edici maddələr
3- Xloro- 4- dietilaminbenzo- diazonlu xlorlu sink
Xlorofos (diptereks) maye və toz halında
1- Xlorpropan. Bax: Xlorlu propil
3- Xlorpropen. Bax: Xlorlu allil
1- Xlorpentan. Bax: Xlorlu amil
3- Xlorpropandiol- 1,2. Bax: alfa- xlorhidrin qliserin
Xlorpropanol. Bax: Propilenxlorhidrin
2- Xlorpropanol- 1. Bax: Propilenxlorhidrin
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
3- Xlorpropen. Bax: Xlorlu allil
3- Xlorpropen- 1. Bax: Xlorlu allil
korroziya- edici maddələr
Xlorsilanlar, su ilə qarşılıqlı təsirdə tezalışan qazlar ayrılır
Su dəydikdə təhlükəlidir, TAM, korroziya- edici maddələr
Xlorsilanlar, alışma temperaturu 23°C- dən aşağı olmayanlar
Korroziya- edici maddələr və TAM
Xlorsilanlar, alışma temperaturu 23°C- dən aşağı
TAM və korroziya- edici maddələr
Xlorsulfinli turşu kükürd anhidridi ilə və ya onsuz
korroziya- edici maddələr
Xlorlu sulfonil kükürd anhidridi ilə və ya onsuz
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
4- Xlor- orto- toluidin hidroxlorid
4- Xlor- orto- toluidin duzlu turşu
Xlorüçftormetan və üçftor- metan- azeotrop qarışıq, tərkibi təxminən 60% xlorüçftormetan
Xlorüçftoretilen. Bax: inqibirləşdirilmiş üçftoretilen
İnqibirləşdirilmiş xlorüçftoretilen
korroziya- edici maddələr
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Meta,- para- xlorfenol
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Xloretan. Bax: Xlorlu etil
Xloretannitril. Bax: Xlorasetonnitril
2- Xloretanol. Bax: Etilenxlorhidrin
Xloretilen (xloreten) inqibirləşdirilmiş. Bax: inqibirləşdirilmiş xlorlu vinil
korroziya- edici maddələr
Xrom turşulu xloranhidrid
Bərk xrom turşusu. Bax: Xrom üçoksid
Xromlu anhidrid. Bax: Üçoksidli susuz xrom
korroziya- edici maddələr
Bərk ftorid xrom (III)
Bərk ftorlu xrom (III)
Üçftorlu xrom- məhlul
korroziya- edici maddələr
Ftorid xrom (III)- məhlul
Ftorlu xrom (III)- məhlul
korroziya- edici maddələr
Ammonium xrom. Bax: xrom turşulu ammonium
Çar arağı. Bax: Xlorlu Hidrogen və azot turşularının qarışıq
Rəngli fos. Bax: zəhərləyici aerozollar, sin. 6
Su dəydikdə təhlükəlidir
İkixromturşulu sezium
Sellozolv asetat. Bax: Etilen- qlikolun mono- etilli və sirkə turşulu efiri
Sellozolv. Bax: Etilenqlikolun monoetilli efiri
Selluloid- bloklar, yonqarlar, dənəciklər, listlər, trubkalar və s. (tullantılar istisna olmaqla)
Selluloid- tullantılar
Sement. Bax: yapışqanlar, tərkibi tezalışan maye
İşlənməmiş serium, kompakt forması
Kalsium sianamid, tərkibində kalsium karbid 0,1%- dən çox
Su dəydikdə təhlükəlidir
Zəhər və korroziya- edici maddələr
İkioksidli serium- konsentrat
Sianid və ya sianidin quru qarışığı. Bax: qeyri- üzvi sianidlər
Kalium sianid. Bax: sianlı kalium
Kalsium sianid. Bax: sianlı kalsium
Mis sianid, sianlı mis
Natrium sianid. Bax: sianlı natrium
Tetrasianomerkuroat kalium
Qadağandır Qadağandır Qadağandır
Qeyri- üzvi sianidlər
Sianoasetonitril. Bax: Malononitril
Korraziyaedici maddələr
Sianoetilen. Bax: Akrilonitril
Sianometan. Bax: sianistli metil
Siklobutilxlorformiat
Zəhər və korroziya- edici maddələr
1,4- Sikloheksadiendion. Bax: Benzoxinon
Sikloheksantiol. Bax: Sikloheksilmerkaptan
Sikloheksenilüçxlorsilan
korroziya- edici maddələr
korroziya- edici maddələr və TAM
Sikloheksilüçxlorsilan
korroziya- edici maddələr
1,3,5- Sikloheptatrien. Bax: Sikloheptatrien
1,5,9- Siklododekatrien
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Siklometrametilentetranitramin (HMX; oktaqen) nəmli, su 15%- dən az olmamalı və ya Siklotetrametilentetranitramin (HMX; oktaqen) desensibilizə edilmiş, kütlə üzrə fleqmatizator 10%- dən az olmamalı
Sikloüçmetilenüçnitramin nəmli, kütlə üzrə su 15%- dən az olmamalı və ya Sikloüçmetilenüçnitramin desensibilizə edilmiş, fleqmatizator 10%- dən az olmamalı
Sink arsenat və ya sink arsenit( sink arsenat və ya arsenit) və ya sink arsenat və sink arsenit qarışığı
Bromatlı sink turşusu
Siklonit. Bax: Sikloüçmetil- enüçnitramin və s.
Siklooktadienfosfinlər. Bax: fosfadisiklononanlar
Metilli siklopentan. Bax: Metilsiklopentan
Mayeləşmiş siklopropan
Quru siklotetrametilen tetranitramin və ya fleqmatizə edilməmiş (HMX)
Ditionist turşulu sink
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Üçtərəfli əvəzedilmiş sink arsenat
Sink- toz və ya sink- tozu
Su dəydikdə təhlükəlidir
Su dəydikdə təhlükəlidir
Hidrogenxlorlu sink- məhlul. Bax: xlorlu sink- məhlul
korroziya- edici maddələr
korroziya- edici maddələr
Su dəydikdə təhlükəlidir
Sink etil. Bax: Dietilsink
Sinnomel. Bax: Stirol, monomer, inqibirləşdirilmiş
Sinnomol. Bax: Stirol, monomer, inqibirləşdirilmiş
Azot turşulu sirkonium
Quru və ya nəmli metallik sirkonium, tərkibində su 25%- dən az
Sirkonium- tullantılar
Pikramin turşulu sirkonium (pikramat sirkonum) quru və ya nəmli kütlə üzrə su 20%- dən az
Pikramin turşulu sirkonium (pikramat sirkonium) nəmli, kütlə üzrə su 20%- dən az olmamalı
Sirkonium- quru toz mexaniki məhsul, hissəciklərin ölçüsü 3- dən 53 mk- dək
Kimyəvi məhsul, hissəciklərin ölçüsü 10- dan 840 mk- dək
Sirkonium- nəmli toz, su 25%- dən az olmamalı (suyun artıqlığı görünməlidir)
Mexaniki məhsul, hissəciyin ölçüsü 53- mk- dən az
Kimyəvi məhsul, hissəciyin ölçüsü 840 mk- dən az
Suspenləşdirilmiş sirkonium mayedə
Quru sirkonium, işlənmiş listlər, zolaqlar və ya spiral naqil şəklində
Quru sirkonium, spiral naqil şəklində, işlənmiş metal listlər, zolaqlar (naziklik 254, lakin 18 mk- dən az olmamalı)
korroziya- edici maddələr
Preslənmiş qara barıt və ya qara barıt şaşkilərdə. Bax: tüstülü barıtlar. (BMT 0028)
Qara dənavərləşdirilmiş barıt və ya toz halında. Bax: tüstülü barıtlar (BMT 00271
Dördbromlu asetilen. Bax: tetrabrometan
Dördoksidli azot. Bax: mayeləşmiş ikioksidli azot
Dördxlorlu asetilen. Bax: Tetraxloretan
Şellak maye, zamaska. Bax: Əlif
Metal qabıqlı detoniredici şnur
Metal qabıqlı detoniredici şnur
Detoniredici, əyilən şnur
Detoniredici, əyilən şnur
Metal qabıqlı, zəif təsirli detoniredici şnur
Odötürücü təhlükəsiz şnur
Şelok. Bax: Natrium hidroksid- məhlul
Yeyici qələvi mayelər
korroziya- edici maddələr
Qələvi korroziyalı maye batareyalar. Bax:maye qələvi batareyalar
Qələvi korroziyalı mayelər. Bax: qələvi yeyici mayelər
Qələvi korroziyalı bərk maddələr. Bax: yeyici bərk maddələr
Aromatik maye ekstrakt
Çiçəkli maye ekstraktları
Elektrik akkumulyator batareyaları. Bax: batareyalar
Elektrik inisiatorları. Bax: inisiatorlar və s.
Batareyalar üçün elektrolit (turşu və ya qələvi). Bax. maye turşulu batareyalar və ya maye qələvi batareyaları
Qələvi akkumulyatorlar üçün elektrolit
korroziya- edici maddələr
Turşulu akkumulyatorlar üçün elektrolit
korroziya- edici maddələr
Elektron trubalar, tərkibi civə. Bax: civə, sənaye məmulatlarında istifadə olunan
Partlama üçün zəncirin elementləri
Partlama üçün zəncirin elementləri
Partlama üçün zəncirin elementləri
1,2- Epoksibutan. Bax: 1,2- Butilenoksid stabilləşdirilmiş
Epoksiizopropil karboran
2,3- Epoksipropiletilliefir. Bax: 1,2- Epoksi- 3- epoksipropan
2,3- Epoksi- 1- propanol. Bax: Qlisidaldehid
1,2- Epoksi- 8- etiloksipropan
Epoksietan. Bax: Etilenoksid
Etannitril. Bax: sianistli metil
Etanol (etilli spirt) və ya etanol (etilli spirt) məhlulları, alkaqollu içkilər daxil olmaqla
Etanolamin və ya etanol- aminin məhlulları
korroziya- edici maddələr
Etanetiol. Bax: Etilmerkaptan
Etenilamin. Bax: inqibirləşdirilmiş vinilamin
Etilaldehid. Bax: Asetaldehid.
Etil- alfa- xlorpropionat. Bax: Etil- 2- xlorpropionat
Etilamin- sulu məhlulları tərkibində etilamin 50%- dən az, lakin 70%- dən çox olmamalı
Etil sirkə turşulu efir
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
İnqibirləşdirilmiş etilasetilen
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Etilbenziltoluidinlər
N- Etil- N- benzilanilin
Etil bor turşulu efir
Etil brom sirkə turşulu efir
Etilbutil sirkə turşulu efir
Etil yağ turşulu efir
korroziya- edici maddələr
2- Etilheksilxlorformiat
Zəhər və korroziya- edici- maddələr
Etil- 3,3- di- (üçdəbir- butil- peroksi)- butirat, qeyri- üzvi inertli bərk maddələr 50%- dən çox olmamalı
Etil- 3,3- di- (üçdəbir- butil- peroksi) butirat, məhlulda 77%- dən çox olmamalı
Etil- 3,3- di- (üçdəbir- butil- peroksi)- butirat texniki təmiz
TAM, korroziya- edici maddə, su dəydikdə təhlükəlidir
Etilenqlikol- (1,2- etandiol). Bax: Qlikol
korroziya- edici maddə və TAM
Etilen- diamindiperxlorat
Etilendibromid və bromlu metil- maye qarışığı. Bax: Bromlu metilin və bromlu etilenin maye qarışığı
Etilendixlorid. Bax: 1.1- Dixloretan
İnqibirləşdirilmiş etilenimin
Soyudulmuş maye etilen
Etilen oksidi, tərkibində azot 0,2%- dən çox olmamalı
Etil izokroton turşulu efir
Etil süd turşulu efir
Etilmerkurfosfat (EMF)
Etil qarışqa turşulu efir
Sussuz etilfosfindixlorid. Bax: piroforlu maye maddələr
Etil xlorsirkə turşulu efir
Etilxlorkarbonat. Bax: Etilxlorformiat
Etil- 2- xlorpropionat
korroziya- edici maddələr
TAM, zəhər və korroziya- edici maddələr
Etil xlor qarışqa turşulu efir
Etil xlorkömür turşulu efir
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Etilenqlikolun monoetilli efiri
Etilsink. Bax: Dietilsink
Etiolin aqenti. Bax: yoluxucu maddələr və s.
Etoksianilin. Bax: Fenetidin
Etoksipropan- 1.Bax: Etilpropil efiri
2- Etoksi etanol. Bax: Etilenqlikolun monoetil efiri
2- Etoksietil asetat. Bax: Etilenqlikolun monoetil və sirkə turşulu efiri
Stabilləşdirilmiş allil, izotiosian turşulu efir
2- Propenilizotiosianat
Allil izorodan turşulu efir
Allil xlorqarışqa turşulu efir
TAM və korroziya- edici maddələr
Allil xlorkömür turşulu efir
Amil qarışqa turşulu efir
Amil azot turşulu efir
Amil sirkə turşulu efir
Etil asetosirkə turşulu efir
Benzil sirkə turşulu efir
Benzil xlorkömür turşulu efir. Bax: Benzil xlorformiat
Benzil benzoyn turşulu efir. Bis- xloretil efiri (simmetrikdixloretil efiri). Bax: Xloreks
Bor üçftordimetilli efir
Su dəydikdə təhlükəlidir, TAM və korroziya- edici maddələr
Borüçftordietilli efir
korroziya- edici maddələr və TAM
Hidrogenbromid turşulu efir. Bax: Hidrogenbromidli etil
Boretilli efir. Bax: Etilborat
İnqibirləşdirilmiş butilvinilli efir
Butilli efirlər. Bax: dibutilli efirlər
Butiletilli efir. Bax: etilbutilli efir
İnqibirləşdirilmiş butil akril turşulu efir
Butil normal sirkə turşulu efir
Butil sirkə turşulu ikinci dəfəlik efir
Butil süd turşulu efir
Butil normal qarışqa turşulu efir
İnqibirləşdirilmiş vinilizobutilli efir
İnqibirləşdirilmiş viniletilli efir
İnqibirləşdirilmiş vinilmetilli efir
İnqibirləşdirilmiş viniletilli efir
İnqibirləşdirilmiş vinilizobutilli efir
İnqibirləşdirilmiş divinilli efir
Vinilmetilli efir inqibirləşdirilməmiş
İnqibirləşdirilmiş vinil sirkə turşulu efir
İnqibirləşdirilmiş vinilasetat
Dibutil ftal turşulu efir
Dibutil turşəng turşulu efir
Dimetil metilenli efir. Bax: Metilal
Dimetilli ftal turşulu efir
Dimetilli kömür turşulu efir
2,2- dioksi dietilli efir. Bax: Dietilenqlikol
Dixlorizopropilli efir
Dietil etilidenli efir. Bax: Asetal
Etilenli qlikolun efiri
Dietilli kömür turşulu efir
Etilenqlikolun dietilli efiri
Narkoz üçün efir. Bax: dietilli efir
İzobutilli sirkə turşulu efir
İzopropilli efir. Bax: diizopropilli efir
İzopropilli sirkə turşulu efir
İzopropilli fosfor turşulu efir. Bax: izopropilfosforlu turşu
İzosianlı fenilli efir. Bax: Feniliizosianat
Dimetilli malana turşulu efir
Aminofenolun metil efiri. Bax: Anizidin
Metilli efir. Bax: dimetilli efir
Yağ turşulu, metil efiri
Monoxlorsirkə turşusunun metilli efiri
Metil qarışqa turşusunun efiri
İnqibirləşdirilmiş metil akril turşulu efir
İnqibirləşdirilmiş metilakrilat
İnqibirləşdirilmiş metil metakril turşulu monomer efiri
Metil bor turşulu efir
Metil salisil turşulu efir, mürəkkəb
Metil salisil turşulu efir, sadə
Metilli xlorqarışqa turşulu efir. Bax: Metilxlorformiat
Metil- üçdəbir- butilli efir
Metilxlormetilli efir
Monoxlordimetilli efir
Metiletilli efir. Bax: Etilmetilli efir
Etilenqlikolun monobutilli efiri
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Dietilenqlikolun monobutilli efiri
Etilen qlikolun monometilli efiri
Etilen qlikolun monometilli və sirkə turşulu efiri
Metil sellozolvasetat
Dietilenqlikolun monometilli efiri
Etilenqlikolun monoetilli efiri
Etilenqlikolun monoetilli və sirkə turşulu efiri
2- Etoksietanolasetat
Etilenqlikolun monosirkəli efiri
Qarışqa turşulu efir. Bax: Efirformiat
Efir. Bax: dietilli efir
Neft efiri. Bax: petrollu efir
Oktilli sirkə turşulu efir
Propilli yağ turşulu efir
Propilli sirkə turşulu efir
Sirkə turşulu efir. Bax: Etilenqlikolun monoetilli və sirkə turşulu efiri
Xlormetilmetilli efir. Bax: metilxlormetilli efir
Xlordimetilli efir. Bax: metilxlormetilli efir
Etilli efir. Bax: dietilli efir
Etilenli sirkə turşulu efir
Etilenqlikolun monometilli efiri. Bax: Metilsellozolv
Etilenqlikolun monoetilli efiri. Bax: Etilsellozol
Simm- Dixlordimetilli efir
Etil aktil turşulu efir (etilakrilat) inqibirləşdirilmiş
Etil akril turşulu inqibirləşdirilmiş efir (etilakrilat)
Etilli qarışqa turşulu efir
Etilli sirkə turşulu efir
Etilli xlorsirkə turşulu efir
Etilmetilketon peroksidi, məhlulu tərkibində kütlə üzrə peroksid 60%- dən çox
Etilnitrat- məhlulları
Etilnitritin spirtli məhlulu
Etilli azit turşulu efir
Etilli maye. Bax: mühərrik yanacaqları üçün antidetanasion aşqarlar
Etil spirti və ya etil spirtli- məhlul. Bax: etanol
Etilli efir. Bax: distilli efir
İnqibirləşdirilmiş etilakrilat
Qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Etil propion turşulu efir
Etilsilikat. Bax: Tetraetilsilikat
Etilsulfat. Bax: Dietilsulfat
Etilüçmetilqurğuşunlu qarışıq. Bax: mühərrik yanacağı üçün antidetanasion aşqarlar
TAM və korroziya- edici maddələr
korroziya- edici maddələr
Zəhərləyici qaz. Bax: sıxılmış və ya mayeləşmiş tezalışan zəhərləyici qazlar
Korroziyalı zəhərləyici maye maddələr
Zəhər və korroziya- edici maddələr
Qadağandır Qadağandır
Tezalışan zəhərləyici maye maddələr
Zəhərləyici maye maddələr
Zəhər (qr. I və qr. II) qida məhsullarından ayrı saxlamalı
Bərk zəhərləyici korroziyalı maddələr
Zəhər və korroziya- edici maddələr
Tezalışan zəhərləyici bərk maddələr
Bərk zəhərləyici maddələr
Zəhər (qr. I və qr. II; qida məhsullarından ayrı saxlamalı
* MTQ — mayeləşdirilmiş təbii qaz
Alkilaminlər, k.g. və ya polialkilaminlər, k.g. korroziya- edici
Alkilaminlər, k.g. və ya polialkilaminlər, k.g. korroziya- edici tezalışan
Alkilaminlər, k.g. və ya polialkilaminlər, k.g. tezalışan korroziya- edici
Zəhərləyici aldehidlər, k.g.
Qeyri- üzvi bisulfitlər- sulu məhlulları, k.g.
Partlayıcı maddələr, k.g.
Su ilə qarışlıqlı təsirdə LVQ ayrılan, maddələr, k.g.
Alışan korroziya- edici mayelər, k.g.
Alışan korroziya- edici bərk maddələr, k.g.
Alışan zəhərləyici bərk maddələr, k.g.
Gözyaşardıcı qaz- qıcıqlandırıcı bərk və ya maye maddələr
İnsektisidli qazlar, k.g.
İnsektisidli zəhərləyici qazlar, k.g.
Sıxılmış və ya tezalışan maye qazlar, k.g.
Sıxılmış və ya texalışan maye zəhərləyici qazlar, k.g.
Sıxılmış və ya maye qazlar, k.g.
Sıxılmış və ya maye zəhərləyici qazlar, k.g.
Refrijerator qazları, k.g.
Karbohidrogenli qazlar, k.g. və ya karbohidrogenli, sıxılmış qazların qarışığı, k.g.
Karbohidrogenli maye qazlar, k.g. və ya karbohidrogenli mayeləşmiş qazların qarışığı, k.g.
Dezinfeksiyaedici zəhərləyici vasitələr, k.g.
Neft diotil ediciləri, k.g.
Aşındırıcı mayelər, k.g.
Halogen tərkibli qıcıqlandırıcı mayelər, k.g.
Partlayıcı məmulatlar
İzosianatlar, k.g. və ya izosianatların məhlulları, alışma temperaturu 23°C- dən aşağı, qaynama temperaturu 300°C- dən aşağı olan, k.g.
Adamlar üçün təhlükəli, yoluxucu maddələr, k.g.
Tezalışan korroziya- edici mayelər, k.g.
korroziya- edici zəhərləyici mayelər, k.g.
Tezalışan korroziya- edici bərk maddələr, k.g.
korroziya- edici bərk maddələr, k.g.
korroziya- edici bərk zəhərləyici maddələr, k.g.
Rəngləyicilər, k.g. və ya rəngləyicilərin sintezi üçün aşındırıcı yarımməhsullar, k.g.
Rəngləyicilər, k.g. və ya rəngləyicilərin sintezi üçün zəhərləyici yarım məhsullar k.g.
Tezalışan mayelər, k.g.
Tezalışan zəhərləyici mayelər, k.g.
Tezalışan bərk maddələr, k.g.
Tibbi ləvazimatlar, k.g.
Maye merkaptonlar, k.g..və ya maye merkaptonların qarışığı, k.g.
Maye merkaptonlar, k.g. və ya alışma temperaturu 23°C- dən az olmayan maye merkaptonların qarışığı
Metallalkilhaloqenidlər, k.g.
Metallalkilhidridlər, k.g.
Piroforlu metallar, k.g. və ya piroforlu ərintilər, k.g.
Partlayıcı maddələrin nümunələri, k.g.
Partlayıcı maddələrin nümunələri, k.g.
Oksidləşən maddələr, k.g.
Üzvi peroksidlər, nümunələri, k.g.
Üzvi peroksidlər, böyük miqdarda problar, k.g.
Tezalışan, zəhərləyici, maye pestisidlər, k.g., alışma temperaturu 23°C- dən aşağı
Tezalışan, zəhərləyici, maye pestisidlər, k.g., alışma temperaturu 23°C- dən aşağı olmayan
Zəhərləyici maye pestisidlər, k.g.
Zəhərləyici bərk pestisidlər, k.g.
Piroforlu maye maddələr, k.g.
Piroforlu bərk maddələr, k.g.
Nitrosellülozlar əsasında özüalışan plastmasslar, k.g.
Zəhərləyici spirtlər, k.g.
Piroforlu yanacaqlar, k.g.
Aşındırıcı qələvi mayelər, k.g.
Zəhərləyici maye maddələr, k.g.
korroziya- edici, zəhərləyici mayelər, k.g.
Tezalışan zəhərləyici məyelər, k.g.
korroziya- edici, zəhərləyici bərk maddələr, k.g.
Tezalışan zəhərləyici bərk maddələr, k.g.
Zəhərləyici, bərk maddələr, k.g.
6.1. Təhlükəli yüklərin hava gəmilərində daşınmasının xüsusiyyətləri
Qab üçün texniki sənədlərin işlənilməsi, qabların sınaqdan keçirilməsi və təhlükəli yüklərin hava yolu ilə daşınması zamanı hava gəmilərinin istismarına xas olan şərtlər və xüsusiyyətlər nəzərə alınmalıdır.
Temperaturun dəyişməsi. Hava daşımaları zamanı hava temperaturunun mənfi 55°C və 60°C olduğu hallarla rastlaşmaq olar. Əgər aşağı temperaturda doldurulmuş və tranzitlə subtropik zonaya keçən mayelərin daşınması zamanı qızmadan genişlənmə ilə əlaqədar tutumlarda boş yer saxlanmayıbsa, temperaturun yüksəlməsi nəticəsində qab təzyiq altında sıxılar və bu isə öz növbəsində, mayenin axmasına və yaxud maye doldurulan qabın çatlamasına səbəb ola bilər.
Hava gəmisi yay vaxtı dayandığı zaman yük bölmələrində olan temperatur (yerüstü havasoyuducu qurğular tətbiq edilmirsə) ətraf havanın temperaturundan 5 — 8°C yüksək ola bilər, daşınan yüklə olan bağlama (tara) da həmin temperatura qədər qızacaqdır. Uçuş zamanı hava soyuducuları işləyərkən, temperatur 10 — 25°C arasında saxlanılır. Hava soyuducuları söndürüldükdə, temperatur aşağı düşəcək və uçuşun yüksəkliyindən həm də müddətindən asılı olaraq yük kabinələrində (bölmələrində) olan istilik uçuş yüksəkliyində olan havanın temperaturuna çata bilər.
Təzyiqin dəyişməsi. Uçuş zamanı yüksəklik dəyişdikdə, atmosfer təzyiqinin 68 kPa qədər aşağı düşməsi mümkündür. Yüksək təzyiqin azaldılması üçün yay vaxtı yüklü bağlamanı (taranı, qabı) hava gəmisinə yükləməzdən əvvəl sərin yerdə saxlanması tövsiyə olunur.
Böyük yüksəklikdəki aşağı atmosfer təzyiqi aseton, etil spirti, metil efiri, dietil spirti, xlorlu etil və digər mayelərin buxarlanmasını çoxaldır, ona görə də belə yüklərin daşınması yalnız germetik (kip) qablarda həyata keçirilməlidir.
Əgər qab (tara) və onun bağlayıcı qurğusu sınaq təzyiqlərinin tələblərinə cavab vermirsə, uçuş vaxtı atmosfer təzyiqinin aşağı düşməsi də maye tərkibin axmasına və yaxud qabın (taranın) dağılmasına gətirib çıxara bilər.
Vibrasiya. Təhlükəli yüklərlə yüklənmiş hava gəmilərində 7 Hers tezlikdə 5 mm-dək (hansı ki, 1 q təcilinə uyğundur) və 200 Hers tezlikdə 0,05 mm-dək (hansı ki, 8q təcilinə uyğundur) amplitudaya malik olan diapazon arasında vibrasiyaya məruz qala bilər.
Vibrasiya qabın (taranın) konstruksiyasının materialında yüksək gərginlik yaradır, bu da qabda çatların əmələ gəlməsinə (xüsusən qaynaq yerlərində), qapaqların və tıxacların açılmasına, bunlar da öz növbəsində, kipliyin pozulmasına və axmaya (dağılmaya) səbəb ola bilər. Bununla əlaqədar olaraq, yükgöndərən tıxacların qeyri-ixtiyari açılmalarının qarşısını almaq məqsədilə, xüsusi tədbirlər həyata keçirməlidir (xüsusi aralıqların, ilişkənlərin tətbiq edilməsi, ayrı-ayrı hallarda qabın, tutumun doldurma boğazlarının qalaylanması).
6.2. Təhlükəli yüklərin qablarına və bağlamalarına olan ümumi tələblər
Hava daşınmalarına yalnız elə təhlükəli yüklər buraxılır ki, onların bağlamaları, qabların və bağlamaların hazırlanması üzrə normativ-texniki sənədlərin tələblərinə uyğun olsun və bu Qaydaların tələbləri nəzərə alınmaqla hazırlansın və hər hansı uçuş şəraitində təhlükəsiz daşınmanı tam təmin etsin.
Təhlükəli yükləri hazırlayan və ya göndərən təşkilatlar, hüquqi və fiziki şəxslər bu Qaydaların qablara və bağlamalara olan tələblərinə riayət olunmasına tam cavabdehlik daşıyırlar. Bunlar sertifikatda ( 4 nömrəli əlavə )* edilən qeydlə təsdiqlənir və yük göndərən təşkilatın imzası və möhürü ilə və ya yük göndərən fiziki şəxsin imzası ilə rəsmiləşdirilir. Yük bölmələrində daşınan maddələrin axması nəticəsində, partlayış təhlükəli qatılığa malik olan buxarlar partlayışa və yaxud yanğına səbəb ola bilərlər. Bununla əlaqədar, hava gəmilərində daşınan təhlükəli yüklərin qablarına kipliyin təmin olunması cəhətdən yüksək tələblər irəli sürülür. Germetik qablar mütləq hava nəqliyyatı ilə daşınan elə təhlükəli yüklərə tətbiq edilməlidir ki, onların özləri tezalışan, zəhərli, korroziyaedici olsunlar və yaxud o, onlara oxşar buxarlar və qazlar ayırsınlar, eləcə də quruduqda partlayıcı, ya da hava və yaxud su ilə əlaqədar olduqda təhlükəli təsirə malik ola bilsinlər. Qabın (taranın) və bağlamanın quruluşu, adi hava daşınmaları şəraitində istilik, nəmlik, təzyiq və yaxud vibrasiya dəyişmələri nəticəsində əmələ gələ bilən hər hansı axmanın qarşısını almalıdır. Təhlükəli yüklərin daşınması üçün təyin olunmuş qabların (taraların) və bağlamaların materialları daşınan maddəyə qarşı inertli (təsirsiz) olmalıdır, korroziyaya, yumşalmaya, kövrəkliyə və yaxud yüksək, ya da aşağı temperaturun təsiri nəticəsində xarab olmağa, mexaniki yorulmaya, həmçinin daşınma zamanı meydana gələn digər faktorlara məruz qalmamalıdır.
Şüşədən, saxsıdan, keramikadan olan qablarda daşınan hər bir maye maddənin qablarının qorunması təmin olunmalıdır, eləcə də axma və dağılma zamanı mayenin hava gəmisinin döşəməsinə və döşəməaltı boşluqlara axmasının qarşısını almaq üçün maddənin tam hopdurulmasını təmin edən aralıq materiallarına malik olmalıdır.
Turşular, digər yeyici və korroziyaedici maddələr olan və həmin maddələrin təsirinə davamlı olan, kip bağlanmış metal nəqliyyat qablarında (taralarında) daşınan fərdi qablar yerdəyişmədən və yıxılmadan qorunmaq üçün qabın zədələnməsi və yaxud axma zamanı tərkibi tam hopdura bilən aralıq materialı ilə doldurulmaqla, düzgün qoyulmalıdır və bağlanmalıdır. Göstərilən maddələrin kip olmayan fərdi qablarda daşınması zamanı fərdi taranın düzgün yerləşdirilməsini görməyə imkan verən və onun böyrü üstə, ya da ağzı üstə qoyulmasını istisna edən, xarici (üst) metal qablara qoyulmalıdır. Şüşədən, saxsıdan, keramikadan olan qabların tıxacları üst qabların qapaq səthindən yuxarı çıxmamalıdır. Hər bir tutumun ağız bağlayıcı qurğusu elə konstruksiyaya malik olmalıdır ki, onlar düz və tam bağlanmama ehtimalını istisna etsin və tam bağlanmasının yoxlanmasını müəyyən etməyə imkan versin.
Mayelərin daşınması üçün nəzərdə tutulan, kip tıxaclanmağı tələb edən metal qablar və çənlər qaynaq edilmiş konstruksiyaya və yivli birləşməsi olan kip qapaqla (tıxacla) bağlanan ağızlığa malik olmalıdırlar. Ağızlıqların qapaqları (tıxacları) qabın içində olan mayeyə qarşı inertli materialdan olan kipləşdirici aralıqlara, eləcə də onları bağlamaq və möhürləmək üçün çıxıntıya malik olmalıdır. Kütləsi 100 kq-dan artıq olan qablar altlıq hissələrinə yaxın olan yerlərdə onların möhkəmləndirilməsi və diyirlədilməsi üçün qurşaqlara malik olmalıdırlar.
Şüşədən, saxsıdan və digər oxşar materiallardan olan qablar:
qalınlığı 2 mm-dən, az olmayan, tutumu 20 litrdən artıq olduqda isə qalınlığı 3 mm olan divarlara;
kipləndirilmiş tıxacla, eləcə də daşınma zamanı maddənin dağılmasını (axmasını) istisna edən üsulla bağlanan ağızlığa (məftillə bağlama və ya qalaylama);
möhkəmliyi (doldurulmuş qabın) 100 kPa-dan az olmayan artıq təzyiqi saxlamaq qabiliyyətinə malik olmalıdır.
Çənlərin doldurulması zamanı daşınma dövründə temperaturun dəyişməsi nəticəsində mayenin genişlənməsindən çənin deformasiyaya uğramasının və axmanın qarşısını almaq üçün tutumun həcminin 10%-dən az olmayaraq boş yer saxlamaq lazımdır. İstilik 55°C olduqda tutum (çən) maye ilə tam həcmdə doldurulmamalıdır.
50°C-dən aşağı temperaturda qaynayan mayelər, onun nəqli zamanı əmələ gələn artıq təzyiqi saxlamağa qabil olan germetik (kip) metal qablarda (taralarda) daşınırlar. Qrup üçün müəyyən olunmuş qablara (taralara) yalnız məhdudiyyət qoyulmadan birgə daşınmasına yol verilən təhlükəli yükləri yükləmək olar.
Hər bir maddə, həmin maddənin qablaşdırma qaydalarına müvafiq olaraq, fərdi qaba (taraya) qablaşdırılmalıdır. Bundan sonra müvafiq aralıq materiallarla ayrılmaqla, qrup üçün olan qablara (taralara) yerləşdirilir. Bir qabda (bağlamada) olan netto çəkisi 5.1 nömrəli cədvəldə göstəriləndən artıq olmayan yüklər üçün qrup tarası (qabı) kimi universal konteynerlər və altlıqlar istifadə oluna bilər. Konteynerin hava yolu ilə təhlükəli yüklərin daşınmasına yararlığı və təhlükəli yüklərin konteynerlərdə daşınmasının mümkünlüyü yükgöndərən tərəfindən təqdim olunan sertifikatda təsdiqlənir.
Universal konteynerdə yük elə yerləşdirilməli və bərkidilməlidir ki, onun konteyner daxilində hər hansı yerdəyişməsi mümkün olmasın. Bu məqsəd üçün daxilindəki ilə inertli olan və axıtma olduğu halda mühafizə xarakteristikası əhəmiyyətli dərəcədə xarab olmayan aralıq materiallar istifadə oluna bilərlər.
Balonlar, sıxılmış və ya mayeləşdirilmiş qazlarla doldurulmuş digər qablar təzyiq altında işləyən qabların qurulması və təhlükəsiz istismarı üzrə Qaydaların tələblərinə cavab verməlidir.
Balonlar, əgər onların konstruksiyası ilə nəzərdə tutulubsa, üzərlərində qoruyucu qapaqlar olduqda daşınır.
Kütləsi 10 kq və artıq olan nəqliyyat qabı (tarası), yükləmə zamanı onun əldə asan aparılmasını, kütləsi 100 kq-dan artıq olan (çəlləklərdən başqa) nəqliyyat qabı isə yükqaldırma vasitələrinin köməyi ilə qaldırılmasını təmin edən qurğuya malik olmalıdır.
Əvvəllər təhlükəli yüklərin daşınması üçün istifadə olunmuş qablar daxildən, eləcə də xaricdən təmizlənmiş, qurudulmuş və neytrallaşdırılmış şəkildə, habelə qabın təmizlənməsi, neytrallaşdırılması və onun hava gəmisində daşınmasının təhlükəsizliyi haqqında akt olduqda onların təhlükəsiz yük kimi daşınmasına yol verilir. Boş taranın (qabın) daşınmaya qəbulu haqda ərizədə yükgöndərən qabda hansı təhlükəli yükün nəql olunduğunu, eləcə də qabın təmizlənməsini, qurudulmasını və neytrallaşdırılmasını göstərməlidir və yuxarıda göstərilən aktı həmin ərizəyə əlavə etməlidir. Əvvəllər təhlükəli yüklərin daşınması üçün istifadə olunan, lakin xarici və daxili səthlərinin təmizlənməsi, qurudulması və neytrallaşdırılması təmin olunmayan qabların daşınması zamanı, həmin maddələrin bu qablarda daşınması üçün həyata keçirilən təhlükəsizlik tədbirləri görülməlidir.
Sıxılmış və mayeləşdirilmiş qazlar saxlanılan boş balonlar kip bağlanmış ventilə, onların üzərinə qoyulmuş və yükgöndərənin plombu ilə plomblanmış qoruyucu qapağa malik olmalıdır. Qabların tam boşaldılması və onların ümumi əsaslarla daşınmasının mümkünlüyünü təsdiqləyən xüsusi qəbz olmalıdır. Qəbz daşınma sənədlərinə əlavə olunur.
Tərkibində 6.2 yarımsinfinə aid olan yoluxucu maddələr olan daxili qabın digər növlü yüklərlə yüklənmiş nəqliyyat qabında yerləşdirilməsinə yol verilmir.
Nəqliyyat qabının və bağlamasının divarlarının xüsusiyyəti və qalınlığı elə olmalıdır ki, daşınma zamanı baş verən sürtünmədən, tərkibindəkinin kimyəvi davamlılığının təhlükəli dərəcədə dəyişməsinə və qızmasına gətirib çıxara bilməsin.
1-ci sinif təhlükəli yüklərin HG-də daşınması üçün tətbiq olunan qab (tara) müvafiq dövlət standartlarının və yaxud texniki şərtlərin tələblərinə tam cavab verməlidir.
1-ci sinifə aid olan partlayıcı maddələr və qurğular, hava gəmilərində daşınmaya standart (ştatda olan) qabda və bağlamada qəbul olunur. Qab və yaxud bağlama müvafiq nişanlanmaya (markalanmaya) eləcə də möhürə malik olmalıdır və daşınma zamanı sürtünmə nəticəsində qızmayan materialdan hazırlanmalıdır. Metaldan olan bərkitmə hissələri (mismarlar, şuruplar, vintlər və s.) qabın daxili səthindən kənara çıxmamalıdırlar. 1-ci sinfin hava gəmilərində daşınmaya buraxılan yüklər qablara və bağlamalara elə yerləşdirilməlidirlər ki, yüklənib-boşaltma, silkələnmə, vibrasiya, temperaturun və təzyiqin dəyişməsi zamanı onların yerdəyişməsi, təsadüfən işə düşməsi, eləcə də zədələnməsi istisna olunsun.
Partlayıcı maddələr üçün nəzərdə tutulan qabın bağlayıcı mexanizmləri, maddəyə mexaniki təsiri istisna edən araqatına malik olmalıdır. Əgər bağlayıcı mexanizm vintli yivə malikdirsə, o, elə mühafizə olunmalıdır ki, onun daxilinə partlayıcı maddə düşə bilməsin. Havada və yaxud suda öz-özünə alışma qabiliyyətinə malik olan partlayıcı maddələrin qabları germetik olmalıdır. Hava gəmilərində daşınma zamanı təmiz halda müxtəlif partlayıcı maddələr olan qabın eyni bağlamaya yerləşdirilməsinə yol verilmir.
1-ci sinfə aid olan partlayıcı maddələrin və qurğuların hava yolu ilə daşınması üçün onların xassələrindən və konstruktiv xüsusiyyətlərindən asılı olaraq, aşağıda göstərilən qab və bağlama növləri tətbiq olunmalıdır:
metaldan, polimerdən, plastik şüşədən və ağacdan olan konteynerlər;
metaldan, polimerdən, ağac və kartondan olan barabanlar-yeşiklər;
silindrik taxta qəfəslər;
taxta yeşikdə olan metal və polimer qutular, bankalar;
kip taxta yeşiklərdə və çəlləklərdə, metal və karton barabanlarda yerləşən polimer, toxunma və digər kisələr;
Bundan başqa, yükün xassələrindən asılı olaraq, qabın və bağlamanın digər kombinasiyaları tətbiq olunur.
1-ci sinifdən olan partlayıcı maddələr və qurğular, müşayiət edilməklə və yaxud müşayiətsiz həm yük, həm də yük daşımaq üçün düzəldilmiş sərnişin hava gəmilərində (sərnişinsiz) daşınır. İdman və ov patronlarının hava gəmilərində daşınmasına bu Qaydaların 15-ci bölməsində irəli sürülmüş tələblərin yerinə yetirilməsi şərti ilə icazə verilir.
1-ci sinifdən olan (partladıcı vasitələrlə) tam təchiz edilmiş qurğuların daşınmasına yalnız o halda icazə verilir ki, onlar konstruktiv cəhətdən bütöv halda hazırlanmış olsun və qurğuların öz işəsalma xətlərində qoruyucu sistem nəzərdə tutulsun. Bundan başqa, belə daşınma, hava gəmilərində daşınma üzrə müvafiq təlimatlarda xüsusi olaraq şərtləndirilməlidir.
Maye raket mühərrikləri (MRM) olan və yanacaq komponentləri ilə doldurulmuş qurğular, yalnız germetik konteynerlərdə daşınır. Əvvəllər yanacaq komponenti ilə doldurulmuş qurğuların daşınmasına yalnız onların tam neytrallaşdırılmasından sonra icazə verilir.
1-ci sinif yüklərin digər siniflərdən olan təhlükəli yüklərlə birgə daşınmasına yol verilmir.
1-ci sinfə aid olan qurğuların digər siniflərdən olan maddələrlə daşınmasına o halda yol verilir, ki, bu qurğunun hava gəmilərində daşınması üzrə təlimatlara uyğun olaraq, onlar daşınan texnikanın komplektinə daxildirlər.
Əgər partlayıcı maddələri, qurğuları və onların tərkibində olanları qəza hadisələrinin yaranma ehtimalını artırmamaqla, bir HG-də daşımaq mümkündürsə, onlar hava yolu ilə daşınmaq üçün bir-birinə uyğundurlar.
1-ci sinif yüklərin birgə daşınması, 1 nömrəli əlavədə şərh olunmuş birgə daşınma şərtləri yerinə yetirildikdə həyata keçirilir.
Eyni qrupa daxil olan partlayıcı maddələr və qurğular, eyni təhlükəlilik dərəcəsinə malik olanlar kimi, bir hava gəmisində birgə daşınmaya buraxılır.
Müxtəlif qurğuların və onların tərkib hissələrinin bir hava gəmisində birgə daşınmasına yol verilir, əgər bu 1-ci əlavədə verilən uyğunluq cədvəli ilə nəzərdə tutulduqda və bu qurğulardan hər birinin hava yolu ilə nəqli üzrə təlimatlar olduqda.
Təhlükəli yüklərə aid olmayan yüklərin, onların etibarlı bağlanması və aralarında keçidlərin saxlanması şərti ilə, hava gəmisinin bir yük kabinəsində, 1-ci sinif yüklərlə bir yerdə daşınmasına icazə verilir.
1-ci sinif yüklər partlayış — yanğın təhlükəlidirlər və mexaniki təsirlərə həssasdırlar, ona görə də onlarla davranışda ehtiyat tədbirlərinə ciddi riayət olunmalıdır.
Yükləmə zamanı hava gəmisinin yüklənməsi üçün onun yanına tələb olunan yükdən artıq yükün gətirilməsinə yol verilmir.
Yükləmə (boşaltma) zamanı hava gəmisinə yükləmə-boşaltma işlərinin yerinə yetirilməsi üçün yalnız zəruri olan texniki vasitə növlərinin yaxınlaşmasına icazə verilir.
Mexaniki təsirə daha həssas olan 1-ci sinif yüklər axırıncı yüklənir və birinci növbə boşaldılır. 1-ci sinif yüklərin HG-nə yüklənib (boşaldılması) prosesində, yükləmə (boşaltma) ilə bağlı olmayan hər hansı digər işlərin aparılmasına yol verilmir.
1-ci sinif yüklərin yüklənib (boşaldılmasında) aşağıdakı əsas qaydalara riayət olunması zəruridir:
yeşikləri kürəkdə daşımamaq, sürüməmək, çevirməmək və atmamaq (qurğular girdə bağlamada olduqda diyirləməyə icazə verilir);
düşən (yıxılan) yeşikləri, müvafiq akt tərtib etməklə, ehtiyatla yükləmə yerlərindən uzaqlaşdırmaq lazımdır (hava yolu ilə daşınması, bazaya qaytarılması və yaxud ləğv edilməsi yükgöndərənin mütəxəssisi tərəfindən həll olunur);
konkret maddələr (qurğular) üçün rəhbər sənədlərdə və təlimatlarda təhlükəsizlik texnikası üzrə şərh olunmuş göstərişləri ciddi surətdə yerinə yetirmək.
1-ci sinif yüklərin aerodromlarda (hava limanlarında) müvəqqəti saxlanılması, onların bazalarda, anbarlarda saxlanılması və qorunması üzrə rəhbər sənədlərdə şərh olunmuş tələblər nəzərə alınmaqla həyata keçirilməlidir.
Barit və digər partlayış materialları anbarda yerləşdirilərkən, bu otağa (yerə) giriş yalnız rezin, keçə və digər yumşaq ayaqqabıda icazə verilir.
Əgər qab zədələnibsə və PM dağılıbsa, ehtiyat tədbirləri görməklə onu yubanmadan yığmaq və daha təhlükəsiz yerə aparmaqla anbardan uzaqlaşdırmaq, eləcə də döşəməni süpürmək və yumaq lazımdır. Yığılmış maddə yükgöndərənə (yükalana) qaytarılır və yaxud onunla razılaşdırılmaqla, müəyyən olunmuş qaydada ləğv edilir. Səpələnmiş maddənin üzərində gəzməyə və yükləri daşımağa yol verilmir.
1-ci sinif yükləri saxlanmaq üçün hava limanının (aerodromun) anbarlarına qəbul edilməsinə yol verilmir. İstisna olunan (məsələn HG-nin texniki nasazlığa görə aralıq hava limanlarında (aerodromlarda) məcburi ləngiməsi, yüklərin hava limanına (aerodroma) daxil olması vaxtı yükalanın gəlməməsi və s. ) hallarda 1-ci sinif yüklər iki sutkadan artıq olmayan müddətdə hava limanının (aerodromun) anbarlarında və yaxud xüsusi meydançalarında yerləşdirilə bilərlər. Yüklər birbaşa düşən günəş şüalarından mühafizə olunmalı və yaxşı ventilyasiya olunan yerdə və bütün istilik mənbələrindən aralı yerləşdirilməlidir.
Sıxılmış, mayeləşdirilmiş və yaxud təzyiq altında həll olunmuş qazlar, daşınmaya yalnız dövlət standartlarına (sənaye sahələri standartlarına), texniki şərtlərə, təzyiq altında işləyən tutumların qurulması və təhlükəsiz istismarı qaydalarının, eləcə də bu Qaydaların tələblərinə cavab verən qablarda (taralarda) qəbul olunurlar.
Beynəlxalq daşınmalar zamanı qazların daşınması üçün olan balonlar və digər tutumlar xarici yükgöndərənin — dövlətin tələblərinə, eləcə də bu Qaydalarda şərh olunmuş tələblərə cavab verməlidir və bu barədə yükgöndərən yükdaşıyanı yazılı surətdə xəbərdar etməlidir.
Balonların rəngi və yazısı, qazın adından asılı olaraq, 8-ci əlavədə göstərilənlərə uyğun olmalıdır. Hər balonun və yaxud tutumun üzərində təhlükəli yüklərin siyahısında göstərilmiş təhlükəlilik nişanı yapışdırılmalıdır.
Balonların sıxılmış qazla doldurulması zamanı onu nəzərə almaq zəruridir ki, daşınma zamanı qızma nəticəsində təzyiq doldurma təzyiqindən 15% və daha çox arta bilər, ona görə balonların və çənlərin qazla doldurulma təzyiqi elə olmalıdır ki, qazın temperaturunun mülayim iqlim zonasında 45°C-dək, tropik zonada 65°C-dək artması zamanı, balonda (çəndə) olan təzyiq təyin olunmuş işçi təzyiqindən artıq olmasın, bu haqda yükgöndərən ərizədə və fakturada qeydlər etməyə borcludur.
Balonun klapanları zərbədən müvafiq qurğu ilə (qoruyucu metal qapaqla, balonu xüsusi yuvacıqlarda və yeşikdə yerləşdirməklə və yaxud möhkəm konstruksiyaya malik olan şəbəkə ilə) tam qorunmalıdır və həmin qoruyucu qurğular bütün daşınma dövründə etibarlı bağlanmış halda qalmalıdır.
Həcmi 3 litrdən az olan qapaqsız balonlar möhkəm ağac yeşiklərdə yerləşdirilməlidir. Yüksək təzyiqli balonlara qoruyucu qapaqlar geyindirilməlidir.
Həll edilmiş asetilen üçün olan silindrik balonlara onlarınn daxildən qorunması məqsədi ilə məsaməli materialdan üzlük çəkilməlidir və daşınma zamanı o, aşağıdakı tələblərə cavab verməlidir:
tutuma aşılandırıcı (yeyici) təsir göstərməmək və nə asetilenlə, nə də həlledici ilə zərərli və təhlükəli birləşmələr əmələ gətirməmək;
uzun müddətli istifadədən sonra və yaxud 60°C qədər temperaturda silkələnmə zamanı çökməmək;
silindrik balonun tərkibində olan məhlulu ayrılmadan (partlayışdan) qorumaq.
Güclü zəhərli və yüksək zəhərləmə qabiliyyətinə malik olan qazların daşınması zamanı, balonların kipliyini təmin etmək üçün ventillərin çıxış deşikləri qalaylanma üsulu ilə bağlanır.
Dərin soyudulmuş maye qazlar: arqon, azot, hava, helium, karbon qazı, azot oksidi, kripton, ksenon aşağıda göstərilən tələblərə cavab verən bağlamada və bir bağlamada təhlükəli yüklər Siyahısında göstərilən miqdarda hava yolu ilə daşınmaya buraxılır.
Maye qazlar üçün olan tutumlar (çənlər) işçi təzyiqlərinin kəmiyyətinə görə yüksək təzyiqə hesablanmamış tutumlara, aşağı təzyiqli tutuma və yüksək təzyiqli tutumlara bölünür.
Belə tutumlara olan ümumi tələblər:
tutumların hazırlanması üçün istifadə olunan material və onların elementlərinin davamlılığı, aşağı temperaturlu mayeləşdirilmiş qazlar üçün qəbul olunmuş normalara və standartlara uyğun olmalıdır, eləcə də daşınma zamanı yüklərin HG-də daşınmasına xas olan zərbədən, zədələnmədən və həddindən artıq yüklənmədən qorumaqla daşınmasını təmin etməlidir;
həddindən artıq təzyiqin əmələ gəlməsinin qarşısını almaq üçün olan boşluqlar, hər bir boşluq üçün ayrıca ventilyasiya deşiklərinə və yaxud qoruyucu qurğulara malik olmalıdır; qoruyucu qurğuların ventilyasiya və çıxış deşikləri qarın və suyun, o cümlədən əriyən qrovun düşməsindən mühafizə olunmalıdır;
qoruyucu qurğuların konstruksiyası və yerləşdirilməsi uçuş dövründə təzyiqin və temperaturun dəyişməsi nəticəsində səhvən işə düşmələrin istisna olunmasını təmin etməlidir;
tutumlar elə şəkildə düzəldilməlidirlər ki, normal işçi vəziyyətindən başqa hər hansı digər bir vəziyyətdə onların yüklənməsini və yaxud boşaldılmasını çətinləşdirsin;
yükləmə yerlərində qəza vəziyyəti, marşrutda ləngimə və yaxud təyinat məntəqəsində bu yükün yükalana verilməsində ləngimə halları üçün təlimatlar olmalıdır.
Dərin soyudulmuş qazlar üçün olan tutumlara xüsusi tələblər:
yüksək təzyiqə hesablanmamış tutum kimi, Dyura tipli vakuum tutumları istifadə oluna bilər; belə tutumların ventilyasiya borularında və kanallarında, qoruyucu klapanların, partlayan membranların və tutumun daxilində təzyiqin artmasının qarşısını alan digər oxşar qurğuların istifadə edilməsinə icazə verilmir; yüksək təzyiq üçün hesablanmamış qabların hava, helium, karbon qazı, azot oksidləri və oksigenlə soyudulmuş mayelər üçün istifadə olunmasına icazə verilmir;
aşağı təzyiqli tutumlar 100 kPa-dan yüksək olan mütləq təzyiqə tənzimlənmiş, lakin 275 kPa (işçi təzyiq 175 kPa) artıq olmayan, qoruyucu qurğulara malik olmalıdır; aşağı təzyiqli tutumların, karbon qazı, azot oksidi və oksigenlə soyudulmuş mayelər üçün istifadəsinə icazə verilmir;
yüksək təzyiqli tutumlar 275 kPa-dan yüksək olan mütləq təzyiqlə tənzimlənmiş (işçi təzyiq 175 kPa) yüksək təzyiqli qabları helium ilə soyudulmuş mayelər üçün istifadə etməyə icazə verilmir.
Dərin soyudulmuş maye qazların hava gəmilərində daşınması xüsusi təlimatlara uyğun olaraq, yalnız xüsusi texniki tələblər üzrə işlənilmiş və hazırlanmış tutumlarda həyata keçirilir.
2.1 yarımsinfindən olan mayeləşdirilmiş zəhərsiz karbohidrogenlərdən, efirlərdən və freonlardan başqa 2.2, 2.3 və 2.4 yarımsiniflərdən olan tezalışan və zəhərli qazların sərnişin hava gəmilərində daşınmasına yol verilmir.
2.2, 2.3 və 2.4 yarımsiniflərdən olan tezalışan qazlar aşağıda göstərilən əlavə şərtlərin hökmən yerinə yetirilməsi zamanı daşına bilər:
yük bölməsində, balonların zədələnməsi zamanı əmələ gələ bilən qazların tam çıxarılmasına imkan verən, effektli ventilyasiya ilə təchiz edilməlidir;
yük kabinəsi ilə şəxsi heyətin kabinəsi arasında germetik arakəsmə olmalıdır;
balonların yerləşdirilməsi zamanı təhlükəli hallarda, zədələnmiş balonun uzaqlaşdırılmasının mümkünlüyü nəzərdə tutulmalıdır;
balonların yığılması üçün xüsusi düzəldilmiş balon altlıqlarının istifadə olunması zəruridir; balonlar yalnız bir sırada yerləşdirilməlidir.
Qazla olan balonlar və tutumlar, hər hansı istilik mənbəyindən, qığılcım əmələ gələ bilən yerdən və qazın sızması zamanı yanğın törədə bilən əşyalardan və maddələrdən xeyli aralı məsafədə yerləşdirilməlidir ki, onlar hava gəmisinin metal döşəməsinə, bortuna və digər konstruktiv elementlərinə toxunmasın. Balonların üzərinə heç bir başqa yükü yükləmək olmaz. 2.1 yarımsinfinə aid qazlarla doldurulmuş balonlar xüsusi yonulmuş aralıqlar qoyulmaqla, bir neçə sırada yığıla bilər.
Maye və dərin soyudulmuş qazlarla doldurulmuş tutumlar və çənlər, onlarla davranışda xüsusi ehtiyat tələb edir və HG-də onların daşınmaları üzrə xüsusi təlimatların tələblərinə müvafiq olaraq daşınır.
Qazla olan balonları HG-nin yük bölməsində yerləşdirərkən, 1 nömrəli əlavədə verilmiş birgə daşınma şərtinə riayət etmək zəruridir. 2.2 və 2.4 yarımsinfinə aid olan zəhərli qazlarla doldurulmuş balonların qida məhsulları ilə birgə daşınması qadağandır. Qazla olan balonları hər hansı təhlükəli yükün üzərinə yığmaq qadağandır.
Yanmaya kömək edən (oksidləşdirici) qazların ağac kəpəyi, kömür, qənd, dəri, yağlarla və digər yanan (və eyni zamanda maye, boş və yaxud toz şəkilli) materiallarla birgə daşınmasına yol verilmir.
Qaz halında olan karbohidrogenlər həm maye halında, həm də qaz halında partlayış və yanğın təhlükəlidir. Partlayış təhlükəli qaz qarışığının yanması lokal qızmadan və yaxud açıq oddan alışmadan baş verə bilər.
Maye qazla olan çənlərin partlaması zamanı maddə böyük məsafələrə dağılır və maye qazın buxarlanması nəticəsində partlayış təhlükəli hava-qaz qarışığı yaradır.
Bəzi qazlar (divinil, butilen və b.) uzun müddət saxlanılan zaman, havada özüalışan termopolimerlər əmələ gətirir. Bu qazlar, uzunmüddətli saxlanılma şəraitində, hava ilə qarşılıqlı təsirdə, detonasiyadan özü partlayan, hidro-peroksidlər birləşməsi əmələ gətirir (yaradır). Mayeləşdirilmiş qazlar adi şəraitdə özləri alışmır. Oksidləşdiricilərlə olduqda özüalışmaya qabildir. Qaz yanğınlarının söndürülməsi üçün aşağıda göstərilən daha səmərəli üsullar tətbiq edilir:
yanan məşəlin asbest və yaxud yun odeyalın, keçənin və s. köməyi ilə yanan qazdan izolyasiyası; bu üsul, balonlar kipliyini itirdikdə, az təzyiqlə çıxan qazın yanması hallarında tez-tez istifadə olunur;
* (“6.3.2. 2-ci sinif” bölməsinin “Təhlükəsizlik tələbləri” hissəsinin dördüncü abzasında Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2026-cı il 8 sentyabr 267 nömrəli Qərarı ilə edilmiş dəyişiklik 2027-ci il iyulun 1-dən qüvvəyə minir.)
yanan məşəlin güclü su şırnağı ilə yanan qazdan izolyasiyası (yer şəraitində);
balonlardan böyük təzyiq altında çıxan qazın böyük məşəllə yanması zamanı, qaz yanan otağa yanmayan maddələr, inert qazlar və yaxud ingibitorlar vurulması.
Qazın söndürülməsinin ən səmərəli üsulunu müəyyən edərkən, balonun harada və hansı təzyiqə malik olmasını nəzərə almaq zəruridir.
Uçuş zamanı hava gəmilərində qaz yanğınlarının söndürülməsi zamanı səmərəli vasitələr inert qazlar, keçə və örtüklər, yer şəraitində isə sudur.
Mayeləşmiş və sıxılmış qazların söndürülmə xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, tutum kipliyini itirdiyi zaman qaz sızdıqda, xüsusən qəza vaxtı, heç də bütün hallarda onların yanmasını ləğv etmək olmur. Bu hallarda, birinci növbədə, alovu qonşu balonlardan və tutumlardan uzaqlaşdırmaq üçün tədbirlərin görülməsi zəruridir. Əgər bu alınmırsa, qonşu balonları və tutumları alovun məşəlindən uzaqlaşdırmaq, bütün hallarda birinci növbə yüksək temperaturun təsiri dairəsində olan balonların və tutumların intensiv surətdə su ilə soyudulması üçün tədbirlər görmək, sonra isə balonun nasazlığını və qazın sızmasını aradan qaldırmaq, əgər yanğın uçuş zamanı baş vermişsə onda yanan balonu ləngimədən HG-dən atmaq (uzaqlaşdırmaq) lazımdır.
Əgər yük bölməsində sıxılmış və yaxud mayeləşmiş qazla olan balonun və yaxud tutumun partlaması baş veribsə və maye qaz partlayışın gücü ilə böyük sahəyə dağılıbsa, eləcə də yanaşı yerləşdirilmiş balonların və tutumların qəzası və zədələnməsi baş veribsə, aşağıda göstərilənlərin yerinə yetirilməsi zəruridir:
müvafiq odsöndürücülər tətbiq etməklə yüksək temperatur dairəsində olan balonların və tutumların intensiv soyudulması üçün tədbirlər görmək;
qapıların, eləcə də yükləmə və qəza lyuklarının açılması yolu ilə, yük kabinəsinin üfürülməsinin səmərəliliyini artırmaq.
Qazla olan balonların və tutumların alışmadan qəzaya uğraması daha təhlükəlidir. Bu halda yük bölməsinin bütün həcmində partlayış təhlükəli qaz qarışığının əmələ gəlməsinə şərait yaranır. Belə qəzaların qarşısını almaq üçün aşağıda göstərilənlərin yerinə yetirilməsi zəruridir:
açıq alov mənbəyinin əmələ gəlməsinə yol verməmək;
qapıları, yükləmə və qəza lyuklarını açaraq, yük kabinəsinin intensiv üfürülməsini təmin etmək;
qaz sızan balonları yük kabinəsindən uzaqlaşdırmaq.
Odsöndürən maddənin zəruri qatılığını yaratmaq mümkün olan yük kabinələrində, bölmələrində yanğının söndürülməsini inert qazlarla həyata keçirmək.
2.2 və 2.4 yarımsiniflərinə aid olanların və bəzi başqa qazların zəhərləyici olduğunu nəzərə alaraq, qəzanın aradan qaldırılması və qazların yanmasının ləğvini həyata keçirən komanda, eləcə də heyət üzvləri xüsusi əleyhqazlarla təmin olunmalıdır.
Sıxılmış və mayeləşmiş qazlar, bir qayda olaraq, oda tam davamlı və yarımdavamlı, eləcə də yaxşı ventilyasiyaya malik olmaqla, ayrıca olan birmərtəbəli anbarlarda və yaxud ümumi anbarların qonşu otaqlardan odadavamlı arakəsmələrlə ayrılmış xüsusi bölmələrində saxlanılmalıdır.
Balonlar saxlanılan anbarın otaqlarında temperatur 25°C-dən artıq olmamalıdır. Bu anbarlar və onlarda yüklərin saxlanılma şərtləri bu Qaydaların 10.12 — 10.17. bəndlərinin tələblərinə cavab verməlidir.
Hava gəmisinin dayanacağından və TAM-lar saxlanılan yerdən 100 m-dən az olmayaraq məsafənin olmasına riayət olunmaqla, açıq meydançalarda, üstlərini brezentlə və yaxud bütöv yastı taxtadan və s. olan örtüklərlə bağlamaqla, sayı 50-dən artıq olmayan balonların saxlanılmasına yol verilir.
Zəhərli qazlar (2.2 və 2.4 yarımsinfi) olan balonlar, yalnız bu qazlarla olan balonların saxlanılmasının bütün tələblərinə cavab verən, bağlı olan xüsusi otaqlarda (anbarlarda) saxlanılmalıdır. Bu otaqlara (anbarlara) giriş, yalnız bu otaqlarla (anbarlarla) xidməti əlaqəsi olan şəxslərə, yalnız əleyhqazla və yaxud digər qazdan mühafizə vasitələri ilə təmin olunduqda, icazə verilir.
Qazla dolu olan balonlar, hər hansı istilik mənbəyindən 1 m-dən az olmayan məsafəyə uzaqlaşdırılmalıdır və günəş şüalarının və yağıntının birbaşa təsirindən mühafizə olunmalıdır. Balonların açıq meydançalarda (brezentlə örtülmüş halda) saxlanılması zamanı isti olan günlərdə brezenti sulamaq zəruridir.
Qazla doldurulmuş başmaqlı balonlar, yük göndərən tərəfindən xüsusi təchiz olunmuş yuvacıqlarda, qəfəsələrdə şaquli vəziyyətdə saxlanılmalıdır və yaxud (sırada 6 balondan artıq olmamaqla) maneələr qoyulmaqla çəpərlənməlidir.
Balonların xüsusi bərkidilmə qurğusu olmadan şaquli vəziyyətdə saxlanılması qadağandır.
Balonlar horizontal vəziyyətdə saxlanılarkən, onların bir-birinə toxunmasının qarşısını almaq üçün, lazımi qalınlıqda taxta, rezin və yaxud kəndir aralıqlar qoyulmalıdır. Aralıqların ot, kövşən, ağac yonqarı və oxşar yanan materiallardan olması qadağandır. Balonlar elə yığılmalıdır ki, qalağın hündürlüyü 1,5 m-dən artıq olmasın. Hər bir qalaqda 50 ədəddən artıq balon olmamalı, qalaqlararası məsafə isə 1,5 — 2,5 m olmalıdır. Balonların bütün ventilləri bir tərəfə yönəldilməlidir.
Dərin soyudulmuş qazlarla (maye oksigen, maye hava və b.) tutumlar (balonlar), yalnız yükgöndərən tərəfindən tutumların yıxılmasını istisna edən xüsusi hazırlanmış dəzgahlarda saxlanılmalıdır. Balonların zədələnməsi və onlardan qazların sızması aşkar edildikdə, aşağıdakıların yerinə yetirilməsi zəruridir:
yanmayan və zəhərləyici olmayan qazlarla olan balonları ayırmaq və onlardan qazların sızması kəsilənədək yer səthində böyrü üstə saxlamaq;
yanan qazlarla olan balonları ləngimədən hər hansı tikililərdən 100 m-dən az olmayan məsafəyə, zəhərləyici qazlarla, eləcə də yanan və zəhərləyici qazlarla olan balonları yaşayış və istehsalat binalarından 100 m-dən az olmayan məsafəyə uzaqlaşdırmaq və su dolu çəlləyə, kükürd anhidridi olan balonları isə əhəng məhlulu olan çəlləyə yerləşdirmək; qazın balonlardan sızması dayandıqdan sonra onları çıxardırlar; qazlarla doymuş mayeni, yaşayış otaqlarından və su mənbələrindən aralı olan yerlərdə, çəlləkdən çalaya (çuxura) boşaldırlar və bağlayırlar (basdırırlar). Balonlarla davranışda təhlükəsizlik texnikası üzrə təlimatlar və xəbərdaredici yazılar anbarların yaxşı görünən yerlərində asılmalıdır.
Tezalışan mayelərin (TAM) hava yolu ilə daşınması üçün tətbiq olunan qablar, dövlət (sənaye sahələri) standartlarının və yaxud texniki şərtlərin tələblərinə tam cavab verməlidir. O, kip, təmiz olmalı və yük göndərən tərəfindən (brutto kütləsi, təmiz çəkisi ( netto), TAM-nin növü) göstərilməklə markalanmalıdır.
Qabın (taranın) əziyi (batığı), cızığı, çatı və yaxud digər zədəsi olmamalıdır. Tez alışan mayenin hətta cüzi sızması və yaxud tərləməsi zamanı qab hava gəmisinə yüklənməyə buraxılmır. Uçuş vaxtı kipliyin öz-özünə pozulmasını istisna etmək üçün tıxaclar (qapaqlar) kip bağlanmalıdır və onların açılmasına yol verməyən üsullarla bərkidilməlidir.
Həcmi 275 litrə qədər olan çəlləklərin, bidonların, balonların TAM-lə doldurulmasından sonra, tıxaclı tərəfi aşağı tutulmaqla kipliyinin yoxlanması zəruridir. TAM hava gəmisinə yüklənmədən 2 — 3 saat əvvəl qablara doldurmalıdır.
TAM-ın daşınması üçün olan qablar elə hazırlanmalı və bağlanmalıdır ki, hava gəmilərində daşınma şəraitində o, tərkibində olanı xaricdəki öz-özünə alışma mənbələrindən tam qorusun.
Yanacaq və sürtgü materiallarının, eləcə də TAM-ın xırda tutumlarda (1 — 2 litrə qədər) daşınması üçün olan şüşə və digər xırda istehlakçı qablar, hopdurucu aralıq materialları qoyulmaqla, germetik bağlı metal qablara yerləşdirilirlər. Metal qablar aralıq materialla taxta yeşiklərə qoyulmalıdır. Qab kimi tövsiyə olunmuş şüşə bankalar, butulkalar saxsı qablarla dəyişdirilə bilər.
Axırıncılar istifadə üçün o hallarda tövsiyə olunur ki, yalnız bu material taranın (qabın) möhkəmliyini və onun daxilinə yerləşdirilmiş maddənin təsirinə davamlılığını təmin etsin. Qab davamlı olmalıdır və HG daşınma zamanı yarana bilən boşluq və vibrasiya, eləcə də tıxaclar (qapaqlar) altında olan aralıq qatlarının yeyilməsi və yaxud istismar temperaturunda (58°C — 60°C-dək) TAM-ın buxarlarının təzyiqinin qalxması nəticəsində kipliyin pozulmasını istisna etməlidir. 61°C-dək aşağı alışma və 50°C hüdudunda qaynama temperaturlarına malik olan TAM-ın daşınması üçün olan qablar mayenin 60°C temperaturda olan buxarlarının, 1 kq/sm2-dən az olmayan, artıq təzyiqinə davam gətirməlidir. 15 — 20°C-dən aşağı temperaturda və atmosfer təzyiqində qaynayan bu sinifin TAM-ın daşınması üçün olan qablar, bu mayelərin 50 — 60°C-dən olan buxarlarının, 2 kq/sm2-dən az olmayan təzyiqinə davam gətirməlidir.
Qabın materialı, onun daxilində daşınan maddəyə qarşı inertli olmalıdır, TAM-ın keçməsinə, tərkibində reaksiyaya girməsinə və onunla təhlükəli birləşmənin əmələ gəlməsinə, yumşalmasına, zəifləməsinə, kövrəkləşməsinə və TAM ilə əlaqədar olduqda, temperaturun son hədlər qiymətində və yaxud köhnəldikdə, başqa dəyişikliklərə məruz qalmamalıdır.
Yanacaq-sürtgü materialları, eləcə də bu sinifdən olan digər maddələr hava yolu ilə daşınmaya, xüsusi təlimatlara uyğun olaraq, polad bidonlarda, tutumu 275 litrə qədər olan çəlləklərdə və yaxud AÇ tipli çənlərdə buraxılır.
Yivi olan tıxaclar üçün yalnız təzə aralıq qatları istifadə olunmalıdır. Digər təhlükəli xassələrə (zəhərləyici, konstruksiya materiallarına qarşı yeyici və aşılayıcı) malik olan TAM-la, HG-nin yük kabinələrində, ikiqat germetik qablarda, eləcə də tutumu 100 — 275 l olan çəlləklərdə daşınır. TAM-ta, tutumu 275 l olan standart çəlləklərdə, çənlərdə, xüsusi tutumlarda və konteynerlərdə HG-nin xarici asqılarında, tutumu 275 l olan çəlləklərin yerləşdirilməsi nəzərə alınmış xüsusi germetik konteynerlər olduğu halda, tez alışan mayelər HG-nin yük kabinəsində də daşına bilərlər. TAM-ın HG-də daşınması zamanı temperaturunun artması nəticəsində onun tıxacdan (qapaqdan) axmasını, deformasiyaya uğramasını və yaxud dağılmasını istisna etmək üçün qabın onun tam tutumunun 90%-dən artıq olmayaraq doldurulması zəruridir. Qaynama temperaturu 50°C-dən aşağı olan TAM-ın daşınması zamanı qablar (taralar) tam həcminin 80%-dən artıq olmayaraq doldurulmalıdır.
TAM-ın hava gəmilərində daşınması zamanı onların qızdığı hallarda, hər bir 10 — 15°C-dən, qabın doldurulmamış həcmi 1,5 — 2% artır.
Bu sinifdən olan maddələrin daşınması üçün onların fiziki və kimyəvi xassələrindən asılı olaraq, aşağıdakı növ qablar işlədilə bilər:
germetik bağlanmış metal bankalarda, hopdurucu aralıq materialla qablaşdırılmış 0,5 — 2,5 litr tutumu olan, germetik bağlanmış butulkalar və bankalar;
taxta yeşiklərə və barabanlara, aralıq materialları işlədilməklə qablaşdırılmış və tutumu 20 litrədək olan germetik bağlanmış kanistrlər, mehtərələr (flyaqalar), bankalar;
taxta yeşiklərə və barabanlara aralıq materialı işlədilməklə qablaşdırılmış, tutumu 20 l-dək olan germetik bağlanmış (qalaylanmış) metal kanistrlər, mehtərələr (flyaqalar);
taxta şəbəkədə qablaşdırılmış və tutumları 10 və 20 l olan germetik bağlı (qalaylanmış) poladdan ştamp və qaynaq olunmuş bidonlar;
tutumları 110 və 275 litr olan qalın divarlı, qaynaq edilmiş polad çəlləklər;
tutumu 100 litr olan alüminium tipli çəlləklər;
tutumu 150 litr, paslanmayan metaldan olan çəlləklər;
tutumu 100, 200, 250 və 275 litr olan qaynaq edilmiş polad çəlləklər;
Aviasiya çəni (AÇ) tipli alüminium çənlər, balonlar.
Çəlləklərin, bidonların və xırda qabla olan yük yerləri, bir sırada, boğazlıqları (tıxacları) yuxarı vəziyyətdə yığılır. TAM-la olan qablar, elə yerləşdirilməlidir ki, uçuş zamanı yükü müşahidə etmək mümkün olsun. Ondan başqa, yükün uçuş prosesində yerdəyişməsinə imkan yaratmamaq məqsədi ilə, o, etibarlı şəkildə bağlanmalıdır.
TAM HG-yə yükləndikdən sonra, diqqətlə qabın bütövlüyünü, onun etibarlı bağlandığını yoxlamaq və TAM-ın axmamasını yəqin etmək zəruridir. Yükün təkrar yoxlanılmasını uçuşun başlanğıcında 4000 m hündürlüklərdə aparmaq lazımdır.
3-cü sinifdən olan TAM-ın digər siniflərdən olan yüklərlə birgə hava yolu ilə daşınması üzrə göstəricilər 1-ci əlavədə verilmişdir. HG-ni müxtəlif sinif yüklərlə yükləyərkən bu cədvələ əsaslanmaq lazımdır. Bu sinifin müxtəlif yarımsiniflərinə aid olan TAM-lar bir HG-də daşına bilər.
Qida məhsullarının, xarab olmasının mümkünlüyü səbəbindən, xüsusən heyvani yağları və piylərinin, zəhərli və güclü iyə malik olan TAM-la birgə daşınmasına icazə verilmir
TAM-ın hava gəmisinə yüklənməsi, bir qayda olaraq, gün işığında həyata keçirilməlidir. TAM-ın axşam vaxtlarında yüklənməsinə yalnız yükün yoxlanması və yüklənməsi zamanı daşınan əlavə işıqlandırıcı vasitələrin işlədilməsinin zəruriliyini istisna edən, yaxşı işıqlandırılmış meydançalarda icazə verilir. Yükləmədən əvvəl və yükləmə prosesində, TAM-a uyğun olmayan yüklərin HG-nə yüklənməsini istisna etmək məqsədi ilə, yükün növlərinə ciddi nəzarət həyata keçirilməlidir (1 nömrəli əlavə).
Hava gəmilərinə TAM-ın yüklənməsi 12.2 bəndində göstərilmiş digər HG-dən və aerodrom qurğularından təhlükəsiz məsafədə aparılmalıdır. Yükləmə (boşaltma) yerlərinin yaxınlığında açıq oddan istifadə etmək və ya tütün çəkmək qəti qadağandır. TAM-ın yükləmə meydançalarında, yaxşı görünən yerlərdə, hərflərinin hündürlüyü 75 mm-dən az olmayan, parlaq-qırmızı yazılı ağ lövhələr asılmalıdır: «Tezalışan maye»; «Açıq odla və fənərlə yaxınlaşmamalı»; «Tütün çəkmək qadağandır»; «Yanğın vaxtı bu telefona zəng etməli».
TAM-ın yüklənmə prosesi zamanı HG-nin yanacaqla, oksigenlə təchiz etmək, eləcə də radio və elektrik avadanlıqlarının təmiri üzrə hər hansı təmir işinin və yaxud açıq od və qığılcımın əmələ gəlməsinə səbəb ola bilən alətin tətbiqi ilə digər işlərin aparılması qəti qadağandır. TAM yüklənərkən ehtiyatlı olmaq zəruridir. Yükün atılmasına, qabı zədələyə bilən qarmaqların istifadə edilməsinə, yükün sürünməsinə, yüklərin biri-biri ilə toqquşmasına qəti yol verilmir.
Çəlləklərin diyirləməklə yerdəyişməsinə, yalnız xüsusi qurulmuş altlıqlar (taxtalar, ağac tirlər) pilləkən və yaxud döşəmə olduqda icazə verilir.
TAM-ın yüklənməsi qurtardıqdan sonra qab etibarlı bağlanmalıdır. HG-də odsöndürmə vasitələrinin və qabın uçuş zamanı mümkün ola bilən nöqsanlarını aradan qaldırmaq üçün lazım ola bilən ləvazimatların (vedrə, bidon, əski, neytrallaşdırıcı maye və b.) olmasını yoxlamaq zəruridir. Yükləmə-boşaltma işləri başa çatdıqdan sonra HG-nin yük bölmələrinin havası əsaslı surətdə dəyişdirilməlidir.
Güclü zəhərləmə xassələrinə malik olan TAM-ın daşınması zamanı HG-nin bortunda ən azı iki dəst fərdi mühafizə vasitəsi olmalıdır.
3.1 və 3.2 yarımsinfindən olan TAM-lar yükləmə üçün bilavasitə HG-nin bortuna verilir və hava gəmisindən boşaldılan kimi, ləngimədən daşınır. 3.3 yarımsinfindən olan TAM-lar hava limanında (aerodromda) xüsusi ayrılmış meydança olduqda, lakin yükləməyə başlamazdan 24 saat tez olmayaraq, əvvəlcədən gətirilə (aparıla) bilər. Xüsusi ayrılmış meydança olmadıqda 3.3 yarımsinifdən olan TAM-lar daşınma üçün yalnız HG-yə yükləmə zamanı hava limanına (aerodroma) gətirilməsi boşaldıldıqdan sonra ləngimədən hava limanından (aerodromdan) daşınması şərti ilə daşınmaya qəbul oluna bilərlər.
Bu sinifdən olan maddələrin xassələrinin müxtəlifliyi maddənin bütün növlərinə uyğun ola bilən eyni bağlama (qablaşdırma) növünü istifadə etməyə imkan vermir. Bununla belə, rəhbər tutulması zəruri olan bir neçə əsas tələblər mövcuddur. Onlar bu sinifdən olan maddələrin bağlamalarının bütün növlərinə aiddir.
Açıq havada tezalışan maddələr, yalnız germetik bağlanmış qabda daşınır.
Bəzi maddələr daşınan qabların boşluqlarını müvafiq maye ilə və yaxud təsirsiz qazlarla doldururlar. Spesifik xüsusiyyətə malik olan maddələr tərkibli belə bağlamalar, yükləməzdən əvvəl axmanın olmamasını müəyyənləşdirmək üçün yoxlanılırlar. Bağlamanın nasazlığı və zədələnməsi aşkar edildikdə və yaxud yükün həddindən artıq qızdığı vaxt yükün yanmasının qarşısını almaq üçün lazımi tədbirlərin görülməsi zəruridir. Hava gəmisinin komandirinin qərarı ilə belə yüklər HG-nin bortundan düşürülə bilərlər.
4-cü sinif maddələrin qablaşdırılması üçün bu maddələrin xassələrindən asılı olaraq, aşağıda göstərilən qab növləri istifadə oluna bilər:
kütləsi (netto) 0,5 kq-dan artıq olmayan, təsirsiz aralıq materialı ilə (dərman preparatları kimi) plastmas qutulara yerləşdirilmiş və qablaşdırma materialına bükülmüş, ağacdan və yaxud plastmasdan olan möhkəm nəqliyyat qabına (tarasına) yığılmış germetik bağlı şüşə ampulalar və yaxud butulkalar;
tutumu 2,5 kq-dan artıq olmayan, taxtadan ağacdan və yaxud plastmasdan olan möhkəm nəqliyyat qabına, aralıq doldurma materialı istifadə etməklə qablaşdırılan, germetik bağlanmış şüşə, metal və yaxud polimer qablar;
tutumu 5 litrədək olan, təsirsiz aralıq materiallarından istifadə etməklə, taxta yeşiyə və yaxud təsirsiz aralıq materialı ilə metal barabana qablaşdırılan germetik bağlı metal, polimer butulkalar, mehtərələr, bankalar;
tutumu 20 litrədək olan, plastmas nəqliyyat qabında (tarasında) olan germetik bağlanmış və tıxacları bərkidilmiş butulkalar və yaxud metal bankalar və yaxud aralıq materiallarla kipləndirilmiş ağac yeşiklərdə ya da taxta şəbəkədə qoyulan kanistrlər, mehtərələr;
daxildən su keçirməyən materialla, məsələn, polietilenlə və yaxud parafinlə yağlanmış kağızla üzlənmiş ağacdan, fanerdən, polimerdən olan yeşiklər və yaxud barabanlar;
tutumu 100 litrdən artıq olmayan, germetik bağlanmış polimer və yaxud qaynaq edilmiş polad çəlləklər və barabanlar;
taxtadan olan çəlləklərdə, metaldan və yaxud taxtadan düzəldilmiş barabanlarda olan polimer, çoxqatlı kağız və toxunma kisələr; bir nəqliyyat tarasına qablaşdırılan maddənin maksimum miqdarı 100 kq-dan artıq olmamalıdır;
ventilin və yaxud ventil əvəzi tıxacın müvafiq mühafizəsi təmin edilməklə, sıxılmış qazların daşınması üçün adətən istifadə olunan standart balonlar;
kino və fotolentlər uzunluğu 900 m-dən artıq olmayan rulon şəkilində sıx bükülməlidir. Hər bir belə rulon, qapaqlı kip bağlanan metal qutuya yerləşdirilməlidir.
Bu sinifdən olan yüklərin daşınması zamanı onların yüklənmə (boşaltma) prosesində nəmliyin təsirinə məruz qalmaması zəruridir. Şüşə qabda olan və yeşiklərə qablaşdırılan bütün maddələr onlara yanaşmaq üçün əlverişli olan yerlərdə yerləşdirilməlidir.
Hava limanlarında (aerodromlarda) havanın temperaturu 40°C-dən artıq olduqda, yüklənmə (boşaltma) zamanı, 4-cü sinif yüklərin temperaturuna sistematik nəzarəti həyata keçirmək zəruridir. Yükün xeyli qızdığı halda, onu təcili olaraq, HG-dən təhlükəsiz məsafəyə uzaqlaşdırmaq və qabın tərkibindəkinin temperaturunu, eləcə də təzyiqini aşağı salmaq üçün tədbirlər görülməlidir. Maddə, hava ilə təmasda partlayış qarışığı yarada bildiyi hallarda, buxarlar və yaxud toz ayırma qabiliyyətinə malikdirlər, belə olduqda yüklərin yerləşdirilməsi yük kabinəsinin səmərəli surətdə ventilyasiya edilməsi ilə həyata keçirilməlidir.
4-cü sinifdən olan yükləri elə yerləşdirmək lazımdır ki, onların yanması zamanı yük yerlərini HG-nin bortundan çıxarmaq zəruri olduqda, onlara yanaşmaq üçün əlverişli şərait olsun.
4.1, 4.2 və 4.3 yarımsiniflərindən olan təhlükəli yüklərin birgə daşınmasına yol verilmir. 4-cü sinif yüklərin 2.1 yarımsinifindən olan maddələrlə birgə daşınması mümkündür. 4-cü sinif yüklərin digər siniflərdən olan maddələrlə birgə daşınmasının mümkünlüyü uyğunluq cədvəlinə görə təyin olunur (1 nömrəli əlavə).
İstifadəsi tövsiyə edilən və icazə verilməyən yanğınsöndürmə vasitələri yükgöndərənin ərizəsində göstərilir. Bu sinifdən olan maddələrlə baş vermiş yanğının söndürülməsinin tövsiyə olunmuş vasitələrlə həyata keçirilməsi zəruridir. Yükgöndərənin ərizəsində icazə verilməyən kimi göstərilmiş yanğınsöndürmə vasitələrini tətbiq etmək qəti olmaz.
4.2 yarımsinfindən olan maddələrin öz-özünə alışması zamanı ən səmərəli yanğınsöndürmə vasitəsi quru toz tərkibli və təsirsiz qazlardır. Öz-özünə alışan maddələrin çoxu yanma zamanı zəhərləyici qazlar ayırır. Göstərilən maddələri daşıyan HG-nin hər bir heyət üzvü və müşahidəçi şəxs bir dəst tənəffüs sistemini qoruyan əleyhqazlarla təchiz olunmalıdır.
Su ilə qarşılıqlı təsirdə təhlükə yaradan 4.3 yarımsinifdən olan maddələrlə yanğın baş verdiyi halda, suyun, köpüklü odsöndürənlərin və hətta karbon qazının istifadə edilməsi vəziyyəti pisləşdirə bilər, ona görə ən yaxşı odsöndürmə vasitəsi kimi tərkibində quru tozlu odsöndürmə vasitələri, təsirsiz qazlar və yaxud mümkün olduqda, quru qumun istifadəsi tövsiyə olunur.
Tezalışan bərk maddələr (TABM) və öz-özünə alışan maddələr, bu Qaydaların 10.12 — 10.17 bəndlərinin tələblərinə uyğun olaraq saxlanılmalıdır. Bu hallarda yüklər əlavə 2-də verilmiş tövsiyələrə uyğun olaraq yığılmalıdır. Öz-özünə alışan maddələr anbarların ayrı-ayrı bölmələrində, belə imkan olmadıqda isə açıq meydançalarda, talvar altında saxlanılır.
Suyun təsirindən alışan maddələr, tezalışan mayelərdən və bərk maddələrdən ayrı saxlanılmalıdır. Bu kateqoriyadan olan yüklərin saxlanılması üçün ayrılmış yerlər (otaqlar) mütləq örtülü və quru olmalıdır və yükün nəmlənməsinə yol verilməməlidir. Anbarlar hər bir konkret yük üçün tövsiyələrə uyğun olaraq, xüsusi yanğınsöndürmə vasitələri ilə təchiz olunmalıdır. Bu yükün saxlanılması dövründə daxili su kəməri bağlı olmalıdır, kimyəvi, köpüklü və digər maye odsöndürücülər anbardan çıxarılmalıdır. Görünən yerdə «Sudan ehtiyatlı» sözləri yazılmış lövhə asılmalıdır.
4-cü sinifdən olan təhlükəli yüklərin saxlanıldığı yerlərdə yalnız elektrik işıqlandırılmasına yol verilir. Belə yüklərin saxlanıldığı yerlərdə ocaq qalamağa və tütün çəkməyə icazə verilmir.
Suyun təsirindən və ya öz-özünə alışan maddənin qabı zədələndiyi halda, zədələnmiş bağlama anbardan su dəyməsinə yol verilməyən və tam quru olan başqa yerə uzaqlaşdırılır. Təhlükəli maddələrin axdığı və səpələndiyi yerə quru qum tökülməlidir və döşəmə yükün qalıqlarından təmizlənməlidir.
Bu sinifdən olan yüklərin saxlanılması zamanı yükün vəziyyətinə daim nəzarət olunmalıdır. Əgər yükün temperaturu havanın temperaturundan yüksəkdirsə, qızmış yük yerlərini yükün əsas yığımından ayırmaq, onları yoxlamaq və yaxud soyudulması üçün tədbirlər görmək (bununla yanaşı, yükün nəmlənməsinə imkan verməmək), ya da anbardan təhlükəsiz yerə uzaqlaşdırmaq zəruridir.
5-ci sinifdən olan maddələrin daşınması üçün qablar aşağıdakı əsas tələblərə cavab verməlidir:
germetik tıxacları olmalı;
tərkibindəki ilə reaksiyaya girməyən, zərərli və təhlükəli birləşmələr yaratmayan və yaxud parçalanmayan materialdan hazırlanmalı;
kifayət qədər möhkəm olan, yumşalmayan və hava yolu ilə daşınmalar zamanı qarşılanan yüklərin təsirinə davamlı olmalı.
Şüşədən olan istehlak qablarında, möhkəmliyi aşağı salan defektlər olmamalıdır. Divarlarının qalınlığı 1,5 — 2 mm-dən az olmamalıdır. Şüşədən, saxsıdan, keramikadan, polimerlərdən olan qablar germetik bağlanmış bankalara, taxtadan olan yeşiklərə, barabanlara qablaşdırılır.
Yerləşdirilmiş istehlak qablarının arası, qatının qalınlığı 4 sm-dən az olmayan, aralıq materialları ilə doldurulmalıdır. Aralıq materialları (asbest, təbaşir, şüşə lifi, infuzoriyalı torpaq və b.) mütləq yanmayan və daşınan maddəyə təsirsiz olmalıdır. Bu materiallar, eləcə də onlarda olan hər hansı qarışıqlar, qabın tərkibindəki ilə təhlükəli reaksiyaya girməməlidir.
* (“6.3.5. 5-ci sinif” bölməsinin altıncı abzasının ikinci cümləsində Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2026-cı il 8 sentyabr 267 nömrəli Qərarı ilə edilmiş dəyişiklik 2027-ci il iyulun 1-dən qüvvəyə minir.)
Sınan qabda olan və yaxud əllə daşınması nəzərdə tutulan yük qablarının çəkisi 50 kq-dan artıq olmamalı və müvafiq dəstəkləri olmalıdır. Çəlləklərin və barabanların ağırlığı 100 kq-dan artıq olmamalıdır.
Daşınma vaxtı barometrik təzyiqin düşməsi və temperaturun artması nəticəsində qabın içində olanların genişlənməsi ilə əlaqədar axmanın və yaxud deformasiyanın qarşısını almaq üçün onun daxilində kifayət qədər boş həcm saxlanılmalıdır.
Tutum maye, məcum pasta və yaxud mayedə batırılmış bərk maddələrlə doldurulduqdan sonra, buxarlar üçün qalan boşluq 15°C-də onun ümumi həcminin 7%-dən az olmamaq şərti ilə saxlanılmalıdır. Temperaturun qalxması (düşməsi) ilə əlaqədar saxlanılan boşluğun həcmi, müvafiq olaraq 10 — 15°C-də 1,5 — 2% qədər artırmaq (azaltmaq) olar.
Əgər maddə və ya onun aktiv tərkib hissəsi faizlə şərtləndirilibsə, o zaman onun hansı qabda daşınması tərkibində olan maddənin kütləsinin faizi ilə göstərilir.
Üzvi peroksidlər yüksək aktivliyə malik olduqlarına görə, onlar üçün olan qablar tərkibin təsirinə məruz qalmayan, katalizə etməyən və tərkibindəkilərin xassələrinə təhlükəli təsir göstərməyən materiallardan hazırlanmalıdır. Təhlükəli olan zəhərləyici maddələrin daşınması ikiqat germetik qablarda həyata keçirilir. Əsas diqqəti ona yönəltmək lazımdır ki, yük üzvi materiallarla (maddələrlə) çirklənməsin. Sınığı olan və yaxud axıntı (səpələnmə) izləri olan yük yerləri daşınmaya buraxılmır.
5.1 yarımsinfinə aid olan oksidləşən maddələrin çoxunun daşınması üçün aşağıda göstərilən qab və bağlama növlərinin istifadə olunmasına yol verilir:
tutumu 0,5 litr (xrom turşusu üçün 3 litr) olan, aralıq materiallar qoyulmaqla taxta yeşiklərdə yerləşdirilən və hopdurucu aralıq materiallarla doldurulmaqla, germetik metal bankalara qablaşdırılan, eləcə də germetik bağlanan metal, keramik, şüşə, polimer bankalar və yaxud butulkalar;
tutumu 3 litrdən artıq olmayan, hopdurucu aralıq materialları ilə taxta yeşiklərdə və barabanlarda yerləşdirilən və germetik bağlanan metal, keramik, şüşə və yaxud polimer tutumlar;
hidrogen peroksidi üçün 99% təmiz alüminium tərkibli materialdan hazırlanmış, polietilen aralıq qatı ilə təmin olunmuş yivli qapaqlarla germetik bağlanan, alüminium balonlar istifadə olunur; tutumu 3 litrdən artıq olmayan balonlar nəqliyyat qabına, yanmayan aralıq qatı istifadə olunmaqla qablaşdırılmalıdır;
tutumu 5 litrdən artıq olmayan, hopdurucu aralıq materialı ilə taxta yeşiklərə və yaxud barabanlara yerləşdirilən və germetik bağlanan metal, keramik, şüşə və polimer tutumlar xlor turşusu üçün olan istehlak qabının həcmi 3 litrdən artıq olmamalıdır;
lent vasitəsi ilə etibarlı bağlanan taxta, karton tutumlar və yaxud daxildən polietilenlə üzlənmiş ikiqat kağız kisələr və yaxud möhkəm taxta yeşiklərə, metal, ya da karton barabanlara yerləşdirilən polimer kisələr, istehlak qabının tutumu 0,5 — 1 kq 5.1 yarımsinfindən olan maddələrin bu qabda, bərk halda olan dikumil və diiauroil oksidləri istisna olmaqla, yerləşdirilərkən, hər bir istehlak qabını asbestlə və yaxud eyni dərəcədə oda davamlı olan doldurucu materialla bürümək zəruridir;
* (“6.3.5. 5-ci sinif” bölməsinin 5.1-ci bəndinin altıncı abzasında Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2026-cı il 8 sentyabr 267 nömrəli Qərarı ilə edilmiş dəyişiklik 2027-ci il iyulun 1-dən qüvvəyə minir.)
metal çəlləklər və barabanlar.
5.2 yarımsinifdən olan üzvü peroksidlərin çoxunun daşınması üçün aşağıda göstərilən qab növlərinə icazə verilir:
aralıq materialı ilə taxta yeşiklərə yerləşdirilən, tutumu 100 qramdan artıq olmayan və bu məqsədlər üçün yarayan, germetik bağlanan rezin və yaxud polimer tutumlar;
aralıq materialı ilə taxta yeşiklərə yerləşdirilən və hopdurucu aralıq materialı ilə germetik metal bankalarda qablaşdırılan şüşədən, metaldan və polimerdən olan, 0,5 litr tutumlu, germetik bağlanan istehlak qabları;
hopdurucu aralıq materialı ilə metal və yaxud faner çəlləklərə və yaxud barabanlara yerləşdirilən, tutumu 1 litrədək olan və germetik bağlanan şüşə, metal və yaxud polimer istehlak qabları;
tutumu 5 litrədək olan və hopdurucu aralıq materialları ilə taxta yeşiklərə və yaxud barabanlara yerləşdirilən metal, keramik, şüşə və polimer istehlak qabları;
daxildən su keçirməyən materialla üzlənmiş, sarınmış karton barabanlar.
5.1 və 5.2 yarımsinfindən olan əksəriyyət maddələrin daşınmasına yalnız hava yük gəmilərində icazə verilir.
Bu sinifdən olan maddələrin bütün istilik mənbələrindən və qığılcım yarana bilən yerlərdən uzaqda yerləşdirilməsi zəruridir. Bu sinifdən olan yüklərin yüklənilməsi və boşaldılması zamanı təhlükə yarandığı halda, bu maddələrlə olan yük yerlərinin HG-dən maneəsiz çıxarılmasının və təhlükəsiz yerə aparılmasının mümkünlüyünü nəzərdə tutmaq zəruridir. Ammonium şorası və ammonium nitrat tərkibli gübrələr, çoxqatlı kağız kisələrdə və yaxud barabanlarda daşınarkən, onları bağlamaq üçün rahat olan yerdə, qrup şəklində yük kabinəsinin döşəməsində yerləşdirmək zəruridir. Uçuş zamanı yüklərə yaxınlaşmaq üçün keçidlər saxlanılmalıdır.
5-ci sinif maddələrin qeydə alınmamış baqajda daşınması qadağan olunur.
Hava ilə partlayıcı qarışıq əmələ gətirə bilən, buxarlar və yaxud toz ayıran maddələr germetik bağlanmış qabda daşınmalıdır, yük kabinəsi isə yaxşı ventilyasiya edilməlidir.
5.1 yarımsinfinin oksidləşən maddələrinin və 5.2 yarımsinfinin üzvi peroksidlərinin birgə daşınmasına icazə verilmir.
5-ci sinifdən olan oksidləşən maddələr və üzvi peroksidlər, yanan materiallar (neft məhsulları, karbohidrogenlər, efirlər, kömür və başqaları) istisna olmaqla, 2.1 yarımsinfinin və 9-cu sinfin (digər təhlükəli yüklər) alışmayan qazları ilə birgə daşınmasına yol verilir. 5-ci sinifdən olan maddələrin qalan siniflərin bütün maddələri ilə birgə daşınmasına yol verilmir.
Yanğın vaxtı, hətta tam inersiyalı oksidləşən maddələr atmosferdə yanmaya kömək edən oksigen ayırır. Yerdə (yükləmə və yaxud boşaltma zamanı), bu yarımsinifdən olan maddələr üçün səmərəli yanğınsöndürmə vasitəsi — çoxlu miqdarda sudan istifadə edilməsidir.
Uçuş zamanı alışan yükü toz halında olan odsöndürmə vasitələrindən istifadə etməklə söndürmək və yaxud yanan yükün bortdan atılmasına yönəldilmiş tədbirlər görmək zəruridir.
Ekipajların şəxsi heyəti və DTX (yükləyici heyət) zəhərli və yeyici maddələrin daşınması zamanı mühafizəedici geyimdən istifadə etməlidir.
Zəhərli, narkotik və yaxud qıcıqlandırıcı buxarların olduğu təhlükəli yerdə şəxsi heyət fərdi nəfəsalma vasitələrindən istifadə etməlidir.
5.2 yarımsinfindən olan üzvi peroksidlərin yanması və yaxud onların yaxınlığındakı yanğın partlayışa gətirə bilər. Üzvi peroksidlərlə olan yük yerləri mümkün qədər yanğın zonasından uzaqlaşdırılmalıdır.
Yerdə alışan yükü maksimum mümkün olan məsafədən su ilə söndürmək olar. Bilavasitə yanğın mənbəyinin yaxınlığında olan yükü soyudulmuş vəziyyətdə saxlamaq üçün su ilə islatmaq lazımdır.
Uçuş zamanı alışan yükün toz şəklində olan yanğınsöndürmə vasitələrindən istifadə olunmaqla söndürülməsi və yaxud yanan yükün bortdan atılması üçün tədbirlər görmək zəruridir.
Hətta yanğın söndürülmüş yerdə heyət imkan daxilində tam soyudulmamış üzvi peroksidlərdən 10 m-dən az olmayan məsafədə olmalıdır. Yanğının təsirinə məruz qalmış çoxlu miqdarda olan üzvi peroksidlərin zərərsizləşdirilməsi yük göndərənin müşayiət edən şəxsinin (hazırlayanın) texniki məsləhəti olmadan həyata keçirilməməlidir.
Oksidləşdirici maddələrin daşınması üçün təyin olunmuş HG, yükgöndərən tərəfindən hər bir yük üçün verilmiş tövsiyələrə uyğun olaraq, yanğınsöndürmə vasitələri ilə təmin olunmalıdır. Su ilə reaksiyaya girən yüklər olan yerlərdə göndərməzdən əvvəl «Sudan ehtiyatlı» qeydi edilməlidir.
Oksidləşdirici maddələrin və üzvi peroksidlərin yüklənməsi və boşaldılması zamanı tezalışan maddələrin yüklənməsi dövründə ehtiyat tədbirlərinin tətbiq edilməsinə riayət olunmalıdır.
Oksidləşdirici maddələr və üzvi peroksidlər bu Qaydaların 10.12 — 10.17 bəndlərinin tələblərinə cavab verən anbarlarda saxlanılmalıdır.
5-ci sinifdən olan maddələr, 2 nömrəli əlavədə verilmiş tövsiyələrə uyğun olaraq, digər yüklərlə birgə saxlanıla bilər. Oksidləşdirici maddələrin və üzvi peroksidlərin bütün hallarda tezalışan maddələrlə və yanan materiallarla birgə saxlanmasına yol verilmir.
Çox güclü zəhərləyici buxarlar ayırma qabiliyyətinə malik olan maddələr hopdurucu materiallarla germetik bağlanan ikiqat qabda qablaşdırılmalıdır. Sürtülmə yolu ilə kipləşdirilmiş tıxaclarla olan şüşə və yaxud digər qablar istifadə olunduqda, tıxaclar barometrik təzyiqin düşməsi zamanı buxarların təzyiqinə davam gətirən məftil hörmənin və yaxud xüsusi sıxacın köməyi ilə bərkidilir. Zəhərləyici maddələrlə olan qablar bütün uçuş dövrü ekipaj üzvlərinin tam təhlükəsizliyini təmin etməlidir.
Qaynama temperaturu 50°C həddində olan mayelərin daşınması üçün nəzərdə tutulan tutumlar maye buxarlarının 100 kPa (1kq/sm2)-dan az olmayan artıq təzyiqinə davam gətirməlidir.
Qaynama temperaturu 15 — 20°C-dən aşağı olan mayelərin daşınması üçün nəzərdə tutulan tutumlar bu mayelərin buxarlarının 2 kq/sm2-dan az olmayan artıq təzyiqinə davam gətirməlidir.
Güclü təsirediciliyə malik olan bütün maye maddələr, onların təhlükəsiz daşınması üzrə texniki tələblərə ciddi surətdə riayət etməklə, yalnız ikiqat germetik qabda (istehlak qabının tutumu 1 litrdən artıq olmayaraq) hava yolu ilə daşınmaya qəbul oluna bilər.
Zəhərləyici mayelərin HG-də daşınması üçün aşağıdakı növ qabların istifadəsinə yol verilir:
hopdurucu materialla germetik bağlanan metal bankaya qablaşdırılmış və aralıq materiallar qoyulmaqla, taxta və metal yeşiklərə yerləşdirilən tutumu 1 — 5 litrədək olan, germetik bağlanan şüşə və yaxud plastmas butulkalar (kimyəvi reaktivlər üçün isə brutto kütləsi 100 kq-dək olmalıdır);
taxta yeşiklərə yerləşdirilən hopdurucu aralıq materialları ilə germetik bağlanan tutumlarda qablaşdırılan, tutumu 1 — 15 litrədək olan germetik bağlanan metal bankalar;
polimerdən olan nəqliyyat bağlamasında yerləşdirilən, tutumu 20 litr olan, germetik bağlanmış şüşə butulkalar;
tutumu 220 litrədək otan və germetik bağlanan metal çəlləklər.
Tez buxarlanan zəhərli mayelərin daşınması üçün aşağıdakı növ qabların istifadəsinə yol verilir:
aralıq qatı materialı ilə taxta yeşiyə yerləşdirilən və hər biri hopdurucu aralıq materialla metal bankaya qablaşdırılan, tutumu 0,05 — 0,25 litrədək olan, doldurulmuş şüşə ampulalar;
aralıq qatı materialı ilə taxta yeşiyə yerləşdirilən və hopdurucu materialla germetik bağlanan metal bankalarda qablaşdırılan, tutumu 0,5 — 1 litrədək olan, germetik bağlanan şüşə butulkalar;
aralıq qatı materialı ilə taxta yeşiklərə yerləşdirilən və tutumu 1 — 2 litr olan germetik bağlanan metal bankalar.
Bərk halda olan zəhərləyici maddələrin daşınması üçün aşağıdakı növ qabların istifadəsinə yol verilir.
aralıq qatı materialı ilə taxta və metal yeşiklərə yerləşdirilən, eləcə də aralıq materialla doldurulmaqla metal bankaya qablaşdırılan, tutumu 5 kq-dək olan, sürtülüb kipləşdirilmiş və məftillə bərkidilmiş tıxaclı şüşə bankalar;
aralıq qatı materialı ilə taxta yeşiklərə yerləşdirilən və tutumu 1 — 10 kq-dək olan, germetik bağlanan metal bankalar;
aralıq qatı materialı ilə çəlləklərə və yaxud barabanlara yerləşdirilən, tutumu 5 — 10 kq-dək olan və germetik bağlanan metal və yaxud polimer tutumlar;
kütləsi 100 kq-dək olan dəmir və faner barabanlara aralıq qatı materialı ilə yerləşdirilən çoxqatlı su keçirməyən kağız, kətan və yaxud cutdan olan kisələr.
Bursin daşınmaya germetik bağlanan şüşə qablarda qəbul olunur. Strixnin daşınmaya, hər birinin tutumu 10 kq olan, zavod tərəfindən qablaşdırılan dəmir bankalarda qəbul olunur. Bankalar kip taxta yeşiklərdə yerləşdirilir, yeşiyin və bankanın divarları arasına yumşaq materialdan aralıq qatı qoyulur. Yük yerinin brutto kütləsi 100 kq-dan artıq olmamalıdır. Sianid turşusunun bütün duzları (natrium sianid, kalium sianid, kadmium sianid, gümüş sianid, mis sianid, sink sianid, barium sianid, kalsium sianid, sianlı preparatlar (əridilmiş sian), arsenli və arsen anhidridləri, civə sianid və oksidləşmiş ciyə sianid, qurğuşun sianidlər daşınmaya yalnız ikiqat germetik qablarda qəbul olunur. Şüşədən, keramikadan, plastmasdan və yaxud metaldan (kalsium sianid və kalsium sianid qarışıqları üçün metal tutumlar yararlıdır) hazırlanan istehlak qabları germetik bağlanmalıdır. Onun tutumu 0,5 kq-dan artıq olmamalıdır. Tutumlar taxtadan və yaxud ptastmasdan olan və ya digər materiallardan hazırlanmış və həmin möhkəmlik dərəcəsinə malik olan nəqliyyat qabına qablaşdırılmalıdır. Qablaşdırmanın hopdurucu material istifadə edilməklə həyata keçirilməsi zəruridir. Sianid turşusunun duzları zəhərliliyindən və qablaşdırmanın kütləsindən asılı olaraq, istehsalçı müəssisələr tərəfindən səliqə ilə qablaşdırılmış və möhürlənmiş standart metal qabda buraxılır.
Germetik bağlanmış metal qab taxta (quru) materialdan hazırlanmış kip yeşiyə qablaşdırılır, barabanın alt və üst tərəflərinə dəmir qurşaqlar geydirilir, faner barabanların uzununa olan tikişləri qurşağa dəmirdən zolaqlar qoyulmaqla bənd edilir.
Güclü zəhərliliyə malik olan maddələrin hava yolu ilə daşınmasına fərdi və ictimai təhlükəsizlik tədbirlərinə ciddi riayət olunmaqla və yükgöndərənin (yükalanın) yükün daşınmasına cavabdeh olan şəxs, eləcə də zərərsizləşdirmə tədbirlərini və təcili tibbi yardım göstərməyi yaxşı bilən müşahidəçisi olduğu halda icazə verilir.
6-cı sinif maddələri daşıyan HG-nin bortunda olan bütün şəxslər konkret növ maddə üçün dövlət standartlarında və texniki şərtlərdə irəli sürülən tələblərə müvafiq olaraq, fərdi mühafizə vasitələrinə malik olmalıdırlar.
Güclü zəhərləyicilik təsirinə malik olan mayelərin hava yolu ilə daşınmasına yalnız hava yük gəmilərində icazə verilir. Zəhərli maddələrin qeydə alınmamış baqajda daşınmasına yol verilmir.
6-cı sinifdən olan zəhərli maddələrin öz xüsusiyyətinə görə bu sinfin maddələri ilə qarşılıqlı təhlükəli təsirdə ola bilənlərdən başqa digər təhlükəli yüklərlə hava yolu ilə daşınmasına icazə verilir (1 nömrəli əlavə).
Zəhərli maddələrin birgə daşınmaya icazə verilməyən digər yüklərlə, xüsusən qida, yem, ətriyyat-kosmetika, eləcə də dərman bitkiləri, ictimai-iaşə əşyaları: qab-qacaq, paltar və başqaları ilə birgə qablaşdırılmasına yol verilmir.
Zəhərli maddələrin yüklənməsindən əvvəl hava gəmisinin bütün ekipaj üzvlərinin vəzifə borcları müəyyən olunur və «Kimyəvi həyəcan» siqnalı üzrə əməli hərəkətlərini təkmilləşdirmək üçün məşq edilir.
Zəhərli maddələrlə yüklənmiş hava gəmilərində yanğın zamanı bütün ekipaj üzvləri əleyhqazlar geyməli və yanğının aradan qaldırılması üçün tədbirlər görməlidirlər. 6-cı sinifdən olan maddələrin daşınması bu Qaydalarda şərh olunmuş tələblərin yerinə yetirilməsi şərti ilə və yalnız ekipajın kabinəsi ilə yük kabinəsinin arasında germetik arakəsməyə, eləcə də yük kabinəsinin effektiv işləyən ventilyasiya sisteminə malik olan hava gəmisində həyata keçirilə bilər.
Zəhərli maddələr bu Qaydaların 10.12 — 10.17 bəndlərinin tələblərinə cavab verən xüsusi yerlərdə (otaqlarda) saxlanılmalıdır.
Zəhərli maddələrin qida, yem, kimyəvi-əczaçılıq və ətriyyat-kosmetik yüklərlə, paltarlarla, qab-qacaqla və ictimai-iaşə əşyaları ilə birlikdə, həmçinin açıq meydançalarda saxlanılmasına yol verilmir.
6-cı sinif zəhərli maddələrin və zəhərləyicilik xüsusiyyətlərinə malik olan digər təhlükəli yüklərin müvəqqəti saxlanılması üçün təyin olunmuş otaqlar (anbarlar) ventilyasiya ilə təchiz olunmalıdır.
Ventilyasiya havada olan zərərli maddələrin tərkibi üzrə otaqların (anbarların) havasının sanitar normalara uyğun olmasını təmin etməlidir.
Zəhərli maddələrin saxlanması zamanı qabın sazlığına nəzarət etmək zəruridir. Qabın zədələnməsi və maddənin axdığı (dağıldığı) halda, o, dərhal yığılmalı və yaşayış binalarından, anbarlardan və su mənbələrindən uzaqda basdırılmalıdır. Onların basdırıldığı yer xlorlu əhəng məhlulu və yaxud digər neytrallaşdırıcı maddələrlə neytrallaşdırılmalıdır.
Əgər dağılmış (səpələnmiş) maddə anbarın döşəməsində aşkar edilmişsə, maddə yığılıb götürüldükdən sonra döşəmə əsaslı surətdə neytrallaşdırılır, yuyulur və anbarın havası dəyişdirilir. Qabın zədələnməsi, zəhərli maddələrin axması və dağılması (səpələnməsi) hallarında otağın (anbarın) təmizlənməsi, texniki təhlükəsizlik üzrə əlavə tədbirlərin işlənməsi tələb olunan yüksək təhlükəli işlərə aiddir. Bu iş əvvəlcədən işləyənlərin təhlükəsizliyini təmin edən texniki-təşkilati tədbirlər görülməklə, naryad-icazə üzrə həyata keçirilir. Müstəsna hallarda (insanların həyatı üçün yaranmış təhlükəni təcili aradan qaldırdıqda) naryad-icazə tərtib olunmur, lakin bu işlər işə rəhbərlik edən cavabdeh şəxsin nəzarəti altında aparılmalıdır.
4-cü fəsildə göstərilən kimi təhlükəli radioaktiv maddələrə, xüsusi aktivliyi 0,002 mkKu/q-dan artıq olan maddələr aiddir. Xüsusi aktivliyi 0,002 mkKu/q-dan aşağı olan radioaktiv maddələr, eləcə də, tərkiblərinə çətin parçalanan radioaktiv maddələr daxil olan cihazlar, saatlar, televizorların elektron boruları, aparatlar və başqaları təhlükəsiz radioaktiv maddələrə aiddir və adi yüklər kimi daşınır.
Radioaktiv maddələrin hava yolu ilə daşınmasında xüsusiyyətlərin, qabların və bağlamaların, daşınma şərtlərinin və təhlükəsizlik tədbirlərinin təsviri MAİ-nin xüsusi qaydalarında verilir.
Bu sinifdən olan maddələrin xüsusiyyətlərinin müxtəlifliyi eyni qabların tətbiq edilməsinə yol vermir. Bu sinif maddələrin daşınması üçün ayrılan qab germetik bağlanmalı və onun quruluşu (konstruksiyası) mayenin axmasının və buxarlanmasının qarşısını almalıdır.
Saxsı qabların istifadəsi qabın lazımi davamlılığı təmin edildiyi hallarda tövsiyə edilir. Əgər qab kimi şüşə butulka və yaxud banka istifadə etmək tövsiyə olunursa, deməli bu çini tutumlara da aiddir.
Qaynama temperaturu 50°C həddində olan mayelərin daşınmasi üçün istifadə olunan tutumlar maye buxarlarının 1 kq/sm2-dən az olmayan artıq təzyiqlərinə, qaynama temperaturu 15 — 20°C-dən aşağı olduqda isə 2 kq/sm2-dən az olmayan artıq təzyiqlərinə davam gətirməlidir.
Qabın materialı qablaşdırma və hopdurucu materiallar daşınan maddəyə qarşı təsirsiz olmalıdır. Bəzi konkret hallarda maddələrin neytrallaşdırılması üçün qablaşdırma materialı tətbiq etmək lazımdır.
8-ci sinif maddələrin daşınması üçün aşağıdakı növ qabların:
möhkəm taxta və yaxud plastmas nəqliyyat qabına yerləşdirilən, hopdurucu aralıq materialı ilə germetik bağlanan metal bankalarda qablaşdırılan və tutumu 0,5 litrdən artıq olmayan, germetik bağlanan kauçuk, plastmas və yaxud qurğuşun tutumların; bir bağlamada daşınmasına icazə verilən təhlükəli yükün miqdarı 1 litrdən artıq olmadığı halda (silisium tərkibli materialların hopdurucu kimi istifadə edilməsinə yol verilmir);
aralıq qatı materialı ilə taxta yeşiklərə yerləşdirilən germetik bağlanan metal bankalarda hopdurucu aralıq materialı ilə qablaşdırılan və tutumu 1 litr olan ftoroplastdan hazırlanmış germetik bağlanan qabların;
aralıq qatı materialı ilə taxta yeşiklərə yerləşdirilən germetik bağlanan metal bankalara hopdurucu aralıq materialla qablaşdırılan və germetik bağlanan, tutumu 1 — 5 litrədək olan şüşə, keramik və yaxud fibradan olan qabların;
aralıq qatı materialı ilə taxta yeşiklərdə və yaxud şəbəkədə yerləşdirilən germetik bağlanan, metal bankalara təsirsiz aralıq materialı ilə qablaşdırılan və tutumu 5 litrdən artıq olmayan germetik bağlanan kauçuk, rezin və yaxud plastmas tutumların;
qabın dağılması zamanı tutumun zədələnməsinin qarşısını almaq və maddəni tam hopdurmaq üçün yanmayan doldurma və hopdurucu materialla (məsələn, kizelqur, təbaşir, qum) nəqliyyat qabının yerləşdirildiyi metal bankalara aralıq qatı materialı ilə qablaşdırılan və tutumu 1 — 10 litrədək olan, germetik bağlanan çini butulkaların;
aralıq materialı ilə möhkəm taxta, plastmas və yaxud digər oxşar qaba qablaşdırılan və tutumu 2,5 kq-dan artıq olmayan, germetik bağlanan şüşə, saxsı və yaxud metaldan olan tutumlar; bir bağlamada yerləşdirilən, maksimum miqdar 50 kq-dan artıq olmamalıdır.
Bu sinifdən olan maddələrin daşınması üçün eləcə də, tutumu 100 litrdən artıq olmayan germetik bağlanan polietilen, metal çəlləklər və barabanlar, həmçinin alüminiumdan və paslanmayan poladdan olan çənlər istifadə olunur.
Bu sinifdən olan müxtəlif maddələrin birgə qablaşdırılmasına qabın zədələnməsi zamanı onların biri-biri ilə təhlükəli reaksiyaya girmədiyi halda icazə verilir.
1 nömrəli əlavədə bir uyğunluq qrupundan olmayan maddələr kimi göstərilmiş turşuların, qələvilərin, eləcə də digər maddələrin birgə daşınmasına yol verilmir. Yeyici və korroziyaedici mayelərlə olan yük yerlərini digər yüklərin, xüsusən üzvi mənşəli yüklərin üzərinə yığılmasına icazə verilmir.
3-cü və 4-cü siniflərin əlavə təhlükəliliyə malik olan yeyici və korroziyaedici maddələri öz-özünə tezalışandırlar, ona görə də onların yüklənməsi, boşaldılması və daşınma şərtləri bu Qaydaların, tezalışan maddələr üçün nəzərdə tutulmuş müddəalarına ciddi riayət etməklə həyata keçirilməlidir. Ondan başqa, aşağıda verilən şərtlərə riayət olunmalıdır:
bu sinifdən olan maddələrin çoxu yanan maddələrlə əlaqəyə girdikdə, onların öz-özünə alışmasına səbəb olur. Termik parçalanmanın məhsulları zəhərləyici olur, odur ki, yanğınsöndürmə işlərini əleyhqazda aparmaq zəruridir.
Yeyici və korroziyaedici maddələrin buxarlarının yük kabinəsindən səmərəli olaraq çıxarılmasını təmin etmək üçün HG-nin ventilyasiya sistemi maksimum intensivliklə istifadə olunmalıdır.
Yeyici, korroziyaedici və tezalışan maddələr yığılan yerlərin yaxınlığında açıq oddan istifadə edilməsi və tütün çəkilməsi qəti qadağan olunur.
Təhlükəli maddələrin qabdan axmasına şübhə olduğu hallarda, buxarların yük kabinəsindən tam çıxarılması təmin olunmayınca, yük kabinəsinə giriş qadağan olunmalıdır. Qəza halında, əgər belə buxarların olmamasına şübhə varsa, yük kabinəsinə yalnız əleyhqaz geyinmiş şəxslər girə bilər.
Yeyici, korroziyaedici və tezalışan maddələrlə baş vermiş yanğının söndürülməsi üçün:
yanan mayenin hava oksigenindən qumla, toz tərkibi və yaxud keçə ilə təcrid (izolyasiya) edilməsi;
qatılığın azaldılması (zəifləşdirilməsi), yəni yük kabinəsinə təsirsiz qazların, karbon qazının və yaxud fleqmatizə edən mayelərin vurulması (bu sinifdən olan maddələrin çoxu öz-özlüyündə alışmayandır, lakin su ilə güclü reaksiyaya girir, zəhərləyici və korroziyaedici qazlar ayırır) üsulları tətbiq olunur.
Yeyici maddələr bu Qaydaların 10.12 — 10.17 bəndlərinin tələblərinə cavab verən otaqlarda (anbarlarda) saxlanılmalıdır.
Belə otaqlar (anbarlar) olmadığı halda, yeyici maddələrin ümumi anbarların xüsusiləşdirilmiş bölmələrində saxlanılmasına yol verilir. Bölmələr qonşu otaqlardan (bölmələrdən) odadavamlı bütöv arakəsmələrlə ayrılmalıdır və döşəmə odadavamlı olmalıdır. Bu yüklərin ayrı-ayrı qruplarla və digər yüklərdən ara məsafəsi 5 m-dən az olmamaq şərti ilə ümumi meydançalarda da saxlanılmasına icazə verilir.
Turşuların saxlanılması zamanı, onların taxta materialla, ağac kəpəyi ilə, küləşlə, otla və digər yanan maddələrlə, xüsusən onların xırdalanmışları (boşaldılmışları) ilə toxunmalarının qarşısını alan tədbirlər görülməlidir.
Yeyici maye maddələrin saxlanılması zamanı qabın bütövlüyünə münasibətdə xüsusi ehtiyatlılığa riayət olunması zəruridir. Butulkalar 100-dən artıq olmayan qruplarla və bir qrupda, sıralararası yer qoyulmamaqla dörd cərgədən artıq olmayaraq qoyulmalıdır. Qruplararası keçidin eni ən azı 1 m olmalıdır. Turşularla bir otaqda (anbarda) birgə saxlanılmasına yol verilən, maye qələvilərin saxlanılması zamanı onların arasında olan məsafə 5 m-dən az olmamalıdır.
Bu sinifdən olan maddələrin xüsusiyyətlərinin və təhlükəlilik dərəcələrinin müxtəlifliyi vahid növ bağlamaların istifadəsinə imkan vermir. Bu sinifdən olan maddələrin bağlamaları bu Qaydaların 6.2. bəndində verilmiş təhlükəli yüklərin qablarına və bağlamalarına irəli sürülmüş ümumi tələblərə cavab verməlidir. 6.3.3 və 6.3.4 bəndlərinin tələblərinə cavab verən qablar 9.1 yarımsinfinə aid olan maddələrin daşınması üçün istifadə oluna bilər. 9.2 yarımsinfindən olan yeyici və korroziyaedici maddələrin daşınması üçün olan qablar 6.3.5 və 6.3.8 bəndlərinin tələblərinə cavab verməlidir. Zəhərli xüsusiyyətə malik olan 9-cu sinif maddələrin daşınması üçün olan qablar 6.3.6 bəndin tələblərinə cavab verməlidir.
9-cu sinif təhlükəli maddələri öz xüsusiyyətlərinə görə bu siniflə təhlükəli qarşılıqlı təsirdə ola bilənlərdən başqa (1 nömrəli əlavə), digər təhlükəli yüklərlə bir yerdə hava yolu ilə daşınmasına icazə verilir. Alışan maddələrlə olan yük yerlərini üzvi peroksidlərlə olan yük yerlərindən aralı və digər təhlükəli yüklərdən uzaqda yerləşdirilməsi zəruridir.
Alışan bərk maddələrin digər təhlükəli yüklərdən uzaqda yerləşdirilməsi zəruridir.
7.1. Təhlükəli yüklərin HG-də daşınması üçün nəzərdə tutulan qablar və bağlamalar sınaqdan keçirilməlidir. Sınaqdan keçirmənin ciddiliyi ehtimal edilən təhlükəlilik dərəcəsi (qablaşdırma qrupu) nəzərə alınmaqla maddənin tərkibindən, xüsusi çəkisindən (sıxlığından) və buxarın təzyiqindən (mayelər üçün) asılıdır. Sınaqdan keçirmə qabın və hər bir konstruktiv, material və yaxud hazırlama texnologiyası dəyişikliklərindən sonra təkrar olunmalıdır.
7.2. Qablaşdırma qrupundan asılı olaraq, nəqliyyat qabının və bağlamasının mexaniki möhkəmliyinin sınağı üçün 7.1 cədvəlində verilənlərdən aşağı olmamalıdır.
Sərbəst düşmə zamanı atılma hündürlüyü (metrlə)
Germetikliyə sınaq zamanı havanın təzyiqi (kPa)
Sınaqdan keçirmə hidravlik təzyiq ((Pu)kPa)
Qalaqlamanın (nizamla yığılmanın) hündürlüyü (metrlə)
7.3. Qabların 7.1 cədvəlində verilməyən mexaniki möhkəmlik göstəriciləri, qabın konkret növünün normativ-texniki sənədlərinin tələblərinə cavab verməlidir.
7.4. Konkret məhsul növləri üçün olan nəqliyyat qabı və yaxud bağlaması 7.2 cədvəlində göstərilən sınaqlardan keçirilir.
Qabın və yaxud bağlamanın tipi
Sınaqdan keçirilmə növləri
Alüminium, polad və polimerdən olan barabanlar, çəlləklər və mehtərələr
Fanerdən və kartondan olan barabanlar
Maye doldurulan taxta çəlləklər
Quru yük üçün olan taxta çəlləklər
Polad və polimerdən olan kanistrlər
Kombinasiya edilmiş baqlamalar
Qeyd. 7.2 cədvəlində verilmiş şərti işarələrin mənası
« +» — sınaqdan keçirirlər;
« -» — sınaqdan keçirmirlər;
« +1)» — mayelər, 4.3 yarımsinfindən olan, eləcə də germetik qabda daşınan bərk maddələr üçün olan qabları sınaqdan keçirirlər;
« +2)» — yalnız mayelər üçün təyin olunmuş qabları sınaqdan keçirirlər;
« +3) « — hava gəmilərində mayelərin daşınması üçün olan daxili qabları sınaqdan keçirirlər.
7.5. Qabın və yaxud bağlamanın sınaqdan keçirilməsi kombinasiya edilmiş bağlamanın daxili qabı daxil olmaqla, onun içərisində müvafiq təhlükəli yükün olduğu halda aparılır. Bununla bərabər qabların və yaxud bağlamaların nümunələri konkret növ məhsul üçün nəzərdə tutulmuş bağlamanın normativ-texniki sənədlərinə uyğun olaraq yığılmalıdır.
Qabları və yaxud bağlamaları istifadəsi üçün nəzərdə tutulan maddələrlə eyni fiziki xarakteristikalara (kütləsinə, dənələrin ölçüsünə və b.) malik olan digər yüklərlə də doldurulmasına yol verilir.
7.6. Qabın sərbəst düşmə və qalaqlama üzrə sınaqdan keçirilməsi zamanı onu maye ilə tam tutumunun 98%, bərk məhsulla isə 95% doldururlar.
Maye doldurulan çəlləkləri sınaq keçirilmədən ən azı 24 saat əvvəl su ilə doldururlar.
7.7. Polimer materiallardan olan qabların (polistiroldan olan yeşiklərdən və kisələrdən başqa) və onun tərkibində olan məhsulun temperaturu sərbəst düşməyə sınaqdan keçirildikdə, qabın konkret növlərinin və yaxud qablaşdırılan məhsulun normativ-texniki sənədlərində göstərilmiş temperatura uyğun olmalıdır. Əgər normativ-texniki sənədlərdə başqa göstərişlər yoxdursa, onda temperaturu mənfi 18°C bərabər qəbul edirlər.
7.8. Sərbəst düşməyə sınaqdan keçirilmə zamanı qabların nümunələrinin miqdarı (konstruksiyasının növünə görə) və atılmanın istiqaməti 7.3 nömrəli cədvəldə verilmişdir.
Barabanlar, çəlləklər, mehtərələr, baraban formasında kombinasiya edilmiş bağlamalar
Altı (hər atılma üçün üç ədəd)
Birinci atılma (üç nümunə): diaqonal üzrə dayağa (və yaxud künc tərəfinə) və yaxud dairəvi və tikiş üzrə
İkinci atılma (üç nümunə): zəif hissəsi ilə, hansı hissə ki, birinci atılma zamanı dəyməyib, məsələn tıxac və yaxud uzununa qaynaq yeri ilə.
Yeşiklər, yeşik formasında kombinasiya edilmiş qablar
Beş (hər atılma üçün biri)
Birinci atılma: altlığı ilə yastısına zərbə
İkinci atılma: qapağı ilə yastısına zərbə
Üçüncü atılma: uzun yanı ilə zərbə
Dördüncü atılma: künc tərəfi ilə zərbə
Beşinci atılma: küncü ilə zərbə
Kağız və toxuma kisələr
Üç (hər kisəyə iki atılma)
Birinci atılma: yastı tərəfinə yastı zərbə
İkinci atılma: kisənin künc tərəfinə çəpinə
Polimer, toxuma, plyonkadan olan kisələr
Üç (hər kisəyə üç atılma)
Birinci atılma: yastı hissəsinə yastısına zərbə
İkinci atılma: yan səthinə yastısına zərbə
Üçüncü atılma: kisənin künc tərəfinə çəpinə
7.9. Sıxlığı p = 1,2 q/sm-dən artıq olmayan bərk maddələrin və mayelərin daşınması üçün nəzərdə tutulan qabların atılma hündürlüyü, əgər sınaqdan keçirilmə bu maddələrlə və yaxud uyğun fiziki xüsusiyyətlərə malik olan digər maddələrlə aparılırsa, 7.1 nömrəli cədvəlində göstərilənlərdən az olmamalıdır.
Sıxlığı p = 1,2 q/sm-dən artıq olan mayelərin daşınması üçün nəzərdə tutulan qabların atılma hündürlüyü mayenin su ilə dəyişdirildiyi zaman aşağıda göstərilənlərdən az olmamalıdır:
1,5 p — I qrup bağlamalar üçün;
1,0 p — II qrup bağlamalar üçün;
0,67p — III qrup bağlamalar üçün.
Uçuşun təhlükəsizliyinə təsir edə bilən zədələnmələr olmadıqda və bütün tərkib daxili qabın içərisində qaldıqda, həmçinin mayenin axmasının heç bir əlaməti olmadıqda, nəqliyyat qabı, bağlaması və kombinasiya edilmiş qab sərbəst düşməyə sınaqdan keçirilmiş sayılır.
7.10. Mayelərin saxlanılması üçün nəzərdə tutulmuş qabların bütün tipləri, suya batırma yolu ilə və 4.1 cədvəlində göstərilmiş təzyiqi yaratmaqla, sıxılmış hava ilə və yaxud konkret qab üçün normativ-texniki sənədlərlə müəyyən olunmuş digər üsullarla germetikliyə sınaqdan keçirilir. Sınaqdan keçirilmə zamanı maye axmasının heç bir əlaməti olmamalıdır.
7.11. Tıxac-bağlama vasitələri daxil olmaqla, qabın hidravlik sınağı, qabın konkret növü üzrə normativ-texniki sənədlərin tələblərinə uyğun olaraq aparılır. Sınaq təzyiqi 7.1 cədvəlində göstərilənlərdən az olmamalıdır. Onlar Ps= 1,5 Pişçi düsturu ilə hesablanır.
II və III qrup bağlamalar üçün olan qabların, aşağıda verilən düsturlardan biri ilə hesablanmış təzyiqlə sınaqdan keçirilməsinə icazə verilir:
Ps = 1,75P — 100 Ps = 1,5 P — 100
burada Ps — hidravlik sınaq təzyiqidir, kPa;
Pişçi — 55°C-də qabda olan işçi təzyiqdir, yəni doldurulma dərəcəsi (7.6. bənd) nəzərə alınmaqla maye buxarlarının, havanın və digər kondensasiya olmayan qazların ümumi təzyiqi mənfi 100kPa;
P, P — mayenin müvafiq olaraq 50°C və 55°C olan doymuş buxarlarının təzyiqi, kPa.
Metal və kombinasiya edilmiş (şüşə, saxsı və yaxud çini daxili tutumlarla olan) qabı daxili hidravlik təzyiqə 5 dəqiqə ərzində, polimer və kombinasiya edilmiş (daxili polimer tutumla olan) qabı isə 30 dəqiqə ərzində sınaqdan keçirirlər. Mayenin axmasının heç bir əlaməti olmadığı halda, qab hidravlik sınaqdan keçmiş hesab edilir.
7.12. Kisələrdən başqa, bütün nəqliyyat, üst və kombinasiya edilmiş (kombinəedilmiş) qablar qalaqlamaya dair sınaqdan keçməlidir.
Qalağın minimum hündürlüyü sınaqdan keçirilən nümunə daxil olmaqla 3 m təşkil etməlidir. Sınaqdan çıxarılan nümunənin üzərinə daşınma zamanı qalağa yığıla bilən eyni adlı yüklərin ümumi kütləsinə ekvivalent yükün qoyulmasına yol verilir. Sınaqdan keçirilmə müddəti 24 saat olmalıdır. Polimer qabların qalaqlamaya dair sınaqdan keçirilməsi 40°C temperaturda 28 sutka ərzində aparılır. Əgər daxili qabdan mayenin axması, qabın möhkəmliyinə qalağın dayanaqlığına və yaxud daşımanın təhlükəsizliyinə mənfi təsir göstərə bilən deformasiya əlamətləri yoxdursa, qab sınaqdan keçirilmiş hesab edilir.
7.13. Vibrasiya yüklənməsinin sınağı bağlamanın vibrasiyaya davamlılığı tələblərinə uyğunluğunu və daşınan yükün vibrasiyadan mühafizəsi (vibrasiyanın təsirindən yükün xassəsinin dəyişməsinin qarşısını almaq) üçün aparılır. Sınaqların metodu və meyarı normativ-texniki sənədlərlə müəyyən edilir.
7.14. Yoluxucu maddələrin daşınması üçün olan nəqliyyat qabları sərbəst düşmə sınaqları zamanı daha sərt şərtlərlə həyata keçirilir və eləcə də A deşmə sınağını və yaxud V deşmə sınağını da aparırlar.
Nəqliyyat qablarının hər bir növü su ilə doldurulmuş, daxili qab (tutum) daxil olmaqla, sınaqdan keçirilir.
Xəstəliyə yoluxmuş heyvanların daşınması üçün qəfəs şəklində olan daxili qablar ekvivalent kütləli butaforiya ilə doldurulur.
Sərbəst düşməyə sınaq nəqliyyat qabının beş nümunəsinin aşağıdakı zərbə nöqtələri ilə olan beş atılma növündən (hər atılma üçün biri) ibarətdir:
nəqliyyat qabının səthi ilə yastısına zərbə;
nəqliyyat qabının qapağı ilə yastısına zərbə;
nəqliyyat qabının uzun tərəfi ilə yastısına zərbə;
nəqliyyat qabının künc tərəfi ilə zərbə;
nəqliyyat qabının ən qısa tininə zərbə.
Sınaq meydançasının səthi bərk, hamar, düz və horizontal olmalıdır. Atılma hündürlüyü 9 m olmalıdır. A deşmə sınağına nəqliyyat qabının, hər birinin ümumi kütləsi 7 kq-dan artıq olmayan dörd nümunəsi sınaqdan keçirilir (hər deşmə üçün biri). Ümumi kütləsi 7 kq-dan çox olan yük yerləri belə sınaqlardan azad edilir.
Nəqliyyat qabının dörd səthi sınaqdan keçirilir:
nəqliyyat qabının altı;
nəqliyyat qabının qapağı;
nəqliyyat qabının uzun tərəfi;
nəqliyyat qabının künc tərəfi.
Sınaq zamanı 1 m hündürlükdən atılan və diametri 32 mm, kütləsi 7 kq olan polad silindrik oxun yarımkürə tərəfi ilə qabın sınaqdan keçirilən səthinin təxmini mərkəzinə zərbə endirilir.
Silindrin uzununa oxu sınaqdan keçirilən səthə perpendikulyar olmalıdır.
V deşmə sınağına nəqliyyat qabının hər birinin ümumi kütləsi 7 kq-dan artıq olan dörd (hər deşmə üçün biri), nümunəsi sınaqdan keçirilir. Ümumi kütləsi 7 kq-dan aşağı olan yük yerləri belə sınaqlardan azad edilir.
Nəqliyyat qabının dörd səthi sınaqdan keçirilir:
nəqliyyat qabının qapağı;
nəqliyyat qabının altı;
nəqliyyat qabının uzununa tərəfi;
yük yerinin künc tərəfi.
Nəqliyyat qabının sınaqdan keçirilməsi, nəqliyyat qabının nümunəsinin 1 m hündürlükdən, bərk səth üzərində vertikal qoyulmuş, yumşaq poladdan hazırlanmış silindrik oxun yarımkürə tərəfinə zərbə ilə vurmaqdan ibarətdir. Ox 38 mm diametrə və iti tərəfinin radiusu 6 mm-dən artıq olmayan horizontal üst hissəyə malik olmalıdır. Oxun uzunluğu 200 mm-dən az olmamalıdır. Ox zərbə zamanı sınaqdan keçirilən səthə perpendikulyar olmalıdır. Zərbəni sınaqdan keçirilən səthin təxmini mərkəzinə vurmaq lazımdır.
Əgər daxili qabdan axma aşkar edilməyibsə, onda sərbəst düşmə, A və V deşmə sınaqları müvəffəqiyyətlə başa çatmış sayılır.
7.15. Az miqdarlı təhlükəli yüklərin bağlamalarının sınaqları, daşınma üçün hazırlanmış şəkildə bağlamalar üzərində aparılmalıdır. Daxili qab bərk maddələrlə həcminin 95%-dək, mayelərlə isə 98%-dək doldurulmalıdır.
Konkret nəqliyyat qabında daşınmaq üçün nəzərdə tutulmuş maddələr, əgər bu, sınaqların nəticəsinə təsir etmirsə, digər maddələrlə dəyişdirilə bilər. Bərk maddələr üçün istifadə edilən əvəzedici, daşınma üçün nəzərdə tutulmuş maddə ilə eyni fiziki xarakteristikalara (kütlə, dənəvərlik və s.) malik olmalıdır. Mayelər üçün qabın sərbəst düşmə sınağı zamanı əvəzedici istifadə edildikdə, onun nisbi sıxlığı (xüsusi çəkisi) və qatılığı daşınma üçün nəzərdə tutulan maddənin xassələrinə uyğun olmalıdır.
Sınaqdan keçirilən yük yerləri axma olmadan, daxili qab zədələnmədən və ya keyfiyyətləri böyük dərəcədə pisləşmədən sınağa davam gətirməlidir:
1,8 m hündürlükdən elastik olmayan düz və horizontal səthə sərbəst düşmə:
yeşik formasında olan nəqliyyat qabının altı, qapağı, uzununa yanı, künc tərəfi və üç tərəfinin kəsişdiyi bucaq üstə bir dəfə sərbəst düşməsi;
silindrik formasında olan nəqliyyat qabının diaqonal üzrə dairəvi bənd yeri və yaxud tini ilə dayaq üstə bir dəfə və birinci düşmə zamanı sınaqdan keçirilməyən ən zəif yer, məsələn tıxac və yaxud uzununa qaynaq yeri üstə bir dəfə sərbəst düşməsi*.
Statik yükləməyə sınaq zamanı, 3 m hündürlükdə qalaqda (sınanılan nümunə daxil olmaqla) tərtib edilmiş yük yerinin üstünə 24 saat ərzində eyni (oxşar) yüklərin ümumi kütləsinə bərabər yük qoyulur.
8. Yük yerlərinin və təhlükəli yüklərin bağlamalarının markalanması (nişanlanması)
8.1. Bütün siniflərin təhlükəli yükləri ilə olan hər bir yer hava nəqliyyatı ilə daşınmaya təqdim edilən zaman Azərbaycan Respublikasının dövlət standartlarının tələbləri nəzərə alınmaqla yükgöndərən tərəfindən xüsusi və nəqliyyat markaları ilə nişanlanmalıdır. Nişanlanmaya aşağıdakılar daxil olmalıdır:
göndərilmə və təyinat məntəqələri, yükgöndərənlərin və alanın adı və onların ünvanı;
təhlükəli yükün dəqiq göndərilmə ünvanı, BMT siyahısı üzrə nömrəsi (əgər verilibsə və təhlükəli yüklərin siyahısına müvafiq olaraq, həmin təhlükəli yükün hansı sinif, yarımsinif nömrəsinə aiddir);
yük göndərilmə yerlərinin miqdarı və yerin yük partiyasında nömrəsi (kəsrlə olduqda surətdə — partiyadakı yük yerinin sayı, məxrəcdə — yerin sıra nömrəsi) göstərilir;
yükgöndərən hava limanın yarısın tərkibi aşağıdakılardan ibarət olmalıdır;
yük fakturasının nömrəsi, yükgöndərən hava limanının kodlaşdırılmış adı və bu yükgöndərmədə olan yerlərin miqdarı;
yük yerinin kq-la brutto və netto kütləsi, sm-lə qabaritləri (uzunluğu, eni, hündürlüyü və yaxud diametri və hündürlüyü), yük yerinin kub metrlə həcmi, qabarit ölçüləri (0,7 m-dən artıq olmadıqda göstərilmir);
yüklə davranma üsullarını göstərən manipulyasiya nişanları — təsvirləri, yüklə ehtiyatla davranmağa çağıran yazılar, məsələn, «Yuxarı», «Şüşə», «Atmamaq», «Sudan qorxur». Manipulyasiya nişanları Azərbaycan Respublikasının dövlət standartına uyğun olmalıdır;
daşınan təhlükəli yüklərin sinfi və təhlükəlilik dərəcəsi haqqında xəbərdaredici təhlükəlilik nişanları (nişanların nümunələri 12 nömrəli əlavədə verilmişdir) olmalıdır.
8.2. Bu Qaydalarda təhlükəli yükün hər bir sinfi üçün təhlükəlilik növünü şərti simvolla (rəmzlə) göstərən beynəlxalq nümunəli təhlükəlilik nişanı müəyyən edilib.
Təhlükəlilik nişanları 45° bucaq altında döndərilmiş və tərəfləri 100 mm-dən az olmayan, şərti olaraq iki bərabər üçbucağa bölünmüş kvadrat formasına malik olmalıdır. Qabın ölçüləri 150 mm-dən az olduqda, kvadratın yanlarının ölçüsünü 50 mm-ə qədər azaltmağa icazə verilir. Nişanın yuxarıdakı üçbucağında təhlükəlilik simvolu, aşağıdakı üçbucaqda isə — sinfin (yarımsinfin) nömrəsi göstərilir. Simvolla sinif nömrəsinin arasında yükün təhlükəliliyini və təhlükəsizlik tədbirlərini xarakterizə edən yazılar yerləşdirilir. Partlayıcı maddələr üçün, sinifdən və yarımsinifdən başqa, uyğunluq qrupları da göstərilməlidir. Yükgöndərən, təhlükəli yüklə olan hər bir bağlamanın üzərinə təhlükəlilik nişanlarını yapışdırmalı və yaxud nişanın rəmzini trafaretlə vurmalıdır: ikisi onun yan səthinin əks tərəflərində, biri isə yuxarı səthində (qapağında), kürə şəkilli bağlamaların və böyük butulkaların üzərinə nişanlar iki əks tərəfdən vurulur və yaxud etibarlı bağlanmış birkalar (sərt və möhkəm materiallardan olan nişanlar) asılır.
8.3. Əgər yük əlavə təhlükəlilik növlərinə malikdirsə, onda yükün bağlamasının üzərinə bir neçə təhlükəlilik nişanları yapışdırılır (vurulur). Əlavə nişanlarda sinif nömrələri göstərilmir. Əlavə təhlükəlilik nişanlarını yalnız 8.1 nömrəli cədvəldə göstərilən hallarda vururlar.
* Göstərilən sınaqlardan hər birini, eyni tərkibə və konstruksiyaya malik olan müxtəlif yük yerlərinə tətbiq etmək olar.
Qeyd. «x» işarəsi əlavə təhlükəlilik nişanının tətbiq olunmasının zəruriliyini göstərir.
2.6.1 yarımsinfinin əlavə təhlükəliliyinə malik olan 8-ci sinifdən olan yükün bağlamasına 6.1 yarımsinfinin təhlükəlilik nişanı vurulmur.
İçərisində müxtəlif təhlükəlilik növləri ilə bir neçə təhlükəli yüklər olan bağlamanın üzərinə müvafiq təhlükəlilik nişanları yapışdırılmalıdır. Bir yük yerinin kütləsi 300 kq-dan artıq olduqda, standarta müvafiq olaraq, parlaq qırmızı rənglə onun ağırlıq mərkəzinin yeri (vəziyyəti) göstərilməlidir.
8.4. Çox soyudulmuş qazlarla və təhlükəli maye yüklərin digər növləri ilə olan hər bir yük yerinin vertikal vəziyyəti (duruşu) yük yerinin perimetri üzrə 120° intervalla və yaxud hər bir tərəfində (12 nömrəli əlavə) gözə çarpan ox işarələri ilə və yaxud «Yuxarı-çevirməmək», «Atmamaq-ehtiyatlı» kimi yazıların köməyi ilə işarə edilməlidir. Ox işarələrini hər hansı digər məqsədlər üçün istifadə etmək qadağandır. Karbon qazının bərk ikioksidinin (quru buzun) netto kütləsinin nişanlanması bu maddə tərkibli hər bir yük yerində aparılmalıdır.
Daxili qabın nişanlanması yaxşı görünməlidir və yaxud xarici (üst) qabın üzərində əks etdirilməlidir. Əgər daxili qabın nişanlanması aydın görünmürsə, xarici qabın səthində «Daxili qab müəyyən olunmuş tələblərə cavab verir» yazısı vurulmalıdır.
8.5. Bütün siniflərdən olan təhlükəli yüklər xüsusi nişanlanma (təhlükəlilik nişanları), eləcə də nəqliyyat markalanması olmadan hava yolu ilə daşınmaya buraxılmır.
Yükgöndərən öz gücü və vəsaiti hesabına, yük göndərilən hava limanının işçisinin vurmağa borclu olduğu liman markalanması istisna olmaqla, təhlükəli yüklə olan hər bir yük bağlamasına (qabına) zəruri olan bütün nişanları vurur.
Yalnız biradlı təhlükəli yükün bir yükalanın ünvanına və bir HG-də daşınması zamanı markalanma və təhlükəlilik nişanları bütün yüklərin üzərinə vurulmaya bilər, lakin onlar HG-nə yüklənmiş yüklərin 20%-dən az olmamalı və yoxlamaq (nəzarət etmək) üçün əlverişli şərait olmalıdır.
8.6. Qabı xarakterizə edən markalanma, eləcə də nişanvurma, rəngləmə, yerləşdirilmə, təhlükəlilik nişanlarının və digər markalanma növlərinin vurulma üsulları və materialları qüvvədə olan müvafiq dövlət standartlarının tələblərinə uyğun olaraq müəyyən edilir.
9.1. Təhlükəli yüklərin Siyahısında göstərilən təhlükəli yüklər, yükgöndərənlərin 3 nömrəli əlavədə verilmiş formada tərtib olunmuş yazılı məlumatı əsasında daşınır. Məlumatlar Azərbaycan Respublikasının Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyi yanında Dövlət Mülki Aviasiya Agentliyinə və aviasiya müəssisəsinin rəhbərinə (hərbi hissənin komandirinə), təhlükəli yükün planlaşdırılan göndərilmə vaxtına 48 saat qalmış, iki nüsxədə təqdim olunmalıdır.
9.2. Məlumatda təhlükəli yükün düzgün texniki adı, BMT siyahısı üzrə nömrəsi (əgər o verilibsə), yükün aid edildiyi sinif və yarımsinif, yerlərin sayı, kütləsi (netto, brutto), təyinat məntəqəsi, eləcə də tövsiyə olunmuş yanğınsöndürmə vasitələri daxil olmaqla, hava yolu ilə daşınma şərtləri, təhlükəsizlik tədbirləri və məhdudiyyətlər dəqiq göstərilməlidir. Onlardan başqa, məlumatda yükü müşayiət edən şəxslərin təhlükəli yüklərin daşınması qaydaları ilə tanış olması və daşınmaya təqdim olunan yükün, onun qablaşdırılmasının və markalanmasının bu Qaydaların tələblərinə uyğunluğu göstərilməlidir.
9.3. Təhlükəli yüklər daşınmaya təqdim edilərkən, aviamüəssisənin rəhbəri və yaxud onun tərəfindən vəkil edilmiş şəxs təhlükəli yüklərin daşınması üzrə təqdim olunmuş məlumatın düzgünlüyünü, yüklərin adlarının düzgün və onların təhlükəli yüklərin Siyahısında olmasını yoxlamağa borcludur.
9.4. Əgər daşınmaya təhlükəli yüklərin Siyahısında göstərilmiş təhlükəli yük təqdim olunmuşsa, aviamüəssisənin rəhbəri və yaxud onun tərəfindən vəkil edilmiş şəxs belə yüklərin daşınmaya qəbul olunmasına qərar verərkən, bu halda yükgöndərənin ərizəsində yükün hava limanına (aerodroma) gətirilmə vaxtı göstərilməklə müvafiq qeydlər aparır. Təhlükəli yüklərin daşınması üzrə işləri təşkil etmək üçün yükgöndərənin ərizəsinin iki nüsxəsi hava limanının yüklərin daşınmasının təşkili xidmətinə verilir. Ərizənin bir nüsxəsi yük göndərilən hava limanında (aerodromda) qalır, ikincisi isə yüklə və daşınma sənədləri ilə birlikdə hava gəmisinin komandirinə verilir və təyinat məntəqəsinə gedir və ərizədə göstərilən yüklərin daşınma sənədləri ilə birlikdə saxlanılır.
9.5. Hava limanının DTX rəisi yükgöndərənə yükün daşınmasına icazənin verilməsi haqqında məlumatı yükün hava limanına (aerodroma) gətirilməsinə 12 saat qalmış xəbər verməlidir.
Bununla birlikdə, yükgöndərənə yükün hava limanına (aerodroma) gətirilmə vaxtı, yükün bağlamasının yoxlanılması və yükgöndərilən hava limanının markalarının vurulması, sənədlərin rəsmiləşdirilməsi, eləcə də HG-yə yükləmək üçün onun hava limanına gedən avtonəqliyyatın dayanacağı yer haqqında məlumat verilməlidir.
9.6. Yükgöndərən tərəfindən təhlükəli yüklərin hər bir göndərilməsi və yaxud ayrıca yük yeri üzrə aşağıda göstərilən daşınma sənədləri tərtib olunur:
yüklərin mülki HG-də daşınması zamanı — daşınan yükün siyahısı (6 nömrəli əlavə);
yüklərin mülki HG-də daşınması zamanı — yükgöndərənin fakturası və sertifikatı (4 nömrəli əlavə).*
Yükgöndərənin və yükün fakturaları, (hava limanının təhvil-təslimçisi tərəfindən tərtib olunur) yüklə bir yerdə gedir. Yükgöndərənə yükün qəbulu haqqında qəbz verilir, kötük isə yükü göndərən hava limanında qalır. Yüklərin mülki HG-də daşınması zamanı yük siyahı ilə bir yerdə gedir. Göstərilən siyahı üç nüsxədə tərtib olunur. Birinci nüsxə yüklə gedir (HG-nin komandirində olur), ikinci nüsxə aerodromda, üçüncü isə — yükgöndərəndə qalır.
Əgər daşınmaya bir hava gəmisinə bir dəfəyə yüklənilməsi mümkün olmayan miqdarda (daşınmasına bir neçə HG-si tələb olunur) yük təqdim olunursa, onda yükgöndərən aviamüəssisənin rəhbəri ilə razılaşdırmaqla, hər bir HG üzrə yükgöndərənin fakturasının (daşınan yükün siyahısının) ayrı-ayrı nömrəsiz nüsxələrini doldurur. 1-ci sinif yüklərin daşınması zamanı daşınma sənədlərində yükgöndərən yükün həqiqi adının əvəzinə, daşınan yükün aid olduğu yarımsiniflər və uyğunluq qrupları göstərilməklə, yükün şərti adından istifadə edə bilər..
9.7. Təhlükəli yüklərin daşınması üzrə yükgöndərənin fakturasının tərtibi zamanı yükgöndərən yükün təhlükəlilik xarakterini göstərməklə, onun yuxarı hissəsində qeyd etməyə borcludur. Belə ki, məsələn, metil efirinin daşınması zamanı aşağıdakı qeyd edilir: «Oddan təhlükəlidir, zəhərləyici, yeyici maddə». Mətn makinada çap olunur və yaxud aydın şəkildə əllə vurulur. Aşağıdakı işarələrin vurulması tövsiyə olunur: «Təhlükəlidir», «Partlayış təhlükəli», «Oddan təhlükəlidir», «Zəhərləyici», «Oksidləşdirici», «Yeyici maddə», «Aerozollar», «Radioaktiv maddə».
9.8. Yoluxucu maddələrin təhlükəsiz daşınmasını və lazımi vəziyyətdə vaxtında çatdırılmasını təmin etmək üçün yükgöndərən və yükalan:
daşıyıcı ilə birlikdə əvvəlcədən qısa müddətdə yükün çatdırılmasını təmin edən, daşınma şərtlərini təyin etmək və marşrutu razılaşdırmağa;
yük yolda olarkən, boşaldılıb-yüklənilməsi zəruridirsə, təhlükəsizlik tədbirləri görmək və yük boşaldılan hava limanında (aerodromda) yükün yüklənilib-boşaldılmasının sürətləndirilməsini təmin etməyə və yükün təyinatı üzrə hava limanında (aerodromda) yük hava gəmisindən boşaldıldıqdan sonra yükalanın onu (yükü) dərhal almağına nəzarət etməyə borcludurlar.
9.9. Təhlükəli yükün daşınması üzrə poçt-yük cədvəlini tərtib edən DTX-nın dispetçeri yükləmədən əvvəl HG-nin komandirini təhlükəli yüklərin yüklənməsi barədə xəbərdar etməlidir.
9.10. Ayrı-ayrı hallarda təhlükəli yüklərin daşınması yükgöndərənin (yükalanın) müşayiətçilərinin iştirakı ilə həyata keçirilə bilər. Sərnişin və yük hava gəmilərinin bortunda müşayiətçilərin olmasının zəruriliyi və sayı bəzi təhlükəli yüklərin daşınması üzrə xüsusi təlimatlarla ya da DTX-nin rəisinin və yükgöndərənin (yükalanın) razılaşdırılmış qərarı ilə müəyyən olunur.
9.11. Təhlükəli yükü müşayiət edən şəxs ümumi qaydada bilet almalı, ezamiyyət vəsiqəsinə, yükün alınması üçün etibarnaməyə malik olmalı və yükün hava gəmisinə yüklənməsi və boşaldılması zamanı yükün yanında olmalı, eləcə də yükün sağ-salamat olmasına nəzarət etməlidir.
10.1. Yükgöndərən təhlükəli yükü hava yolu ilə daşınmaya təqdim etməzdən əvvəl əmin olmalıdır ki:
məmulatlar və maddələr təhlükəli yüklər siyahısına daxil edilib və HG-də daşınmaları qadağan olunmayıb;
təhlükəli yüklər lazımi qaydada təsnifatlaşdırılıb, qablaşdırılıb, markalanıb və təhlükəlilik nişanları ilə təchiz edilib;
ərizə, sertifikat və yükgöndərənin fakturası lazımi qaydada doldurulub və imzalanıb;
kombinə edilmiş bağlamanın tərkibində aşağıda göstərilənlər yoxdur:
«Yalnız hava yük gəmisində» (əgər bu, yükün sərnişin HG-də göndərilməsi ehtimalı varsa) nişanı ilə təchiz olunmuş daxili qab;
bir-biri ilə qarışıqlı təhlükəli təsirə malik ola bilən müxtəlif maddələr tərkibli daxili qab;
daxili qabın markalanması yaxşı görünür və yaxud nəqliyyat qabının üzərində əks etdirilmiş «plomblar və möhürlər zədələnməyib» (əgər təhlükəli yük möhürlənib və yaxud plomblanıbsa);
nəqliyyat qabı təkrar istifadə olunursa, onun üzərində olan lazımsız markalanma nişanları götürülüb və yaxud tam silinib;
üst qabın daxilində olan bağlama bu Qaydaların tələblərinə uyğun hazırlanıb.
10.2. Yükgöndərən hava yolu ilə daşınmalara yararsız olan bağlamalarda (qablarda) olan təhlükəli yüklərin hava limanına (aerodroma) gətirilməsinə yol verməməlidir.
10.3. Yük yerlərinin yoxlanılmasının nəticələri haqqında, yükgöndərən iki nüsxədən ibarət olan sertifikat tərtib edir (4 nömrəli əlavə).* Onlar təhlükəli yükü daşınmaya qəbul edən hava limanının nümayəndəsinə verilir. Sertifikatın bir nüsxəsi yükün fakturası ilə birlikdə təyinatı üzrə olan hava limanına (aerodroma) gedir.
Təhlükəli yükün daşınmasının son nöqtəsi (məntəqəsi) ölkənin xaricində olduğu hallarda, yükgöndərən sertifikatın yük fakturası ilə birlikdə təyin olunduğu hava limanına gedən nüsxəsini ingilis dilində tərtib etməlidir.
10.4. Təhlükəli yüklər yükgöndərən tərəfindən göndərilmə hava limanına (aerodroma) həmin hava limanının (aerodromun) DTX rəisinin göstərdiyi günlərdə və saatlarda çatdırılmalıdır.
Yükgöndərən əvvəlcədən yükalana onun ünvanına yük göndərildiyi barədə məlumat verməyə borcludur və HG-nin təyinatı üzrə hava limanına (aerodroma) gəlməsinin nəzərdə tutulan vaxtını və tarixini, reys və yük fakturasının nömrələrini bildirməlidir.
10.5. Hava limanlarında təhlükəli yüklərin Siyahısında adlandırılmış təhlükəli yüklərin daşınmaya qəbulu yük anbarının xüsusi ayrılmış təhvil-təslimçisi tərəfindən aparılır.
10.6. Təhlükəli yüklərin daşınmaya qəbulu zamanı DTX-nin növbə rəisi aşağıdakıları:
göstərilən yükün qəbulu və daşınmasına dair yükgöndərənin ərizəsinin üzərində aviamüəssisənin və yaxud onun səlahiyyətli şəxsin yazılı icazəsinin olmasını;
yükgöndərənin fakturasının (daşınan yükün siyahısının) düzgün tərtib olunmasını, yükün təhlükəliliyi haqqında sənədin üzərində müəyyən olunmuş formada yazıların, plombların və yaxud möhürlərin olmasını, (əgər yük plomblanıb və möhürlənibsə), eləcə də müşayiətçilər haqqında qeydlərin (əgər yükgöndəran tərəfindən müşayiətçi təyin edilibsə);
yükgöndərəndə, ona məxsus olan anbarlarda yüklərin və bağlamaların HG-də daşınmasının təhlükəsizliyinə zəmanət verən keyfiyyətli vəziyyətdə olması barədə aparılmış yoxlama haqqında sertifikatın olmasını;
təhlükəli yükün adının, qablaşdırmasının uyğunluğunun, markalanmasının və yükün kütləsi haqqında olan məlumatların, daşınma sənədlərində və təhlükəli yüklər siyahısında olanlarla düzgünlüyünü yoxlamağa borcludur.
10.7. Daşınmanın təşkili xidmətinin (DTX) işçisi:
bağlamanın xarici yoxlamasını aparmağa və onun bu Qaydaların tələbləri ilə uyğunluğuna əmin olmağa;
plomb və möhürlərin olmasını, onların izinin (şəklinin) aydınlığını, plomb və yaxud möhür qaytanının bütövlüyünü yoxlamağa;
daxili qabda «Yalnız hava yük gəmisində» nişanına malik olan, bu yükün xarici (üst) qabda sərnişin HG-də daşınması zamanı yükün olub-olmamasını yoxlamağa;
əgər daxili qabın üzərində bu Qaydalarla nəzərdə tutulmuş yazı yoxdursa, «Daxili qab müəyyən olunmuş tələblərə cavab verir» yazısının olmasını yoxlamağa;
hər bir ayrıca yerdə və təhlükəli yüklərlə olan yüklərin paketləşdirmə vasitələrində aydın nəqliyyat markalanmasını, yazıları, eləcə də yüklərin etibarlı bərkidilmiş və yaxud yerlərə və vasitələrə yapışdırılmış təhlükəlilik nişanlarını yoxlamağa (itkinin, bərkidilmənin pozulduğu və yaxud təhlükəlilik nişanlarının təhlükəli yüklərlə olan yük yerlərinə uyğun olmaması aşkar edildikdə, onları yükgöndərənin ərizəsində verilmiş məlumatlar nəzərə alınmaqla, müvafiq təhlükəlilik nişanları ilə dəyişdirmək zəruridir);
hər bir bağlamaya göndərilmə hava limanının markalanma nişanlarını vurmağa borcludur.
* Bu əlavənin ingilis dilinə tərcüməsi 5 nömrəli əlavədə verilir
10.8. HG-də daşınmaya yalnız o təhlükəli yüklər qəbul olunur ki, belə onların bir bağlamadakı kütləsi (netto), hər bir belə yük növü üçün təhlükəli yüklər siyahısında müəyyən olunmuş kütlədən artıq olmasın. Yükün kütləsi (netto, brutto) yükgöndərənin ərizəsində göstərilir. MAİ-nin hava gəmilərində daşınan bütün təhlükəli yüklər, yükü yola salan (hava limanı, aerodrom) tərəfindən çəkilir. Göndərilmə hava limanı (aerodrom) və yəxud təyyarə heyəti göstərilən yükləri yoxlamaq üçün çəkilmələrini tələb etmək hüququna malikdirlər.
Yoxlama çəkilmələri zamanı faktiki kütlə (brutto) ilə yükgöndərən tərəfindən hər bir bağlamanın üzərində göstərilmiş kütlə arasında fərq olduqda, yüklər daşınmaya buraxılmır və yükgöndərən tərəfindən dərhal hava limanından (aerodromdan) daşınır və bu haqda akt tərtib olunur.
10.9. Təhlükəli yüklərin xaricdən baxışı, plombların, möhürlərin və markalanmanın yoxlanılması yükü təhvil-təslim edən şəxs tərəfindən birbaşa yükgöndərənin nəqliyyat vasitələrində və ya yük yerlərinin nəqliyyat vasitələrindən boşaldılması zamanı aparılır. Yükün xarici baxışdan keçirilməsi zamanı bağlamanın pozulması və yaxud onun bu Qaydaların tələblərinə uyğun olmaması, yəni yükün təhlükəsiz daşınmasına təminat verilmədiyi aşkar edildikdə, göstərilən bütün yük daşınmaya qəbul olunmur. Yükgöndərən dərhal bu yükü hava limanının (aerodromun) ərazisindən çıxarmalıdır. Bu haqda yükgöndərənin nümayəndəsi tərəfindən imzalanmış iki nüsxədən ibarət akt tərtib olunur. Yükgöndərən imza etməkdən imtina etdikdə, birtərəfli akt tərtib olunur. Aktın bir nüsxəsi yük daşıyanda qalır, ikinci isə yükgöndərənə verilir.
10.10. Hava limanına (aerodroma) daşınmaya təhvil üçün gətirilən bütün siniflərdən olan təhlükəli yüklərin bağlamasında (qabında) olan hər hansı nasazlığın, hava limanının (aerodromun) yük anbarının, digər binalarının və HG-nin yaxınlığında aradan qaldırılmasına yol verilmir.
Tək-tək hallarda, yükün təcili göndərilməsi tələb olunduğu şəraitdə, qabda (bağlamada) cüzi nasazlıq aşkar edildikdə, həmin nasazlığın aradan qaldırılmasının və yaxud qabın dəyişdirilməsinin təhlükəsiz olduqu halda, bu işlərin həyata keçirilməsinə icazə aviamüəssisənin rəhbəri tərəfindən verilə bilər.
Daşınmaya qəbul olunmuş və yaxud hava limanına gəlmiş təhlükəli yüklər, bu Qaydaların 10.12 — 10.14 bəndlərində şərh edilmiş tələblərə cavabverən anbarlarda yerləşdirilir.
10.11. Uçuş günü göndərilmə hava limanının DTX-nin növbə rəisi təyinatı üzrə hava limanına təhlükəli yüklə olan HG-nin onun ünvanına yola düşməsinin vaxtı barədə məlumat verir.
Əlverişsiz meteoroloji şəraitlə və digər səbəblərlə bağlı olaraq qəbul olunmuş təhlükəli yükün yaxın vaxtlarda göndərilməsinin mümkün olmadığı halda, yük göndərilən hava limanının DTX-nin növbə rəisi yükgöndərəni xəbərdar etməyə borcludur və onunla yükün saxlanılmasının mümkünlüyünü və yaxud yükün hava limanından (aerodromdan) yükgöndərənin anbarına daşınmasının zəruriliyinə dair məsələləri razılaşdırmalıdır.
10.12. Təhlükəli yüklərin hava limanlarında (aerodromlarda) iki gündən artıq olmayaraq saxlanılmasına icazə verilir.
10.13. Təhlükəli yüklərin saxlanılması üçün oda davamlılığı II dərəcədən aşağı olmayan, yanmayan bütöv divarlarla ayrı-ayrı seksiyalara bölünmüş və hər bir seksiyanın ayrıca çıxışa malik olan ayrı-ayrı bir mərtəbəli anbar ayrılmalıdır. Təhlükəli yükləri həmçinin qazma anbarlarda saxlanılmasına yol verilir.
Ayrıca anbarlar olmadığı halda təhlükəli yüklərin, odadavamlılığı II dərəcədən aşağı olmayan material anbarlarının, onlardan yanmayan bütöv divarlarla ayrılmış və xüsusi çıxışlara malik olan bölmələrində saxlanılmasına yol verilir.
Müxtəlif təhlükəli yükləri anbarların bölmələrində odsöndürmə vasitələrinin eynilik əlamətlərinə görə saxlanılması tövsiyə olunur.
10.14. Təhlükəli yüklərin saxlanılması üçün binalar (yerlər) olmadıqda onlar, suyun təsirindən alışan (4.3-cü yarımsinif) və zəhərləyici (6.1-ci yarımsinif) maddələr istisna olmaqla, müvəqqəti olaraq örtüklə olan açıq meydançalarda saxlanıla bilərlər. Bu hallarda təhlükəli yüklər, hündürlüyü ən azı 15 sm olan bütöv döşənəklər üzərinə yığılmalıdır, yağıntıdan və günəş şüalarından qorunmaq üçün brezent və yaxud digər materiallarla örtülməlidir. Brezent və digər örtük materialları yükgöndərən tərəfindən verilir.
Təhlükəli yüklərin saxlanılması üçün olan anbar otaqları və açıq meydançalar yanmayan binalardan və tikililərdən 100 m-dən yaxın, yanan və çətinyanan binalardan və tikililərdən, yanacaq-sürtgü materialları anbarlarından və HG-nin dayanacaq yerlərindən 300 m-dən yaxın olmayaraq yerləşdirilməlidir. Təhlükəli yüklərin baqaj saxlanılan otaqlarda saxlanılması qəti qadağan olunur.
10.15. Anbarlar və meydançalar qüvvədə olan normalar üzrə yanğınsöndürmə vasitələri ilə təmin olunmalıdır və işıqlandırılmalıdır. Anbarların, seksiyaların və açıq meydançaların işıqlandırılmasına yalnız partlayışdan mühafizə olunmuş halda hazırlanmış elektrik işıqlandırma sistemi ilə icazə verilir. Germetik armatura malik olan elektrik açarları və qoruyucular anbarın xaricində qoyulmalıdır. Anbarların lampalar və şamlar, məşəllər, kibritlər və yaxud digər açıq od vasitələri ilə, eləcə də elektrik qövs lampaları ilə işıqlandırılması qadağan olunur. Stasionar elektrik işıqlanması olmadıqda, anbarlarda və meydançalarda günün qaranlıq vaxtı işlərin görülməsinə yalnız partlayışdan mühafizə olunmuş saz daşınan (əl) və akkumulyator lampalarının istifadəsi ilə yol verilir.
Anbarların yük yerlərinin sobalarla və mərkəzləşdirilmiş yüksək təzyiqli buxar istilik sistemləri ilə qızdırılmasına yol verilmir. Pəncərələr şüşələnməli və daxildən anbarın yanmayan divarlarına bərkidilmiş metal torla mühafizə olunmalıdır. Qapılar odadavamlı olmalıdır. Anbarlar döşəmədən 0,3 m hündürlükdə və xırda yuvacıqlı metal torla bağlanmış sorucu boruları olan mexaniki ventilyasiya ilə təchiz edilməlidir. Təhlükəli yüklər anbarın divarlarından 0,5 m-dən az olmayan məsafədə yerləşdirilməlidir.
Qalaqların arasında olan məsafələr 1 m-dən az olmamalıdır. Köndələn və uzununa olan keçidlərin eni tətbiq olunan mexanizasiya növündən asılı olaraq müəyyən olunur və 1,5 m-dən az olmamalıdır.
10.16. Təhlükəli yüklərin saxlanılma yerləri daimi və lazımi səviyyədə mühafizə olunmalıdır və yanğından mühafizə siqnalizasiya sisteminə və yaxud telefon rabitəsinə malik olmalıdır. Təhlükəli yüklər saxlanılan anbarların (otaqların) daxilində və xaricində aşağıda verilən aydın yazılar olmalıdır. «Təhlükəlidir», «Tütün çəkmək qadağandır», «Yanğın olduqda «01» nömrəli telefona zəng etməli». Təhlükəli yüklərin anbarlarda açıq meydançalarda saxlanılmalarının bütün hallarında texniki təhlükəsizlik, yanğın əleyhinə və sanitar tədbirləri, müvafiq olaraq, texniki təhlükəsizlik, yanğından mühafizə və yanğın nəzarəti qurumları, habelə dövlət sanitariya nəzarəti orqanları ilə razılaşdırılmalıdır.
* Bu əlavənin ingilis dilinə tərcüməsi 5 nömrəli Əlavədə verilir.
10.17. Təhlükəli yüklərin anbarlarda və yaxud hava limanının (aerodromun) meydançalarında düzgün yerləşdirilməsinə cavabdehlik DTX-nın növbə rəisinin üzərinə qoyulur. Təhlükəli yüklərin saxlanılmasının təşkilinə cavabdehlik hava limanının DTX rəisinin üzərinə qoyulur.
10.18. Bu Qaydaların tələblərinə uyğun olaraq, təhlükəli yüklərin saxlanılmasını təmin edən şərait olmadıqda, onların hava limanında (aerodromda) saxlanmasına yol verilmir.
11.1. Təhlükəli yüklərin daşınması üçün bu Qaydaların, təhlükəli yüklərin daşınması üzrə xüsusi təlimatların, eləcə də HG-nin istismarı üzrə təlimatların tələblərinə uyğun olaraq təchiz olunmuş və hazırlanmış HG-ləri ayrılmalıdır. Yeni və yaxud təmirdən sonra istismara daxil edilən hava gəmiləri 10 saatdan az olmayan uçuş müddətinə malik olmalıdır.
Hava gəmisini təhlükəli yüklərin daşınması üçün hazırlayarkən:
yükləmə-boşaltma işlərinin mexanikləşdirilməsi üzrə bortda olan vasitələrin;
bortdakı yanğınsöndürmə sistemlərinin və vasitələrinin;
bağlama vasitələrinin və takelaj avadanlığının;
metallaşdırmanın, torpaqlanmanın və statik elektrik boşaldıcılarının;
yük bölməsinin işıqlandırma sisteminin elektrik armaturunun;
yük bölməsində yerləşdirilmiş elektrik naqillərinin və kommutasiya cihazlarının;
NG-nin kipləşdirici aralıq qatları olan, qapı və lyukların aralıq qatlarının, xüsusən yük bölməsindən ekipajın kabinəsinə gedən qapıların aralıq qatlarının;
yük bölməsinin ventilyasiya və qızdırıcı sistemlərinin;
yük bölməsində yerləşdirilmiş oksigen avadanlığının və aparatlarının sazlığını xüsusi yoxlamaq zəruridir.
11.2. HG-nin, uçuşdan qabaq hazırlığı təhlükəli yüklər yüklənənədək aparılmalıdır. Yük bölmələri təhlükəli yüklərin yüklənilməsindən əvvəl əsaslı surətdə təmizlənməli və ventilyasiya edilməlidir. Yük kabinəsinin yüklənməyə hazırlığının yoxlanılmasını yükləməyə cavabdeh olan ekipaj üzvü aparır.
11.3. Təhlükəli yüklərin bilavasitə yükləmə əməliyyatına başlamazdan əvvəl aşağıda göstərilənlər üzrə digər tələblərin həyata keçirilməsinə əmin olmaq zəruridir:
şassinin təkərləri altında tormoz qəliblərinin və dayanacaq tormozunun qoyulması;
torpaqlanmanın aparılmasının və HG-nin torpaqlanma sistemində kontaktların kipliyi;
yükləmə işləri üçün lazım olmayan elektrik avadanlıqlarının söndürülməsi;
yerüstü nəqliyyat vasitələri üçün təhlükəsizlik qəliblərinin (tormozunun) qoyulması;
daşınan yükün xarakterindən asılı olaraq tövsiyə olunan və yükgöndərən tərəfindən təqdim olunan yanğınsöndürmə və dağılmış və yaxud tökülmüş təhlükəli maddələrin neytrallaşdırılması üçün olan ilkin tibbi yardım və fərdi mühafizə vasitələri ilə təchiz edilməsi;
hava gəmisinin texniki istismar təlimatına uyğun olaraq yüklənməyə hazırlanması.
12.1. Aviamüəssisənin rəhbəri göstərilən işlərin təhlükəsizliyini tam təmin etmək üçün təhlükəli yüklərin yüklənməsindən öncə aşağıdakıları təmin etməlidir:
HG-nin yüklənməyə qoyulması üçün olan daimi yerin vaxtında hazırlanmasını;
yüklərin yüklənmə yerlərində zəruri olan mexanikləşdirmə, güclü təsirə malik olan zəhərli və zəhərləyici maddələrlə işlərin aparılması zamanı isə — kimyəvi mühafizə vasitələrinin olmasını;
yükləmə yerlərinin mühafizəsini və rabitə vasitələrinin olmasını;
yükləməni aparan (yükvuran fəhlələr) şəxsləri və DTX-nin texniki təhlükəsizlik xidmətinin, tibb xidmətinin, yanğından mühafizə xidmətlərinin nümayəndələrinin təyin edilməsiini, bu şəxslərin təhlükəli yüklərin yüklənməsi qaydaları üzrə təlimatlandırılmasını, yükləmə zamanı göstərilən şəxslərin hüquq və vəzifələrinin təyin edilməsini;
yük yerlərinin və təhlükəli yüklər yüklənmiş HG-nin qorunmasına və həmin zonaya ekipaj üzvlərinin, texniki personalın və digər şəxslərin müəyyən olunmuş qaydada buraxılmasına, riayət olunmasının yoxlanılmasını;
təhlükəli yüklərin gətirilməsinin, yüklənməsinin və HG-nin yük bölmələrində bərkidilməsinin dəqiq qaydasının müəyyən edilməsini.
12.2. Təhlükəli yüklər hava limanının (aerodromun) anbarlarından HG-yə, bu məqsədlər üçün uyğunlaşdırılmış və üzərində başqa yüklər olmayan maşınlarda daşınmalıdır. Yük maşınlarının kuzovları çirkdən və zibildən təmizlənməli, xüsusi altlıqlara (stellajlar və yaxud brezent) malik olmalıdır. Təhlükəli yüklər hava limanının (aerodromun) ərazisində daşınarkən yağıntıdan qorunmaq üçün brezentlərlə örtülməlidir.
Təhlükəli yüklərlə olan maşınların HG-nin yükləndiyi rayonlara hərəkət etmə qaydaları hava limanının məsul nümayəndəsi tərəfindən tənzimlənir. Təhlükəli yüklə olan maşınların işlərin aparılması yerlərinə yanaşması bir-bir həyata keçirilir, qalan maşınlar isə, sürücünün nəzarəti altında, işlər aparılan yerdən 25 metr aralı dayandırılmalıdır.
Təhlükəli yüklərin yüklənməsi üçün istifadə olunan yükqaldırma qurğuları «Kranların quruluşu və təhlükəsiz istismarı Qaydaları»nın tələblərinə uyğun olaraq işin təhlükəsizliyini və etibarlılığını təmin etməlidir. Zəhərləyici, partlayıcı maddələr və turşular qaldıran yükqaldırıcı maşınların yükqaldırma mexanizmi iki tormoza malik olmalıdır. Kranlar bir tormoza malik olduqda onların yükqaldırma həddi, bu mexanizmin icazə verilmiş tam yükqaldırma qabiliyyətinin 75%-dən artıq olmamalıdır. Alışdırma sistemində pozuntu, yanacaq sistemində axıntı və digər nasazlıqlar olan qaldırıcı və nəqliyyat mexanizmləri təhlükəli yüklərlə bağlı aparılan işlərə buraxılmır.
Təhlükəli yüklərin yüklənməsi, yaşayış binalarından və tikililərdən, digər HG-dən 300 m-dən az olmayan, yanğınsöndürmə, rabitə (radio, telefon və b.) vasitələri ilə təmin edilmiş, şərti (siqnallarla) işarələrlə (qırmızı fənərlərlə, bayraqlarla) çəpərlənmiş, eləcə də avtonəqliyyat üçün rahat və əlverişli giriş yollarına malik olan və hava limanının (aerodromun) bu məqsədlər üçün xüsusi ayrılmış və qorunan meydançalarında aparılır. Buzbağlama zamanı adamların və maşınların sürüşməsinə yol verməmək üçün təhlükəli yüklər yüklənən yerlərə və onlara yanaşma yerlərinə mütləq qum səpilməlidir. Günün qaranlıq vaxtı meydança xüsusi işıqlandırmaya (30lk-dan az olmayaraq) malik olmalıdır.
Təhlükəli yüklərin yükləmə-boşaltma işlərinin aparılması üçün daimi yer hava limanının rəisi tərəfindən təyin edilir və hava limanının planında əks etdirilir.
12.3. Təhlükəli yüklərin nəqliyyat vasitələrindən HG-nə yüklənməsini və ya boşaldılmasını, liman tərəfindən təhlükəli yüklərlə işləmək üçün öyrədilmiş və bu işləri daim həyata keçirən DTX-nın daha təcrübəli və yüksək ixtisasa malik olan işçiləri həyata keçirirlər.
İşə rəhbərlik edən şəxs təhlükəli yüklərin yüklənməsinə başlanılmazdan əvvəl bütün işçiləri təhlükəli yüklərin xarakteri və xüsusiyyətləri, yüklərin yerləşdirilməsinin, yüklənməsinin, qaldırılmasının, düşürülməsinin, yükün yerdəyişməsinin tövsiyə olunan üsulları və şəxsi təhlükəsizlik tədbirləri üzrə təlimatlandırmalıdır.
Təhlükəli yüklərin yükləndiyi (boşaldıldığı) yerlərdə kənar şəxslərin və yüklənməyə aid olmayan yüklərin olması qadağan olunur. Təhlükəli yüklərin HG-nə mexanikləşdirmə vasitələri ilə yüklənilməsi xüsusi ehtiyatla həyata keçirilməlidir. Yükləmə işlərinin bütün elementləri rahat yerinə yetirilməlidir. Təhlükəli yükün endirilməsi (düşürülməsi) zamanı sıçrayışlara, zərbələrə, onun yellənməsinə və kəskin tormozlanmasına yol verilmir.
Təhlükəli yüklərin əllə həyata keçirilən yükləmə-boşaltma əməliyyatları şəxsi təhlükəsizliyin təmin olunması və yükün zədələnmədən qorunması tədbirlərinə riayət etməklə aparılmalıdır. Təhlükəli yükün çiyindən atılmasına, yükün qabını zədələndirə bilən qarmaqlardan istifadə edilməsinə, yükün çevrilməsinə və sürümə ilə çəkilməsinə, yüklərin bir-birinə zərbə ilə vurulmasına qəti yol verilmir. Təhlükəli yüklə doldurulmuş çəlləkləri, yalnız xüsusi qurulmuş altlıqlar, pilləkan və yaxud döşənək üzərində diyirləməyə icazə verilir.
Tezalışan mayelərlə, turşularla, qələvilərlə və digər təhlükəli yüklərlə doldurulmuş butulkalar xüsusi arabacıqlarda daşınmalı və yaxud iki nəfər tərəfindən aparılmalıdır. Göstərilən yüklərlə doldurulmuş butulkaları kürəkdə, çiyində, qucaqda tutaraq aparmaq qəti qadağandır.
12.4. DTX-nın işçiləri və ekipaj üzvləri təhlükəli yüklərlə yükləmə işlərini yerinə yetirərkən və onların daşınması prosesində texniki təhlükəsizlik və yanğından mühafizə tələblərini, ehtiyat tədbirlərini pozmamalı, təhlükəli yüklərlə davranış qaydalarına ciddi əməl etməlidirlər.
Hava limanlarında təhlükəli yüklərin HG-yə yüklənməsi növbə rəisinin və yaxud yükləmə üzrə dispetçerin və yüklənməyə cavabdeh olan ekipaj üzvünün rəhbərliyi altında aparılır. Hava gəmisinin bortuna təhlükəli yük qəbul edən ekipaj üzvü yük yerlərinin, bağlamalarının xarici yoxlanmasını aparmağa və onların HG-nin yük bölmələrində düzgün yerləşdirilməsinə nəzarətin təmin edilməsinə borcludur.
Bir HG-nə yüklənən yük yerlərinin sayı (miqdarı) və yüklərin ümumi kütləsi, HG-nin yük bölmələrinin qabaritlərindən, yükqaldırma qabiliyyətindən, yüklərin hava gəmisinin mərkəzi nöqtəsinə uyğunlaşdırılmasından və başqa amillərdən asılı olaraq aviamüəssisənin rəhbəri və yaxud HG-nin komandiri tərəfindən müəyyən olunur.
Müxtəlif siniflərdən olan təhlükəli yüklərin və yaxud təhlükəli yüklərin təhlükəsiz yüklərlə birgə hava gəmisinə yüklənməsinə yalnız birgə daşınmalarına yol verilən (bax əlavə 1) yüklər üçün icazə verilir. Bu hallarda yüklər bir-birindən 50 sm-dən az olmayan məsafədə yerləşdirilməlidir. Zəruri hallarda yük yerlərinin aralarında aralıq qatları qoyulur. Birinci növbədə təhlükəsiz yüklər, sonra isə təhlükəli yüklər yüklənir.
12.5. Təhlükəli yüklərin HG-nin yük bölmələrində yerləşdirilməsi üçün aşağıdakı tələblərə riayət edilməlidir:
təhlükəli yüklər digər yüklərin yüklənib boşaldılmasına maneə törətməməli və yük bölmələrində elə yerləşdirilməlidir ki, onların təyinatı üzrə hava limanlarında (aerodromlarda) növbədənkənar boşaldılması üçün imkan olmasına;
partlayıcı, tezalışan zəhərli və özüalışan maddələr bütün hallarda HG-nin yük bölmələrinin yük lyuklarının və qapılarının və yaxud qəza lyuklarının yaxınlığında qoyulmasına;
maye və qaz halında olan təhlükəli yüklər, eləcə də «Yalnız hava yük gəmisində» işarəsi ilə təchiz olunmuş yük yerləri, yalnız o yük bölmələrinə yüklənməlidir ki, uçuş zamanı yükün vəziyyətinə nəzarət etmək mümkün olmasına;
ümumi xalis kütləsi 100 kq-dan artıq olmayan polistirol qətranını (və yaxud dənəvər şəkildə olan), yaxud plastmasdan olan qəlibləmə materiallarını girmək çətin olan yük bölmələrinə yüklənməsinə;
özü reaksiyaya girən maddələr tərkibli yük yerləri və yaxud yüklərin paketləşdirilməsi vasitələri HG-nə yüklənmə zamanı yaxşı ventilyasiya olunan və bütün istilik mənbələrindən aralı olan yerdə yerləşdirilsin və birbaşa düşən günəş şüalarından qorunmasına;
təhlükəli maye yüklər HG-nin bortuna elə yüklənməli və yerləşdirilməlidir ki, onların boğazlıqları, qapaqları və qabın digər bağlayıcı qurğuları yuxarı istiqamətləndirilməsinə;
əgər zəhərlər, yoluxucu maddələr və qida məhsulları ayrıca olan bağlı paketləşdirmə vasitələrinə doldurulmayıbsa, 6-cı sinifdən olan zəhərli və yoluxucu maddələrin, heyvanlar, eləcə də insanlar və heyvanlar tərəfindən istifadəsi (yeyilməsi) nəzərdə tutulmuş qida məhsulları və yemlərlə bir yük bölməsinə yüklənməsinə yol verilməməsinə; belə yüklər HG-nin bortunda yerləşdirilən zaman bir-birinə yanaşı qoyulmamasına;
təhlükəsiz tibbi yüklərin (qanların, vaksinlərin və b.) təhlükəli yüklərlə və radioaktiv maddələrlə bir bölmədə daşınmasına yol verilmir. Belə yüklərin HG-nin bir-birindən ən çox uzaq olan ayrı-ayrı bölmələrində daşınmasına icazə verilməsinə;
maqnitləşmiş materialların yüklənməsi zamanı, aviakompasların və yaxud kompasların hissiyyatlı elementləri yerləşən yerdə maqnit sahəsinin gərginliyi 0,418 A/m artıq olmamalıdır; maqnitləşmiş material HG-si ilə daşınmaya o vaxt qəbul edilir ki, yükün yığılmış partiyasının səthinin hər hansı nöqtəsindən 4-6 m məsafədə ölçülmüş maqnit sahəsinin gərginliyi 0,418 A/m-dən artıq deyil və yaxud maqnitli kompasın əqrəbi əvvəlki yerini 2°-dən artıq dəyişmir; maqnitləşmiş maddələrin maqnit sahələrinin göstərilən hədlərdən yüksək olduğu hallarda, mühafizə ekranı tətbiq edilmədən daşınmalara yol verilmir; maqnitləşmiş maddələrin hava daşınması zamanı, maqnit sahələrinin gərginliyini azaltmaq üçün, maqnetronları, lyüksmetrləri və onlara oxşar digər qurğuları elə qablaşdırmaq lazımdır ki, onların maqnit sahələrinin qütbləri bir-birinə zidd olsunlar; sabit maqnitlər, bu mümkün olan hallarda, rotorları (özəkləri) qoyulmuş halda qablaşdırılmasına;
daşınmaya digər yüklərin soyudulması üçün təqdim olunan quru buzun (bərk karbon qazının) HG-nin yük bölməsi daxil olmaqla, hər bir bölmədə yerləşdirilməsinə; quru buzun, bir HG-də olan maksimum miqdarının 200 kq-dan artıq olmamasına;
şüşə qablara, çəlləklərə və digər tutumlara qablaşdırılmış maye maddələrlə olan yük yerlərinin, HG-nin döşəməsində, qızdırıcı sistemin qaynar hava çıxışlarından təhlükəsiz məsafədə (50 sm-dən az olmayaraq) bir sırada yerləşdirilməsinə;
zərbədən qorxusu olmayan təhlükəli yüklərin hava gəmisinin mərkəzi nöqtəsinə uyğunlaşdırılmasına ciddi riayət edilməsinə və ekipaj üzvlərinin yüklərin arasından azad keçmələrinin təmin edilməsinə, bir neçə yarusda yığılmasına və yerləşdirilməsinə; bu zaman yüklərin qapılara, qəza lyuklarına və hava gəmisinin digər xidməti otaqlarına olan keçidləri bağlamamasına; təhlükəli yüklə olan bağlamaların yaruslarının sayının, qabın trafaretində göstərilən miqdardan artıq olmamasına; yarusların yol verilən sayı haqqında məlumat olmadıqda, onların sayını, daşınan yükün xarakterini, bağlamanın möhkəmliyini və bərkliyini nəzərə almaqla, yükləmə və mərkəzləşdirmə üzrə dispetçer tərəfindən müəyyən olunmasına;
qazla olan balonların ventilləri bir tərəfdə olmaqla, yanı üstə yığılmasına; balonların havaya qalxma, uçuş və yerə enməsi zamanı yerdəyişməsinin qarşısını almaq üçün onları xüsusi kəsiklərə malik olan yatacaqlar (hər bir balona en kəsiyinin diametri 25 mm olan iki rezin və yaxud kəndir üzüklər geyindirilir) tətbiq edilməsinin zəruriliyinə; onların yıxılmasına, zərbə dəyməsinə, zədələnməsinə və çirklənməsinə yol verilməməsinə; balonların yüklənməsinin xüsusi ehtiyat tədbirləri görməklə həyata keçirilməsinə;
mexaniki təsirlərə həssas olan təhlükəli yükləri HG-nin yük bölməsində sıx yığmaq zəruridir və buna görə havaya qalxma və yerə enmə, eləcə də silkələnmə zamanı zərbələri (bir-birinə zərbə ilə dəymələri) istisna edən möhkəm bağlanma ilə təmin olunmasına;
HG-nin yük bölməsinin döşəməsinə düşən statik yükləmə təyin edilmiş normadan artıq olduqda, yükbölüşdürücülərin tətbiq olunmasının zəruriliyinə.
12.6. Aşağıdakı hallarda yüklərin HG-yə yüklənməsinə yol verilmir:
donan təhlükəli yüklərin və aşağı temperaturlarda öz kimyəvi xassələrini dəyişən yüklərin qızdırıcı sistemi olmayan və yaxud qızdırıcı sistemi nasaz olan HG-yə yüklənməsinə;
qabların nasazlıq əlamətləri olduqda, markalanması müəyyən olunmadıqda və bu Qaydaların digər tələblərinin pozulması aşkar edildikdə.
12.7. Təhlükəli yükün HG-nin bortuna qəbulu kommersiya yüklənməsinə cavabdeh olan ekipaj üzvünün, poçt-yük (ümumi qoşmada) cədvəlində etdiyi aşağıdakı qeydlə rəsmiləşdirilir:
«Poçt-yük (ümumi qoşmada) cədvəlində göstərilən təhlükəli yük daşınmaya təhlükəli yüklərin hava yolu ilə daşınma qaydalarının tələblərinə uyğun qəbul edilib;
bu təhlükəli yükün xassələri və onun daşınması zamanı ehtiyat tədbirləri ilə tanış edilmişəm (imza).
Bir yük fakturasına (daşınan yükün siyahısına) daxil edilmiş təhlükəli yüklərin ayrılmasına yol verilmir.
13.1. Hava limanının rəisi və yaxud digər vəzifəli şəxs, təhlükəli yükləri HG-nə yükləməmişdən əvvəl Hərəkət Xidmətinin dispetçerinə bu haqda qabaqcadan məlumat verməyə borcludur.
Hərəkət xidmətinin növbə rəisi və yaxud bu xidmətin növbətçi dispetçeri dispetçer jurnalında (uçuşlar jurnalında) yüklərin sinifi, yarımsinifi, ümumi kütləsi və təyinat məntəqəsi göstərilməklə, HG-nin təhlükəli yüklərlə yüklənməsi barədə qeyd etməlidir.
Təhlükəli yüklərlə yüklənmiş HG-i göndərilmə hava limanından (aerodromdan) havaya qalxma anından təyinatı üzrə hava limanına (aerodroma) gəldiyi vaxtadək xüsusi dispetçer nəzarətinə götürülməlidir.
13.2. Təhlükəli yüklərlə yüklənmiş HG-nin havaya qalxmasından əvvəl onun hərəkəti üçün elə marşrut və eşelon təyin edilməlidir ki, onun uçuşu daha əlverişli hava şəraitində keçsin və yükün qısa müddətə yerinə çatdırılması təmin edilsin. Hərəkət xidmətinin dispetçer aparatı uçuşda olan HG ilə rabitə əlaqəsində olduğu vaxt HG-nin komandirini uçuş marşrutu boyu hava şəraiti ilə və yerə enəcəyi hava limanlarında (aerodromlarda) olan hava haqqında məlumatlarla, HG-nin komandiri isə dispetçer aparatını uçuşun şəraitləri və HG-də olan təhlükəli yüklərin vəziyyəti barədə mütəmadi məlumatlandırmağa borcludurlar.
13.3. Uçuş zamanı daşınan təhlükəli yüklərin vəziyyətinə HG-in komandiri (ekipaj üzvləri) tərəfindən mütəmadi nəzarət təşkil olunmalıdır. Uçuşun təhlükəsizliyinə açıq-aşkar təhlükə yaradan (yükü müşayiət edən şəxsin və yaxud ekipaj üzvünün bu haqda məruzəsindən bəlli olduqda) bağlama zədələnməsi olduğu hallarda HG-nin komandiri nasaz yük yerlərinin HG-nin bortundan atılması barədə qərar qəbul etməlidir və yaxud hava gəmisini ən yaxın aerodromda məcburi olaraq yerə endirməlidir. Təhlükəli yüklərin şəhər və yaşayış məntəqələrinin sahələrində HG-nin bortundan yerə atılması qəti qadağandır.
13.4. HG-nin komandiri ən yaxın aerodroma məcburi qaydada yerə enmək və yaxud təhlükəli yüklərin ayrı-ayrı yerlərinin HG-nin bortundan atılması qərarının qəbul edilməsi barədə radiorabitə saxlanılan hava limanının (aerodromun) dispetçer xidmətinə imkan daxilində bu və digər qərarın qəbulu və hava gəmisinin oturdulacağı və yaxud yükün atılacağı yer barədə daha ətraflı məruzə etməyə borcludur. Bundan başqa, əgər şərait imkan verirsə HG-nin komandiri HG-nin bortunda olan bütün təhlükəli yüklərin adları, sinifləri və təhlükəlilik nişanının istifadəsini nəzərdə tutan əlavə təhlükəlilikləri, 1-ci sinif üçün isə uyğunluq qrupu, eləcə də təhlükəli yüklərin HG-nin bortunda yerləşdirilməsi və miqdarı haqqında məlumat verir.
13.5. HG-nin komandiri məcburi otaraq yerə endikdən sonra aşağıdakı tədbirləri görməyə borcludur:
təhlükəli yükləri yoxlamaq və bağlamanın (qabın) zədələnməsinin xarakterini və dərəcəsini müəyyən etmək və qəbul olunmuş qərar haqqında hava limanının (aerodromun) hərəkət xidmətinin dispetçerinə məruzə etmək;
ehtiyat tədbirləri görməklə və mühafizə vasitələrini istifadə etməklə, bağlamaların zədələnməsi (pozulması) nəticəsində səpələnmə, axıntı, tərkibindəki maddələrin buxarlanması baş vermiş yük yerlərinin HG-dən 100 metrdən az olmayan məsafəyə (əgər bu təhlükəsizdirsə) uzaqlaşdırmaq;
hava gəmilərindən çıxardılmış təhlükəli yükləri, yükün nəmlənməsinə (islanmasına) yol verməyən altlıqların üzərinə qoymaq və günəş şüalarından və yağıntıdan qorumaq üçün brezentlə örtmək, əks halda bu öz-özünə yanmaya və partlayışa gətirə bilər; əgər təhlükəli yüklər müşayiətçilər olmadan daşınırsa, göstərilən işlər HG-nin komandirinin rəhbərliyi altında yerinə yetirilir.
13.6. Hərəkət xidmətinin dispetçeri bortunda təhlükəli yüklər olan HG-nin məcburi yerə endiyi və yaxud yük yerlərinin atıldığı hallarda, bu haqda aviamüəssisənin rəhbərinə, mərkəzi dispetçer xidmətinə göndərilmə və göndərilən hava limanlarına (aerodromlara) və yaxınlıqlarında təhlükəli yüklər atılan hava limanlarına, eləcə də zəruri hallarda, məcburi yerə enmə və təhlükəli yüklərin atıldığı yerlərdə kömək göstərilməsi üzrə tədbirlərin görülməsi üçün polis orqanlarına və dövlət sanitariya nəzarəti orqanlarına dərhal məruzə etməlidir.
Sahəsinə təhlükəli yüklər atılmış hava limanının (aerodromun) rəisi də bu haqda dərhal polis orqanlarına və dövlət sanitariya nəzarəti orqanlarına məlumat verməlidir və onlarla HG-dən atılmış təhlükəli yükün axtarışı və belə yüklərin müstəsna hallarda atılması ilə bağlı, xüsusi ilə yaşayış məntəqələrinin, yol yaxınlığındakı sahələrdə və meşə massivlərinin, su mənbələrinin və b. sahələrdə baş verə biləcək təhlükənin nəticələrinin lokallaşdırılması məsələlərini razılaşdırmalıdır.
13.7. Təhlükəli yüklə uçan HG aralıq hava limanlarında (aerodromlarda) texniki qulluq tərəfindən növbədənkənar yanacaqla doldurulmalı və lazımi xidmət göstərilməlidir.
HG-nin komandiri ünvanına yük gələn hava limanına (aerodroma) yaxınlaşarkən hərəkət xidmətinin dispetçerini (uçuşların rəhbərini) HG-nin limana gəldiyi andan yükün dərhal boşaldılmasını təmin etmək üçün vaxtında xəbərdar etməlidir.
13.8. HG-nin komandiri təhlükəli yüklərin daşınması zamanı bağlamaların zədələnməsi (pozulması) ilə əlaqədar bütün faktlar haqqında (məsələn, ayrı-ayrı yerlərin bağlamalarının pozulması), məcburi yerə enmələr, göstərilən yüklərin HG-dən çıxarılması (atılması) ilə bağlı və digər məlumatlarla, yükün təyinatı üzrə hava limanının (aerodromun) rəisinə və hava gəmisi qeydə alınan aviamüəssisənin rəhbərinə, dövlət texniki nəzarət orqanına yazılı şəkildə məruzə etməyə və belə pozuntuları aktla (sərbəst formada) rəsmiləşdirməyə borcludur.
Təhlükəli yüklərin mühafizəsinin və müşayiətinin təşkili
13.9. Təhlükəli yükləri müşayiət (mühafizə) etmək üçün bu yükün qorunma qaydaları, müşayiətçinin hüquqları və vəzifə borcları barədə əsaslı surətdə təlimatlandırılan vəzifəli şəxslər təyin oluna bilərlər. Müşayiət edən şəxslər təhlükəli yüklərlə davranış qaydalarını bilməli və daşınma vaxtında qəza və yaxud yanğın zamanı, təhlükəli yüklərdə hər hansı nasazlıq baş verdiyi halda müvafiq tədbirlər görməyi bacarmalıdırlar.
Müşayiətçi şəxslərin (mühafizəçilərin) HG-nin komandirinin icazəsi olmadan uçuşun təhlükəsizliyinə açıq-aydın təhlükə (partlayış, yanğın və s.) yaradan hallardan başqa, özbaşına yüklərin yerlərini dəyişməyə, onların qablarını (taralarını) təmir etməyə və yaxud nasazlıqlarını (səpələnmə və yaxud axıtma zamanı) aradan qaldırmağa ixtiyarları yoxdur.
Müşayiətçi şəxs uçuş zamanı təhlükəli yüklər olan bağlamanın (qabın) uçuşun təhlükəsizliyinə birbaşa təhlükə yaratdığı və yaxud hər hansı nasazlıq aşkar etdikdə, bu haqda HG-nin komandirinə dərhal məruzə etməyə borcludur, o isə nasazlığın aradan qaldırılması üçün bu və ya digər tədbirlər haqqında təklif verir. Uçuş zamanı HG-nin komandirinin sərəncamları müşayiət edən şəxslər tərəfindən dərhal şərtsiz olaraq yerinə yetirilməlidir.
13.10. Təhlükəli yüklər yığılmış anbar otaqları (təhlükəli yük yerlərinin saxlanılması üçün xüsusi ayrılmış) və HG-i, mühafizə edilmək üçün təhvil verilməmişdən əvvəl bağlanmalı, plomblanmalı və yaxud möhürlənməlidir. Anbar otaqları mühafizə edilmək üçün DTX-nin növbə rəisi tərəfindən, HG-i isə gəminin komandiri (texniki) tərəfindən təhvil verilir. Anbar otaqlarının və HG-nin mühafizə edilmək üçün təhvil-təslimi, göstərilən obyektləri qəbul edən və təhvil verən şəxslər xüsusi jurnalda və yaxud gözətçi cədvəlində imza edilməklə həyata keçirilir. Təhlükəli yüklərlə yüklənmiş anbar otaqlarının, HG-nin və təhlükəli yüklərin qorunması üçün xüsusi olaraq ayrılmış yerlərin qorunması qaydası xüsusi təlimatla müəyyənləşdirilir.
13.11. Təhlükəli yüklərin ayrı-ayrı növləri bütün yol boyu mühafizə altında daşına bilər. Mühafizə qaydaları və mühafizə üçün ayrılmış şəxslərin vəzifələri təhlükəli yükləri göndərən (alan) təşkilatlar və idarələr tərəfindən MAİ ilə razılaşdırmaqla hazırlanan və nəşr edilən təlimatlarla müəyyən olunur.
13.12. Təhlükəli yüklərin müşayiəti (mühafizəsi) üçün ayrılmış bütün vəzifəli şəxslər uçuş zamanı HG-nin komandirinin tabeliyində olurlar.
Uçuş zamanı təhlükəli yüklərlə olan bağlamaların (qabların) hər hansı nasazlığı aşkar edildikdə, müşayiət edən şəxslər və eləcə də azad ekipaj üzvləri nasazlığın aradan qaldırılması üçün lazımi tədbirlər görməklə HG-nin komandirinin sərəncamlarını dərhal yerinə yetirməyə borcludurlar.
14.1. Yükalan yükün alınması üçün hava limanına (aerodroma) yükgöndərən tərəfindən göstərilən vaxtda gəlməlidir. Təhlükəli yüklərin vaxtında alınmaması haqqında üç nüsxədən ibarət akt tərtib olunur və onlardan ikisi yükgöndərən və yükalanda, bir nüsxəsi isə aktı tərtib edən hava limanında qalır. Əgər yükalan yükün təyinat məntəqəsində olmadıqda, hava limanının rəisi bu haqda yükgöndərənə sorğu göndərməli və bu təhlükəli yüklə necə hərəkət etmək haqqında göstəriş almalıdır. Cavab alınanadək, yük hava limanında (aerodromda) müvəqqəti saxlanılır. Təhlükəli yüklər yükalana yük anbarının böyük təhvil-təslimçisi tərəfindən verilir. Bütün siniflərdən olan təhlükəli yüklər yükalana təyinatı üzrə hava limanında (aerodromda) çəkilmədən verilir. Hava limanının (aerodromun) anbarlarında yüklərin kütləsinin yoxlanılması və zədələnmiş bağlamalarda gəlmiş yük yerlərinin açılması qəti qadağandır. Belə yoxlama yalnız yükalanın anbarında aviamüəssisənin nümayəndəsinin iştirakı ilə aparılır.
14.2. Təhlükəli yüklərin HG-dən boşaldılmasından əvvəl qabın bütövlüyünə və döşəmənin üstündə dağılmış və tökülmüş təhlükəli maddələrin olmamasına əmin olmaq zəruridir. Dağılmış (tökülmüş) təhlükəli maddələr aşkar edildikdə, DTX-nin növbə rəisi mühəndis-aviasiya, texniki təhlükəsizlik və tibb xidmətləri ilə birlikdə yük bölmələrində əmələ gələ bilən buxarların və qazların təmizlənməsi üçün tədbirlər görür.
14.3. Təhlükəli yüklərin (xüsusən partlayıcı, özüalışan yanan, güclü təsirə malik olan zəhərləyici, eləcə də turşuların və digər korroziyaedici maddələrin) HG-dən boşaldılmasından sonra HG-nin həmin maddələr daşınan bölmələri mühəndis-aviasiya və texniki təhlükəsizlik xidmətlərinin nümayəndələri və hava limanının rəisi tərəfindən təyin olunmuş DTX -nin və tibb xidmətinin cavabdeh işçiləri tərəfindən əsaslı surətdə yoxlanılmalıdır.
Hava gəmisinin döşəməsinə turşuların və digər korroziyaedici maddələrin dağılması aşkar edildikdə, HG-nin hissələrinin əsaslı surətdə yoxlanılması üçün komissiya təyin olunur. Əgər daşınma sənədlərində, hava gəmisində tökülmüş və dağılmış maddənin güclü təsirli zəhərləyici maddələrə aid olduğu müəyyən olunubsa, HG-nin təmizlənməsi və deqazasiya edilməsi yüksək təhlükəli işlərin aparılması üçün müəyyən olunmuş qaydada həyata keçirilir. Hava gəmisi gələcəkdə istismara, yalnız hava limanının tibb (sanitar) xidməti rəisinin aparılan təmizlik, deqazasiya edilmə işlərinin keyfiyyəti və bu HG-nin gələcək istismarının təhlükəsizliyi haqqında yazılı rəyindən sonra buraxıla bilər. Komissiya tökülən və yaxud səpilən (tozlandırılan) maddənin hər hansı hissəsinin və HG-nin avadanlığının üstünə çökməsini və bu maddənin təsiri nəticəsində onun gələcək təhlükəsiz istismarını şübhə altına alan ayrı-ayrı hissələrin, detalların xarab olmasını və korroziyaya uğramasını müəyyən etməlidir. Komissiya aşkar edilmiş qüsurların aradan qaldırılması üçün təxirəsalınmaz tədbirlər görür və HG-nin gələcək istismarının mümkünlüyü barədə rəy verir. Belə yoxlamanın və görülən tədbirlərin nəticələri haqqında beş nüsxədə akt tərtib olunur və onların birinci nüsxəsi Azərbaycan Respublikası Dövdağmədəntexnəzarət Komitəsinə, ikinci nüsxəsi Azərbaycan Respublikasının Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyi yanında Dövlət Mülki Aviasiya Agentliyinin müvafiq qurumunun rəhbərinə, üçüncü nüsxəsi göndərilən hava limanının rəisinə, dördüncü nüsxəsi — yükalana göndərilir və beşinci nüsxə akt tərtib olunan hava limanında qalır.
14.4. Hava gəmilərinin hərəkətinin müvəqqəti dayanması nəticəsində, HG-nin aralıq hava limanında (aerodromda) ləngiməsi zamanı DTX-nın rəisi yükgöndərənə və yükalana yükün daşınmasında baş vermiş gecikmə barədə məlumat verməli və yükgöndərənin sərəncamını (tövsiyəsini) tələb etməlidir.
15.1. Təhlükəli yüklərin sərnişin HG-də (SHG) daşınması
Sərnişin HG-də (SHG) təhlükəli yüklərin Siyahısına uyğun olaraq, bir bağlamada maksimum netto çəkisinin SHG-də daşınmasına icazə verilən təhlükəli yüklərin daşınmasına yol verilir.
Bu Qaydaların 1-ci bölməsində 3.3. bəndində adları çəkilən və xüsusi təlimatlarda göstərilən yüklərdən başqa, digər təhlükəli yüklərin ekipajın kabinəsinə və yaxud HG-nin sərnişinlər olan salonuna yüklənməsinə yol verilmir.
Siyahıda adlandırılan təhlükəli yüklərin SHG-nin yük bölməsində daşınmasına o şərtlə yol verilir ki, bölmə Bili V sinifli HG-nin yük bölmələrinin uçuşa yararlılıq normalarının tələblərinə cavab versin. Bu tələblərə L-410 UVP-E, Tu-134, Tu-154, İl-62M, İL-86 və Yak-42 (13 nömrəli əlavə) hava gəmilərinin baqaj və yük bölmələrinə təhlükəli yüklərin yüklənməsinə yol verilmir.
SHG-də daşınmasına icazə verilmiş təhlükəli yüklərin yüklənməsi sərnişinlərin oturdulmasından və digər yüklərin və sərnişinlərin baqajlarının yüklənməsindən sonra həyata keçirilir.
Poçt göndərmələrində radioaktiv maddələrin, eləcə də tez maye halına keçən, partlayıcı və tezalışan əşyaların, civənin və tərkibində civə, zəhər, turşular və digər yeyici və təhlükəli maddələr olan cihazların yollanmasına qəti yol verilmir. Hava nəqliyyatı ilə daşınmaya yalnız poçt qaydalarına ciddi surətdə uyğun qablaşdırılmış kinolentlərlə, kinofilmlərlə və maqnit lentləri ilə olan poçt bağlamalarının daşınmasına yol verilir.
Neft məhsulları nümunəsinin SHG-də daşınması zamanı 50 x 50 x 70 sm qabaritli olan bir bağlama yerinin kütləsi 15 kq-dan artıq olmamalıdır. Yükgöndərən nümunələr olan bağlamanın ünvan yazılmış tərəfindən, trafaretin köməyi ilə və çap hərflərilə aşağıdakı yazıları «Neft məhsullarının nümunələri», «Atmamaq» vurmağa və yükün təhlükəlilik dərəcəsi haqqında xəbərdaredici təhlükəlilik nişanlarını (12 nömrəli əlavə) yapışdırmağa borcludur.
Hava gəmilərində daşınmaya verilən neft məhsulları nümunələrinin yük yerləri bu Qaydalara uyğun olaraq qablaşdırılmalıdır. Belə yük yerləri hava limanlarına və hava gəmilərinə digər yüklərdən ayrı təhvil verilir. Onların digər yüklərlə ümumi kisələrə qablaşdırılmasına və başqa göndərmələrlə daşınmasına yol verilmir.
Müşayiət edən şəxsə SHG-də neft məhsullarının nümunəsi olan yalnız bir yük yerini aparmağa icazə verilir. Kütləsi 100 kq-dan artıq olan, neft məhsullarının nümunələri, bir istiqamətdə, yalnız hava yük gəmilərində göndərilir. Neft məhsullarının nümunələrini balonlarda və yaxud digər bağlamalarda digər yanan və partlayıcı maddələrlə birgə daşınmasina yol verilmir.
Kinolentlərin, kino və fotolentlərin HG-də daşınması zamanı onlar dəmirdən hazırlanan və kip bağlanan qapaqlara malik olan xüsusi qutularda (daxili qab) qablaşdırılır. Qutular dəmir yeşiklərə (nəqliyyat qabı) qoyulur. Kinolentlərlə, kino- və fotolentlərlə olan yeşiklər yükgöndərən tərəfindən plomblanmalıdır. Bir hava gəmisində olan bir yük yerinin kütləsi 50 kq-dan (brutto) artıq olmamalıdır.
Kino və fotolentlərin ümumi kütləsi 500 kq-dan artıq olmayaraq hava gəmisinin (sərnişinlərdən təcrid edilmiş) baqaj və yük bölmələrinə yükləməyə icazə verilir.
Radioaktiv maddələrin «Mülki aviasiya təyyarəsində radioaktiv maddələrin daşınması Qaydaları»na uyğun olaraq, I, II və III nəqliyyat kateqoriyalı bağlamalarda daşınmasına icazə verilir. Bağlamalar göstərilən qaydalara uyğun olaraq, sərnişinlərdən təhlükəsiz məsafəyə uzaqlaşdırılmaqla sərnişinlərdən təcrid edilmiş yük və baqaj bölmələrində yerləşdirilməlidir.
İdman və ov patronlarının yükgöndərənin (yükalanın) müşayiətçi şəxsləri tərəfindən müşayiət edilən yük kimi və onların sərnişinlərdən təcrid edilmiş baqaj və yük bölmələrinə yüklənməklə, hava gəmilərində daşınmasına icazə verilir. İdman və ov patronları yalnız zavod bağlamalarında və yaxud taxta yeşiklərdə olmalıdır. Bir yerin ümumi (brutto) kütləsi 25 kq-dan artıq olmamalıdır. Metaldan olan bərkidici hissələrin, mismarların, şurupların və sair ucları yeşiyin daxili səthindən çıxmamalıdır. Patronlar yeşiklərə onların zədələnməsini və yerdəyişməsini istisna etmək üçün aralıq qatı materialları ilə yığılmalıdır. Bir sərnişin hava gəmisində, baqajla, poçtla və təhlükəli olmayan digər yüklərlə baqaj bölməsinə yüklənilməklə, idman və ov patronları ilə olan yeşiklərin sayının üçdən artıq olmayaraq daşınmasına yol verilir.
Sərnişin və yük daşıyan HG-də olduğu kimi qalması aşağı temperatur tələb edən yüklərin daşınmasına icazə verilir. Belə yüklərin daşınması yüklərin maye azotla doldurulmuş Dyuara tutumunda hava gəmilərində daşınması üzrə təlimatlara uyğun olaraq həyata keçirilir.
16.1. Yanğından mühafizə tədbirlərinə ümumi tələblər
Təhlükəli yüklərin daşınması üçün təyin olunmuş HG-də ştatda nəzərdə tutulmuş vasitələrdən başqa, daşınan yükün yanğınının söndürülməsi üçün səmərəli olan, əlavə yanğınsöndürmə vasitələri də olmalıdır. Yanğınsöndürmə vasitələrinin tərkibini, miqdarını yük göndərən təyin edir və öz hesabına təchiz edir.
Daşınan yükün növündən və miqdarından asılı olaraq, yerüstü yanğınsöndürmə vasitələrinin tərkibinə — yanğınsöndürmə avtomobilləri, toztərkibli, xladon, karbon qazı, kombinə edilmiş, köpüklü odsöndürənlər və digərləri daxil ola bilərlər. Yanğın təhlükəli yüklərin mümkün ola bilən alışmasının (yanmasının) qarşısını almaq üçün aşağıdakıların həyata keçirilməsi zəruridir:
tütün çəkilməsinə, açıq oddan istifadə edilməsinə, yük kabinəsində, yükləmə-boşaltma meydançasında və HG-nin yaxınlığında elektrik aqreqatlarının qığılcım törətməsinə yol verməmək;
germetik, saz, təmiz və markalanmış qabların vəziyyətinə xüsusi diqqət yetirmək;
HG-nin yüklənilməsindən əvvəl, onun bortunda və yükləmə-boşaltma meydançasında olan, o cümlədən daşınan yükün növünə uyğun olan, əlavə yanğınsöndürmə vasitələrinin olmasını və sazlığını yoxlamaq;
ekipaj üzvlərinə və yükü müşayiət edən şəxslərə uçuş zamanı yükü yoxlamaq və zəruri hallarda daşınan yanğınsöndürmə vasitələrinin tətbiqi üçün yüklərə sərbəst yanaşmaq şəraitini təmin etmək.
Yanğın təhlükəliliyinə görə bir-birinə uyğun olmayan yüklərin bir HG-də birgə daşınmasına yol verilmir.
Zərurət olduqda, təhlükəli yüklərlə işlər zamanı tibb personalının növbətçiliyi təşkil olunur.
Hava gəmisinin, zəhərləyici buxarların və qazların yığılması mümkün olan, yük kabinələrinə və bölmələrinə adamların daxil olmasından əvvəl və yükləmə-boşaltma işləri aparılarkən, əsaslı surətdə havası dəyişdirilməlidir. Havanın dəyişdirilməsinə baxmayaraq, belə yük kabinəsinə (yük bölməsinə) tək adamın digər şəxs tərəfindən təhlükəsizliyi təmin edilmədən daxil olmasına yol verilmir.
Təhlükəli yüklərin bütün sinifləri üçün təhlükəsizlik texnikası və yanğından mühafizə tədbirləri 6-cı bölmədə verilmişdir. Təhlükəli yüklərin yüklənməsi, daşınması, boşaldılması və hava limanlarında (aerodromlarda) saxlanılması zamanı ilkin tibbi yardımın göstərilməsi tədbirləri 11 nömrəli əlavədə verilmişdir.
Yükləmə-boşaltma işlərinə başlamazdan əvvəl, bilavasitə bu işlərə rəhbərlik edən şəxs tərəfindən, təhlükəli yüklərlə işlərin aparılmasına dair naryad (tapşırıq) yükvuranların briqadirinə (böyüyünə) onun tərəfindən imza edilməklə verilir. Uçuşun təhlükəsizliyini təmin etmək məqsədi ilə təhlükəli yüklərin HG-də daşınması ilə bağlı olan şəxslərin təhlükəli yüklərin xarakteristikaları və xassələri, yükləmə və boşaltma zamanı onlarla davranış üsulları barədə təlimatlandırılması və tanış edilməsi, eləcə də təhlükəli yüklərin, bu Qaydalarda göstərilmiş qaydada yerləşdirilməsini, yığılmasını, təhlükəsizlik tədbirlərini, yanğından mühafizə və tibbi tədbirləri bilmələri zəruridir.
Əgər təhlükəli yüklərin HG-yə yüklənməsi stasionar təchiz edilmiş yükləmə-boşaltma meydançalarında aparılmırsa, onda belə yükləmə (boşaltma) yerlərində qüvvədə olan Qaydalara və dövlət standartlarına uyğun olaraq, təhlükəsizlik nişanları və müvəqqəti çəpərlər qoyulur.
Təhlükəli yüklərlə həyata keçirilən bütün işlər cavabdeh şəxsin nəzarəti altında aparılmalıdır. Hava limanlarında (aerodromlarda) təhlükəli yüklərlə iş aparılarkən, fərdi mühafizə və təhlükəsizlik tədbirlərinə riayət olunmasına cavabdehlik, həm yükgöndərənin (yükalanın), həm də aviamüəssisənin rəhbərinin üzərinə qoyulur.
Mexanikləşdirmə vasitələrinin istifadəsi ilə təhlükəli yüklərin HG-yə yüklənib-boşaldılması aviasiya hadisələrinin baş verməsinə, HG-nin və hava limanlarının (aerodromların) anbarlarının çirklənməsinə, eləcə də xidməti personalın zədələnməsinə, fiziki gərginliyin yaranmasına və zəhərlənməsinə şərait yaranmasına yol verməyən ən təhlükəsiz və əlverişli üsullarla həyata keçirilməlidir. Təhlükəli yüklərlə aparılan işə, yalnız ilkin tibbi müayinədən, təhlükəsizlik texnikası üzrə təlimatdan keçmiş, zədələndikdə (zəhərləndikdə) özü-özünə və qarşılıqlı kömək qaydalarını bilən şəxslər buraxılırlar. Təhlükəli yüklərlə mütəmadi işləyən şəxslər vaxtaşırı tibbi müayinələrdən keçməlidirlər.
Təhlükəli yüklərlə aparılan işlərə sağlam olmayan şəxslər, 18 yaşınadək olan yeniyetmələr, hamilə və uşaq əmizdirən qadınlar buraxılmırlar. Kənar şəxslərin iş görülən yerlərə daxil olmalarına yol verilmir.
Hava gəmisinin ekipajı və təhlükəli yüklərlə işləyən şəxslər fərdi mühafizə, indikasiya və dezinfeksiyaedici (daşınan yükün növündən asılı olaraq) vasitələr ilə təmin olunmalıdırlar və onlardan istifadə etməyi bacarmalıdırlar. Bu yüklərlə işləyən zaman tətbiq edilən fərdi mühafizə, indikasiya və dezinfeksiyaedici vasitələr yük göndərən tərəfindən təchiz edilir. Mühafizə vasitələri olmadan işləmək qəti qadağandır.
Təhlükəli yüklərlə işləyən zaman yemək, içmək, tütün çəkmək, eləcə də iş görülən zonaya, xüsusi geyimsiz daxil olmaq qadağandır. Şəxsi gigiyena qaydalarına ciddi riayət etmək zəruridir.
Aşağıdakı hallara yol verilmir:
su ilə qarşılıqlı təsirdə alışan maddələrin yağış yağan vaxtı yükləyib-boşaldılmasına;
hər hansı yanğın təhlükəli və təhlükəli yüklərin tufan vaxtı yüklənib-boşaldılmasına;
hər hansı sinifdən olan təhlükəli yüklərin mühərriklər işləyərkən, texniki xidmət və HG-nin yanacaqla, yağla doldurulması və s. vaxtı yüklənib-boşaldılmasına.
Hava gəmisində TAM-in axması (buxarların, qazların sızması) aşkar edildikdə, gəmi komandiri bu haqda uçuşlar üzrə növbətçiyə xəbər verməyə, axmanı aradan qaldırmağa və kabinənin (bölmənin) havasının dəyişdirilməsi üçün müvafiq tədbirlər görməyə borcludur. Bununla birlikdə aşağıdakıların təmin edilməsi zəruridir:
açıq oddan istifadəyə yol verilməməsi;
elektrik mənbələrində (elektrik aparatlarında) qığılcımların əmələ gəlməsinə yol verilməməsi;
dağılmış yanan maddənin əski və vedrənin köməyi ilə yığılmasının və yük kabinəsinin (bölməsinin) ventilyasiyasının gücləndirilməsinin təmin edilməsi;
əl odsöndürənlərinin və digər yanğınsöndürmə vasitələrinin işdə olması.
Uçuş zamanı yanan mayelərin axmasının və yük bölməsinin qazla dolmasının aradan qaldırılması mümkün olmadıqda, HG-nin komandiri bu haqda uçuş üzrə növbətçiyə xəbər verir və uçduğu hava limanına qayıtmaq və yaxud ən yaxın aerodroma oturmaq haqqında qərar qəbul edir. Bu halda uçuş 4000 metr hündürlükdə yerinə yetirilir.
Yanğın təhlükəli yük olan kabinədə (yük bölməsində) yanğın törədikdə, gəminin komandiri yanğının bortda olan bütün yanğınsöndürmə vasitələrini istifadə etməklə söndürülməsinə dair komanda verməyə borcludur və HG-ni təcili olaraq 4000 m hündürlüyə endirməli və bu haqda uçuş üzrə növbətçiyə (dispetçerə) xəbər verməlidir.
Təhlükəli yüklərlə işləyən zaman, işləyənlərin zədələnməsinin və yaxud maddi ziyan vuran qəzalar baş verdiyi halda aviamüəssisənin rəhbəri müəyyən olunmuş qaydada qəzanın və bədbəxt hadisələrin səbəblərinin araşdırılmasını təşkil edir, eləcə də onların nəticələrinin və törəmə səbəblərinin aradan qaldırılması üçün tədbirlər görür.
Korroziyaedici maddələrin hər hansı tökülməsi (səpələnməsi) dərhal aradan qaldırılmalıdır, tökülmə (səpələnmə) yerləri isə tam neytrallaşdırılmalıdır. Diqqətlə baxmaq lazımdır ki, tökülən korroziyaedici maddələr döşəməaltı boşluqlara düşməsin. Korroziyaedici maddələrin tökülməsinin (dağılmasının) təcili aradan qaldırılmasının zəruriliyi ondan irəli gəlir ki, korroziyaedici maddələrin çoxu hava gəmisinin konstruksiyasının metalları ilə reaksiyaya girməklə uçuşun təhlükəsizliyinə qorxu yaradır. Tökülmüş (səpələnmiş) korroziyaedici maddələrin neytrallaşdırılması haqqında zəruri məlumatlar 10-cu əlavədə verilmişdir.
17.1. Yükgöndərən, yükalan aşağıdakılar üçün məsuliyyət daşıyır:
bütün təhlükəli yüklərin adlarının düzgünlüyü, onların keyfiyyəti və texniki vəziyyəti, eləcə də HG-də daşınmasına hazırlanması;
bu Qaydalara uyğun olaraq, təhlükəli yükləri bu və digər siniflərə, yarımsiniflərə düzgün aid edilməsi;
təhlükəli yüklərin dövlət standartlarına, texniki şərtlərə uyğun olan və onun hava daşınması zamanı möhkəmliyinə və salamatlığına təminat verən qablara düzgün qablaşdırılması;
hər bir təhlükəli yük yerinin düzgün çəkilməsi və onun düzgün markalanması;
daşınma və qoşma sənədlərin düzgün tərtib olunması;
bu Qaydaların hava gəmilərində təhlükəli yüklərin təhlükəsiz daşınmasını təmin edən digər tələblərinin yerinə yetirilməsi.
17.2. Bu Qaydaların pozulmasına görə məsuliyyət qüvvədə olan müvafiq qanunvericiliklə müəyyən edilir.
17.3. Təhlükəli yükləri göndərənlər və alanlar, bu Qaydaların tələblərinin pozulması nəticəsində təhlükəli yüklərin daşınmasını həyata keçirən təşkilata dəymiş ziyanı “Aviasiya haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu əsasında ödəməlidir.
17.4. Təhlükəli yüklərin hava yolu ilə daşınmasını həyata keçirən təşkilat yükgöndərənlər və yükalanlar qarşısında yükün salamat saxlanılmamasına və yaxud yükün çatdırılma vaxtının ötürüldüyünə görə “Aviasiya haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu, yüklərin daşınma Qaydaları və Azərbaycan Respublikasının İnzibati Xətalar Məcəlləsi ilə müəyyən olunmuş qaydada məsuliyyət daşıyır.
17.5. Bu Qaydaların pozulmasından irəli gələn iddia və tələblər, “Aviasiya haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu və “Sərnişinlərin, baqajın və yükün Azərbaycan Respublikasının hava xətlərində daşınması Qaydaları” və yaxud “Sərnişinlərin, baqajın və yükün hava yolu ilə daşınmasının beynəlxalq Qaydaları” ilə müəyyən olunmuş qaydada təqdim edilir. Nəqliyyat-ekspedisiya xidmətləri ilə əlaqədar ekspeditora qarşı yaranan tələblər üzrə pretenziya verilməsi və iddia qaldırılması “Nəqliyyat-ekspedisiya fəaliyyəti haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 27-ci və 28-ci maddələrinə uyğun həyata keçirilir.
Sinifi və yaxud yarımsinifi
Sinifi və yaxud yarımsinifi
Alışmayan zəhərsiz qazlar
Alışmayan zəhərli qazlar
Tezalışan zəhərsiz qazlar
Tezalışan zəhərli qazlar
Tezalışan bərk maddələr
Suyun təsiri ilə tezalışan qazlar ayıran maddələr
Oksidləşdirici maddələr
Zəhərli və yoluxucu maddələr
Bərk yeyici və korroziya edici maddələr
Yeyici və korroziya edici maye maddələr
Digər təhlükəli yüklər
A — qida məhsulları və məişət əşyaları
Sinifi və yaxud yarımsinifi
Sinifi və yaxud yarımsinifi
Alışmayan və zəhərsiz maddələr
Alışmayan və zəhərli maddələr
Tezalışan və zəhərli maddələr
Tezalışan bərk maddələr
Öz-özünə alışan maddələr
Suyun təsiri ilə tezalışan qazlar ayıran maddələr
Zəhərli və yoluxucu maddələr
Yeyici və korroziyaedici maddələr
Digər təhlükəli yüklər
1 — «........uzaqda», yəni 3 m az olmayan məsafədə;
2 — *......ayrı», yəni 10 m az olmayan məsafədə;
3 — «Anbarın arakəsmə ilə ayrılımış başqa bölməsində»;
* — Bir sinifin bir-birinə uyğun olmayan yükləri, hansılar bir-birindən effektli olaraq uzaqlaşdırılmalıdır.
Yükgöndərən ___________________________
soyadı, adı və atasının adı
_______________________________________
idarənin, təşkilatın,
_______________________________________
Ünvanı ________________________________
Telefonu ______________________________
Pasport № ______________________________
(yükgöndərən vətəndaşlar üçün)
______________________________________
kim tərəfindən verilib
Təhlükəli yükü göndərilmək
üçün qəbul etməyə icazə verirəm
«___» _____________ 200___ il
Aviamüəssisənin rəhbəri
(Hərbi hissənin komandiri)
_______________________________
Aviamüəssisənin rəhbərinə ___________
Hərbi hissənin komandirinə __________
Hərbi komendanta _____________________
Xahiş edirəm ____________________________________________ hava limanına (aerodroma)
təyinatı bu ünvana ______________________________________________________________
(yükalanın adı, poçt və teleqraf ünvanı və telefon,
_______________________________________________________________________________
teleks və faks nömrəsi)
aşağıda göstərilən təhlükəli yükü hava yolu ilə daşınmaya qəbul edəsiniz.
1. Təhlükəli yük _______________________________________________________________
bu Qaydaların təsnifatına uyğun olaraq __________________ sinifə (yarımsinifə) aid edilmiş və __________________________________________ təhlükəli yüklər Siyahısına daxil edilmişdir.
2. Təhlükəli yükün fiziki halı və xassələri __________________________________________
(qaz, maye, bərk, toz halında olan
_____________________________________________________________________________
maddə, tezalışan, oksidləşən, yeyici, korroziyaedici maddə və b.)
3. Qablaşdırma üsulu __________________________________________________________
4. Maddənin və qabın hazırlanması üzrə standartların və yaxud texniki şərtlərin nömrələri _______________________________________________________________________________ _______________________________________________________________________________
5. Yerlərin ümumi miqdarı __________ kütləsi (netto və brutto) _______________ kq (qazlar üçün — fərdi qabın litrlə tutumu)
6. Yükləmə, boşaltma və daşınma zamanı aşağıdakı təhlükəsizlik tədbirlərinə riayət olunması zəruridir: _______________________________________________________________________ _______________________________________________________________________________
7. Tərkibin səpələnməsinin və axmasının aradan qaldırılması üsulları (qabın zədələnməsi halında, qəza və yaxud yanğın zamanı). Tövsiyə və qadağan olunan odsöndürmə vasitələri: _______________________________________________________________________________ _______________________________________________________________________________ _______________________________________________________________________________
8. Təhlükəli yük, yükgöndərənin müşayiət edan şəxsinin məsuliyyəti (əgər o nəzərdə tutulubsa) ______________________________________________________________________
(soyadı, adı və atasının adı və ezamiyyə vəsiqəsinin №-si)
və ___________________________ nəfər tərkibdə mühafizə dəstəsinin nəzarəti altında daşınır.
Mühafizə dəstəsinin rəisi __________________________________________________________
Müşayiət edən şəxslər təhlükəli yüklərin hava yolu ilə daşınma qaydaları ilə tanış ediliblər və təhlükəli yüklərlə davranış qaydaları, eləcə də hər hansı nasazlığın baş verdiyi halda tədbirlərin görülməsi barədə təlimatlandırılmışlar.
Bu ərizədə adı çəkilən təhlükəli yüklər bağlamalarının keyfiyyətinə görə dövlət standartlarının (texniki şərtlərin) tələblərinə uyğundur və HG-də daşınmasının təhlükəsizliyinə təminat verir.
Yükgöndərənin imzası _______________________
Tarix «___» ________________________ 200 ___ il
Yükgöndərənə verilmiş № (əgər məlumdursa)
«Azərbaycan Hava Yolları» Qapalı Səhmdar Cəmiyyəti (AZAL)
Bu sertifikatın doldurulmuş və imzalanmış iki nüsxəsi daşıyıcıya verilir.
Daşınma haqqında məlumat
Təhlükəli yüklərin daşınma Qaydalarına riayət etməyən şəxslər, qüvvədə olan qanunvericiliyə uyğun olaraq cavabdehliyə cəlb oluna bilərlər. Bu sertifikat yalnız yükgöndərən tərəfindən doldurulmalı və imzalanmalıdır.
Bu yük göndərişi daşınma üçün müəyyən olunmuş, məhdudiyyətlərə uyğundur (lazım olmayanı qaralamaq)
Hava sərnişin və yük gəmilərində
Yalnız hava yük gəmilərində
Təyinatı üzrə hava limanı:
Yükgöndərmənin tipi (lazım olmayanı qaralamaq)
radioaktiv olmayan maddə
Təhlükəli yüklərin xassələri və miqdarı
Təhlükəli yüklərin təsviri
Yük yerlərinin miqdarı və qablaşdırma üsulu
Döv. st. (SST) TŞ-nin №-si
Dövlət orqanının icazəsi (zəruri olduqda)
Sinifi və yaxud yarımsinifi
BMT siyahısı üzrə nömrəsi
Yükün hazırlanmasına, qablaşdırılmasına, nişanlanmasına və s. dair məlumat
Bununla təsdiq edilir ki, bu yük göndərmənin tərkibi, yuxarıda göstərilən göndərilmə adına müvafiq olaraq tam və dəqiq təyin edilmişdir və təhlükəli yüklərin hava daşınmaları Qaydalarının və tətbiq olunan beynəlxalq qaydaların tələblərinə uyğun olaraq, təsnifatlaşdırılıb, qablaşdırılıb, markalanıb, nişanlarla təchiz olunub və hava daşınması üçün lazımi vəziyyətdədir.
İmza edənin soyadı, vəzifəsi
Təyyarənin (vertolyotun) tipi və nömrəsi ____________________________________________ ______________________________________________________________________________
Hava gəmisinin komandiri ________________________________________________________ _______________________________________________________________________________
Yük yerlərinin miqdarı
Bir yük yerinin kütləsi
Təyyarədə (vertolyotda) daşınan yükün tərkibi «Təhlükəli yüklərin hava yolu ilə daşınması Qaydaları»na uyğun olaraq, təsnifatlaşdırılıb, qablaşdırılıb markalanıb, nişanlarla təchiz olunub və hava yolu ilə nəqli üçün lazımi vəziyyətdədir.
Yükün daşınması üzrə xüsusi göstərişlər _____________________________________________ _______________________________________________________________________________
Yükü müşayiət edən _____________________________________________________________
(soyadı, adı və atasının adı)
Yükü göndərən rəis ______________________________________________________________
(soyadı, adı və atasının adı, imzası)
«___» _____________ 200 ___ il
Yükü alan ______________________________________________________________________
(soyadı, adı və atasının adı, imzası)
Təmiz su (doymamış) — yerdə ayrı-ayrı yanan bərk maddələrin və materialların, ağır neft məhsullarının söndürülməsi, eləcə də yanğın mənbəyinə yaxın olan obyektlərin üzərində su örtüyünün yaradılması və onların soyudulması üçün tətbiq (istifadə) otunur. Təmiz suyu (isladıcılarla) TAM-in, benzinin, kerosinin, benzolun, mineral yağların, asetonun maye və efirlərini və xüsusi çəkisi birdən az olan digər maddələrin, eləcə də kalsium karbidin, şoranın və qələvi metalların yanğınının söndürülməsində tətbiq (istifadə) etmək olmaz. Təmiz suyu, həmçinin gərginlik altında olan elektrik qurğularının və maqneziumlu xəlitələrin yanğınının söndürülməsində tətbiq (istifadə) etmək olmaz.
Püskürülmüş su — yerdə bəzi bərk maddələrin və materialların yanğını zamanı tətbiq olunur. İsladıcı ilə (0,5 — 2% isladıcı ilə) olan püskürülmüş su pis islanan maddələrin və materialların yanğınlarının söndürülməsi zamanı səmərəli olur. İsladıcı kimi: sulfatlar, sulfanollar İK-1 və İK-5, isladıcı IV (nekol) və OK-7 və OK-10 köməkçi maddələr istifadə olunurlar.
Köpüklə söndürmə — yerdə və uçuş zamanı HG-nin germetik kabinələrində və bölmələrində yanğın baş verdikdə və onlarda temperatur 0°C-dən yuxarı olduğu zaman tətbiq edilir.
Kimyəvi köpük — yerdə və uçuş zamanı bərk maddələrin, aviayanacağın və yağların alışıb yanmasında tətbiq edilir. Kimyəvi köpük neft məhsullarının yanğınlarının söndürülməsində tətbiq olunur. Kimyəvi köpüyün yüksək korroziyaedicilik aktivliyinə malik olduğuna görə, onun əvəzinə daha səmərəli və aktiv korroziyaedici olmayan havalı mexaniki köpük tövsiyə olunur.
Gərginlik altında olan elektrik qurğularının yanğınının söndürülməsində kimyəvi köpüklə olan köpüklü odsöndürənləri (OKK-10) tətbiq etmək olmaz.
Havalı-mexaniki köpük (dəfəliyi 5 — 10 olan) — köpükyaradan qurğuda 4 — 6%-li köpükləndiricinin sulu məhlulundan alınır. Aşağı dəfəliliyə malik olan (dəfəliyi 5 — 10-dək olan) havalı-mexaniki köpüyü, bağlı kabinələrdə (bölmələrdə) olan cürbəcür neft məhsullarının, yanan bərk maddələrin və materialların yanğınlarının söndürülməsində tətbiq (istifadə) edirlər. Bu köpük əşyaları və materialları alışmadan yaxşı mühafizə edir, eləcə də korroziyaedici təsirə malik deyil və elektrik keçiriciliyi azdır.
Orta və yüksək dəfəliyə malik olan havalı-mexaniki köpük (dəfəliyi 100 və artıq olan) — köpükləndirici 6% sulu məhlulundan xüsusi aparatın (köpük-generatorunun) köməyi ilə alınır. Neft məhsullarının yanğınlarının söndürülməsi üçün əsas odsöndürücü kimi tövsiyə olunur.
Sıxılmış (mayeləşdirilmiş) və haloidləşdirilmiş odsöndürmə birləşmələri ilə söndürmə
Karbon qazı (CO2) — daşınan odsöndürənlərdə və stasionar qurğularda maye halında tətbiq olunur. Karbon qazı qaz halında, bağlı otaqlarda (bölmələrdə) böyük yanma zonasına malik olmayan yanğınlar zamanı tətbiq olunur. O elektrik cəhətdən neytral olduğuna görə, gərginlik altında olan, elektrik qurğularının yanğınlarının söndürülməsində tətbiq oluna bilər. Karbon qazı ilə olan əl odsöndürənlərinin qapalı otaqlarda tətbiqi zamanı əleyhqazlar geyinmək və yaxud qonşu otağın qapısından (pəncərə yerindən, oyuqdan) söndürmək tövsiyə olunur və yanğın aradan qaldırıldıqdan sonra isə bölmənin havasını dəyişmək (ventilyasiya etmək) olar.
İnert qazlarının (azot, arqon, helium, tüstü və işlənmiş qazlar) odsöndürücü təsiri əsasən yanğın mənbəyində oksigenin sıxlığının aşağı salınmasıdır. inert qazlar, yanacaq baklarını yanğın və partlayışdan mühafizə etmək məqsədi ilə, onların mayedən azad olan boşluqlarını doldurmaq üçün tətbiq olunur.
Maye azot maye kaliumun və natriumun, maye arqon isə maye litiumun yanğınının söndürülməsi zamanı səmərəlidir.
Halloidləşdirilmiş karbohidrogenlər, xladon 114B2, Xladon-13B1 və maye Brometil tərkibi əl odsöndürənlərdə, stasionar odsöndürmə qurğularında və yanğınsöndürmə maşınlarında tətbiq olunur. Onlar, qələvi və qələvi-torpaqlı metallardan başqa, bütün yanğınların (həm anbardaxili, həm də açıq meydançalarda) söndürülməsi üçün yararlıdır. Xladonlar elektrik ötürücülüyü cəhətdən neytral olduqlarına görə, gərginlik altında olan elektrik qurğularının, eləcə də, havasız yanan metallardan və maddələrdən başqa (məsələn, qələvi metallar), yanan bərk və maye maddələrin söndürülməsi üçün yararlıdır. Xladonlar maye qələvi metallarla kontaktda olduğu zaman partlayış baş verir.
Toz halında olan odsöndürmə tərkibləri ilə söndürülmə
Toz halında olan tərkib (TH) kaliumun və natriumun metallarının yanğınlarının söndürülməsi üçün tətbiq olunur. Qələvi və qələvi-torpaq metalların və onlardan olan məmulatların yanğınlarının söndürülməsi üçün gil-torpaq, maqnezium və digər metalların oksidləri tətbiq edilir. Toz halında olan tərkiblər (TT-B, T-1A, TF, K-30) neft məhsullarının və digər yanan maddələrin (aviasiya yağlarının, hidravlik mayelərin), eləcə də elektrik-güc qurğularının yanğınlarının söndürülməsində tətbiq edilir. K-30 toz halında olan tərkib maqnezium ərintilərinin yanğınını söndürə bilər. Toz halında olan tərkib alovlanmanın qarşısını effektiv şəkildə alır, lakin közərmənin və alovsuz yanmanın tam söndürülməsini təmin etmir. Bununla əlaqədar olaraq toz halında olan tərkiblərin, qələvi metallardan başqa havalı-mexaniki köpüklə, inert maye qazlarla və yaxud xladonlarla (Xladon-114B2, Xladon 13B1) kompleks şəkildə tətbiq edilməsi tövsiyə olunur. Kombinə edilmiş toz halında olan tərkiblər: Sİ-2 — slikaqellə halloidli karbonların qarışığı və Sİ-Bk — slikaqelin 30%-li su qarışıqlı tərkibi bir sıra pirofor maddələrin yanğınının söndürülməsi üçün tətbiq olunur. Sİ-2 tərkibi bir çox yanan maye və bərk (metallardan başqa) maddələrin yanğının söndürülməsi üçün effektiv vasitədir.
Yanğın təhlükəli yüklərin daşınması zamanı istifadəyə tövsiyə olunan odsöndürücülər aşağıdakı cədvəldə verilmişdir:
Tətbiqedilmə temperaturu, diapazonu°C
Havalı-mexaniki köpük
Havalı-mexaniki kimyəvi köpük
Bromlu etil, xladonlar
Toz halında olan tərkiblər TTB3, T-1A, TF, K-30
Toz halında olan tərkib TT (TTB)
Toz halında olan tərkib Sİ-2
Toz halında olan tərkib Sİ-SK
Suetilenqlikolu qarışıq
Bütün digər yanan qazlar
Təhlükəli yükləri daşıyan HG, onlar üçün müəyyən edilmiş yanğından mühafizə avadanlığı normasından başqa, ərizə-sifarişdə göstərilən və yükgöndərən tərəfindən təchiz olunan əlavə yanğınsöndürmə vasitələrinə malik olmalıdır.
Təhlükəli yüklərin doldurulması və boşaldılması aparılan yerlər aşağıda göstərilən avadanlıqla və inventarla təchiz olunmalıdır:
köpüklü odsöndürənlər — 2 ədəd;
karbon qazlı (brometilli) odsöndürənlər — 2 ədəd;
quru qumla olan yeşiklə (həcmi 0,5 m) və kürəklə —1 ədəd;
dəmir qarmaq — 1 ədəd.
Döşəməsinin və yaxud tutduğu sahənin ərazisi 100 m2 olan anbarlar və açıq saxlanma (brezent örtük altında) yerləri aşağıda göstərilən yanğından mühafizə avadanlığı və inventarları ilə təmin olunurlar:
köpüklü odsöndürənlər — 2 ədəd;
karbon qazlı (brometilli) odsöndürənlər — 2 ədəd;
quru qumla olan yeşiklə (həcmi 0,5 m) və kürəklə — 1 ədəd;
yanğından mühafizə baltası — 1 ədəd;
dəmir qarmaq —- 2 ədəd;
qırmızı rənglə rənglənmiş vedrə — 2 ədəd;
su ilə olan çəllək — 2 ədəd;
yanğınsöndürmə kolonkası — 1 ədəd;
hər birinin uzunluğu 20 m olan qaykalı yanğınsöndürmə şlanqları, anbarın ərazisində və yaxud onun yaxınlığında yanğınsöndürmə kolonkası olan su xətti varsa;
qaykalar üçün aralıq qatları — 3 ədəd;
Anbar binasının daxilində olan yanğınsöndürmə kranları lülələrə və qaykalara malik olan və uzunluğu 20 m olan yanğınsöndürmə şlanqları ilə təchiz olunmalıdırlar. Qumla olan yeşiklər və su çəlləkləri, yay vaxtı, anbar binasının xaricində qoyulurlar. Digər inventarlarda anbar binasının xaricində, xüsusi rəflərdə və yaxud taxta lövhələrdə (yanğınsöndürmə məntəqələrində) yerləşdirilirlər (və yaxud asılırlar). Yanğınsöndürmə şlanqları, keçə və hidropult üçün olan şlanqlar mütləq, onları nəmlikdən və yağıntıdan qoruyan şkaflarda yerləşdirilməlidirlər.
Az miqdarda olan təhlükəli yüklərin saxlanıldığı açıq yerlərdə yanğınsöndürmə məntəqələrinin qoyulması məcburi deyil, belə müvəqqəti anbarlar iki köpüklü odsöndürənlərlə, qumla olan yeşiklə və dəmir qarmaqla təchiz olunurlar.
1. Kimyəvi maddələrin (məmulatların) yığılması və təmizlənməsi üzrə işlərin korroziyaedici aktiv maddələrin HG-nin daxilində tökülməsi, dağılması aşkar edildikdən dərhal sonra başlanması zəruridir. Kimyəvi maddələrin (məmulatların) yığılması və təmizlənməsi zamanı, işləyənlər, təhlükəsizlik texnikası qaydalarına riayət olunmasını təmin edən xüsusi geyimlə və respiratorla təchiz edilməlidirlər.
2. Əgər HG-nin konstruksiyasına hidrolizi zamanı turşu əmələ gətirən turşular və yaxud maddələr düşmüşsə, aşağıdakıların həyata keçirilməsi zəruridir:
qumla və yaxud infuzoriyalı torpaqla hopdurma yolu ilə, konstruksiyanı mümkün qədər tam həcmdə onlardan təmizləmək;
adsorbentləri sərt şotkanın və xəkəndazın köməyi ilə təmizləmək;
konstruksiyanın çirklənmiş sahələrinin bikarbonat natriumun 10 faizli sulu məhlulu (çay sodası) ilə təmizləmək;
bu zonaların bir neçə dəfə əsaslı surətdə isti su ilə, sonra isə yuyulan suyun neytral reaksiyasınadək soyuq su ilə yumaq;
səthi təmiz pambıq salfetlərlə silmək;
səthi sıxılmış isti hava ilə qurutmaq.
Aralıq yerlər neytral reaksiyayadək daha əsaslı surətdə yuyulmalıdır.
3. Əgər HG-nin konstruksiyasına qələvilər düşübsə, neytrallaşdırıcı məhlul kimi, sirkə turşusunun 5%-li məhlulunu tətbiq etmək lazımdır. Qalan əməliyyatlar 2-ci bənddə verilənlərlə eyni şəkildə aparılmalıdır.
4. Əgər HG-nin konstruksiyasına digər kimyəvi preparatlar (məmulatlar) düşübsə, əvvəlcə onların qələviliyini və turşuluğunu müəyyən etmək zəruridir və ondan sonra isə işləri 2-ci və yaxud 3-cü bəndlər üzrə yerinə yetirmək.
5. HG-nin konstruksiyasına toz halında olan kimyəvi maddələr düşən zaman, onların təmizlənməsini, aralıqlardan və konstruksiya birləşmələri olan yerlərdən əsaslı surətdə təmizlənməsinə xüsusi diqqət yetirməklə, yumşaq şotkalar və xəkəndazlarla aparmaq lazımdır.
Dənəvər maddələr düşən konstruksiya boşluqlarını kalium və yaxud yüksək keyfiyyətli paltar sabununun 3%-li sulu məhlulu ilə, yuyan suyun neytral reaksiyayadək, bir neçə dəfə əsaslı surətdə yumaq, sonra isə səthi silmək və isti hava ilə qurutmaq.
6. HG-nin konstruksiyasına civə düşən zaman, hava gəmisini uçuşdan kənarlaşdırmaq zəruridir və Respublika Gigiyena və Epidemiologiya Mərkəzinin laboratoriyasının gücü ilə havanın və civə töküldüyü yerlərdə olan yuyuntunun, eləcə də ekipajın kabinəsində analiz etmək. Civənin miqdarı, onun buxarlarının yol verilən qatılığından (0,01 mq/m) və yuyuntularda (0,000005 mq/sm) artıq olduqda, civəni yuxarıda göstərilən qatılıq qalığına qədər təmizləmək üçün Mülkü Aviasiya Nazirliyinin 1985-ci il 22 noyabr tarixli, 306/9 nömrəli göstərişinə tam uyğun olaraq demerkurizasiya işlərinə başlamaq lazımdır. Havada civə buxarlarının qatılığı yol verilən həddən artıq olduğu halda, onun təmizlənməsi ilə məşğul olan personal respiratorlarda işləməli və təhlükəsizlik texnikası qaydalarına ciddi riayət etməlidirlər.
7. Əgər yeyici (aşılayıcı) kimyəvi maddələrin tökülməsi və yaxud dağılması ətraf havanın temperaturunun sıfırdan aşağı olduğu zaman baş veribsə, onların konstruksiyadan mümkün qədər tam təmizlənməsini qumla və yaxud infuzorlu torpaqla aparmaq zəruridir və adsorbentləri şotka və xəkəndazla yığmaq lazımdır. Səthlərin tamamilə təmizlənməsini, neytrallaşdırılmasını və yuyulmasını — çirkablı su sisteminə axıtmaqla (əgər belə göstəriş varsa), yuyucu məhlulların və neytrallaşmış tullantılardan təmizləməklə isti anqar şəraitində aparmaq zəruridir. İsti anqarlar olmadıqda, hava gəmisində müsbət temperaturu yerüstü qızdırma vasitələri ilə yaratmaq zəruridir. Yeyici maddələrin konstruksiyanın çətin girilən yerlərindən təmizlənməsi üçün zəruri şərait təmin etmək mümkün olmadıqda, korroziyaya qarşı təmizlənmə, HG-si təmirə verilərkən, təmir müəssisəsi şəraitində yerinə yetirilməlidir.
1. Tibbi nəzarətin və təhlükəli yüklərin daşınması ilə bağlı zədələnmələrin profilaktikası
1.1. Təhlükəli yüklərlə iş aparılarkən və onların daşınması zamanı işçilərə, ən yaxın ərazi və yaxud idarə tibb təşkilatı (Respublika Gigiyena və Epidemiologiya Mərkəzi, HH-nin tibbi xidməti) tərəfindən həyata keçirilən daimi tibbi nəzarət təyin edilir. Təhlükəli yüklərlə işləyən bütün şəxslər, müəyyən edilmiş qaydaya uyğun olaraq, ilkin və dövrü tibbi müayinədən keçməlidirlər.
1.2. Azacıq zəhərlənmə əlamətləri (peşə xəstəliyi) aşkar olunan işçilər tam sağalanadək dərhal işdən azad edilməlidirlər. Hər bir kəskin zəhərlənmə (peşə xəstəliyinə tutulma) halında, bu xəstəliyi aşkar edən və yaxud şübhələnən həkim (058/U №-li formada) təcili bildiriş tərtib etməli və dövlət sanitariya nəzarəti orqanlarına məlumat verməlidir.
1.3. Təhlükəli yük daşınacaq HG-nin ekipajı və qarşısında yükləmə və boşaltma işlərinin aparılması duran işçilər, əvvəlcədən bu işlə bağlı zərərlilik və zəruri ehtiyat tədbirləri haqqında məlumatlandırılmalıdırlar, eləcə də təhlükəsizlik texnikası qaydalarının, bədbəxt hadisələr zamanı ilkin tibbi yardım göstərməyi bilməli və təcili yardım aptekçəsindən istifadə etməyi bacarmalıdırlar.
1.4. Təhlükəli yüklərin yüklənməsi (boşaldılması) yerlərində və bu yükləri daşıyan HG-nin bortunda aşağıdakı tibbi vasitələrlə komplektləşdirilmiş ilkin yardım aptekçəsi olmalıdır:
ampulalarda olan naşatır spirti — 10 ədəd;
ampulalarda olan yod məhlulu — 20 ədəd;
kükürd turşulu maqnezium — 100 q;
karbolen (aktivləşdirilmiş kömür) — 100 q;
maqneziumlu kalium — 20 q;
natrium hidrokarbonat (bikarbonat sodası) — 50 q;
Strijijevski antidotu (metal antidotları) — 200 ml;
amilnitrat — 10 ampul;
cürbəcür sarğılar (bintlər) — 10 ədəd;
hiqroskopik pambıq — 100 q;
yanığa qarşı sarğılar (balacalardan — 3 ədəd, böyüklərdən — 2 ədəd);
3%-li hidrogen peroksidi — 500 ml.
1.5. Təhlükəli maddələrlə zədələnmə zamanı ilkin tibbi yardıma — təhlükəli yüklərin yüklənməsi və daşınmasında iştirak edən şəxslərin özləri tərəfindən, hava limanlarında (aerodromlarda) ilkin tibbi yardımın göstərilməsi üzrə tibbi tədbirlərin, eləcə də müalicə müəssisələrində ixtisaslaşdırılmış tibbi köməyin həyata keçirilməsi tədbirləri daxildir.
Təcili yardımın göstərilməsi aşağıdakıları nəzərdə tutur:
zəhərin orqanizmdən dərhal təmizlənməsi;
zəhərin padzəhr vasitəsi ilə neytrallaşdırılması (antidot müalicəsinin aparılması);
orqanizmin əsas həyati funksiyalarına yardım edilməsi (simptomatik müalicənin aparılması);
zərərçəkənlərin müalicə ocaqlarına təxliyə edilməsi.
2. Təhlükəli maddələrlə zədələnmə zamanı özünə və qarşılıqlı ilkin yardım tədbirləri
2.1. Zəhərin orqanizmə daxil olmasının dayandırılması üçün özünə və qarşılıqlı ilkin yardım tədbirləri:
nəfəsalma yollarından: əleyhqazı geyindirmək, zərərçəkəni zəhərlənmiş zonadan təmiz havaya çıxartmaq; zəif nəfəsalma (bihuş olduğu) zamanı naşatır spirti iylətmək, nəfəs alma dayandığı hallarda «ağızdan-ağıza» üsulu ilə süni nəfəsvermənin başlanması zəruridir;
dəri toxumalarından: zəhəri su şırnağı ilə əsaslı surətdə yumaq və yaxud, yaymayaraq, onu hər hansı parça (pambıq lifi) ilə götürmək, sonra dərini su ilə yumaq;
gözə düşən zaman: onları su ilə və yaxud çay sodasının məhlulu (bir stəkan suya 1 çay qaşığı soda qatılmış məhlul ilə) ilə çoxlu yumaq;
mədə-bağırsaq traktından: bir neçə stəkan su (isti olsa yaxşı olar) və yaxud kalium-permanqanatın zəif-çəhrayı məhlulunu içirtmək və udlağının (boğazının) arxa divarını (barmaqla) qıcıqlandırmaqla qusdurtmaq (iki-üç dəfə), ondan sonra iki-üç yemək qaşığı aktivləşdirilmiş kömür qatılmış yarım stəkan məhlul içirtmək, sonra isə (1 stəkan suya 20 q qatmaqla) duzlu işlətmə dərmanı qəbul etmək.
2.2. Alovun, qaynar mayenin, güclü turşuların və qələvilərin təsir etdiyi halda özünə və qarşılıqlı ilkin yardım zamanı mümkün qədər kimyəvi maddələrin təsirini və yüksək temperaturun təsirini tez dayandırmaq zəruridir:
paltarla yanma zamanı: yanmış (zədələnmiş) yerlərə mümkün qədər tez soyuq su tökmək və yaxud paltarı çıxartmaq; paltar alışdığı zaman — yananın üzərinə odeyal, örtük atmaq və onu bədənə sıxaraq, alovu söndürmək, paltarın közərən hissələrinə su tökmək;
kimyəvi yanıq zamanı: zədələnmiş sahələrə çoxlu su tökmək; güclü turşularla yanıqalma zamanı qələvi məhlullarından (2% soda məhlulu, sabunlu su, əhəng məhlulu) istifadə etmək, bədənin zədələnmiş hissələrinə təbaşir maqnezium, diş tozu səpmək; qələvilərlə yanıq alma zamanı zədələnmiş sahəni sirkə turşusunun 1 — 2%-li məhlulu ilə islatmaq (yumaq); fosforla yanıq alma zamanı zədələnmiş sahəni bolluca su ilə yumaq (suya salmaq), fosforun tikələrini naqqaşla çıxartmaq və quru mühafizə sarğısı ilə sarımaq;
gözlərin turşularla və qələvilərlə yanıq alması zamanı: dərhal gözləri təmiz su ilə çoxlu yumaq; turşularla yanıq alma zamanı: gözləri çay sodasının 1 — 2%-li məhlulu ilə yumaq, qələvilərlə yanıq alma zamanı isə — azca turşulaşdırılmış su ilə yumaq.
2.3. Zədələnmələrin (yanıqların, yaralanmaların) bütün hallarında toxumaların çirklənməsinin və onlara infeksiyanın daxil olmasının qarşısını almaq üçün tədbirlər görmək;
dəri qanaxmaları zamanı: hidrogen peroksidi ilə isladılmış tamponlar və qan kəsən sarğılar qoymaq; burundan qanaxmalar zamanı: zərərçəkəni oturtmaq, başını qaldırmaq və burunun üst hissəsinə soyuq kompres, burunun daxilinə isə hidrogen peroksidi ilə isladılmış tampon qoymaq.
Zəhərlənmə zamanı (hətta yüngül) zərərçəkənə rahatlıq vermək zəruridir, mümkün qədər tez hava limanının (aerodromun) tibb məntəqəsinin həkiminə müraciət etmək və zərərçəkəni müalicə ocağına təxliyə etmək.
2.4. Bütün zədələnmə hallarında, ilkin yardım göstərildikdən sonra, zərərçəkəni təcili hava limanının (aerodromun) tibb məntəqəsinə göndərmək.
Bölmənin sinifi (ENQLS-3) üzrə
Yanğından mühafizə siqnalizasiya vasitələri
Yanğınsöndürmə vasitələri
Tüstüdənxəbərdaredici DM-3M2 Tüstüdənxəbərdaredici DS-3M2
Əl odsöndürənləri Ekipajın kabinəsindən idarə olunan stasionar yanğınsöndürmə sistemi
Tüstüdənxəbərdaredici DS-3M2 Tüstüdənxəbərdaredici DS-3M2
Əl odsöndürənləri Əl odsöndürənləri
Tüstüdənxəbərdaredici DS-3M2
Tüstüdənxəbərdaredici DS-3M2 Tüstüdənxəbərdaredici DS-3M2
Tüstüdənxəbərdaredici DS-3M2
SSP-FK istilik sistemi
Əl odsöndürənləri, boru sistemləri və püskürtmə kollektorları ilə vurulma (püskürmə)
Tüstüdənxəbərdaredici DS-3M2
SSP — 2 istilik sistemi
Tüstüdənxəbərdaredici DS-3M2
Əl odsöndürənləri, boru vasitəsi ilə vurulma (püskürmə)
Qeyd. Göstərilən bölmələrə təhlükəli yüklər Siyahısına (cədvəl 5.1) müvafiq olaraq, HG-də daşınmasına icazə verilən təhlükəli yüklərin yüklənməsinə yol verilir.
Təhlükəli yüklərin hava yolu ilə daşınması zamanı Beynəlxalq sistemin ölçü vahidləri istifadə olunur. Kütlənin və həcmin əsas vahidləri kiloqram (kq) və litrdir (l), təzyiqinki isə — kilopaskaldır (kPa).
Beynəlxalq sistemdə (Sİ) ən çox işlənilən vahidlər üçün çevrilmə əmsalları Çikaqo Konfransının 5-ci əlavəsində verilmişdir.
Aşağıda verilən cədvəllərdə təhlükəli yüklərin daşınması zamanı geniş istifadə olunan bəzi vahidlər üçün çevirilmə əmsallarının qiymətləri verilmişdir.
Qallonlar (İngiltərə)
Çıxmaq 32° və vurmaq 5/9
Kiloqram-qüvvələr (kq-qüvvə)
Kvadrat santimetrə düşən kiloqram
Maye unsiya (İngiltərə)
Funtlar (everdyupoys)
Kvadrat düymə düşən funtlar
Metrə düşən amperlər (A/m)
Çıxmaq 32° və vurmaq 5/9
Kvadrat santimetrə düşən kiloqramlar
Kvadrat düymə düşən funtlar
Qallonlar (İngiltərə)
Maye unsiyalar (İngiltərə)
Kiloqram-qüvvə (kq-qüvvə)
Aşağıda adlandırılan önlüklər aşağıdakı ədədləri göstərir.
Misal üçün Kilo(k) = 10 = 1000
1. 13 dekabr 2007-ci il tarixli 200 nömrəli Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin qərarı (Azərbaycan Respublikasının Qanunvericilik Toplusu, 2007-ci il, № 12, maddə 1336)
2. 5 fevral 2009-cu il tarixli 21 nömrəli Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin qərarı (Azərbaycan Respublikasının Qanunvericilik Toplusu, 2009-cu il, №02, maddə 143)
3. 7 avqust 2009-cu il tarixli 122 nömrəli Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin qərarı ()
4. 10 sentyabr 2009-cu il tarixli 134 nömrəli Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin Qərarı (Azərbaycan Respublikasının Qanunvericilik Toplusu, 2009-cu il, №9, maddə 738)
5. 16 dekabr 2016-cı il tarixli 510 nömrəli Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin Qərarı (“Xalq” qəzeti, 18 dekabr 2016-cı il, № 281, Azərbaycan Respublikasının Qanunvericilik Toplusu, 2016-cı il, № 12, maddə 2229)
6. 17 aprel 2018-ci il tarixli 155 nömrəli Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin Qərarı (“Xalq” qəzeti, 20 aprel 2018-ci il, № 88, Azərbaycan Respublikasının Qanunvericilik Toplusu, 2018-ci il, № 4, maddə 803)
7. 17 may 2018-ci il tarixli 228 nömrəli Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin Qərarı (“Xalq” qəzeti 19 may 2018-ci il, № 112, Azərbaycan Respublikasının Qanunvericilik Toplusu, 2018-ci il, № 4, maddə 1135)
8. 21 yanvar 2019-cu il tarixli 11 nömrəli Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin Qərarı (“Xalq” qəzeti, 23 yanvar 2019-cu il, № 17, Azərbaycan Respublikasının Qanunvericilik Toplusu, 2019-cu il, № 01, maddə 155)
9. 21 yanvar 2019-cu il tarixli 22 nömrəli Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin Qərarı (“Xalq” qəzeti, 25 yanvar 2019-cu il, № 19, Azərbaycan Respublikasının Qanunvericilik Toplusu, 2019-cu il, № 01, maddə 166)
10. 30 sentyabr 2020-ci il tarixli 366 nömrəli Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin Qərarı (“Xalq” qəzeti, 3 oktyabr 2020-ci il, № 202, Azərbaycan Respublikasının Qanunvericilik Toplusu, 2020-ci il, № 9, maddə 1238)
11. 15 oktyabr 2020-ci il tarixli 393 nömrəli Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin Qərarı (“Xalq” qəzeti, 22 oktyabr 2020-ci il, № 218, Azərbaycan Respublikasının Qanunvericilik Toplusu, 2020-ci il, № 10, maddə 1281)
12. 30 oktyabr 2021-ci il tarixli 326 nömrəli Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin Qərarı (“Xalq” qəzeti, 2 noyabr 2021-ci il, № 237, Azərbaycan Respublikasının Qanunvericilik Toplusu, 2021-ci il, № 10, maddə 1193)
13. 4 aprel 2022-ci il tarixli 135 nömrəli Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin Qərarı (“Xalq” qəzeti, 8 aprel 2022-ci il, № 71, Azərbaycan Respublikasının Qanunvericilik Toplusu, 2022-ci il, № 4, maddə 385)
14. 12 yanvar 2024-cü il tarixli 6 nömrəli Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin Qərarı (Azərbaycan Dövlət İnformasiya Agentliyinin (AZƏRTAC-ın) rəsmi internet saytı, 15 yanvar 2024-cü il, “Azərbaycan” qəzeti, 16 yanvar 2024-cü il, № 8, Azərbaycan Respublikasının Qanunvericilik Toplusu, 2024-cü il, № 1, maddə 73)
15. 29 iyul 2026-cı il tarixli 245 nömrəli Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin Qərarı (Azərbaycan Dövlət İnformasiya Agentliyinin (AZƏRTAC-ın) rəsmi internet saytı, 29 iyul 2026-cı il, “Xalq” qəzeti, 6 avqust 2026-cı il, № 139)
16. 8 sentyabr 2026-cı il tarixli 267 nömrəli Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin Qərarı (Azərbaycan Dövlət İnformasiya Agentliyinin (AZƏRTAC-ın) rəsmi internet saytı, 8 sentyabr 2026-cı il, “Xalq” qəzeti, 12 sentyabr 2026-cı il, № 166) (Bu Qərar 2027-ci il iyulun 1-dən qüvvəyə minir.)